ISTANBUL
Y a y ı n N o : 1 9 8 4 - 12
TİCARET O D A S I
1980'Lİ YILLARDA
TÜRK LİRASININ
KONVERTİBİLİTESİ
SORUNU
Prof. Dr. izzet
AYDIN
İ Ç İ N D E K İ L E R
Sayfa
No:
ÖNSÖZ
GİRİŞ
^
1
BİRİMCİ S O L Ü M
KOMVERTİBÎLİTE VE İSTİKRAR PROGRAN4LARI
I~
KONVERTİBÎLİTENİN A N L A M İ v e ÇEŞİTLERİ
4
A — Konvertibilitenin Mahiyeti
4
B—Konvertibilitenin Anlamı
6
Konvertibilitenin
Çeşitleri
9
I I — PLANLI D Ö N B M D E KÖR POLİTİKASI v e
KONV€RTİBİÜTEYE GEÇİŞ O L A N A K L A R İ
17
A — . 1 9 5 8 - 1 9 6 0 İstikrar P r o g r a m ı v e 1963.-1968
Dönemi
1—Devalüasyon
18
v e Kur Politikası
( K a t l ı - Ç o k l u Kur Sistemi)
2 _
1963^-1968 Dönem.i E k o n o m i k
18
ve
Rezerv G ö s t e r g e l e r i n i n Seyri
B — 1 9 7 0 İstikrar P r o g r a m ı D e v a l ü a s y o n
20
ve
K u r Politikası
26
1 — . Katlı K u r S i s t e m i n i n Parite C i v a r ı n d a
Birleştirilmesi
26
2 — Dış A l ı m , Dış S a t ı m , Cari İşlemler v e
Ö d e m e l e r D e n g e s i n i n Seyri
3 — Yurtiçi Ekonomik
G ö s t e r g e l e r i Seyri
Denge
29
C — 2 4 O c a k 1980 İstikrar P r o g r a m ı v e
Konver-
t i b i l i t e y e Geçiş A ç ı s ı n d a n D e ğ e r l e n d i r i l m e s i . . .
İKİNCİ
36
BÖVJM
KONVERTİBİLİTE SİSTEMİNE GEÇİŞİN Ö M KOŞ-ULLARI
VE POLİTİKA ÖNERİLERİ
| ™ YURTİÇİ E K O N O M İ P O L İ T İ K A S I N A AİT
KOŞULLAR
,
39
A "
İç E k o n o m i k D e n g e n i n Sağlanması
40
B ~
Fiyat İstikran D ü z e y i v e Para Politikası
44
C — Para v e Sermaye Piyasalarının G e l i ş t i r i l m e s i
v e Benzeri Dış Piyasalarla B ü t ü n l e ş t i r i l m e s i . . .
11 ™ DIŞ SEKTOPx v e DIŞA A Ç I L M A
İLE İLGİLİ KOŞULLAR
A—Dışticaret
veya
Sağlanması
ve
49
Cari
İşlemler
Dışticaretin
Dengesinin
Liberasyonunun
Genişletilmesi
49
B — Y e t e r l i D ö v i z Rezervleri
Muhafazas]
47
POÜTİKASI
Düzeyinin
,
60
C — Dış Borçların D ö v i z Rezervleri v e D ö v i z
G e l i r l e r i İle U y u m l u O l m a s ı
64
[ ) „ G e r ç e k ç i D ö v i z K u r u Politikası v e
Serbest D ö v i z Piyasasının O l u ş t u r u l m a s ı
67
1 — Gerçekçi D ö v i z K u r u U y g u l a m a s ı
67
2 —: K a m b i y o P i y a s a s ı n ı n ' O r g a n i z a s y o n u
,..
70
3 — Çeşitli K a m b i y o K u r u S i s t e m l e r i
Seçimindeki
4 _ 1
Faktörler
74
Mayıs 1981'den İtibaren Döviz
Kurunun Günlük
Ayarlanmasının
Değerlendirilmesi
78
E — Ç i f t K a m b i y o Piyasası, N e d e n l e r i v e
Mekanizması
85
11! — MERKEZ B A N K A L A R İ N İ N
KAMBİYO
P İ Y A S A L A R I N A M Ü D A H A L E ŞEKİLLERİ
A — ^ Sabit K a m b i y o K u r u Sistemi
90
B — Kağıt Para Sistemi
91
C — Bölgesel Para Sistemi v e K a m b i y o
Piyasasına
Müdahale
99
IV — B E Y N E L M İ L E L P A R A F O N U A N A
SÖZLEŞMESİNİN
V I I I . v e X I V . M A D D E STATÜLERİNE GÖRE CARİ
K A M & İ Y O KURU SİSTEMLERİ VE KONVERTİBİLİTE
KISTASLARI H A K K İ N D A A Ç I K L A M A
103
A—IMF'in
103
Konvertibilite Koşullan
B — Ülkenin Uyguladığı Döviz Kuru
(Sistemi)
ve
Politikası
Konvertibilite
104
C — K a m b i y o Mevzuatında Uygulanan Tahditler...
106
V — T Ü R K İ Y E ' N İ N D Ö V İ Z KURU SİSTEMİ VE K O N V E R TİBİLİTEYİ ENGELLEYEN KISTASLAR
KA.RŞISINDA
K A M B İ Y O M E V Z U A T I N D A K İ TAHDİTLERİN VE 28
SAYILI K A R A R I N İNCELENMESİ
A — Döviz Kurlarının G ü n l ü k
B—Dalgalanma
109
Saptanması
Benzeri ( P s e u d o
110
Floating)
D e n e y i m i ? Sınırlı v e K o n t r o l l ü D a l g a l a n m a
mı?
C—28
111
Sayılı Kararın
Konvertibiliteye
Geçişi Kolaylaştıran H ü k ü m l e r i
ÖZET
VE
SONUÇ
117
119
EKLER
126
BÎBUYOGRÂFYA
133
Ö N S Ö Z
B i l i n d i ğ i g i b i , Uluslararası Para F o n u S ö z l e ş m e s i ' n d e ö n g ö ­
r ü l e n k o n v e r t i b i l i t e s i s t e m i , g e r e k cari i ş l e m l e r v e g e r e k s e s e r m a ­
y e h a r e k e t l e r i işlemleri n e d e n i ile b i r ü l k e d e k i y e r l e ş i k v e
yer­
leşik o l m a y a n şahısların o ü l k e n i n parası v e y a d i ğ e r y a b a n c ı p a ­
r a l a r ile o l a n alacaklarını h a n g i s e b e p l e o l u r s a o l s u n
serbestçe
i k t i s a p e t m e s i , d i ğ e r y a b a n c ı paralara ç e v i r e b i l m e s i v e serbestçe
.transfer edebilmesi
anlamındadır.
G e ç m i ş t e çeşitli
istikrar p r o g r a m ı
uygulamalarına
rağmen,
1 9 8 0 yılına k a d a r ü l k e m i z d e u y g u l a n a n e k o n o m i p o l i t i k a l a r ı çer­
çevesinde konvertibilite sistemine geçilememiştir.
1980 yılı b a ş ı n d a n
itibaren
uygulamaya
konulan
istikrar
programı ve sonraki d ö n e m l e r d e alınan tamamlayıcı kararlar g e ­
r e ğ i ; dışa açılma p o l i t i k a s ı v e d ö v i z k u r u n u n g e r ç e k ç i ş e k i l d e b e ­
l i r l e n m e s i a ç ı s ı n d a n , T ü r k Lirasının K o n v e r t i f b i l i t e s i s o r u n u , e k o ­
n o m i k gündemde yerini önemle
korumaktadır.
Odamız'ca, diğer e k o n o m i k sorunlarda o l d u ğ u g i b i , konvert i b i l i t e y e geçiş s o r u n u n u n ö n e m i n i n b i l i n c i i ç i n d e , ç a l ı ş m a l a r ı m ı z
arasında b u k o n u n u n
incelenmesine yer
verilmiştir.
Bu amaçla, A v r u p a Para A n l a ş m a s ı ' n ı n y ü r ü r l ü ğ e g i r d i ğ i 1 9 5 8
y ı l ı n d a n sonra a l ı n a n istikrar ö n l e m l e r i v e u y g u l a n a n d ö v i z k u r u ,
dış ticaret v e para p o l i t i k a l a r ı n ı n , T ü r k Lirasının
için
elverişliliği
bakımından, k o n u
makro
konvertibüitesi
ekonomik
dengeler,
b ü y ü m e süreci v e y a p ı s a l d e ğ i ş m e o l a n a k l a r ı ç e r ç e v e s i n d e
c e l e n i r k e n , TPKK M e v z u a t ı n d a k i
son gelişmelerin
s i s t e m i açısından y a r a t t ı ğ ı o l u m l u k o ş u l l a r h a z ı r l a n a n b u
değerlendirilmeye
in­
konvertibilite
etütde
çalışılmıştır.
K o n u y u teorik yakaşımlarla
ve uygulamaya yönelik
olarak
e l e alarak b u e t ü d ü g e r ç e k l e ş t i r e n , T.C. M e r k e z Bankası Mü.şav i r l e r i n d e n Prof. Dr. İzzet A y d ı n ' a b u v e s i l e ile t e ş e k k ü r l e r i m i z i
s u n a r k e n , a r a ş t ı r m a n ı n üyeleri^mize v e k a m u o y u n a y a r a r l ı o l m a ­
sını d i l e r i z .
Genel Kâtip
Dr, İsmail Ö z a s l a n
GİRÎŞ
A v r u p a para aniaşrnasinın y ü r ü r l ü ğ e g i r d i ğ i 2 7 . 1 2 . 1 9 5 8 t a r i ­
h i n d e n b e r i a n l a ş m a y a d a h i l ü l k e l e r i n , T ü r k i y e dışında t ü m ü p a r a ­
larına t a m v e y a sınırlı
kiye'nin,
anlaşmaya
alm.ış o l d u ğ u çeşitli
konvertibilitesinin
(dış)
dahil
istikrar
k o n v e r t i b i l i t e y i sağlamışlardır.
bir
ülke olarak
önlemlerine
henüz temin
1958
rağmen
Tür­
yılından
Türk
beri
Lirasının
e d i l m e m e s i , son y ı l l a r d a
döviz
k u r u v e dışa açılma p o l i t i k a s ı açısından ö n e m l i bir s o r u n o l a r a k
ortaya
konulmaktadır.
1950-1980
devresinde
Türk
ekonomi
politikası
tarihinde
y a k l a ş ı k o n y ı l l ı k a r a l ı k l a r l a , 1 9 5 8 , 1 9 7 0 v e 1980 y ı l l a r ı n d a
m a k üzere üç ö n e m l i
istikrar p r o g r a m l a r ı u y g u l a n m ı ş
ol­
olmasına
rağmen, konvertibilite sistemine geçilememiştir,
Sözkonusu istikrar programilannın temel h e d e f l e r i ;
a)
Hızlı v e y ü k s e k e n f l a s y o n o r a n ı v e u y g u l a n a n s a b i t
ve
g e r ç e k ç i o l m ı y a n k a m b i y o k u r u p o l i t i k a s ı n e d e n i ile T ü r k Lirası­
n ı n iç v e dış d e ğ e r l e r i arasında o l u ş a n b ü y ü k f a r k l a r ı n
oranda devalüasyonlarla
b)
yüksek
g i d e r i l e r e k , dış d e n g e n i n sağlanmiası.
Para, k r e d i , m a l i y e v e g e l i r p o l i t i k a l a r ı ile iç t a l e b i n d a ­
raltılması v e e n f l a s y o n h ı z ı n ı n d ü ş ü r ü l e r e k o p t i m u m k a y n a k d a ­
ğılımının ve yatırımların
c)
yönlendirilmesi.
Belli b i r b ü y ü m e h ı z ı n d a iç v e dış d e n g e n i n
sağlanarak,
kalkınma sürecinin d e v a m ettirilmesi olmuştur.
1958 v e 1970 i s t i k r a r p r o g r a m l a r ı n d a , e k o n o m i n i n dışa açıl­
ması v e b u n u s a ğ l ı y a c a k dışticaret, d ö v i z k u r u v e f a i z p o l i t i k a l a ­
rında temel bir değişikliğe yer
1979 y ı l ı n d a n
itibaren
verilmemiştir.
sanayileşme modelinde
dışa
açılma
s t r a t e j i s i n i n öne.m k a z a n m a s ı v e d ö v i z k u r u v e d i ğ e r p o l i t i k a l a r l a
ihracata d ö n ü k s a n a y i n i n g e l i ş t i r i l m e s i v e e k o n o m i n i n dış d ü n y a
île b ü t ü n l e ş t i r i l m e s i s o r u n u , g e r e k idari karar m e r k e z l e r i n d e
ve
g e r e k s e b i l i m s e l ç e v r e l e r d e tartışılan e n ö n e m l i
konu olmuştur.
Dışa a ç ı l m a n ı n ö n k o ş u l u o l a n f i y a t s i s t e m i n d e serbest
piyasa
d e n g e l e r i n i içeren bir e k o n o m i k m o d e l i n uygulanması
l u ğ u da
zorunlu­
benimsenmiştir.
2 4 O c a k 1 9 8 0 istikrar k a r a r l a n b u m o d e l i ç e r i ğ i n d e ele a l ı n ­
mıştır. U y g u l a n a n
serbest faiz v e esnek d ö v i z
paralelinde,
Lirasının
Türk
konvertibilitesi,
kuru
politikası
çözümü
gereken
acil b i r s o r u n o l a r a k o r t a y a a t ı l m a k t a v e bir ö l ç ü d e 2 4 O c a k ka^
rarlarmın doğal bir sonucu olarak
Alınan
sonuçları,
istikrar ö n l e m l e r i n i n
yorumlanmaktadır.
1981 y ı l ı s o n u n d a k i
ö r n e ğ i n enflasyon hızının % 1 0 7 . 2 ' d e n
olumlu
%36.8'e düş­
m e s i , i h r a c a t ı n % 6 0 o r a n ı n d a v e T.C. M e r k e z Bankası a l t ı n d ö ­
v i z r e z e r v l e r i n i n % 3 6 . 9 o r a n ı n d a artışı karşısında bazı para o t o ­
riteleri yetkilileri çok yakın b i r gelecekte,
1983 v e hatta
1982
yılı i ç i n d e k o n v e r t i b i l i t e s i s t e m i n e g e ç i l e b i l e c e ğ i n i b e y a n e t m e k ­
tedirler.
Bazı e k o n o m i k
dayanılarak,
göstergelerin
d i r m e k kanımızca yeterli d e ğ i l d i r .
den
sonra
aritmetik olumlu
sonuçlarına
k o n v e r t i b i l i t e s i s t e m i n e geçiş k o ş u l l a r ı n ı d e ğ e r l e n ­
1970 yılı istikrar ö n l e m l e r i n ­
1 9 7 2 - 1 9 7 3 y ı l l a r ı n d a da
Türkiye ekonomisinin
ge­
n e l k o n j o n k t ü r ü k o n v e r t i b i l i t e r e j i m i n i n ihdası v e y a g e r e k l i ge^
çiş ö n l e m l e r i n i n a l ı n m a s ı i ç i n o l u m l u b i r g e l i ş m e g ö s t e r m i ş t i r . Bu
d e v r e d e , i l e r i d e g ö r ü l e c e ğ i g i b i , cari işlemler b i l a n ç o s u
k a y d e t m i ş v e d ö v i z r e z e r v l e r i n d e ö n e m l i bir artış
fazlalık
görülmüştür.
Fakat b u o l u m l u g e l i ş m e , 1 9 7 4 y ı l ı n d a n i t i b a r e n p e t r o l . f i y a t l a ­
r ı n ı n artışı v e d ü n y a
dış f a k t ö r l e r
ekonomisindeki
olumsuz gelişmeler
ile u y g u l a n a n hatalı v e y e t e r s i z y u r t
p o l i t i k a l a r ı n e d e n i ile s ü r e k l i l i k
içi
gibi,
ekonomi
göstermemiştir.
K o n v e r t i b i l i t e r e j i m i n i n yalnızca bir k u r p o l i t i k a s ı aracı v e y a
e k o n o m i n i n dışa açılma stratejisi açısından d a r b i r ç e r ç e v e i ç i n d e
ele alınarak d e ğ e r l e n d i r i l m e s i şüphesiz yeterli olmadığı g i b i , ya­
nılgılara d a n e d e n o l a b i l i r .
Konvertibilite
sistemine
geçiş k o ş u l l a r ı , e k o n o m i n i n
büyü­
m e v e gerekli yapısal d e ğ i ş m e sürecindeki esneklik olanaklarının
tümü gözönünde bulundurularak
iç v e d ı ş d e n g e
faktörlerinin
''devamlılık'' niteliklerine göre değerlendirilmelidir.
Konvertibili­
te s i s t e m i n i n e n ö n e m l i ö z e l l i ğ i , ü l k e parasının dış d e ğ e r i n i n is­
tikrarında
süreklilik
sağlamak ve beynelmilel
ü l k e parasına a r a n ı l a b i l e n ,
para
piyasasında
e l d e saklanması a r z u e d i l e b i l e n
para n i t e l i ğ i n i - k a z a n d ı r m a k t ı r .
bîr
Konvertibilite
s i s t e m i n i yalnızca
bankaların
yabancı
para
karşılığında h e r a n ü l k e parasını ö d e y e b i l m e s i v e y a ü l k e parası
karşılığında her a n t a l e p e d i l e n y a b a n c ı para ö d e y e b i l m e s i şek­
l i n d e basit bir d ö v i z işlemi o l a r a k g ö r m e k ,
y a n ı l g ı l a r a v e siste­
m i n niteliğinin ve etkilerinin en azından h a f i f e alındığına dela­
let e d e r .
U y g u l a n a n çarpraz v e g ü n l ü k
kur ayarlamaları
ile T ü r k Li
rasının bağlı o l d u ğ u para b i r i m i D o l a r ' a g ö r e s ü r e k l i d e ğ e r y i t i r ­
m e s i karşılığında, T ü r k Lirasının dış d e ğ e r i n i n i s t i k r a r ı n d a s ü r e k ­
l i l i k s a ğ l a m a k v e b e y n e l m i l e l para p i y a s a l a r ı n d a
aranılan
para
niteliğini kazandırmanın, b u g ü n k ü e k o n o m i k koşullarda çok güç
o l d u ğ u şüphesizdir.
İstikrar ö n l e m l e r i n i n
henüz
olumlu
sonuçlarını
verdiği
ve
e n f l a s y o n hızı t r e n d i n i n d ü ş ü ş g ö s t e r d i ğ i v e e k o n o m i n i n serbest
piyasa m e k a n i z m a s ı m o d e l i n e g ö r e y ö n l e n d i r i l m e ğ e çalışıldığı bir
i n t i k a l d ö n e m i n d e , dışticaret a ç ı k l a r ı n ı n a z a l t ı l m a s ı , dış ö d e m e l e r ,
ödemeler
dengesinin
muhafazası
trendierindeki
belli bir düzeyde süreklilik niteliği sağlanmadıkça
gelişmelerde
konvertibilite
s i s t e m i n e zamansız bir geçiş e k o n o m i d e o l u m s u z e t k i l e r y a r a t a ­
bilir.
Dış ö d e m e l e r d e n g e s i s o r u n u n u n 1 9 8 5 y ı l ı n d a ç ö z ü m l e n e c e ğ i ­
n i n iç v e dış r e s m i o t o r i t e l e r c e ö n g ö r ü l m e s i karşısında, b u üç y ı l ı k
s ü r e z a r f ı n d a k o n v e r t i b i l i t e s i s t e m i n i n g e r e k t i r d i ğ i Ön k o ş u l a r ı n
bir p l a n d a h i l i n d e a d ı m a d ı m g e r ç e k l e ş t i r i l e r e k , 1 9 8 5 y ı l ı n d a v e y a
1 9 8 5 - 1 9 8 9 Beşinci Beş Y ı l l ı k Plan d ö n e m i n d e T ü r k Lirasının dış
konvertibilitesi tanınmış olabilir.
E t ü d ü m ü z ü n a m a c ı , A v r u p a para a n l a ş m a s ı n ı n y ü r ü r l ü ğ e g i r ­
d i ğ i 1 9 5 8 y ı l ı n d a n sonra, ö z e l l i k l e 1963 yılı p l a n l ı e k o n o m i d ö n e ­
m i b a ş ı n d a n beri a l ı n a n istikrar ö n l e m l e r i v e u y g u l a n a n d ö v i z k u ­
r u , dışticaret v e para
(faiz)
p o l i t i k a l a r ı n ı n , T ü r k Lirasının
kon­
v e r t i b i l i t e s i için ne Ölçüde v e h a n g i d e v r e l e r d e e l v e r i ş l i b i r o r t a m
y a r a t t ı ğ ı m ' 1 8 yıllık bir perspektif içinde incelemek v e 24 Ocak
1980 kararları ile T.P.K.K. h a k k ı n d a k i 2 8 sayılı Kararıra
konver­
t i b i l i t e sistemi açısından y a r a t t ı ğ ı o l u m l u k o ş u l l a r ı ile g e l e c e k t e
alınması g e r e k e n ö n l e m l e r i
belirtmektir.
BİRiraCİ
BÖLÜM
KOMVERTİBİÜTE VE İSTİKRAR P R O G R A M L A R I
I —
KOMVERTİBÎLİTENlrsI A N L A M İ VE ÇEŞİTLERİ
 —
ICanvertlbifitenfn M a h i y e t i :
D a h i l i v e y a b e y n e l m i l e l para s i s t e m i n i n ö z e l l i k l e r i n e g ö r e ,
bir p a r a n ı n d i ğ e r bir ü l k e parası ile d e ğ i ş t i r i l m e s i v e y a kağıt para
ve b a n k n o t u n , aitma kabili tahvili anlamında kulianılan Konvertib i l i t e k a v r a m ı uluslararası ö d e m e l e r s i s t e m i n i n e n ö n e m l i n i t e l i ­
ğini yansıtan bir özelliktedir.
B e y n e l m i l e l para s i s t e m i v e uluslararası ö d e m e l e r b i r ç o k k o ­
şul v e n i t e l i k l e r i i ç e r m e k t e d i r . Bunları bir b ü t ü n v e y a
olarak tanımlamak oldukça güçtür.
şümullü
Mamafih, Beynelmilel
Para
S i s t e m i n i n anlaşılması v e b u n u n d e ğ e r l e n d i r i l m e s i için, s i s t e m i n
i ç e r d i ğ i t e m e l u n s u r l a r ı n s a p t a n m a s ı n ı n z o r u n l u o l d u ğ u bir g e r ­
ç e k t i r . Zira k o n u n u n tartışılması ancak g e r e k s i n m e g ö s t e r e n b u
temel unsurlar üzerinde sözkonusudur.
B e y n e l m i l e l ö d e m e l e r s i s t e m i n i n n i t e l i k v e i ş l e r l i ğ i n i n bağlı
o l d u ğ u t e m e l u n s u r l a r ı n başlıcalarını aşağıdaki ş e k i l d e h>elirtebiliriz :
1 —
Ödemeler sisteminin esnekliği ve u y u m l u l u ğ u ,
2 —
S i s t e m i n s e v k v e i d a r e s i n d e elverişli o l a n alet v e m e ­
kanizmalar veya hünerlerin mevcudiyeti,
3 —
Sistemi d e s t e k l i y e c e k o l a n ulusal v e uluslararası m ü ­
dafaa v e h i m a y e n i n v a r l ı ğ ı ,
4 —
S i s t e m i n başarısızlığa u ğ r a m a s ı n ı n e n g e l l e n m e s i h u s u ­
s u n d a k i uluslararası v e ulusal t e s a n ü d ü n d e r e c e s i .
Ş i m d i y e kadar, u y g u l a n a n çeşitli b e y n e l m i l e l para v e ö d e d e m e l e r s i s t e m l e r i n i n ( ö r n e ğ i n , altın p a r a , altın k a m b i y o v e İ k i n ­
ci D ü n y a H a r b î n d e n sonra B r e t t o n W o o d s anlaşması ç e r ç e v e s i n ­
d e u y g u l a n a n a y a r l a n a b i l i r s a b i t k a m b i y o s i s t e m i ) t ü m ü d e sözkonusu temel unsurların varlığının ölçüsüz ve bunların
etkinlik
d e r e c e s i n e g ö r e d e ğ e r l e n d i r i l d i ğ i n i v e tartışıldığını s ö y l e y e b i l i r i z .
G e r e k X I X . u n c u asırdaki a l t ı n para s i s t e m i n e , g e r e k s e 1 9 2 0
ii y ı l l a n n yansına kadar u y g u l a n m ı ş o l a n a l t ı n s t a n d a r t s i s t e m i ­
n i n , b ü y ü k ölçüde esnek v e b e y n e l m i l e l ö d e m e l e r d e geniş ö l ­
ç ü d e u y u m s a ğ l ı y a n v e b i z a t i h i k o n v e r t i b i l i t e y i içeren v e d ü n y a
e k o n o m i s i n i n g e l i ş m e s i n e a y a k u y d u r a n bir sistem o l d u ğ u n u s ö y ­
leyebiliriz.
1930 y ı l l a r ı n d a k i d ü n y a e k o n o m i s i n d e k i d u r g u n l u k
sion)
(depres­
ite b i r i n c i v e i k i n c i d ü n y a h a r b i n i n , e k o n o m i k f e l s e f e
politikalannda
ve kurumlarda meydana getirdiği
karışıklık
nelmilel ödemeler sisteminin, özellikle beynelmilel
ve
bey­
konvertibilite
k a v r a m ı n ı n k o ş u l l a r ı n ı n r a d i k a l bir t a r z d a d e ğ i ş m e s i n e n e d e n o l ­
muştur.
Beynelmilel
Para F o n u a n l a ş m a s ı n d a v e
1958 y ı l ı n d a
Batı
A v r u p a ü l k e l e r i n i n k o n v e r t i b i l i t e s i s t e m i n e g e ç i ş i n hazırlık çalış­
malarında K o n v e r t i b i l i t e
a)
Kavramı,
Carî i ş l e m l e r b î l a n ç o s u n d a k i dış ticaret v e d i ğ e r ö d e m e ­
lerle i l g i l i
bütün miktar
kısıtlamalarının
kaldırılması
île
ö z d e ş t i r i l m i ş t i r v e ayrıca,
b)
Konvertibilite sisteminin
esnek
kambiyo
kuru
çerçeve­
sinde ihdası da a k a d e m i k ç e v r e l e r d e tartışılmış v e
ileri
s ü r ü l m ü ş t ü r , ( ö r n e ğ i n Profesör M e a d e , F r i e d m a n v e Ha­
berler.)
K o n v e r t i b i l i t e a m a ç l a r ı n ı n a n l a m l ı bir t a n ı m ı ise.
a)
Dışticaret v e
kambiyo
işlem v e
tekniklerinde
(ödeme­
l e r d e ) her t ü r l ü kısıtlamaların k a l d ı r ı l m a s ı n ı ,
b)
G ü m r ü k t a r i f e l e r i n i n a z a m i d e r e c e d e azaltılması v e i t h a ­
latta m i k t a r
kaldırılmasını
Konvertibilitenin
kısıtlamalarının asgariye
indirilmesini
veya
k o ş u l v e o l a n a ğ ı üç
ideal
içermektedir.
uygulanabilme
k r i t e r arasında m a k u l bir u z l a ş m a n ı n sağlanmasına b a ğ l ı d ı r . Sözk o n u s u üç ideal k r i t e r ş u n l a r d ı r :
1 —• A z a m i d e r e c e d e ç o k t a r a f l ı uluslararası t i c a r e t i n g e l i ş ­
tirilmesi.
2 -— İstikrar t e m i n i .
3 —
Beynelmilel ticaret v e ödemeler sisteminde azami veya
tam serbestliğin sağlanması.
G e r e k u l u s a l v e g e r e k s e uluslararası ö d e m e l e r sistemi açısın­
d a n k o n v e r t i b i l i t e n i n amaç v e başansı b u üç ideal k r i t e r i n , ara­
larında h e r h a n g i b i r ç e l i ş k i y e y e r v e r m e k s i z i n u y g u l a n a b i l m e o l a ­
nağına
bağlıdır.
B —
Konvertîbîlîtenîn Anlamı :
K o n v e r t i b i l i t e t e r i m i n i n a n l a m ı u y g u l a n a n para s i s t e m i n i n m a ­
h i y e t i n e g ö r e d e ğ i ş e b i l i r . A l t ı n para - a l t ı n s i k k e - s i s t e m i n d e k o n ­
vertibilite, altın sikke m i k t a n n ı temsil eden banknotların
altına
t a h v i l k a b i l i y e t i v e y a altınla d e ğ i ş t i r i l m e s i a n l a m ı n d a d ı r . B e y n e l ­
m i l e l a l t ı n para s i s t e m i n d e , dış ö d e m e l e r i n a l t ı n v e y a a l t ı n ı t e m ­
sil e d e n v e s i k a l a r l a
( p o l i ç e v.s.) y a p ı l a b i l m e s i o l a n a ğ ı o l d u ğ u n ­
d a n , ü l k e p a r a l a r ı n ı n ayrıca dış k o n v e r t i b i l i t e s i söz k o n u s u d e ğ i l - "
dir.
I. ci D ü n y a H a r b i n d e , h a r p m a s r a f l a r ı n ı n f i n a n s m a n ı
ile b a n k n o t m i k t a r ı n ı aşırı ö l ç ü d e artırmıştır.
sikkeye
olan
hücumun
artması
nedeni
Bu n e d e n l e
karşısında, b a n k n o t l a r ı n
t a h v i l k a b i l i y e t i k a l d ı r ı l m ı ş v e k â ğ ı t para s i s t e m i n e
altın
altına
geçilmiştir.
1 9 2 9 D ü n y a e k o n o m i k b u h r a n ı n d a n s o n r a , 1933 y ı l ı n d a a l ­
t ı n s i s t e m i t e r k e d i l m i ş t i r . 1 9 3 4 y ı l ı n d a Birleşik A m e r i k a D e v l e t l e ­
r i , R o o s v e l t ' i n Hew
Deal p o l i t i k a s ı ç e r ç e v e s i n d e a l t ı n s i k k e siste­
m i n i terketmiş, f a k a t altın ö d e m e l e r i n i n yabancı merkez banka­
larınca t a l e p l e r i n e inhisar e d e n , sınırlı b i r altın k ü l ç e sistemi u y ­
gulamıştır.
II. D ü n y a H a r b i n i n s o n u n d a B r e t t o n W o o d s anlaşması g e r e ­
ğ i n c e B e y n e l m i l e l Para F o n u ç e r ç e v e s i n d e 1947 y ı l ı n d a a y a r l a n a ­
b i l i r s a b i t k a m b i y o k u r u s i s t e m i k a b u l e d i l m i ş v e ç o k t a r a f l ı tica­
r e t i n g e l i ş t i r i l m e s i n i t e ş v i k için ü l k e p a r a l a r ı n ı n b i r b i r i n e serbestçe
t a h v i l i d i ğ e r b i r d e y i m l e k o n v e r t r b i l i t e l e r i n i içeren b i r s i s t e m ö n ­
g ö r ü l m ü ş t ü r . B e y n e l m i l e l r e z e r v para kıstası o l a r a k d o l a r ı n k a b u l
e d i l m e s i ile " D o l a r e x c h a n g e s t a n d a r d " " D o l a r K a m b i y o S t a n d a r ­
d ı " b e y n e l m i l e l para s i s t e m i n i n n i t e l i ğ i n i y a n s ı t m ı ş t ı r .
A n c a k , İ k i n c i D ü n y a H a r b i n d e n sonra Batı A v r u p a
nin, beynelmilel rezervlerinin
ülkeleri­
(altın v e d ö v i z ) azlığı, paralarının
dış d e ğ e r l e r i n i n d o l a r a n a z a r a n d ü ş ü k l ü ğ ü v e ticari
münasebet­
l e r i n d e b e y n e l m i l e l ö d e m e araçlarının y e t e r s i z l i ğ i v e e k o n o m i l e ­
r i n d e k i istikrarsızlık g i b i karşılaştıkları g ü ç l ü k l e r , b u ü l k e l e r i n h e m
k e n d i a r a l a r ı n d a v e h e m d e d i ğ e r ü l k e l e r l e o l a n d ı ş ticari m ü n a s e ­
b e t l e r i n g e l i ş m e s i n e v e d o l a y ı s ı y l a e k o n o m i k b ü y ü m e l e r i n e başlı-
<:a e n g e l teşki! e t m i ş t i r . Bu n e d e n l e ; Batı A v r u p a Ü l k e l e r i n i n , İ k i n c i
Dünya Harbinin hemen akabinde, paralarının
konvertibilitelerini
s a ğ l a m a k o l a n a k l a r ı y o k t u . Batı A v r u p a Ü l k e l e r i ö n c e l e r i i k i t a ­
r a f l ı t i c a r e t v e ö d e m e anlaşmaları ile a r a l a r ı n d a k i ticari i l i ş k i l e r i n
g e l i ş t i r i l m e s i n e çalışmışlar
ise d e , iki t a r a f l ı a n l a ş m a l a r ı n s a k ı n ­
caları v e y e t e r s i z l i ğ i n e d e n i y l e çok t a r a f l ı ö d e m e
anlaşmalarına
yönelmişlerdir.
B u amaçla 10.9.1950 y ı l ı n d a çok t a r a f l ı ö d e m e s i s t e m i n e d a ­
y a n a n v e A v r u p a ü l k e l e r i arasında parasal i ş b i r l i ğ i n i n ilk s a f h a ­
sını t e ş k i l e d e n ' ' A v r u p a Ö d e m e l e r B i r l i ğ i , E P . Ü . "
kurulmuştur.
A v r u p a Ö d e m e l e r B i r l i ğ i , çok taraflı o l a r a k dış t i c a r e t i g e l i ş t i r m e k
v e dış k o n v e r t i b i l i t e y e geçişi k o l a y l a ş t ı r m a k a m a c ı y l a bir
"geçiş
d ö n e m i " sistemi o l a r a k k a b u l e d i l m i ş t i r . N i t e k i m E.P.U. y e d i y ı l ­
lık b i r f a a l i y e t s ü r e s i n d e n sonra t a s f i y e e d i l e r e k 2 7 . 1 2 . 1 9 5 8 t a ­
r i h i n d e K o n v e r t i b i l i t e s i s t e m i n e d a y a n a n A v r u p a Para A n l a ş m a s ı
"EMA"
yürürlüğe
girmiştir.
Bu
anlaşma
ile
Batı
Avrupa
k e l e r i arasında para sahasındaki iş b i r l i ğ i n i n 2 . safhasını
Ül­
teşkil
e d e n , ü l k e p a r a l a r ı n ı n dış k o n v e r t i b i l i t e h a k k ı n ı n s a ğ l a n a r a k , k o n ­
vertibilite sistemine geçilmiştir.
A v r u p a Para A n l a ş m a s ı , O r t a k Pazar Ü l k e l e r i paraları a r a s ı n ­
d a , serbest s e r m a y e h a r e k e t l e r i n i n g e l i ş m e s i ö l ç ü s ü n d e , iç k o n v e r t i b i ü t e l e r i n i n ( İ n t e r c o n v e r t i b i ü t e ) tesisine v e tarn k o n v e r t i b i l i t e n i n g e l i ş m e s i n e y a r d ı m c ı o l m u ş t u r . A y n c a , A v r u p a parasal işbir­
l i ğ i n i n 3. v e son safhasını teşkil e d e n v e 1 9 6 9 y ı l ı n d a n b e r i Kari
Shilier, 1. v e 2. Barre v e I. v e 2. W e r n e r r a p o r l a r ı ile g e r ç e k l e ş ­
t i r i l m e s i n e çalışılan A v r u p a Para S i s t e m i n i n ( S M E ) M a r t 1 9 7 9 y ı ­
lında y ü r ü r l ü ğ e g i r m e s i n e olanak
sağlamıştır.
..A.P.A. anlaşmasının y ü r ü r l ü ğ e g i r d i ğ i 2 7 . 1 2 . 1 9 5 8
tarihinde
B e y n e l m i l e l Para S i s t e m i n i n a y a r l a n a b i l i r sabit k a m b i y o k u r u sis­
t e m i n e d a y a n m a s ı n e d e n i y l e , ü y e ü l k e l e r p a r a l a r ı n ı n dış d e ğ e r i n i
o r t a k kıstas o l a n a l t m v e y a dolara n a z a r a n saptamışlar v e
APA
a n l a ş m a s ı n ı n 9. mıaddesi ' ' K a m b i y o Rayiçleri M a r j ı " g e r e ğ i n c e seç­
miş o l d u k l a r ı kıstas para b i r i m i n e
(dolara)
nazaran, paralarının
d e ğ e r d a l g a l a n m a l a r ı n ı sınırlamak a m a c ı y l a , alış v e satış k u r l a r ı ­
nı s a p t a y a r a k ajana b i l d i r m i ş l e r d i r .
( T a b l o 1.)
O tarihlerde
pa-
r i t e y e n a z a r a n alış v e satış k u r l a n marjı 0 , 2 5 - 0 / 9 0 arasında d e ­
ğişmekte idi.
Tablo 1
—
8
APA Anîaşraasnun 9 ncu maddesi mucibince
âzâ memleivetîerin Merkez Banlcalannca
Amerikan dolan iç m tespit ettilderi alış ve satış kurları
Merkez banica—
larmm dolar
ajjş kuru
Azâ niexnJeketier:
Merkez Banka—
lannm dolar
alış loını
Sch
BF
DlCr
Frîmsa
FF
490 -
-
497,40
Almanya
Yunaıiıistan
Yunanistan
îziancla
İzlanda
îtaîya
DM
Dr
4,17
29,90
29,85 .
16,26
38,- 620,50
4,23
30,10
30,15
16,32
38,10
629,50
(i)
(--) *Kx
(2)
Lit
3,77
7,09
Norveç
Portekiz
İsveç
Esc
SiCr
28,48
5,1715
İsveç
(3)
5,135
5,2125
İsviçre
SF
4,295
4,45
Türkiye
İngiltere
ispanya
( - ) (4) TL
(5.)
(-)Fzt
29,02
5,1750
-
282,52
2,78
60,45
2,80
2,82
59,85
±
+
3,83
7,20
Fi
NKr
Alış ve satış
kuriaruıın %
olarak pariteye
nazaran farklar»
0,769 •
0,750
0,719
0,729
0,751
493,706
-f
0,748
4,29
+ 0,714
30,-+ 0,333
0,500
30,-16,29
± 0,184
0,263
38,-0,706
624,9 i
0,735
0,789
3,80
7,14286 + 0,740
0,800
28,75
± 0;939 .
5,17321 -4- 0,033
0,035
5,17321 + 0.7594
0,7386
4,37282 -1- 1,780
0,765
2,80
4 0,90
2,80
± 0,714
0,75
60,-0,25
26,-50,- 6,--
26.20
50,375
6,9575
25,80
49,625
6,8575
Avusîuîya
Belçika
Danimarka
Parite
veya
vasati kur
Yunanistnn 2 5 / 5 / İ 9 5 9 l a ı i l ü n d e parasına harici k o n v c r t i b i l i t c y i tanıdı v c bu tarilıtc dolar için yeni alış vc satış kurları tcstip e t t i .
Izlandan 1 2 1 / 2 / 1 9 6 0 tarihinde dolar için tespit e t l i ğ i y e n i alış ve satış kurlaı
edilmiş (i
e p a n t c , İ/Janda kuronu % %33 devalüe
İ s v e ç ' i n (3/1 1/1959 tarihinde dolar için tespit e t l i ğ i y e n i alış v c satış kurları
4/R/1958
tarihinde
tatbik
edilen primli k a m b i y o rayicine nazaran dolara ö d e n e n pri
1 itibare alınnıa-
uuş tır.
Sterlin mukabili dolar
Bu m e m l e k e t l e r paralarına halen k o n v c r t i b i l i t c y i tanımamışlardır.
İ s p a n y a vc Yunanistan alış ve satış kurlarını l / 2 / 1 9 G 0 ' d a n itibaren m u t e b e r o l m a k lizcı L'.ajana bildirmiştir.
İ/.landa, İspanya, T ü r k i y e ve Yunanistan 9 ucu m a d d e mucibince dohua nazaran alış satış kurları tespit çtn\ek nıecM c ı k c z Bankalarınca bu m e m l e k e t l e r i n paralan k o t c e d i l m i ş
buriyctinde değildirler. Çünki, diğer â z â ' m c m l e k e t i c r i :
değildir.
l a b l o d a n anlaşılacağı v e ç h i l e , m c u ı l f k c l l c r i n ekserisi p a r i t e y : nazaran % O ^ f ı ' e
ler.
yakın l>ir nisbette bir maıj kabul
elli­
İsveç b i d a y e t t e g a y e t az bir marj b e y a n e t m i ş t i r . 0,033 bih'ıhare tS/1 1/1959 tarihinde tespit ettİRİ doların yeni alış
ve salış kurları ile marj % 0,7fi'c çıkmışta-, İsveç tarafından tatbik edilen % 1,75 marj İ s v i ç r e Milli Bankası tarafından ev­
v e l c e , d o L u araını lalulit e t m e k i ç i n , tatbik edilen % 2 marja
çok yakındır.
1958 y ı l ı n d a , cari b e y n e l m i l e l para sistemi o l a n a y a r l a n a b i ­
lir sınırlı marjlı s a b i t k a m b i y o s i s t e m i n d e k o n v e r t i b i l i t e y e
geçiş
o l a n a k l a r ı n ı n ; b u g i j n k ü esnek k a m b i y o k u r u s i s t e m i n e nazaran d a ­
ha z o r o l d u ğ u s ö y l e n e b i l i r . Buna r a ğ m e n 1 9 5 8 y ı l ı n d a n b e r i A P A
anlaşmasına d a h i l ü l k e l e r d e n yalnızca İzlanda ye T ü r k i y e p a r a l a ­
rının dış k o n v e r t i b i l i t e l e r i n i t e m i n e d e m e m i ş l e r d i r . T ü r k i y e n i n 2 1
•seneden Iberi parasının d ı ş k o n v e r t i b i l i t e s i n i sağlayamaması d ü ­
ş ü n ü l m e y e d e ğ e r bir
,
noktadır.
C — K o n v e r t i b i l i t e Çeşitleri :
t
^
larci K o n v e r t i b i l i t e t
K o n v e r t i b i l i t e t e r i m i n i g e n i ş v e m u t l a k a n l a m d a , bir ü l k e d e ­
k i m u k i m ve g a y r i m u k i m h a k i k i v e h ü k m i şahısların o ü l k e l e r i n
parası v e y a d i ğ e r y a b a n c ı paraları ile o l a n alacaklarını h a n g i s e ­
b e p l e olursa o l s u n serbestçe i k t i s a p e t m e s i , d i ğ e r yabancı p a ­
ralar ile d e ğ i ş t i r m e s i v e t r a n s f e r e d e b i l m e s i ş e k l i n d e t a n ı m l a n a ­
bilir.
Söz k o n u s u h a k i k i v e h ü k m i şahıslar g e r e k y a p m ı ş o l d u k i a ri alışları ( i t h a l â t v.s.) icra e d e b i l m e k
şit ö d e m e l e r d e b u l u n m a k
için, gerek diğer
için ve g e r e k s e s e r m a y e
herçe-
transferleri
y a p a b i l m e k a m a c ı y l a o ü l k e parasını v e y a d i ğ e r yabancı b i r p a ­
rayı serbestçe k u l l a n m a k h a k k ı n a
Bu m u t l a k
sahiptirler.
ve tam konvertibilite
tanımı
kriterinin
geçerli
o l a b i l m e s i için o ü l k e d e p a r a n ı n k o n v e r t i b l olması y a n ı n d a , a ) it­
halat v e ihracat t a h d i t l e r i n i n b ) b u n l a r l a
ilgili t e f r i k e i
(ayırım­
cı ) u y g u l a m a l a r ı n ( 1 ) v e c ) i k i t a r a f l ı ö d e m e anlaşmalarının b u ­
l u n m a m a s ı koşu Harınında g e r ç e k l e ş t i r i l m e s i
zorunludur.
Dış ticaret m u a m e l e l e r i n i n serbestisi t e m i n ediİrne^iiği t a k d i r ­
de, paranın konvertibilitesinin hiçbir anlamı olmaz.
Yukarıda
uygulamada
açıkladığımız
tam veya
rastlanmı.adığınıda
mutlak
belirtmek
konvertibiliteye
isteriz.
Örneğin,
2 7 . 1 2 . 1 9 5 8 y ı l ı n d a A P A anlaşması ile k o n v e r t i b i l i t e r e j i m i n e g e ­
ç i l d i ğ i z a m a n , k a m b i y o i ş l e m l e r i n i n t a m o l a r a k serbestisi
temin
e d i l m e m i ş t i r . Z i r a , p a r a l a r ı n ı n dış k o n v e r t i b i l i t e s i n i ilan e d e n ü l ( 1 ) Parasını k o n v e r t i b l ilan eden ülkelerden yapılan ithalatın konvertibl para
İle ödenmesi nedeni ile bu s i s t e m d e ö d e m e dengesi açıkları mülahazasıyle şu veya bu ü l k e d e n ithalat t e f r i k l e r i n i n yapılmasını öngören neden
lere müsaade e d i l m e z ve bunların bertaraf
edilmesi
gerekir.
kelerin çoğunda
( A l m a n y a , İsviçre v e Belçika h a r i ç ) m u k i m şa­
hıslar t a r a f ı n d a n
sermaye
ihracı az v e y a
çok
tahdite
tabi
tu­
t u l m u ş t u r . M u k i m şahıslar t a r a f ı n d a n harice y a p ı l a n d i r e k t y a t ı ­
rımlar, p o r t f ö y
bestçe
(Hisse s e n e d i v.s.)
plasmanlarından
daha
ser­
yapılabilmektedir.
M u t l a k v e tam konvertibilite, bir ü l k e y e çok taraflı ö d e m e
sisteminden b ü y ü k ölçüde avantaj sağlamasını v e
ekonomisini
d i ğ e r ü l k e l e r i n e k o n o m i s i ile b ü t ü n l e ş t i r m e s i i m k â n ı n ı sağlaması
için g e r e k l i b i r şart d e ğ i l d i r . Bu n e d e n l e d ü n y a
ü l k e l e r i arasın­
da h a l e n m e v c u t o l a n k o n v e r t i b i l i t e r e j i m i n i n m u h t e l i f d e r e c e l e r ­
d e sınırlı o l d u ğ u n u b e l i r t m e k
gerekir.
B e y n e l m i l e l Para Fonu ( I M F ) t a r a f ı n d a n b ü t ü n ü y e l e r i n e ö n e ­
rilen konvertibilite prensibinin uygulanmasını
( 2 ) v e A P A anlaş­
masına d a h i l o l a n ü l k e l e r c e 2 7 . 1 2 . 1 9 5 8 y ı l ı n d a ,
da)
(Türkiye dışın­
k a b u l e d i l e n k o n v e r t i b i l i t e r e j i m i n d e , nazarı i t i b a r e
alınan
v e y a k a b u l e d i l e b i l e n sınırlayıcı u n s u r l a r n e l e r d i r ? s o r u s u ile kar­
şılaşmaktayız. Bu n e d e n l e
konvertibiliteyi
sınırlayan
faktörlerin
i n c e l e n m e s i n d e yarar v a r d ı r .
2
SınırSı K o n v e r t i b i l i t e :
Tam v e y a m u t l a k k o n v e r t i b i l i t e y i s ı n ı r l a n d ı r a n n e d e n l e r e g ö ­
re başlıca 4 çeşit sınırlı k o n v e r t i b i l i t e söz
konusudur.
Bu s ı n ı r l a n d ı r m a l a r ;
a —• D ö v i z i ş l e m l e r i n i n
b —
niteliği
H a k i k i v e h ü k m î şahısların y e r l e ş m e d u r u m u
c —• K o n v e r t i b i l i t e n i n b ö l g e s e l sınırlaması
d —
şeklinde
a —
İdari sınırlama
olabilir.
D ö v i z i ş l e m l e r i n i n n i t e l i ğ i n e ait s m ı r i a m a :
Konvertibilitenin smirlandınimasında genel olarak kabul edi­
len ilk sınırlayıcı f a k t ö r ' ' B e y n e l m i l e l S e r m a y e h a r e k e t l e r i serbes­
tisinin, konvertibilitenin
dışında
bırakılmasıdır.''
Konvertibilite
sadece " B e y n e l m i l e l Cari İ ş l e m l e r " le i l g i l i ( i t h a l a t , ihracat v e h i z ­
m e t l e r ) dövizi ö d e m e v e t r a n s f e r l e r i için söz k o n u s u d u r . Bu sınır( 2 ) A r t i c l e s of A g r e e m e n t of the International
4. c o n v e r t i b i l i t y of f o r e i g n held balances.
F u n d ; A r t i c l e VI1, s e c t i o n
lama t a n ı m ı , IMF t a r a f ı n d a n
kabul
edilen
sınırlamaya
nazaran
d a h a d a r d ı r . Zira I M F ' i n t a n ı m ı n d a kısa v e u z u n v a d e l i ticari n i ­
telikte olmayan sermaye hareketlerinin konvertibilitesi tahdit edil­
m e m i ş t i r . IMF, can işlemler v e s e r m a y e h a r e k e t l e r i t r a n s f e r l e r i a r a ­
s ı n d a k i f a r k l a n n e d e n i ile bir karışıklığa m e y d a n v e r m e m e k
için
"cari işlemler" kaleminden ne kasdedildîği etraflı bir şekilde b e ­
lirtmiştir.
I M F ' i n s t a t ü s ü n e g ö r e cari işlemler ş u n l a r d ı r :
\. Dış t i c a r e t t e n d o ğ a n b ü t ü n ö d e m e l e r :
a) İthalat v e ihracat b )
H i z m e t c)
Bankacılık o l a y l a r ı
ve
kısa v a d e l i n o r m a l b a n k a k r e d i l e r i ile i l g i l i ö d e m e l e r .
i i . İkrazların f a i z l e r i v e y a d i ğ e r y a t ı r ı m l a r ı n g e t i r i l e r i n e
ait
ödemeler.
i l l . İkrazların a m o r t i s m a n ı v e y a d i r e k t y a t ı r ı m l a r ı n
amortis­
m a n ı ile i l g i l i m u t e d i l ö l ç ü d e k i m i k t a r l a r a ait ö d e m e l e r .
i v . A i l e e f r a d ı için g ö n d e r i l e c e k m u t e d i l ö l ç ü d e k i
dövizlere
ait ödemeler.
S ö z k o n u s u işlemler ü z e r i n d e h e r h a n g i bir s ı n ı r l a m a
konuh
mamasf h a l i n d e o ü l k e n i n parası, IMF k o n v e r t i b i l i t e kıstasına u y ­
g u n s a y ı l m a k t a d ı r . I M F ' i n cari işlemler t a n ı m ı o l d u k ç a g e n i ş içeriliktedir.
Cari
işlemler
kalemleri
ile s e r m a y e
hareketleri
arasındaki
ayırım zorunlu v e faydalı olmakla beraber sermaye hareketleri­
nin
k o n t r o l e t a b i t u t u l a r a k sadece cari i ş l e m l e r i n serbest
k ı l a r a k k o n v e r t i b l hale g e t i r i l m e s i n i n bazı g ü ç l ü k l e r
bıra­
doğuracağı
a ş i k â r d ı r . Z i r a , b i r ç o k h a l l e r d e s e r m a y e h a r e k e t l e r i ticari i ş l e m ­
ler i ç i n d e g i z l e n e r e k y a p ı l a b i l m e k t e d i r . S e r m a y e ihracı v e s p e k ü ­
latif s e r m a y e h a r e k e t l e r i , ithalat v e ihracat i ş l e m l e r i ile v e y a f a r k ­
lı d i ğ e r ö d e m e l e r l e d o l a m b a ç l ı o l a r a k y a p ı l a b i l m e k t e d i r .
Bu n e ­
d e n l e cari işlemlerle ilgili k o n v e r t i b i l i t e y e r a ğ m e n , b i r ç o k
ler cari işlemler ü z e r i n d e b ü t ü n idari k o n t r o l ü n
tereddüt
ülke­
kaldırılmasında
ederler.
A n c a k , idari f o r m a l i t e l e r i n b a s i t l e ş t i r i l m e s i n i n g e t i r d i ğ i a v a n ­
tajlar karşısında b i r ç o k ü l k e l e r d e m a ! h a r e k e t l e r i kanalı ile ser­
m a y e ihracı r i s k i n i g ö z e alarak, idari k o n t r o l ü ö n e m l i ö l ç ü d e h a ­
f i f l e t m e y i t e r c i h e t m i ş l e r d i r . Zira b u ü l k e l e r b u g i b i s e r m a y e k a ­
çışları r i s k i n i k o n v e r t i b i l i t e r e j i m i n d e i d a r i k o n t r o l
muameleleri-
n i n b a s i t l e ş t i r i i m e s i n i n s a ğ l a d ı ğ ı a v a n t a j ı n b i r f i d y e s i olarak ka­
b u l e d e r l e r . D e v a m l ı dış ö d e m e s e y r i v e r e n g e l i ş m e k t e o l a n ü l ­
kelerin paralarının
dış k o n v e r t i b i l i t e
olanağı
sağlamak
istedik­
l e r i n d e , dış k o n v e r t i b i l i t e n i n 1 . s a f h a s ı n d a cari işlemler k e s i m i n ­
d e , yalnızca i t h a l a t v e ihracat m u a m e l e l e r i ile i l g i l i ö d e m e v e t r a n s ­
ferlerde paralarının konvertibilitesini tanımaları sözkonusu olabi­
lir.
b ^
Hakiki v e Hükmî
Şahısların Y e r l e ş m e
Niteliğine
Ait
Smırlama :
Tam k o n v r t i b i l i t e y i s ı n ı r l a n d ı r a n d i ğ e r bir f a k t ö r , k o n v e r t i b i ­
lite h a k k ı n ı n , m u k i m v e g a y n m ı u k i m şahısların a y ı r ı m ı n a g ö r e ta­
nınmış olmasıdır.
aa) G a y r ı m u k i m şahıslara ait k o n v e r t i b i l i t e :
Bir ü l k e p a r a s ı n ı n dış k o n v e r t i b i l i t e s i n i sadece o ü l k e d e y e r ­
leşmemiş ( g a y r i m u k i m )
ö z e l v e t ü z e l k i ş i l e r i n y a p t ı k l a r ı cari iş­
l e m l e r için s a ğ l ı y a b i l i r . G a y r i m u k i m şahıslar, o ü l k e d e n , cari iş­
lemler nedeni
ile
(ihracat, turizm, proje v e
etüd)
alacaklarinı
serbestçe d i ğ e r ü l k e l e r i n parasına, a y n ı n i t e l i k t e k i cari işlemler ka­
l e m l e r i n d e k i m ı u a m e l e l e r l e i l g i l i o l m a k şartı ile ç e v i r e b i l i r .
Diğer
b i r deyim.le k o n v e r t i b l alacaklarını ü ç ü n c ü ü l k e l e r için ö d e m e v e
t r a n s f e r l e r d e serbestçe k u l l a n ı r l a r . G a y r i m u k i m bîr şahsın ihracat
n e d e n i ile d o ğ a n k o n v e r t i b l a l a c a ğ ı n ı n , s e r m a y e h a r e k e t l e r i için
k o n v e r t i b i l i t e h a k k ı t a n ı n m a m ı ş ise, s e r m a y e h a r e k e t l e r i
nedeni
ile d i ğ e r bir ü ç ü n c ü ü l k e y e o l a n b o r c u n u n t a s f i y e s i n e i l i ş k i n ö d e ­
m e v e t r a n s f e r t a l e b i için k o n v e r t i b i l i t e s ö z k o n u s u
değildir.
1958 yılı s o n u n d a A P A anlaşması ç e r ç e v e s i n d e dış k o n v e r ­
tibilite sistemine geçen
ü l k e l e r i n bazıları ö r n e ğ i n , İtalya, g a y r ı
r n u k i m şahıslar için h e m cari işlemler v e h e m d e bazı m a l i m u a ­
m e l e l e r için k o n v e r t i b i l i t e h a k k ı n ı tanımıştır. G a y r i m u k i m şahıs­
ların e v v e l c e y a b a n c ı d ö v i z h e s a p l a r ı n d a
(Conto
Esteri)
e d i l m i ş o l a n a l a c a k l a r ı n a , serbest t r a n s f e r v e k o n v e r t i b i l i t e
bloke
hak­
kı sağlanmıştır. M u k i m şahısların k o n v e r t i b i l i t e h a k k ı , sınırlı bir
ş e k i l d e ( m i k t a r v e süre i t i b a r i y l e )
ihracat m u a m e l e l e r i ile, ş i l e p ­
ç i l i k arm.atörleri v e s i g o r t a c ı l ı k i ş l e m l e r i n d e n d o ğ a n d ö v i z alacak­
larına
tanınmıştır.
G a y r i m u k i m şahıslara k o n v e r t i b i l i t e h a k k ı n ı n t a n ı n m a s ı çok
t a r a f l ı ticaret Ve ö d e m e r e j i m i n e g e ç i ş i n e n ö n e m l i safhası o l a ­
rak değerlendirilir.
Bu s u r e t l e , parasına g a y r ı m u k i m
şahıslara
dış k o n v e r t i b i l i t e o l a n a ğ ı n ı s a ğ l a y a n ü l k e n i n ticari p a r t e n e r l e r i n i n ,
b u ü l k e d e n cari işlemler, ihracat n e d e n i ile i k t i s a p e t t i k l e r i a l a ­
c a k l a r ı , f i y a t l a r ı d a h a d ü ş ü k p i y a s a l a r d a n y a p t ı k l a r ı dış a l ı m l a r
için k u l l a n ı l a b i l i r . G a y r ı m u k i m l e r e dış k o n v e r t i b i l i t e
hakkı,
ser­
best piyasa seçimi o l a n a ğ ı n ı sağlar. Buna karşılık dış k o n v e r t i b i ­
l i t e n i n m u k i m şahıslara cari i ş l e m l e r d e s a ğ l a n m a m a s ı o ü l k e
it-
h a l a t ç ı l a n n m u c u z piyasa s e ç i m i o l a n a ğ ı n ı e n g e l l e r . Bu n e d e n l e
g a y r ı m u k i m şahıslara k o n v e r t i b i l i t e s a ğ l a n d ı ğ ı z a m a n , m u k i m şa­
hıslar için d e e n a z ı n d a n ihracatçı v e ithalatçı n i t e l i ğ i n d e k i şa­
hısların cari i ş l e m l e r i için k o n v e r t i b i l i t e h a k k ı n ı n s a ğ l a n m a s ı g e ­
rekir. Nitekim birçok ülkelerin b u y o l u seçtikleri görülür. Ö r n e ğ i n
İtalya.
bb)
M u k i m şahıslara ait k o n v e r t i b i l i t e :
Bu t ı p k o n v e r t i b i l i t e b i r ü l k e d e y e r l e ş m i ş h a k i k i v e
hükmî
şahısların, g e r e k cari işlemler ( i t h a l a t - i h r a c a t v e h i z m e t ) v e ge-^
rekse s e r m a y e h a r e k e t l e r i n e d e n i ile serbestçe d ö v i z i k t i s a p e t ­
m e l e r i v e b u n l a r ı dış ö d e m e v e t r a n s f e r l e r d e serbestçe
istediği
ülkede kullanabilme hakkına sahip olmaları şeklinde tanımlanır.
Paranın
konvertibilitesi,
genellikle
h e m de m u k i m şahısları k a p s a r . N i t e k i m
hem
gayrimukim
Beynelmilel
ve
Para Fo­
n u n u n (IMF) statüsünde, rnadde VIII, k o n v e r t i b i l i t e n i n m u k i m v e
g a y r i m u k i m şahıslar o l a r a k a y ı r ı m ı söz k o n u s u d e ğ i l d i r . I M ^ a n ­
laşmasında d i ğ e r ü l k e l e r için a r z u e d i l e n v e ö n g ö r ü l e n
konver­
t i b i l i t e işlem v e şahıs a y ı r ı m ı i ç e r m e y e n t a m k o n v e r t i b i l i t e
reji­
m i d i r . B u n u n l a b e r a b e r IMF anlaşması V I I I . m a d d e s i h ü k ü m l e r i n c e
parası k o n v e r t i b l k a b u l e d i l e n b i r ü l k e n i n , cari işlemler ila i l g i l i
ö d e m e ve transferlerinde m e v c u t tahditleri geçici olarak m u h a f a ­
za e d e b i l e c e ğ i n i v e hatta y e n i sınırlamalar k o y a b i l e c e ğ i n i
öngör­
m e k t e d i r . A n c a k ü y e l e r i n h e r y i l IMF'e b u k o n u d a danışması v e
bu tahditlerin zamanla kaldırılmasıda
benimsenmiştir.
E.M.A. A n l a ş m a s ı n ı n y ü r ü r l ü ğ e g i r d i ğ i 1 9 5 3 y ı l ı n d a Batı A v ­
rupa ülkelerinin ekonomik v e ödeme dengesi durumlarının farklı
o l m a s ı , b u ü l k e l e r i n dış k o n v e r t i b i l i t e r e j i m i n i n u y g u l a m a s ı n d a z o ­
r u n l u o l a r a k f a r k l ı l ı k l a r y a r a t m ı ş t ı r . Ö r n e ğ i n , A l m a n y a hemı cari
işlemlerde ve h e m d e sermaye hareketlerinde m u k i m ve gayri m u ­
k i m şahıslar a y ı r ı m ı o l m a k s ı z ı n dış k o n v e r t i b i l i t e r e j i m i n e g e ç m i ş ­
tir. D i ğ e r batı ü l k e l e r i d e başlangıçta y a l n ı z cari işlemler i ç i n v e
g a y r ı m u k i m şahıslara k o n v e r t i b i l i t e h a k k ı n ı
tanımışlardır.
IMF A n l a ş m a s ı n ı n VÎIL m a d d e s i ç e r ç e v e s i n d e 1965 yılı s o n u n ­
d a p a r a l a n n ı n dış k o n v e r t î b i l i t e s i n i t a n ı y a n ü l k e l e r Tablo 2 d e g ö s ­
terilmiştir.
Tabb
2
IMF AMLAŞftrfÂSIMIM ¥I!İ MADDCSİf^lE BAĞU ÜLKELER
ÜYELER
TÂRİH
ÜYELER
TÂRİK
15 Şubat
1961
İrlanda
15 Şubat
1961
Almanya
15 Şubat
1961
İtalya
15" Şubat
1961
A.B.D..
10 A r a l ı k
1S46
Jamaika
22 Şubat
1963
Avustralya
1 T e m m u z 1865
Japonya
4 Nisan
1964
Avusturya
Belçika
1 A ğ u s t o s 1962
Kanada
15 Şubat
1951
25 M a r t
1952
Kosta rika
1 Şubat
1 A ğ u s t o s 1953
Kuveyt
5 Nisan
1963
6 Kasım
1946
Luxemburg
15 Şubat
1961
Fransa
Guatemala
15 Şubat
27 Ocak
1961
1947
12 Kasım
1945
Haiti
22 A r a l ı k
1953
Panama
26 Kasım
1946
Hollanda
15 Şubat
1961
Peru
15 Şubat
1961
Suudi A r a b i s t a n
22 M a r t
1961
Dominik
Cumh.
Eisalvador
Honduras
İngiltere
1 T&mmuz 1950
15 Şubat
T a r i h l e r ; üye ü l k e l e r i n
bul tarihini belirtir.
Meksika
Nikaragua
1965
20 Temmuz 1964
1961
I M F anlaşmasının
V ü l . maddesi
hükümlerinin
I'MF, dış k o n v e r t i b i l i t e k a p s a m ı n ı n g e n i ş l e t i l m e s i n d e n
ka­
dolayı
ü y e ü l k e l e r i n ö d e m e l e r b i l a n ç o s u a ç ı k l a r ı n ı n g i d e r i l m e s i amacı ile.
b u ü l k e l e r i a ğ ı r m ü k e l l e f i y e t l e r a l t ı n a sokacak b i r tarzda I M F k a y ­
naklarına başvurulması
z o r u n l u l u ğ u n d a kahnmaması ilkesini be­
nimsemiştir.
.
Dfş k o n v e r t i b i l i t e n i n m u k i m şahıslara t a n ı n m a s ı k o n v e r t i b i l i t e
r e j i m i n i n i l k e s i n i t e ş k i l e d e r . Bu h u s u s u n , i t h a l a t ı n l i b e r a s y o n u v e
e k o n o m i n i n t ü m ü ü z e r i n d e k i e t k i l e r i , yalnızca g a y r ı m u k i m şahıs
lara t a n ı n a n k o n v e r t i b i l i t e n i n y a n s ı m a l a r ı n d a n ç o k daha g e n i ş v e
ö n e m l i d i r . G a y r ı m u k i m şahıslara ait k o n v e r t i b i l i t e bir d e f a d a ve
g e r i y e d ö n ü ş o l m a m a k şartı ile ihdas -edilebilir. Fakat m u k i m şa­
hıslara ait k o n v e r t i b i l i t e r e j i m i , ö z e l l i k l e i t h a l â t ı n l i b e r a s y o n u v e
s e r m a y e ihracı, ü l k e n i n d ı ş v e iç e k o n o m i k d u r u m u n u n
kuvvet­
lenmesi ölçüsünde tedrici olarak gerçekleştirilebilinir.
A v r u p a para anlaşmasına d a h i l ü l k e l e r i n ç o ğ u m u k i m şahıs­
lara k o n v e r t i b i l i t e h a k k ı n ı t e d r i c i o l a r a k g e l i ş t i r m i ş l e r d i r , ö r n e ğ i n ,
B e l ç i k a , a y n ı z a m a n d a ithalatçı o l a n ihracatçıların ihracat b e d e l l e - '
r i n d e n m ü t e v e l l i t d ö v i z l e r i n b i l a h a r e y a p ı l a c a k ithalata tahsis e d i l ­
mek
üzere yetkili
bankalar
nezdinde
muhafaza
etmelerini
t r a n s f e r e d e b i l m e m ü s a a d e s i n i 1956 y ı l ı n d a , d i ğ e r
k o n v e r t i b i l i t e y e geçiş h a z ı r l ı k l a r ı n ı n 4 . s a f h a s ı n d a
bir
ve
deyimle
tanımıştır.
. Belçikada m u k i m şahıslara 3 n e v i d ö v i z hesabı açılmasına m ü ­
saade e d i l m i ş t i r .
i) İhracatçılar
ihracattan
elde
ettikleri
dövizlerini
TİCARÎ
HESAP " C o m p t e C o m m e r c i a l " da m u h a f a z a e d e b i l m e k
hakkına
s a h i p t i r . Bu d ö v i z l e r i t h a l a t b e d e l l e r i n i n ö d e n m e s i n d e
ii)
İthalatçılara, i t h a l a t t a n ö n c e , k u r d e ğ i ş m e l e r i
dan korunmaları
için, resmi piyasadan
kullanılır.
zararların­
d ö v i z satın a l m a l a r ı
ve
b u n l a r ı t r a n s i t u v a r bir h e s a p t a m u h a f a z a e t m e l e r i o l a n a ğ ı v e r i l ­
miştir.
İÜ) K a m b i y o a j a n l a r ı v e sigorta k ü n y e l e r i sigorta" i ş l e m l e r i
dolayısıyla t e m i n ettikleri dövizleri "sigorta d ö v i z hesabı"nda m u ­
hafaza
edebilirler.
M u k i m şahıslar serbest p i y a s a d a n t e m i n e t t i k l e r i
( N a k i t yabancı para)
k o n v e r t i b l hesaplara
efektifleri
geçiremezler.
i t a l y a ' d a m u k i m şahısların d ö v i z e s a h i p o l m a h a k l a r ı ;
i)
İhracattan m e y d a n a g e l e n d ö v i z l e r
(ihracatçılar
bu
dö­
v i z l e r i ancak 6 ay süre ile m u h a f a z a e d e b i l i r l e r . )
i i ) A r m a t ö r l e r , s i g o r t a ş i r k e t l e r i v e t r a n s i t ticari
işlerinden
e l d e e d i l e n d ö v i z l e r o l m a k ü z e r e 2 n e v i işlem için t a n ı n m ı ş t ı r .
İtalya'da m u k i m şahıslara s e r m a y e ihracı serbestisi ise, 8
bat
1963 t a r i h i n d e
Şu­
tanınmıştır.
M u k i m şahıslar y a b a n c ı m e n k u l k ı y m e t l e r ü z e r i n e
plasman
y a p a b i l i r l e r . A n c a k satın a l ı n a n y a b a n c ı hisse s e n e d i v e t a h v i l l e ­
rin yabancı ülke borsasında kote edilmiş olması ve b u
değerlerin
bir
İtalyan
bankasına
tevdi
edilmesi
menkul
şartları
aran­
mıştır.
Mukim
şahısların y a b a n c ı
hisse s e n e d i
üzerine
yatırımları
d a i m a d ö v i z i ş l e m l e r i n e y e t k i l i b a n k a l a r aracılığı ile y a p ı l ı r .
Dış k o n v e r t i b i l i t e h a k k ı n ı n m u k i m şahıslara t a n ı n m a s ı n ı n d a i ­
ma t e d r i c i , sınırlı v e şartlı ş e k i l d e g e l i ş t i ğ i g ö r ü l m e k t e d i r .
c —
Böîgeseİ K o n v e r t i b i l i t e
Tam dış k o n v e r t i b i l i t e y İ s m ı r l a y a n d i ğ e r bir 3. f a k t ö r dış k o n ­
v e r t i b i l i t e h a k k ı n ı n u y g u l a n m a s ı n ı n îLilkese! v e y a c o ğ r a f i
bölge­
sel o l a r a k saptanmasıdır.
I M F A n l a ş m a s ı n ı n V l i l . m a d d e s i g e r e ğ i n c e dış k o n v e r t i b i l i t e y İ
i h d a s e d e n ü y e bir ü l k e b u
konvertibilite yükümlüğünü
üye ülkelere uygulamak zorundadır.
uygulama zorunluluğu yoktur.
diğer
IMF d ı ş ı n d a k a l a n ü l k e l e r e
IMF'e ü y e o l m a y a n
Doğu
Boku
Sosyalist ü l k e l e r e k o n v e r t i b i l i t e h a k k ı n ı n tanm.ması s ö z k o n u s u d e ­
ğ i l d i r . A n c a k , IMF a n l a ş m a s ı n d a , ü y e ü l k e n i n , I M F ' e ü y e o l m a y a n
ü l k e l e r l e y a p t ı ğ ı ticari m ü n a s e b e t l e r i n d e v e ö d e m e l e r d e
ler k o n m a s ı h a k k ı n ı v e r e n h ü k ü m l e r d e s ö z k o n u s u
tahdit­
değildir.
I M F üyesi o l m a y a n v e paralarına dış k o n v e r t i b i l i t e
y a n D o ğ u B l o k u Sosyalist Ü l k e l e r l e y a p ı l a n t i c a r i
tanıma­
münasebetlerin
v e ö d e m e l e r i n iki t a r a f l ı a n l a ş m a l a r ç e r ç e v e s i n d e o l m a s ı n a
m e n , IMF'e ü y e o l a n bir ü l k e , b u ü l k e l e r l e i k i t a r a f l ı
ç e r ç e v e s i n d e , karşılıklı
alacak b a k i y e l e r i n i n
konvertibl
ö d e n m e s i şartını k o y a b i l i r l e r . Z i r a , b u k o n u d a
IMF
rağ­
anlaşma
dövizle
anlaşmasını
sınırlayıcı bir h ü k ü m y o k t u r . Diğer t a r a f t a n , parası k o n v e r t i b l ü y e
b i r ü l k e , I M F ' e ü y e o l m a y a n ü l k e l e r l e o l a n ticari m.ünasebetlerine
ödemelerinde tahditler k o y m a k hakkına sahiptir. Ancak, bu tah­
d i t l e r i n I M F ' e ü y e ü l k e l e r i n m e n f a a t l e r i n e zarar v e r m e m e s i
I M F a n l a ş m a s ı n ı n i l k e l e r i ile ters d ü ş m e m e s i
ve
gerekir.
D o l a r , S t e r l i n , Fransız Frangı c o ğ r a f i b ö l g e s e l para s a h a l a r ı ­
na d a h i l ü l k e l e r arasındaki k o n v e r t i b i l i t e , iç k o n v e r t i b i l i t e
convertibiliti)
d —
(inter-
anlamındadır.
İdari Sınırlama
Tam dış k o n v e r t i b i l i t e n i n sınırlayıcı d i ğ e r bir f a k t ö r ü t a m a ­
m e n idari n i t e l i k t e d i r . Bu sınırlama m u k i m v e g a y r i m u k i m şahıs­
ların ticari m ü n a s e b e t l e r n e d e n i ile y a p t ı k l a r ı t r a n s f e r v e ö d e m e ­
lerin tahditi ve k a m b i y o m u a m e l e l e r i n i n t ü m ü n ü belli mali
ku­
r u m l a r . M e r k e z Bankası v e y a y e t k i l i b a n k a l a r aracılığı ile k a n a lize e d i l m e s i n i
içerir. Birçok ü l k e l e r d e h a l k ı n e l d e e t t i k l e r i
dö­
v i z l e r i y e t k i l i bankalara v e b u n l a r ı n d a d ö v i z l e r i n b ü y ü k b i r kıs­
m ı n ı M e r k e z Bankasına t e v d i e t m e l e r i z o r u n l u
kılınmıştır.
H a l b u k i ticari b a n k a l a r ı n y e t e r l i sayılacak d ö v i z m i k t a r ı n ı n e z d i n d e s a k l a m a l a r ı , b u n l a r ı d ö n e r b i r f o n o l a r a k k u l l a n m a l a r ı açı­
sından yararlıdır. Böyle bir olanağın
sağlanmasının doğal sonu-
c u . M e r k e z Bankasının b e y n e l m i l e l ö d e m e l e r d e g e r e k l i d ö v i z i t e ­
m i n i n d e ticari b a n k a l a r a m ü d a h a l e e t m e k y e t k i s i n e sahip o l m a ­
sı v e
kullanmasıdır.
Döviz işlemlerinin
b e l l i bir
kurumun
yetkisine
bırakılması
ş ü p h e s i z t ü m b e y n e l m i l e l ö d e m e l e r i n i n d a h a sağlıklı bir ş e k i l d e
tespit edilmesini v e m e v c u t tahditleri daha iyi uygulamasını sağ­
lar.
D ö v i z i ş l e m l e r i n i n b e l l i bir k u r u m a t e v d i e d i l m e s i ş ü p h e s i z
k o n v e r t i b i l i t e i l k e s i n e , d ö v i z i ş l e m l e r i n i n i y i idare e d i l m e s i , ö d e ­
m e v e t r a n s f e r l e r i n g e c i k t i r i l m e m e s i şartı ile ters d ü ş m e m e k t e d i r .
Paranın dış k o n v e r t i b i l i t e s i n e
sınırlamaların d ı ş ı n d a da d i ğ e r
ait y u k a r ı d a
sı.raladığımız
bazı s ı n ı r l a m a l a r
başlıca
olabilir.
Dış k o n v e r t i b i l i t e r e j i m i , m u t l a k v e r i j i t a n l a m d a söz k o n u ­
su d e ğ i l d i r .
Dış k o n v e r t i b i l i t e r e j i m i , cari i ş l e m l e r i n serbestisini
zorunlu
kî 1ar f a k a t s e r m a y e h a r e k e t l e r i ü z e r i n d e k i k o n t r o l e o l a n a k t a n ı r .
H a k e z a , g a y n m u k i m şahısların alacaklarının k o n v e r t i b i l i t e s i n i z o ­
r u n l u kılar, f a k a t m u k i m şahıslara k o n v e r t i b i l i t e h a k k ı n ı n t a n ı n ­
m a s ı n ı , b u k o n u d a t a h d i t l e r i n I M F ' e k a b u l e d i l m e s i şartı ile, g e ­
rekli görmez.
Konvertibilite sisteminin zorunlu ön
a)
b)
İthalata ait m i k t a r t a h d i t l e r i n i n
ilkeleri;
kaldırılması
Hakeza, ifrat ölçüsündeki g ü m r ü k tarifelerinin h a f i f l e t i l ­
mesi
c)
K e n d i ü l k e s i ile I M F ' e ü y e ü l k e l e r arasında o l a n i k i taraf­
lı ö d e m e a n l a ş m a l a r ı v e a y r ı c a l ı k l a r ı n k a l d ı r ı l m a s ı hususlarıdır.
Parasına dış k o n v e r t i b i l i t e s a ğ l a m a k i s t e y e n bir ü l k e n i n ö n c e ­
likle bu ilkeleri benimsemesi ve gerçekleştirmesi gerekir.
İL PLAıMIJ D Ö M E M D E KUR POLİTİKASI v e KONVERTİBİLİTEYE
GEÇİŞ O L A N A K L A R I
1 9 6 3 - 1 9 7 7 yılları arasında 15 y ı l l ı k p l a n d ö n e m i n d e T ü r k Li­
rasının k o n v e r t i b i l i t e s i n i n t e m i n i için e k o n o m i d e g e r e k l i
olumlu
k o ş u l l a r ı n ne ö c ü d e g e r ç e k l e ş t i ğ i n i n s a p t a n m a s ı için başlıca g ö s ­
t e r g e l e r i n v e u y g u l a n a n dışticaret, k u r , f a i z v e para p o l i t i k a l a r ı ­
n ı n ana 'hatları ile kısaca i n c e l e n m e s i
gerekir.
Planlı d ö n e m d e n ö n c e 1 9 5 8 - 1 9 6 0 y ı l l a r ı n d a u y g u l a n a n istik­
rar p r o g r a m l a r ı ç e r ç e v e s i n d e y a p ı l a n y ü k s e k o r a n d a k i k u r a y a r ­
lamaları ( d e v a l ü a s y o n ) v e dış t i c a r e t , ö z e l l i k l e i t h a l a t
ile dış d e n g e n i n
ve
kısıtlayıcı para
kredi
tahditleri
v e harcamalar
poli­
tikası ile d e iç d e n g e n i n s a ğ l a n m a s ı n a çalışılmıştır.
A —
1 9 5 8 - 1 9 6 0 İstikrar P r o g r a m ı v e 1 9 6 3 - 1 9 6 8 D ö n e m i
1 ™ D e v a l ü a s y o n v e K u r Politikası ( K a t l ı - Ç o k l u K u r S i s t e m i ) :
1953 y ı l ı n d a n i t i b a r e n u y g u l a n a n katlı v e y a ç o k l u k u r p o l i ­
t i k a s ı n a , (ihracat v e t u r i z m d e p r i m l i k u r , i t h a l a t t a v e s e r m a y e çı­
kışlarında farklı v e tarifeli kur ayarlamaları) 1958-1960 yıllannda
da d e v a m e d i l m i ş t i r .
1 9 5 8 y ı l ı n d a k i f i i l i ( d e f a c t o ) d e v a l ü a s y o n v e katlı k u r u y ­
g u l a m a s ı n a , 20 A ğ u s t o s 1960 y ı l ı n d a B e y n e l m i l e l
Para Fonunca
( I M F ) d e v a l ü a s y o n u n u y g u l a n m a s ı ( d e j u r e ) ile t e k k u r s i s t e m i ­
ne g e ç i l e r e k son v e r i l m i ş t i . (1 $ = 9 TL) Fakat 1961 y ı l ı n d a y u r t
dışına s e y a h a t e d e c e k l e r için Dolar başına % 5 0 o r a n ı n d a d ı ş se­
yahat vergisinin konulması
(1 $ = 1 3 , 5 0 TL) v e 1 9 6 4 y ı l ı n d a da
işçi d ö v i z l e r i n e r e s m i k u r karşılığının % 9 o r a n ı n d a p e ş i n f a i z o l a ­
r a k 2,43 TL'hk p r i m ö d e n m e s i
(1 S = 1 1 , 4 3 TL) u y g u l a m a l a n
konvertibilite rejiminin önemli bir koşulu olan tek kur
ile
sistemi
y e n i d e n saptırılmış o l d u .
1958-1960 yıllarında ödemeler d e n g e s i açıklarının
(sorunu)
g e n e l l i k l e y ü k s e k o r a n l ı d e v a l ü a s y o n v e dış y a r d ı m l a r aracılığı ile
hafifletilmesine
çalışılmıştır.
Dış açığın g i d e r i l m e s i n d e ,
i t h a l a t ı n kısıtlanması v e i h r a c a t ı n
geliştirilmesinde d e farklı primli kur politikaları
1958-1960 d ö n e m i n d e u y g u l a n a n
resmi döviz kurunun
uygulanmıştır.
kur politikasının
özelliği
( p a r i t e ) sabit t u t u l a r a k p r i m v e t a r i f e u y ­
g u l a m a l a r ı ile katlı v e ayırımcı b i r k u r p o l i t i k a s ı n ı n
izlenmesidir.
B u n u n sonucu olarak efektif veya fiili d ö v i z kuru
(FDK-EDK)
v e resmi d ö v i z k u r u (ROK) ile n o m i n a l f i i l i d ö v i z k u r u
(NFDK)
v e reel f i i l i d ö v i z k u r u (RFDK) arasında b ü y ü k f a r k l a r d o ğ m u ş t u r .
KRUGER'in ( 1 9 7 4 ) h e s a p l a m a l a r ı n a g ö r e , ihracat için a ğ ı r l ı k l ı
n o m i n a l f i i l i d ö v i z k u r u 1953 y ı l ı n d a 1 $ = 2 , 8 4 TL o l a n 1 9 5 7 ' d e
yıl s o n u n d a 3,17 TL v e 1958 y ı l ı n d a ise 5,87 TL'sma v e 1 9 5 9 y ı ­
lında 7,61 v e y a 7,79 T l ' s m a y ü k s e l m i ş t i r . İ t h a l a t t a a ğ ı r l ı k l ı N F D K
1 9 5 7 ' d e 1 $ = 5 , 9 4 TL'den A ğ u s t o s 1 9 5 8 ' d e 17,90 TL^sma y ü k s e l ­
miştir.
Efektif
Tablo : 3
( F i i l i ) Döviz K ü m
(1957 — 1959)
A ğ ı r l ı k l ı İhracat
Döviz Kuril
Dönemler
 ğı r lı k l i İthalat
Döviz K u m
(TL/Ş)
(TL/$)
5,94
17,90
14^31
14,31
1957 A r a l ı k
3.17
1958 A ğ u s t o s
5,87
1958. A r a l ı k
5,87
7,76
1959 A r a l ı k
Tablo s 4
O0¥alüasyorî Oranları
(1957 — 1959)
Dönemler
V
Ağırıklı İhracat
Ağırlıklı İthalat
Dö¥l2 Kuru ( 7 û )
DÖVİZ Kuru ( % )
1958/1957
(Aralık)
85,2
1959/1958
(Aralık)
32,2
1959/1957
(Aralık)
144.T
İhracatta reel f i l i d ö v i z k u r u
m\$^ e f e k t i f d ö v i z k u r u
140,9
(RFDK) f i y a t d ü z e y i n e
(FDİ - EDK)
ındiril-
ise 1 9 5 7 y e - 1 $ = : 4 , 2 3
TL^an
A ğ u s t o s 1 9 5 8 y e 6 , 7 3 TL'sma v e 1 9 5 9 A r a l ı k a y ı n d a 7,50
U^sına
çıkmıştır.
Beel v e y a Fiyat D'üzeylne
_ . Dö¥i2
indirilmiş
Kum
(1957 — 1959)
Ağırfıkh İhracat
DÖVIZ
Dönemler
(TL/Ş)
1953 A r a l ı k
4.23
6.73
5-87
1959 A r a l ı k
7,50
1957 A r a l ı k
1958 A ğ u s t o s
Kuru
Ağırhklı İ t h a l a t
Döviz K u r i i
(TL/Ş)
7.93
20,53
14,31
13.83
Tablo s 6
Reel
Devalüasyon
Oranları
( 1 9 5 7 — 1959)
Ağırhklı
Âğırlıldi İthalat
DÖVİZ Kum (%)
İhracat
DÖVİZ Kuru
Dönemler
(%)
1959/1958 ( A r a l ı k )
38,8
27.8
80,5
—3,0
195a/1957 (Arahk)
77,3
75,0
1958/1957 (Aralsk)
4 v e 6 n o . lu t a b l o l a r ı n i n c e l e n m e s i n d e reel d ö v i z k u r l a r ı v e ­
ya f i y a t d i j z e y i n e i n d i r i l m i ş e f e k t i f d ö v i z k u r l a r ı n d a d e v a l ü a s y o n
oranlarının, fiili d ö v i z kurlarındaki devalüasyon oranlarına
ran daha küçük o l d u ğ u
naza­
görülmektedir.
1 9 5 8 - 1960 d e v a l ü a s y o n u n d a n sonra n o m i n a l f i i l i d ö v i z k u r u
1
$zzz9
TL saptanmış olmasına r a ğ m e n karaborsa d ö v i z fiyatı yak­
laşık 1 $ = 1 4
T L o l m u ş t u r . S e r m a y e malları
ithalatı
için
NFDK
1 1 = 1 2 , 1 1 TL. a r a m a i l a r ı ithalatı için g e ç e r l i N F D K 13,25 TL. v e
ithalat-ikamesi
ile r e k a b e t e d e n mıallar için d e 2 1 , 2 0 TL. olarak
gerçekleştiği izlenmiştir, ithalat mallarının, sermaye, aramaüar,'tü­
k e t i m m a l l a n v e v^urt i ç i n d e ü r e t i l e n m.allara rakip
ithal m a l l a n ,
k a t e g o r i l e r i n e g ö r e f i i l i v e y a e f e k t i f d ö v i z k u r u ile reel v e y a f i y a t
düzeyine indirilmiş d ö v i z kurları 7 numaralı tabloda gösterilmiştir.
U y g u l a n a n ç o k l u v e y a katlı k u r r e j i m i v e g e r ç e k ç i v e esnek
o l m ı y a n döviz kuru politikası sonucu olarak resmi d ö v i z
kuru,
n o m i n a l v e f i i l i d ö v i z k u r l a r ı a r a s ı n d a k i f a r k l a r ş ü p h e s i z T ü r k Li­
rasının k o n v e r t i b i l i t e s i s t e m i n e g e ç i ş i n i k a m b i y o k u r u
politikası
b a k ı m ı n d a n e n g e l t i y e n başlıca f a k t ö r o l m u ş t u r .
Zira g ü m r ü k t a r i f e l e r i n i n , , ihracat p r i m l e r i n i n v e
dışticarette
m ü d a h a l e v e kısıtlamaların b u l u n m a d ı ğ ı k o n v e r t i b l para s i s t e m i n ­
d e n o m i n a l , resmî p a r i t e v e f i i l i k a m b i y o k u r l a r ı
2
aynıdır.
1 9 6 3 » ! 968 D ö n e m i E k o n o m i k v e Rezerv G ö s t e r g e l e r i n i n
Seyri
Planlı d ö n e m d e
dışticaret ve
kur
politikasında
d e ğ i ş i k l i k o l m a m ı ş t ı r . 1960 y ı l ı n d a TL'sının r e s m i
önemli
bir
(de jure)
de­
v a l ü a s y o n u n d a n sonra d a sabit d ö v i z k u r u p o l i t i k a s ı n a v e i h r a ­
catta f a r k l ı p r i m v e v e r g i ia^deleri uygulamiasına d e v a m e d i l m i ş ­
tir.
ki
Q
"S
&
g 5
o_
co_^ t-._^ cö_ c q
lO
LO" -«zf
CN
C0_
CD
CM
Cû"
co" Lo" İD
M
C^J
-r-
CO
O
co"
Lf)
C^J
0{
C^J f D
OJ. c o
^
^
^
cm" Co"
Ca
-r-^
C^i
b-;
ÖJ
cd
b-"
OD
O
Cû
LO
^
T-"
^
cÖ
CD
CD
CO
CD
«vT
C7)
c:)"
CM
o
CD
c:)
CD
CM
04
CM
LO
CO
^
CD
CD
O)'
CD"
Cjf
^-^l^
O
LO
t-"
LO
CO
V"
<r-'
To
^
o
CD
O}
CD"
CO"
CO"
CO"
v~
V-
CM
CM
CD
co
<^
"S
S
«a
>
CD
CD
xy
C3
^ ly
^
•
>
L'J
aS
CNJ
^ *
j
>
o
CD
CM
CO^
CO
CD
-T-
'ct
o
Cvj_ CD
CD
^"
-r-'
O
o"
o"
Q3
o"
o"
Q
CO
m L O C M b > - t ^ C D C D ' î * L D i r )
CM CM_ T-^ LO_ Lrj_
CM
0_
cp"
oo" co" co" co" « î f
•»^" L D
cd"
^-
V
CD
C
D,
•
û
CO
o"
uo
o"
O
ö"
eq_
c i
d "
CO
o"
O
o"
lO
î--"
CO
(D
CD
N
O
ı^"
Q
>
05
P
T - y ^ ' c î - O î C D O O C D C D C Û
LO LO CD^ CD t O i n CM CM
c4" c i
CM
CM"
cvT uİ t n
lo"
O)
c4" co"
LU
o
Tl
o n - c a e o ' d - t n c D b - c o G )
C O C O C D C D C D C D Ü 3 . C D C D C D
C D C D C D a ) C D c n o : > a : ) o : ) C D
û
LU
LU
B u n u n s o n u c u o l a r a k N F D K 1 $ = 9 , 0 0 TL île RFDK arasın­
da f a r k l a r b ü y ü m ü ş t ü r . RFDK g i t t i k ç e d ü ş m ü ş t ü r . Ö r n e ğ i n , ihra­
catta 1960 y ı l ı n d a RFDK 1 $ = 7 , 6 9 TL'dan 1 9 6 9 y ı l ı n d a 5 , 4 5 T l ' y a
düşmüştür.
Ananevi
( g e l e n e k s e l ) t i c a r e t m a l l a r ı ile d i ğ e r ihracat m a l l a ­
r ı n ı n f i i l i v e y a e f e k t i f d ö v i z k u r u ile reel d ö v i z k u r u v e y a f i y a t
d ü z e y i n e i n d i r i l m i ş e f e k t i f d ö v i z k u r l a r ı 8 n u m a r a l ı t a b l o d a gös­
terilmiştir.
Tablo
8
İhracat EDK, FDf - EDK v e
İhracat - İthalat EDK D i f e r a n s i y e l i
(1953 — 1971)
f
İhracat FDİ
İhracat EDK
EBK
(1958 f i y a t l a r ı y l a )
(TL/Ş)
(TL/Ş)
İhracat/
İthalat
Yıllar
V
Ananevi
Diğer
Ananevi
Blğer
Ticari
Ticari
Ticari
Ticari
'Mallar
Mallar
Mallar
fvlaîlar
8,17
EDK oranı (Vo)
1953
2,80
3,92
5,83
1954
2,85
4,48
5,28
8,33
0,57
1955
2,89
4,50
4,82
7,50
0.56
1956
2.91
5,00
3,93
6,76
0,53
1957
2,94
5,00
3,27
5.56
0.47
1958
5,14
9,00
5,14
9.00
0.33
Î959
6,77
9,00 -
5,69
7,56
0,47
1960
9,00
9,00
7,69
7.69
0,55
1961
9,00
9,00
7,56
7,56
0,55
1962
9,00
9,00
7,20
7,20
0.60
1963
9,00
9,00
6,82
6.82
0.58
1964
0,00
9,62
7,03
7,51
0,58
1965
9.00
9,69
6,67
7,18
0.51
1968
9,00
10,09
6,16
6,19
0,51
1967
9,02
9,72
5,71
6,15
0,50
1968
9,02
10,28
5,53
6.31
0.53
1969
9,37
10,31
5,45
6,00
0,55
1970
12,15
15.12
6,66
8,29
0.57
1971
13,20
16,50
6,19
7,10
0,58
Kaynak:
Kruger
Aşırı değerlendirümiş d ö v i z kuru ¥e katlı kur politikası p l a n
i ö n e m î n d e d e d e v a m e t m i ş t i r . Dışticaret p o l i t i k a s ı n d a ithalat
re-
j i m i n d e u y g u l a n a n tarife, m i k t a r kısıtlamaları, ithalat depozitoları
v e d i ğ e r v e r g i , resim v e harçlarla ithalat k o n t r o l altına a l ı n a r a k ,
t a m b i r liberasyona g i d i l m e o l a n a ğ ı s a ğ l a n a m a m ı ş , dışticaret açık"
lan g e l i ş m i ş v e ö d e m e l e r d e n g e s i s o r u n u d e v a m e t m i ş t i r . Planlı
d ö n e m e g i r i l i r k e n B i r i n c i Beş Y ı l l ı k K a l k ı n m a Planında Türk e k o ­
n o m i s i n i n dış y a r d ı m l a r a i h t i y a ç d u y m a d a n ö d e m e l e r d e n g e s i s o ­
r u n u n u n v e y a dışa b a ğ ı m s ı z l ı ğ ı n ı n
lında g e r ç e k l e ş e c e ğ i ^
Üçüncü
(external viagility)
Beş Yıllık
Kalkınma
1972 y ı ­
Planında
ise
1975 y ı l ı n d a g e r ç e k l e ş e c e ğ i ö n g ö r ü l m ü ş t ü , 1 9 6 3 - 1 9 6 9 yılları a r a ­
sında dışticaret, ö d e m e l e r d e n g e s i , b e y n e l m i l e l d ö v i z
rezervleri
v e dış b o r ç l a r d a k i g e l i ş m e l e r i n s ö z k o n u s u i y i m s e r t a h m i n l e r i n g e r ­
çekleşmediğini göstermektedir.
( B k z . 9 v e 10 n u m a r a l ı t a b l o l a r )
Bu j d ö n e m d e u y g u l a n a n dış ticaret
v e d ö v i z k u r u pollitikası v e
dış t i c a r e t , ö d e m e l e r d e n g e s i v e d ö v i z r e z e r v l e r i n i n s e y r i , T ü r k
Lîrasınm K o n v e r t i b i l i t e s i
feşmedîğîni
için gerekli o l u m l u .koşulların
gerçek-
belirtmektedir.
Tablo : 9 / A
Başlıca Ekonomik
^
Yıllar
îîh.
—
™
îhr.
=
—
—
Göstergeler
—
. — — „ — .
Bıştîc,
Cari
öde.
Dıştlc. Cari
öde.
Açığı
Işlenî.
Deng,
Açığı
Derıg.
D e ğ i ş m e Oranları
'
İşlem.
(bilyon
Dolar)
1963
10,61
—3,41
32,78
23,96
19,34
-^320
=—300
—27
1964
—21,95
11,68
™60,63
^--63,67
137,03
•--126
1965
6,52
12,89
-™14,29
»--30,28
83,73
^103
^109
_ 76
63
37
1966
25.22
5,90
111,10
115,78
— 88,24
—228
^-164
8
1967
4,50
6,78
—28.95
—29,83
—650,00
—162 • —115
60
1963
11.53
—5,17
65.43
94.73
— 81,67
r-263
^224
11
Tablo : 9 / B
Başlıca
İhracat/
YilfaF
İthalat
Ekonomik
İhracat/
Göstergeler
İthalat M e y i l
İthalat
GSMM.
Vo
Ortalama
Marjinal
Esnekliği
1963
53,49
4,95
0,093
0.066
1964
76,54
"5,18
0,068
0,290
0,69
—3,19
1965
81,12
5.44
0,068
0,053
0,85
1966
68.25
4,83'
0,071
0,091
1.34
1967
76,35
4,83
0,031
^0,43
64,92
3,97
0.061
0.052
0,072
1.06
^ 6 3
23
~
\
il 5
lis?
S
£ 4
t
o
C\J
CO
«>•
^
CO
cn
tD
«;î^
cû
oo"
00
oT
o"
o
CM
t -
Lrt
^
CO
^
CO
^
t>-'
'r-
04
^r-T
o"
cx>
04
Lo
^
«
T-
cq
CO
CM
CO"
^
N."
CO
^
C
O
J
i
o
eo
#
-
y i
o
.e-
ö
CD"
-3
X
^
CM
^
(j£
CD
.T-
W
öl
(O
o
O
-i
E
o
c
o
T-
>. ^
ü
E
E
E
'.S- S
^
hCO
v-^
C5î
CO
d"
dD
CO
CO
CO
ho
Q^
CT"
CO
CO
Kt
0>
^
CO
Cîî
CM
C4
^
CO
OD
CD
t
1
ı._J
t
İ.,.^._
CO
Ö
C5D
o
^
&
E
<
Ut
W
i
O
05
(J>
CD
2 H
LO^
C0_
cÇ
CO
^ i
^"S
1
i
^
CO
-r-
Lf)
CO
CO
CJ)
C»
CD^
CD
b-"
CD
CO
CM
o:t
ca
ın
CM
04
04
-ç^
î>.
<^
CO
CD
lO
CD
CJ3
CD"
CO
CD
CJ)
oo_
ın
CO"
CO
CM
Oi
CO
CJ)
CO
CO
CJ>
Tablo
10/A
Rezerv Politikası
r
Göstergeleri
Rezervler
Toplam
( M i l y o n Dolar)
Yıllar
V
Altın
Rezervlerde
Döviz
Değişme
Toplam
1963
125
— 89
35
1954
129
—
73
50
38.88
1955
133
—
75
58
16,00
—56,89
(Vs)
—53,85
1955
129
1—104
25
1967
123
~
78
45
80.00
1968
123
— 89
40
—11,11
)
Tablo : 1 0 / B
Rezerv Politikası G ö s t e r g e l e r i
Yıllar
Toplam
Toplam
TopfaiTi
Rezerv/
Rezerv/
Altın/
Döviz/
Rezerv/
Dıştic.
"İthalat
İthalat
İthalat
Açığı
(»/•)
(Vi)
(Vi)
(%)
Cari
İşlemler
Toplam
Rezerv/
Ödemeler
Dengesi
(Vi)
(Vo)
1,33
1963
18,2
—12,9
5,3
11,3
12,0
1964
22,9
—13,5
9,3
39,7
45.9
1,35
1965
23,2
.—13.1
10,1
53,7
76,3
0,85
1965
18,0
—14,5
3.5
11.0
15.2
3,12
1967
17,9
—11,3
5.5
27,8
39,1
0,75
1968
15.1
—10,9
5,2
14.9
17.9
3.64
Tablo I 1Ü/C
K©ser¥ Politikası
Hezerv/Para A r z ı
Göstergebri
Para A r z ı / D ı ş t i c a r e t
Eeserv/
GSMM.
Yıllar
M,
'M
İthalat
İhracat
2
Dışflc.
(m
Hacmi
1963
2.73
2,42
1,92
1.S29
3.621
1.259
0,49
•1864
3,24
2,83
2,37
2.869
3.785
1.632
0,64
1S65
3,16
2,72
2,36
3.165
3.93S
1.755
0.68
1966
1,15
0,86
0,85
3.023
4.465
1.802
0,25
1967
1,77
1,48
1,31
3.650
4.827
2.078
0.39
1868,,
1.37
1,14
1,00
3.745
5.819
2.280
0,32
3
1 ^
1Ş70 i s t i k r a r P r o g r a m ı , D e v a l ü a s y o n v e Kur Politikası :
Kaih'Kur
S i s t e m i n i n Parite C i v a r ı n d a Birleştirilmesi :
1970 y ı h n d a istikrar p r o g r a m ı ç e r ç e v e s i n d e 10 A ğ u s t o s 1970
y ı l ı n d a T ü r k Lirası % 66,6 o r a n ı n d a d e v a l ü a s y o n a t a b i t u t u l a r a k
d ö v i z k u r u 1 $ — 1 5 TL o l a r a k saptanmıştır. Katlı k u r l a r s i s t e m i
terkedilmemekfe beraber m ü m k ü n
o l d u ğ u öfçüde resmi
parite
c i v a r ı n d a b i r l e ş i i r i h n i ş t i r . İthal m a l l a r ı için d ö v i z k u r u 1 $=:15,15
TL g e l e n e k s e l ihraç m a l l a r ı ( t ü t ü n , p a m u k , k u r u incir, f ı n d ı k v s . )
i ç i n d ö v i z k u r u 1 S ™ 12,00 TL v e d i ğ e r
ihraç
ürünleri
için d e
1 Î = z 1 4 , 8 5 TL o l a r a k s a p t a n m ı ş t ı r .
1970 istikrar p r o g r a m ı n d a ayrıca v e r g i , p a r a - k r e d i v e f a i z p o ­
litikaları ile iç d e n g e n i n sağlanmasına çalışılmıştir. 1970 istikrar
p r o g r a m ı n d a ^ çeşitli e k o n o r n İ p o f î t î k a l a n n d a / T ü r k Lirasuım k o n ­
v e r t î b i l i t e s i n i t e m i n - e d e c e k y ö n d e ternel b i r d e ğ i ş i k l i k ö r ı g ö r ü i memiştL^. Dışticaret p o l i t i k a s ı n d a , g ü m r ü k t a r i f e l e r i n i n h a f i f l e t i l ­
m e s i , dış alım k ı s ı t l a m a l a r ı n ı n kaldirılmtası, l i b e r a s y o n a g i d i l m e s i
g i b i ö n l e m l e r e y e r v e r i l m e m i ş t i r . Para v e k r e d i p o l i t i k a s ı n d a k o n t ­
r o l l ü , f a i z r e j i m i n e , d ö v i z k u r u p o l i t i k a s ı n d a da katlı v e sabit k u r
p o l i t i k a s ı u y g u l a m a s ı n a d e v a m e d i l m i ş t i r . 1970 istikrar p r o g r a ­
m ı k o n v e r t i b i l i t e s i s t e m i n i sağlıyacak
prensipleri
içermemekle beraber,
ekonomik göstergelerini, örneğin
sebest
piyasa
ekonomisi
1970-1973 d e v r e l e r i n d e ,
ihracat, cari işlemler
bazı
bilanço­
s u , d ö v i z r e z e n / l e r i , y u r t içi açık v e ö d e m e l e r d e n g e s i seyri k o n v e r t i b i l i t e r e j i m i n e geçiş hazırlığı açısından o l d u k ç a e l v e r i ş l i b i r
o r t a m yarattığı, aşağıdaki tabloların incelenmesinden
tedir.
görülmek­
Tablo :
Başlıca Ekonomik • G ö s t e r g e l e r
Yıllar
İth.
Ihr.
Dîştic.
Cari
Öde.
Bıştlc.^
Açığı
Islem
Ben. -
Açığı
Vi D e ğ i ş m e O r a n l a n
Gari
0de.
^ İşlenî
Ben.
Milyoıı Dolar
1969
4,84
8,27
1,79
236,36
— 264
—220
37
1970
18,35
9,50
36,36
—22,28
554.06
— 360
—171
242
1971
23,52
15.14
37.22
—36,26
-™
7,03
— 494
—109
225
1972
33.47
30,72
37,27
—92,57
— 16,89
~ - 678
~-
1973
33,4S
48,81
13,42
6150,00
390,37
1974
81.11
16.32
192,01
248,34
^146,76
—
1,51
—
8
187
— 769
484
917
^2246
™718
—429
Tablo : 1 1 / B
Başfıea Ekonomik
Göstergeler
/
İhracat/
İhracat/
İthalat Meyli
İthalat
Marjinal
Ortalama
Ydlar
İthalat
Esnekliği
1969
67.04
0.028
0.44
1970
62,03
4,34
0,070
0,130
2'31
1971
57.81
4,72
0,092
0,160
2,35
1972
56,62
6,93
0,093
0,095
1,04
1973
63,14
5,82
0,096
0,110
1,16
1974
.40,55
4.96
0,120
0,200
2,07
' 0,058
.
Tablo s 1 1 / C
Başlıca Ekonomi|(
Dış
Dış borç
Ödemeleri Borç/
Yîliar
\
( M i l y o n $)
Göstergeler
Tasarruf Yaîırsm Y u r t i ç i
Açığı
İhr.
(«/o)
Değişim
M i l y o n TL ^^^^^^
1969
145.9
27,2
— 1.926
1970
199.6
33,9
— 1.956
Reel
Enf-
Para
Noksan
G S M H / g ü y i ı - iasyonÂrzı
Açık
me
Oranı Artsşı
—
Hızı
^'^'^
Istihdaın
Oranı
(Vo)
(%)
(Vo)
(%)
3,7
1.54
5,4
7,2
15,8
10,53
1.6
1,32
5,8
6.7
17,2
10.56
1971
190,6
28,2
r-
1.635
— 16,4
0,84
10,2
15,9
23,7
10,71
1972
303,5
34.3
—
112
—135,9
0.05
7,4
18,0
21,3
11,00
1973
201,8
15,3
+
6.594
1974
229,S
15,0
—10.066
—5987,5 2,12
5,4
20,5
32.0
10,66
--^352.7
7,4
29,9
27,1
12,29
2.35
Tablo : 1 2 / Â
Rezerv Politikası G ö s t e r g s l e r i
E e z e rv i e r
( M i l y o n Dolar)
Yıllar
Toplam
Toplam
DÖVİZ
Altın
Rezervlerde
D e ğ i ş m e (V§)
1969
124
45
169 .
322,50
1970
123
278
402
137,87
1971
126
622
748
86,07
1972
132
1.180
1.312
75,40
1973
147
1.893
2.040
55,49
1974
147
.
1.462
-21,13
Tâbîo ı 1 2 / B
Reserv
Yıllar
Poîltikas 1 G ö s t e r g e l e r i
Toplam
Toplanı
Toplam
Toplam
Altın/
Döviz/
Rezerv/
Rezerv/
Bezer//
Rezerv/
İthalat
ithalat
İthalât
Dıştic.
Cari
ödemeler
(«A)
(V«)
A ç ı ğ ı (İV,)
İ ş l e m (Ve)
Deng.
1969
15,1
5.6
21,1
64.0
1970
12,9
29,3
42,4
111,7
276.8
4.57
235,1
1,66
3,32
1971
10.8
53,1
63.9
151,4
686.2
1972
8.4
75,5
83.9
193,5
15.400,0
7.02
1973
7,0
90.7
97.7
255.3
421.5
2,22
1974
3.9
38J
42,6
47.6
224,1
3,75
•
Tablo I 1 2 / C
Bezerv Politikası G ö s t e r g e l e r i
Para A r z ı / D ı ş t caret
Bezerv/Para Arzı
Yıllar
M,
M,
1969
1970
1971
1972
1973
1974
5.06
16.95
23,99
34,72
40.91
25,14
4.17
13.53
18,48
25,90
31,61
24,69
Rezerv/
M,
İthalat
İhracat
Diştic.
Hacmi
3,72
11,87
16,20
22,79
27,70
17.48
4,137
3,407
2,461
2,367
2,342
1.669
6,229
5,502
4,799
4.454
3,870
4.185
2.486
2.104
1,627
1,546
1,459
1,193
GSMH
(Vo)
1,22
4,04
5,44
7,63
9,21
5,22
y
V
2 ™
Dış Â l ı m , Dış Satım, Carî İ ş l e m l e r v e Ö d e m e l e r
D e n g e s i n i n Seyri (1970 - 1 9 7 3 ) :
1970 - 1973 d ö n e m i n d e dış satım
1 5 . 1 , 30.7 v e 1 9 7 3 y ı l ı n d a
(ithaiat)
(ihracat)
sırasıyla % 9.5,
% 4 8 . 8 o r a n ı n d a artmıştır. Dış a h m
a y n ı d e v r e d e , % 18.4, 2 3 , 5 , 3 3 . 5 v e 1973 y ı l ı n d a
% 3 3 . 5 o r a n ı n d a bir artış
ise
göstermiştir.
1 9 7 2 y ı l ı n d a dış satım artışı d ı ş a l ı m artışına y a k l a ş m ı ş
ve
1973 y ı l ı n d a ise dış satım artışı dış a l ı m artışını % 15.3 o r a n ı n d a
aşmıştır. 1970 y ı l ı n d a n i t i b a r e n cari işelmter b i l a n ç o s u açığı a z a l ­
ma s e y r i g ö s t e r m i ş v e 1973 y ı l ı n d a cari işiem.ler b i l a n ç o s u
484
m i l y o n d o l a r l ı k bir fazlalık v e r m i ş t i r . Ödem.eler d e n g e s i ise 1973
y ı l ı n d a 917 m i l y o n d o l a r f a z l a l ı k
göstermiştir.
Dış s a t ı m ı n dış alıma o r a n ı , 1 9 7 1 y ı l ı n d a % 57.8 i k e n , 1973
yılında
% 6 3 . V e y ü k s e l m i ş t i r . - İ h r a c a t ı n g a y r i safi m i l l i
oranı 1 9 7 r d e
hasılaya
% 4.7 i k e n , 1 9 7 3 ' d e % 5.8'e çıkmıştır.
O r t a l a m a i t h a l a t m e y l i 1 9 7 r d e 0 . 0 9 2 ' d e n 1 9 7 3 y ı l ı n d a 0.096
Va
çıkmış, fakat
marjinal
1 9 7 3 y ı l ı n d a 0.1 V e
ithaiat
meyli
ise
197Vde
0.16
dan
düşmüştür.
D I Ş borç ö d e m e l e r i ise 1970 y ı l ı n d a 199.6 m i l y o n d o l a r i k e n ,
1973 y ı l ı n d a
201.8
milyon dolara
çıkmış, fakat
dış borç
öde­
m e l e r i n i n dış satıma oranı 1970 y ı l ı n d a % 33.9 i k e n , 1973 y ı l ı n d a
% 15.3'e
düşmüştür.
D ö v i z r e z e r v l e r i ise, t o p l a m r e z e r v l e r ( a l t ı n v e d ö v i z )
y ı l ı n d a 4 0 2 m i l y o n d o l a r d a n 1973 y ı l ı n d a 2.040 m i l y o n
1970
dolara
y ü k s e l m i ş t i r . Y a l n ı z d ö v i z r e z e r v m e v c u d u a y n ı yıllarda 2 7 8 m i l ­
y o n d o l a r d a n 1.893 m i l y o n dolara çıkmıştır. Bu d ö n e m d e işçi d ö v i z l e r i n d e k i g i r i ş ile kısa v a d e l i s e r m a y e g i r i ş l e r i n d e k i d ö v i z e ç e v ­
r i l e b i l e n m e v d u a t artışı, d ö v i z r e z e r v l e r i n i n y ü k s e l m e s i n i sağla­
mıştır.
T o p l a m r e z e r v i n ithalata o r a n ı 1970 y ı l ı n d a % 4 2 . 4 i k e n , 1973
yılında
nin
% 97.7 oranına yükselmiştir. Altın ve döviz
cari
işlemler
% 421.5'e
dengesine oranı
aynı yıllarda
rezervleri­
% 235.1'den
yükselmiştir.
T o p l a m r e z e r v dış ticaret açığı o r a n ı ise, 1970 y ı l ı n d a % 111.7
i k e n , 1 9 7 3 y ı l ı n d a % 2 6 5 . 3 oranına
yükselmiştir.
T o p l a m r e z e r v para arzı oranı 1 9 7 0 y ı l ı n d a % 1 6 . 9 ' d a n , 1973
yılında
% 4 0 . 9 ' a , r e z e r v - g a y r i safi m i l l i hasıla o r a n ı 1970
da ;% 4 . 1 ' d e n , 1 9 7 3 y ı l ı n d a
% 9.2 o r a n ı n a
yılın­
yükselmiştir.
Dışticaret h a d l e r i 1971 v e 1972 y ı l l a r ı n d a l e y h t e bir g e l i ş m e
g ö s t e r m i ş t i r . 1 9 6 8 = 1 0 0 bazına g ö r e d o l a r o l a r a k dışticaret h a d ­
leri 1 9 7 r d e
97.6'dan
1 9 7 2 ' d e 103.8'e çıkarak
% 6.4
oranında
v e 1973 y ı l ı n d a ise 106.4'e y ü k s e l e r e k , 1972 y ı l m a nazaran % 2.5
oranında
1973
yıllarında
D ü n y a e k o n o m i s i n d e k i y ü k s e k k o n j o n k t ü r v e tarımsal
leyhte
bir artış g ö s t e r m i ş t i r .
1972 v e
ürünlerin
f i y a t l a r ı n ı n y ü k s e l m e s i dışticaret h a d l e r i n i n l e y h t e
rol
gelişmesinde
oynamıştır.
Tablo : 1 3 / A
Dıştıcamt
Fiyat EEdeksierî
(1968 = 10-0)
olar
Türk
Lirası
İhracat
E'chalat
Fiyatları
Fiyatları
1969
100,5
101,4
99,1
100,5
101.4
99,1
1970_
99,2
102.5
96.8
118,2
122.8
96,2
1971
106,6
109,2
97,6
. 155,0
182,2
85,1
1972
'116,3
112,5
103,8
171,8
177,2
97,0
1973
' 145,3
i36-,6
106.4
219,2
214,8
102,0
1974
Î91,5
226,4'
84.6
294.6
350.8 -
\h\Mf
İhracat
Haddi
Fiyatları
İthalat
Fiyatları
Diştic.
Haddi
84.0
J
Tablo : 1 3 / B
Dışticaret
Fiyat Endeksleri
A r t ı ş Oraûları.
(1968=10€)
(Ve)
Dolar
Yıllar
Türk Lirası
ihracat
İthalat
Dıştic,
İhracat
İthalat
Diştic.
Fiyatları
Fiyatları
Haddi
Fiyatları
Fiyatları
Haddi
1969
0.5
1,4
—
0,9
0,5
1,4
—
0,9
1970
—1,3
1.1
— 2,3
17,6
21,1
—
2,9
1971
7,5
6.5
0,8
31,1
48,4
11,5
1972
9,5
3,0
6,4
10.8
2,7
14,0
1S73
24,4
21.4
2.5
27,6
21,2
5,2
1974
31,8
65,7
—20,5
34,0
63,3
—17,6
V
3
Y u r t İçi E k o n o m i k D e n g e G ö s t e r g e l e r i Seyri
(Tasarruf Y a t ı r ı m D e n g e s i , B ü y ü m e Hızı, E n f l a s y o n
Oranı v e İstihdam Oranı) :
1970 - 1973 d ö n e m i n d e y u r t içi e k o n o m i k g e l i ş m e l e r i n nis­
p e t e n istikrarlı bir seyir g ö s t e r d i ğ i v e k o n v e r t i b i l i t e rejim.ine g e ­
çiş süreci b a k ı m ı n d a n e l v e r i ş l i o l d u ğ u
T a s a r r u f - y a t ı r ı m açığı
söylenebilir.
( y u r t içi v e y a dış açık)
1971den iti-
b a z e n azalış s e y r i g ö s t e r m i ş t i r . Tasarruf y a t ı r ı m açığı 1971 y ı l ı n ­
da 1.956 m i l y o n T ü r k Lirasından 1 9 7 2 y ı l ı n d a 112 m i l y o n
liraya
d ü ş e r e k % 4 3 o r a n ı n d a azalmış v e 1 9 7 3 y ı l ı n d a tasarruf
fazlası
6 5 9 4 m i l y o n lira o l m u ş t u r . Reel g a y r i safi hasıla b ü y ü m e
hızı
1 9 7 0 - 1 9 8 3 d e v r e s i n d e o r t a l a m a % 7.1 o l m u ş t u r .
E n f l a s y o n hızı ise t o p t a n eşya f i y a t l a r ı e n d e k s i n e g ö r e , 1970 1 9 7 3 d e v r e s i n d e sırasıyla % 6.2, 15.9, 18.0 v e 1973^de 2 0 . 5 ' d i r .
Ortalama
e n f l a s y o n hızı
ise ,% 15.1 o l m u ş t u r .
Enflasyon
hızı,
T ü r k i y e ' n i n ticari p a r t e n e r l e r i n i n e n f l a s y o n hızına nazaran y ü k s e k
o l m a s ı n a r a ğ m e n k o n v e r t i b i l i t e r e j i m i n e geçiş sürecini e n g e l l e y e ­
cek
nitelikte
de d e ğ i l d i .
Bu d ö n e m d e
konvertibilite
sistemine
geçişte Türk Lirasının dış d e ğ e r i n i n y e n i d e n a y a r l a n m a s ı s u r e t i y ­
le iç v e d ı ş r f i y a t f a r k l a r ı n ı n o l u m s u z e t k i l e r i n i g i d e r m e k
vardı.
olanağı
1 9 7 1 - 1 9 7 3 d e v r e s i n d e iç v e d ı ş e k o n o m i k g e l i ş m e l e r i n k o n ­
v e r t i b i l i t e s i s t e m i n e g e ç i ş koşulları için y e t e r i n c e e l v e r i ş l i o l m a ­
larına r a ğ m e n serbest b i r f a i z v e serbest b i r d ö v i z k u r u s i s t e m i ­
n i n u y g u l a n a m a m a s ı k o n v e r t i b i l i t e r e j i m i n e geçiş s a f h a s ı n ı n baş­
lıca e n g e l l e y i c i f a k t ö r l e r i o l m u ş t u r . Bu d ö n e m d e ya t e k serbest
d ö v i z " p i y a s a s ı s i s t e m i v e y a i t h a l a t ihracat i ş l e m l e r i için resmi v e
sabit k u r u n u y g u l a n d ı ğ ı ' V e s m i d ö v i z p i y a s a s ı " v e s e r m a y e ha­
r e k e t l e r i i ç i n d e esnek v e serbest bir k u r u n u y g u l a n d ı ğ ı
"serbsst
d ö v i z p i y a s a s ı " o l m a k ü z e r e " ç i f t k a m b i y o piyasası s i s t e m i " k u ­
rulabilirdi. Böylece k o n v e r t i b i l i t e r e j i m i n e geçişin ö n koşulu olan
"Serbest Döviz Piyasasının" oluşturulması sağlanabilirdi.
1970 - 1973 d e v r e s i n i n
niteliklerini
kısaca ö z e t l e r s e k ,
1970
y ı l ı n d a y a p ı l a n b ü y ü k d e v a l ü a s y o n u m ü t e a k i p eşanlı o l a r a k b e l i ­
r e n y ü k s e k d ü n y a k o n j o n k t ö r ü n e d e n i ile ihraç m a l l a r ı f i y a t l a r ı ­
n ı n y ü k s e l m e s i , ihracatın
artmasına, dışticaret
hadlerinin
lehte
g e l i ş m e s i n e n e d e n o l m u ş t u r . Hızla a r t a n işçi d ö v i z t r a n s f e r l e r i v e
kısa v a d e l i s e r m a y e g i r i ş l e r i k r o n i k dış ö d e m e d a r b o ğ a z ı n ı n ha­
f i f l e t i l m e s i n e v e hatta g i d e r i l m e s i n e v e ö n e m l i ö l ç ü d e d ö v i z b i ­
r i k i m i n e n e d e n o l m u ş v e b ö y l e c e T ü r k Lirasının
konvertibiiitesi
için dış k o ş u l l a r ı n g e r ç e k l e ş m e s i n d e rol o y n a m ı ş t ı r .
1973 yılı s o n u n d a p e t r o l f i y a t l a r ı n d a k i artış v e 1 9 7 4 - 1975
y ı l l a r ı n d a d ü n y a e k o n o m i s i n d e k i e n f l a s y o n v e d u r g u n l u k v e dış­
ticaret h a d l e r i n i n a l e y h e d ö n m e s i g i b i dış k a y n a k l ı ş o k l a r d i ğ e r
gelişmekte olan ülkelerde o l d u ğ u gibi Türkiye'nin de
koşullarını aleyhine
döndürmüştür.
1974 yılından
dışticaret
itibaren
dış­
a l ı m v e dışsatım f i y a t l a r ı ters y ö n d e g e l i ş m i ş , T ü r k i y e ' n i n
tica­
r e t h a d l e r i ö n e m l i ö l ç ü d e b o z u l m u ş t u r v e dışticaret açığı a r t m ı ş ­
tır.
Petrol f i y a t l a r ı artışının o l u m s u z e t k i l e r i n e
karşı h i ç b i r ö n ­
l e m alınmamıştır. Dışalım kısıtlamasına g i d i l m e m i ş v e p e t r o l f i yatlanndaki
yüklenmiştir.
artış s ü b v a n s i y o n l a r l a
Dışalım t a l e p l e r i
t i l m e s i v e daha
karşılanmaya
sonra
karşılanarak
önceleri' döviz
kısa v a d e l i
bütçsye
külfet
rezervlerinin" eri­
dış b o r ç l a n m a
politikası
ile
çalışılmıştır.
D ö v i z r e z e r v l e r i 1 9 7 3 y ı l ı n d a 2.040 m i l y o n d o l a r d a n 1 9 7 7 ' d e
5 4 7 m i l y o n d o l a r a d ü ş m ü ş t ü r . 1977 y ı l ı n d a d ı ş a l ı m t a l e p l e r i n d e k i
artış, d ö v i z r e z e r v l e r i n d e k i azalış v e dış k r e d i o l a n a k l a r ı n ı n k e s i n ­
t i y e uğraması s o n u c u o l a r a k dış ö d e m e l e r i n v e d ö v i z t r a n s f e r l e ­
r i n i n yapılm.asını g ü ç l e ş t i r m i ş t i r . Bu k a r a b o r s a d ö v i z
gelişmesine,
piyasa
dengelerinin bozulmasına
piyasasının
"çift-standarth
piyasa e k o n o m i s i " n i n o l u ş m a s ı n a n e d e n o l m u ş t u r . H a m v e y a t ı r m
m a l l a n b a k ı m ı n d a n dışa b a ğ l ı o l a n T ü r k i y e e k o n o m i s i n i n
üretim
faaliyetleri darboğaza girmiş v e b u n u n sonucu enflasyon
oranı
hızla y ü k s e l m e y e başlamıştır.
1977 y ı l ı n d a n i t i b a r e n e k o n o m i n i n dış v e iç d e n g e s i z l i k l e r i
hızla a r t a r a k g i t t i k ç e ağırlaşan b o y u l a r a ulaşmıştır. 1977 y ı l ı n d a
- dışticaret açığı 4 . 0 4 3 m i l y o n d o l a r , cari i ş l e m l e r açığı ise
3.385
m i l y o n dolara v a r m ı ş t ı r . G a y r i safi m i l l i h a s ı l a n ı n y ı l l ı k artış hızı
azalmaya
başlamıştır.
1977 y ı l ı n d a G S M H artış hızı % 4 o r a n ı n d a i k e n 1 9 7 8 ' d e b u
hız % 3 o r a n ı n a d ü ş m ü ş t ü r . 1 9 7 9 ' d a ise G S M H ' d a .% ( — 0 , 4 )
ora­
n ı n d a 1980 y ı l ı n d a ise % ( — 1 , 1 ) o r a n ı n d a g e r i l e m e g ö r ü l m ü ş t ü r .
E n f l a s y o n o r a n ı 1977 y ı l ı n d a % 24,1 i k e n 1 9 7 8 ' d e % 5 2 , 6 , 1 9 7 9
'da
% 63,9 v e 1980 yılında % 107,2'ye yükselmiştir.
1977 y ı l ı n d a n i t i b a r e n e k o n o m i in in iç v e dış d e n g e s i z i i k l c i i
karşısında T ü r k Lirasının k o n v e r t i b i l i t e s i n i n d ü ş ü n ü l m e s i d a h i o l a ­
naksızdır.
1975 - 1 9 8 3 yıllarına ait başlıca g ö s t e r g e l e r a ş a ğ ı d a k i
seyri
takip etmiştir :
Tablo t
u/A
Başlıca Ekonomik G ö s t e r g e l e r
Yıllar
Ith.
Ihr.
Dişile
Carî
Öde.
DlŞtİG.
Cari
Öde.
Âçiği
İşlem.
Deng.
Açığı
İşlem.
Deng.
V§ Değişme O r a n l a n
l
M i l y o n Dolar
1975
25,44
8,53
4ö,61
161,83
217.02
—3338
—1880
—1360
1976
8.23
39,90
— 5,06
22.39
5,39
—3169
—2301
—1447
1977
13.00
—10,57
27,53
47,11
29,09
—4043
—3385
—1868
1978
—20,66
30.52
—42,83
—58,11
— 79,34
—2311
—1418
— 386
1979
10,22
1.19
21.51
—21,86
132,64
—2808
—1108
— 893
1980
56,03
28,70
78,02
179,33
25,50
—4999
—3095
—1127
~
1981
12.95
61,62
—15.38
—35,41
—
1,95
—4230
1982
— 1.01
22,18
—26,78
—41,46
—100,81
—3.097
—1152
9
4,43
— 0.31
• 13,24
84,29
—3507
—2123
^—1554
1983
—1105
Tablo : 1 4 / B
Başlıca. Ekonomi|c G ö s t e r g e l e r
MIM
G e l i r e Nazaran
İhracat/
İhracat/
İthalat
GMMM.
Yıllar
VB
^/s
1975
28,56
3J5
0,130
0..150
1.17
1976
38,21
4,59
0,120
0,100
0.81
0,87
Itlıafat
İthalat M e y i l
Ortalama
Marjinal
Esnekliği
1977
30,24
3,59
0,120
0,110
1978
49,75
4,29
0,081
0,020
0,17
1979
44,50
3,44
0,081
0,072
0,82
1980
36,79
4,99
0,140
0.190
2,40
1981
52,65
8,09
0.150
0,180
1,75
1982
64,98
•10,76
0,170
0,210
1,70
1 1983
62,02
11,17
0,180
0.242
1,36
J
Tablo : 1 4 / C
Bnşlıea Ekonoınlk
Dış b o r ç
Tasarruf
Dış b o r ç /
Yatırım Yortiçi
Açığı A ç ı k /
Ö d e m e feri İhracat
Milyon $
fVfîfyon TL D e ğ i ş i n i
Ve
1975
248,3
17,7
— 27.729
1976
312,4
15,9
—
1977
430,0
24.6
— 61.100
1973
363,0
15,8
—
1979
408,5
18,0
43.744
25,8
37.950
34.769
Göstargefer
175.5
36,9 •
61,0
^3,1
Real
Enflas- Para
Büyüme
yon
Arzı
GSMK
Hızı
Oranı
Artışı Oranı
(Vö)
İVo)
5,17
5,66
Moksan
İstihdam
(Vs)
8.0
7,7
10,1
15,6
32,6
13.02
27.8
13,00
7,00
4.0
24.1
39,1 '
2,69
3,0
52,6
35,6
12,69
1,99
—0.4
63,9
56,7
14,00
« 13,10
1980 /
142,6
5,3
—203.800
365.9
4,60
—1,1
107,2
58,4
15.43
1981
477,7
10,2
—230.600
13,2
3.53
4,1
36.8
38.1
15,88
1982
656.6
1.1,4
—187.500
—18.7
2,15
4,6
25,2
38,1
18,13
1933*
465.3
8.1
—255.200
36,1
2,22
3,2
30,6
44.6
18,79
(*)
Geçici t a h m i n .
Tablo :
Rezerv Politikası
r
15/A
Göstergeleri
Toplam
Rezervler ( * )
Altm
1975
•
Döviz
Toplam
Değişme
—37,42
147
850
1007
1976
147
844
991
—
1977
149
398
547
—44,80
1978
150
450/
610
1979
155
414
569
1980
155
823
978
^
(Vs)
1.56
11.52
—
7,63
71,88
1981
155
860
1015
3,78
1982
155
1032
1187
16,95
1983
155
1253
1408
18.62
(*)
^ \
Bezervelerdö
( M i l y o n Dolar)
¥ılla?
T.C. Merkez Bankası Rezervleri
Tablo : 1 5 / B
Rezerv Politikası
Toplanı
Yıllar
Göstergeleri
Toplam
Toplam
Toplam,-
Rezerv/
Rezerv/
Rezerv/
Altın/
Döviz/
Rezerv/
Dıştic.
Cari
Ödemeler
İthalat
İthalat
İthalat
Âçığî
İşlemler
Dengesi
(Vö)
(Vi)
(Vi)
(Vo)
(Vo)
(Ve)
1975
3.1
18,1
21,1
30,2
53,6
0,74
1975
2,8
16,4
19,3
31,3
43.1
0,68
0,29
1877
2,5
6.9
9,4
13,5
16,1
1978
3,3
10,0
13,3
26,3
43,0
1,58
1979
3,1
8.1
11,2
20,3 .
51.4
0,63
10.4
12.4
19,6
31.6
0,87
9,6
11,4
24,0
51.6
0,92
1980
2,0
1981
1,7
1982
1.8
11,7
13.4
38,3
103.0
13l',89
1983
1.7
13,6
15,2
40,1
65,3
0^0
V
\
•
j
J
Taljfo : 1 5 / C
Rezer¥ Politikası Göstergeleri
Para Arzı ( M , ) / D ı ş t i c a r e t
Dîştic.
İthalat
İhracat
Hacmi
Rezerv/Para Arzı
fillar
1975
197a1977
1973
1979
1980
1981
1982
1983
12J1
10,63
46,58
53.78
44,78
12,39
13,81
16,34
17,95
C —
10^0
8,83
40,00
46.5Ö
37,71
9,89
8,20
8,59
10,59
9,00
7,74
35,37
39,78
32,66
8,14
6,27
6,91
8,76
1.785
1.813
1,994
2,503
2,490
1,148
0,970
0.918
0.913
5,860
4,885
6,673
5,123
5,947
3.178
1,831
1,432
1.494
Rezerv/
GSMH
1.321
1,322
1,535
1.681
1.755
0,843
0,634
0.559
0.567
2,79
2,39
1,12
1,18
0.90
1.97
2.05
2,52
3.03
2 4 O c a k 1980 İstikrar P r o g r a m ı ve K o n v e r t i b i l i t e y e
Geçiş A ç ı s ı n d a n
Değerlendirilmesi :
1977 y ı l ı n d a n i t i b a r e n e k o n o m i d e hızla b ü y ü y e n iç v e dış
dengesizlik
i k i l e m i n i n ç ö z ü m ü , z o r u n l u o l a r a k karar
y e n i arayışlara y ö n e l t m i ş t i r . Fiyat p o l i t i k a s ı n d a ,
viz fiyatları)
organlarını
( m a l , para, d ö ­
devlet müdahaleciliğinin yarattığı çift standartlı f i ­
yat sistemine son verilmesi, e k o n o m i n i n
daha g e r ç e k ç i
yat
önceki
politikası
tabanına
oturtulması, daha
bir f i ­
istikrar
prog­
r a m l a r ı n d a o l d u ğ u g i b i iç v e dış f i y a t l a r arasındaki b ü y ü k
ların y ü k s e k o r a n d a d e v a l ü a s y o n l a
fark­
g i d e r i l m e s i , v e t a l e b i n kısı­
larak e n f l a s y o n h ı z ı n ı n d ü ş ü r ü l m e s i , ihracatı t e ş v i k e d e r e k dış­
t i c a r e t a ç ı ğ ı n ı n a z a l t ı l m a s ı , t ü k e t i m m a l l a r ı ithal i k a m e s i s a n a y i ­
leşme m o d e l i n d e n v a z g e ç i l e r e k , ihracata d ö n ü k s a n a y i l e ş m e s ü ­
recine
girilm.esi,
ekonominin
dış
rekabete
ve
dışa
açılma­
sının s a ğ l a n m a s ı v e serbest piyasa m e k a n i z m a s ı n ı n e g e m e n k ı ­
lınması g i b i i l k e l e r i içeren b i r p o l i t i k a u y g u l a n m a s ı 1980 yılı is­
tikrar önlemlerinin temel felsefesini
Böylece 24 Ocak
oluşturmuştur.
İstikrar ö n l e m l e r i , s a n a y i l e ş m e
d e v a m l ı l ı ğ ı ile b ü y ü m e v e ü r e t i m yapısında bir m o d e l
sürecinin
değişik­
l i ğ i n i ö n g ö r m ü ş t ü r . Sınai ü r e t i m i n , k a l i t e v e f i y a t y ö n ü n d e n dış
pazarda r e k a b e t e d e b i l e c e k
bir d ü z e y e
ulaşması, ü r e t i m d e
ya­
pısal b i r d e ğ i ş m e sağlanması v e dışsatım s e k t ö r ü n d e k i g e l i ş m e ­
y e b a ğ l ı i ı n a i y a t ı r ı m l a r ı n artması v e b ö y l e c e dış t a l e b i n b ü y ü ­
mesinin m u h a r r i k bir unsuru olarak kullanılması, diğer
bir d e -
y i m l e e k o n o m i k g e l i ş m e n i n dışsatıma g o r e y ö n l e n d i n i l m e s i amaç
e d i l m i ş t i r . Bu m o d e l i n s a n a y i n i n r a s y o n e l v e p r o d ü k t i f
gelişme­
s i n i , o p t i m u m v e r a s y o n e l b i r k a y n a k d a ğ ı l ı m ı n ı sağlıyarak t o p ­
lumsal r e f a h ı artıracağı
varsayılmıştır.
Sanayileşmekte olan
ülkelerin
belli b i r s a n a y i l e ş m e
süreci
aşamasından sonra dışa açılma v e y ö n d e ğ i ş t i r m e p o l i t i k a s ı
uy­
g u l a m a z o r u n l u l u ğ u n e d e n i ile e k o n o m i p o l i t i k a l a r ı n d a y a p ı l m a ­
sı ö n e r i l e n r e o f r m l a r 2 4 O c a k k a r a r l a r ı n ı n i ç e r i ğ i n i
kapsamışt-r.
1965 - 1980 y ı l l a r ı n d a çeşitli g e l i ş m e k t e o l a n ü l k e l e r d e b u t i p r e ­
formlar uygulanmıştır.
Örneğin
1960 - 1970 arasında
Brezilya,
A r j a n t i n v e K o l o m b i y a , 1970 y ı l ı n d a M e k s i k a , 1 9 7 0 - 1980 y ı l l a *
rı arasında U r u g a y v e Şili.
2 4 O c a k 1980 İstikrar P r o g r a m ı ile y a p ı l a n başlıca r e f o r m ­
ları aşağıdaki ş e k i l d e s ı r a l a y a b i l i r i z :
1 —
Türk
Lirası y ü k s e k
ölçüde
reel
bir d e v a l ü a s y o n a
ta­
bi ..tutulmuştur.
2 —
rasyona
3 —
İthalat t a h d i t l e r i n i n b ü y ü k b i r kısmı kaldırılarak
Serbest Piyasa m e k a n i z m a s ı n ı n işlerlik kazanması a m a ­
cı ile sanayi s e k t ö r ü n d e f i y a t
k o n t r o l l e r i v e K a m u İktisadi Te­
şekküllerinde de sübvansiyonlar
4 —
libe­
gidilmiştir.
kaldırılmıştır.
Bankacılık s i s t e m i n d e f a i z o r a n l a r ı n ı n bir kısmı, ( v a d e l i
t a s a r r u f m e v d u a t ı v e k r e d i f a i z l e r i ) serbest bırakılmıştır.
Böyle­
ce reel f a i z o r a n l a r ı n ı n y ü k s e l t i l m e s i n e çalışılmıştır.
5 —
İhracatta ö n e m l i t e ş v i k t e d b i r l e r i
6 —
E n f l a s y o n o r a n ı n ı d ü ş ü r m e k amacı ile y u r t içi t o p l a m
uygulanmıştır.
t a l e b i n kısılması için daraltıcı — s ı k ı — bir para p o l i t i k a s ı u y g u l a n ­
masına çalışılmıştır.
Bu t e d b i r l e r l e e k o n o m i n i n dışa açılmasına v e piyasa k u v v e t ­
l e r i n i n daha b ü y ü k çapta işlemesine o l a n a k s a ğ l a n m a k i s t e n m i ş ­
tir.
1980 istikrar p r o g r a m ı ö n e r i l e r i n i n v e b i l a h a r e alınan t e d b i r ­
lerin daha ö n c e k i istikrar p r o g r a m l a r ı n d a n f a r k l ı o l a r a k
konver­
t i b i l i t e s i s t e m i n e g e ç i ş açısından daha o l u m l u a d ı m l a r
getirdiği
s ö y l e n e b i l i r . B u n l a r ı n en ö n e m l i s i g e r ç e k ç i k a m b i y o k u r u p o l i t i k a ­
sı, l i b e r a s y o n u n g e n i ş l e t i l m e s i , f a i z o r a n l a r ı n ı n
bırakılması v e f i y a t k o n t r o l l e r i n i n
kısmen
seıbest
kaldırılmasıdır.
2 5 O c a k 1 9 8 0 t a r i h i n d e Türk Lirası % 100 bir d e v a l ü a s y o n a
t a b i t u t u l a r a k 2 0 . 1 2 . 1 9 7 9 t a r i h i n d e 1 $ = 3 5 TL o l a n d ö v i z
2 5 O c a k 1 9 8 0 ' d e 1 $ = 7 0 TL olarak saptanmıştır.'
kuru,
Başlangıçta
Konvertibilite Sisteminin Öngördüğü tek
döviz
k u r u sistemi u y g u l a n m a s ı , g ü b r e v e g ü b r e üreticilerince kullanı­
lan g ü b r e h a m m a d d e l e r i ile zirai ilaç v e h g m m a d d e l e r i
ithalatı
için u y g u l a n a n f a r k l ı d ö v i z k u r u , 1 $ — 5 5 TL, n e d e n i y l e t e m i n
e d i l e m e m i ş t i r . A n c a k 1 M a y ı s 1 9 8 r d e T.C. M e r k e z
Bankasınca
g ü n l ü k k u r a y a r l a m a l a r ı n ı n u y g u l a n m a y a başlaması ile b u f a r k î ı
k u r sistemline d e s o n v e r i l m i ş v e t e k v e g e r ç e k ç i bir d ö v i z k u r u
politikası uygulanmasına
çalışılmıştır.
1980 istikrar ö n l e m l e r i n i n kısmi o l u m l u sonuçları 1981 yılı
s o n u n d a g ö r ü l m ü ş t ü r . E n f l a s y o n hızı 1 9 8 0 ' d e % 107,2 d e n 1981
' d e % 3 6 , 8 ' e d ü ş m ü ş , b ü y ü m e hızı 1 9 8 0 ' d e % ( — 1 . 1 ) i k e n 1981
' d e % 4 , 1 y ü k s e l m i ş t i r , İhracat artış o r a n ı 1 9 8 0 ' d e % 2 8 , 7 i k e n 1981
' d e ,%61,6V3 y ü k s e l m i ş t i r . İhracat artışında ş ü p h e s i z d e v a l ü a s y o ­
n u n r o l ü b ü y ü k t ü r . 1 9 7 0 yılı d e v a l ü a s y o n u n u t a k i p e d e n 1 9 7 1 1 9 7 3 y ı l l a r ı n d a d a ihracatın sırasıyla % İ 5 , % 3 0 , 7 v e % 4 8 v 8 o r a ­
n ı n d a a r t t ı ğ ı n a işaret e t m e k g e r e k i r . 1980 istikrar p r o g r a m ı g e r e ­
ğ i n c e t o p l a m t a l e b i n kisıiması v e ihracat s e k t ö r ü n d e k i g e l i ş m e n i n
i s t i h d a m ü z e r i n d e fazla e t k i l i o l a m a m a s ı n e d e n i y l e n o k s a n is­
t i h d a m o r a n ı , 1 9 7 0 ' d e % 13,4 i k e n 1980^de % 15,4 v e 1981 y ı l ı n ­
da d a % 1 6 , 8 ' e y ü k s e l m i ş t i r .
1980 istikrar p r o g r a m ı
önlemler,
ile o n u t a k i p
k o n v e r t i b i l i t e s i s t e m i n e geçiş
e d e n yıllarda
açısından ö n e m l i
alman
olan
serbest b i r d ö v i z p i y a s a s ı n ı n o l u ş t u r u l m a s ı n a - v e d ü n y a para p i ­
yasaları ile b a ğ l a n t ı l ı kısa v a d e l i dışa açık bir para
gelişmesini sağhyamamıştır.
piyasasının
Serbest f a i z politikası a n l a y ı ş ı n d a k i
e k s i k l i k v e u y g u l a m a d a k i y a n ı l g ı l a r , h e m kısa v a d e l i para p i y a ­
sası v e h e m d e s e r m a y e p i y a s a s ı n ı n g e l i ş m e s i ü z e r i n d e o l u m s u z
sonuçlar
doğurmuştur.
Kanımızca, 1980 istikrar p r o g r a m ı n ı n başında d ö v i z k u r l a r ı ­
n ı n y u r t içi e n f l a s y o n h ı z ı n d a k i d e ğ i ş m e l e r e g ö r e e n d e k s î e m e y o y o l u ile d ü z e l t i l e r e k , g ü n l ü k k u r ayarlamalarına g i d i l m e s i v e b e n ­
zer ş e k i l d e başlangıçta serbest f a i z r e j i m i y e r i n e , f a i z o r a n l a r ı ­
nın da endekslemeV''e t a b i t u t u l a r a k e n f l a s y o n hızı d e ğ i ş m e l e r i n e
g ö r e d ü z e l t i l m e s i y ö n t e m i n i n u y g u l a n m a s ı , daha başarılı s o n u ç ­
lar v e r e b i l i r d i . En a z ı n d a n reel v e y a g e r ç e k ç i bir f a i z p o l i t i k a s ı
u y g u l a n m a s ı sağlanır v e para v e S e r m a y e Piyasasındaki o l u m s u z
gelişmeler önlenmiş olurdu.
İKİNCİ
BÖLÜM
KONVERTİBİLİTE SİSTEMİNE GEÇİŞİN Ö N
VE POLİTİKA ÖNERİLERİ •
KOŞULLARI
•
I — YURT İÇİ EKONOMİ POLİTİKASINA AİT KOŞULLAR
Konvertibilite sistemine geçişin koşullarını, ( 3 ) ü l k e n i n e k o ­
n o m i k k a l k ı n m a v e b ü y ü m e süreci h e d e f l e r i n i n g e r ç e k l e ş t i r i l m e s i ,
e k o n o m i d e k i yapısal d e ğ i ş m e l e r i n hızı v e u y g u l a n a c a k p o l i t i k a l a ­
rın e k o n o m i n i n amaçlan
ile t u t a r l ı
olarak konvertibilite
siste­
m i n e geçişi ne ö l ç ü d e sağlayacağı ç e r ç e v e s i n d e d e ğ e r l e n d i r m e k
gerekir,
Hiç ş ü p h e s i z d ü n y a e k o n o m i s i k o n j o n k t ö r ü n ü n de,
ülkenin
k o n v e r t i b i l i t e s i s t e m i n e geçişi için n e ö l ç ü d e e l v e r i ş l i o l d u ğ u n u
g ö z ö n ü n d e t u t m a k g e r e k i r . Batı A v r u p a
ülkeleri
konvertibil'l-e
s i s t e m i n e 1958 y ı l ı n d a d ü n y a e k o n o m i s i n i n g e l i ş m e v e y ü k s e k
bir konjonktür devresinde
geçmişlerdir.
K o n v e r t i b i l i t e s i s t e m i n e geçişte z a m a n a y a r l a m a s ı , iç v e dış
e k o n o m i k k o n j o n k t ü r ü n e l v e r i ş l i olması s i s t e m i n başarı şartıdır.
Ülkenin mevcut ekonomik
k o n j o n k t ü r ü kadar, gelecekteki
k o n j o n k t ü r e l s e y r i n e ait p r o j e k s i y o n l a r da
önemlidir..
Belli b i r d e v r e d e k i e k o n o m i k g ö s t e r g e l e r i n n i t e l i k , n i c e l i k l e ­
r i v e g e l e c e k t e k i seyri analiz e d i l m e d e n , yalnızca b u n l a r ı n geçici
k a n t i t a t i f Ölçülerine g ö r e , ö r n e ğ i n , d ö v i z r e z e r v l e r i n i n şu y ı l d a
2,5 v e y a 3 m i l y a r dolara ulaşması, ihracat artış h ı z ı n ı n ithalat ar­
tış hızına
nazaran daha y ü k s e k olması v e e n f l a s y o n
oranının
% 20'ye i n m e s i g i b i , k o n v e r t i b i l i t e s i s t e m i k o ş u l l a r ı n ı n g e r ç e k l e ş ­
t i ğ i n i sanarak karar v e r m e k yanıltıcı o l u r .
(3) Konvertibilitenin zorunlu koşullan hakkında Bkz. Doç. Dr. İzzet A y d ı n ,
Paranın Dış Konvertibilitesi, ve Yeterli Rezerv Politikası Para-Kredi,
S a y ı : 9, 10, 11 (Eylül. Ekim. Kasım) 1981.
Para o t o r i t e l e r i ç e v r e l e r i n d e bazı y e t k i l i k i ş i l e r i n y u r t
içi.ve
y u r t dışında yaptıkları beyanatlarda, kantitatif ölçülere dayana­
rak 1 9 8 2 y ı l ı n d a T ü r k Lirasının k o n v e r t i b i l i t e s i n i n t e m i n e d i l e c e ­
ğ i n i ileri s ü r e r e k p r o b l e m i h a f i f e a l d ı k l a r ı g ö r ü l m e k t e d i r .
(4)
Ö n c e d e b e l i r t t i ğ i m i z g i b i , k o n v e r t i b i l i t e s i s t e m i n e geçiş saf­
h a s ı n d a ü l k e n i n o l u m l u e k o n o m i k k o n j o n k t ü r ü n ü , geçici n i t e l i k ­
l e r i n e g ö r e d e ğ i l , a k s i n e b u n l a n n m u h t e m e l iç v e dış şoklar kar­
şısında s ü r e k l i l i k derecesi n i t e l i k l e r i n e g ö r e d e ğ e r l e n d i r m e k
ge­
rekir.
Konvertibilite sistemine geçişin g e r e k t i r d i ğ i
başlıca ö n
ko­
şutları iç v e dış e k o n o m i d e n g e açısından i n c e l e m e y e çalışaca­
ğız.
A —
îç E k o n o m i k D e n g e n i n
Sağlanması
K o n v e r t i b i l i t e r e j i m i n e g e ç i ş i n e n z o r u n l u k o ş u l u ü l k e n i n iç
e k o n o m i k dengesinin sağlanması,
enflasyonist eğilimlerin oluş­
m a s ı n ı n v e h ı z l a n m a s ı n ı n b e r t a r a f e d i l m e s i d i r . Iç e k o n o m i k d e n ­
g e n i n b o z u l m a s ı , dış d e n g e n i n sağlanması o l a n a ğ ı n ı
güçleştirir
v e dış t i c a r e t a ç ı k l a r ı n ı n artmasına y o l açar. Bu n e d e n l e ü l k e n i n ,
toplam harcamalarının finansmanını, ödemeler bilançosunda cid­
di güçlükler yaratmıyacak
b i r ş e k i l d e t a n z i m etmesi
gereklidir.
Ü l k e n i n t o p l a m t ü k e t i m v e y a t ı r ı m h a r c a m a l a r ı n ı n g e r ç e k tasar­
r u f l a r l a karşılanması i l k e o l a r a k b e n i m s e n m e l i d i r . H e d e f
hızının
gerçekleştirilmesi
için g e r e k l i
yatınmlann
büyüme
finansmanı
g e r ç e k t a s a r r u f l a r ile z o r u n l u dış k a y n a k ile s a ğ l a n m a l ı , e n f l a s ­
yonist finansmandan
kaçınılmalıdır.
Hatta g e l e c e k t e
ödemeler
d e n g e s i n e ağır y ü k olacak dış k a y n a k t e m i n i n d e n , b i r süre icın
b ü y ü m e h ı z ı n ı n azalması pahasına kaçınılması,, z o r u n l u o l a b i l i r .
1974 y ı l ı n d a p e t r o l f i y a t l a r ı n ı n artması n e d e n i y l e 1975 y ı l ı n ­
d a n i t i b a r e n dış k a y n a k k u l l a n ı m ı n ı n b ü y ü k ö l ç ü d e artışının ö d e ­
m e l e r d e n g e s i ü z e r i n d e k i o l u m s u z s o n u ç l a r ı n ı n etkisi 19801i y ı l ­
lara kadar g ö r ü l m ü ş t ü r . 1 9 7 3 v e 1 9 7 4 y ı l l a r ı n d a dış k a y n a k k u l ­
lanımı G S M H ' n ı n % 2,1 v e % 2,3 o r a n ı n d a i k e n 1975, 1 9 7 6 v e
1977 y ı l l a r ı n d a
sırasiyle b u o r a n l a r , % 5 , 1 , % 5,6
ve
yaklaşık
( 4 ) M e h m e t A l i Tunaboylu, K c n v e r t i b i l i t e y e G e ç i l e b i l i r mi? C u m h u r i y e t Ga­
zetesi
4.2.1982
adlı
makalesinde
(Bazı
para
otoriteleri
yetkililerinin,
k o n v e r t i b i l i t e y e g e ç i ş i n 1982 yılı ortalarında g e r ç e k l e ş e c e ğ i n i beyan et­
t i ğ i n e işaret
etmektedir.)
% 7 oranına kadar y ü k s e l m i ş t i r . İç d e n g e n i n sağlanmasında m a ­
liye politikasında, Bütçe Gider v e Gelir dengesi sağlanmalı
b ü t ç e açıklarının g e r ç e k g e l i r l e kapatılması b e n i m s e n m e l i ,
k e z Bankası kanalı ile açık f i n a n s m a n d a n kaçınılmalıdır.
A ç ı k bir e k o n o m i d e , e k o n o m i k
ve
Mer­
\^
istikrarın, toplam
gelir
ve
üretimi tayin eden unsurlarına genel d e n g e çerçevesinde, makro
e k o n o m i k a n a l i z i , dış ticaret b i l a n ç o s u ile t o p l a m
harcamaların
d i ğ e r unsurları a r a s ı n d a k i karşılıklı i l i ş k i l e r i kolayca a y d ı n l a t m a s ı
bakımından yararlıdır.
A ç ı k bir e k o n o m i d e , bir ü l k e n i n t o p l a m g e l i r i t ü k e t i m , y a ­
t ı r ı m v e k a m u harcamaları v e ihracat g e l i r l e r i t o p l a m ı v e eksi it­
halat g i d e r l e r i o l a r a k b e l i r t i l i r .
Toplam gelir :
Y=:C+I+G+(X—M)
(1)
Y=Milli
I
gelir
^Yatırım
G = K a m u harcamaları
C=Tüketim
İhracat ile ithalat a r a s ı n d a k i f a r k net dış ticaret b i l a n ç o s u d u r .
Bu f a r k ı " B ' ' ile g ö s t e r e b i l i r i z .
X —M=:B
(2)
X=İhracat
M = İthaIat
Pozitif dışticaret b i l a n ç o s u m i l l i g e l i r e a y n e n p o z i t i f y a t ı r ı m ı n
ilavesi g i b i d i r . D i ğ e r b i r d e y i m l e ihracat g e l i r i n i n ithalat harcaması­
na nazaran f a z l a l ı ğ ı m i l l i g e l i r
m i l l i g e l i r için bir t ü k e t i m
için bir y a t ı n r n , b u n u n aksi is":
niteliğindedir.
Bir ü l k e h a l k ı h a r c a n a b i l i r g e l i r i n i ya t ü k e t i m e harcar ya da
t a s a r r u f eder.
H a r c a n a b i l i r g e l i r i n d a ğ ı l ı m ı n ı aşağıdaki
şekilde
yazabiliriz.
Y = C + S + T (3)
C^Tüketim
S=Tasarruf
T=Vergi
Bir v e üç n o . lu d e n k l e m l e r e ş i t l e n d i ğ i n d e ü l k e n i n " G e l i r
Den­
ge Şartını'' buluruz.
S+ T+ M = l+ G+ X
1 no.lu denklemdeki
(4)
t ü k e t i m , yatırım ve devlet
harcamalarının
toplamına ''Massetme" diyebiliriz ve bu toplamı " A "
gösterebiliriz.
terimi
ile
C+H-G=A
(5)
A = Massetme
M a s s e t m e — A — , Bir ü l k e d e b i r e y l e r i n , f i r m a l a r ı n v e d e v l e t i n y a p ­
tığı harcamaları y a n s ı t ı r .
1 no.lu d e n k l e m d e A ve B terimlerini karşılıklarının
yerine
koyarsak,
Y = A + B (6)
d e n k l e m i n i e l d e e d e r i z . Bu d e n k l e m , b i r ü l k e n i n m i l l i
o ü l k e n i n m a s s e t m e t o p l a m ı ile n e t ticaret b i l a n ç o s u
eşit o l d u ğ u n u
gelirinin
toplamına
gösterir.
6 n o . l u d e n k l e m dışticaret b i l a n ç o s u n u n h e r z a m a n ü l k e n i n
m i l l i g e l i r i ile m a s s e t m e a r a s ı n d a k i f a r k a eşit o l d u ğ u n u
belirtir.
BznY — A ( 7 )
Böylece, m o d e l d e m i l l i g e l i r v e t o p l a m harcamalar ile d ı ş t i ­
caret b i l a n ç o s u a r a s ı n d a k i ilişki o r t a y a
konulmaktadır.
Bir ü l k e d e m i l l i g e l i r d e n d a h a fazlası harcanıyorsa o ü l k e n i n
dışticaret b i l a n ç o s u açık v e r i r .
Dışticaret b i l a n s o ç u n d a k i
eksi m a s s e t m e d e k i
ABz=
AY—
değişme, milli gelirdeki
değişme
değişmedir.
AA
(8)
Ekonomik istikrarın bu model çerçevesinde incelenmesi
modelin
a ş a ğ ı d a k i ö z e l l i k l e r i n e d e n i ile ö n e m l i d i r .
1 —
Dışticaret b i l a n ç o s u , d e n g e s i z l i k l e r i n yalnızca s o y u t o l a ­
rak incelenmesini ö n l e m e k t e , milli
(Massetme)
gelir ve toplam
harcamalar
ile dışticaret b i l a n ç o s u ilişkileri a ç ı k l a n m a s ı n ı t e m i n
etmektedir.
2 — ' K a m b i y o k u r u p o l i t i k a s ı açısından d a m o d e l i n
önemi
büyüktür.
5 M a y ı s 1981 t a r i h i n d e u y g u l a n a n g ü n l ü k k u r
ayarlamalan
p o l i t i k a s ı s o n u c u y a p ı l a n m i n i d e v a l ü a s y o n l a r a y l ı k % 1 - 5 ara­
sında d e ğ i ş m e k t e v e 1 9 8 T yılı s o n u n d a d o l a r a nazaran T ü r k l i ­
rası y a k l a ş ı k
% 32,4 oranında
devalüe edilmiş olmaktadır.
nedenle uygulanan kur politikasının, mini devalüasyonlar
Bu
sonu­
cu k ü m ü l a t i f d e v a l ü a s y o n o r a n ı n ı n dışticaret b i l a n ç o s u ü z e r i n d e ­
ki e t k i l e r i b u m o d e l ç e r ç e v e s i n d e etraflıca i n c e l e n e b i l i r . D e v a l ü ­
a s y o n , dışticaret b i l a n ç o s u açığı ü l e r i n e a ) ü l k e n i n m a l v e h i z ­
met üretiminde meydana getirdiği değişiklik veya b)
milli gelir
(reel gelir seviyesi)
ile i l g i l i o l m a k s ı z ı n r e e l m a s s e t m e
(Harca­
m a l a r ) d a y a r a t t ı ğ ı d e ğ i ş i k l i k aracılığı ile e t k i y a p m a k t a d ı r .
3 —
(5)
S ü r e k l i m i n i d e v a l ü a s y o n l a r ile ihracatın t e ş v i k e d i l e ­
r e k dışticaret a ç ı ğ ı n ı n azatıİması v e y a g i d e r i l m e s i y ö n t e m i n i n so­
n u ç l a r ı , d i ğ e r bir d e y i m l e k ü m ü l a t i f d e v a l ü a s y o n u n e t k i l e r i n i , y a l ­
nızca n i s p i f i y a t l a r y a k l a ş ı m ı
içinde incelemek yeterli
değildir.
Manshal-Lerner Koşullarının a ) arz e s n e k l i ğ i n i n sınırsızlığı b ) iç f i
y a t l a r ı n sabit k a l m a s ı , c ) y a b a n c ı t a l e p e s n e k l i ğ i , d ) kur a y a r l a ­
m a l a r ı n ı n d ü ş ü k olması g i b i , g e l i ş m e k t e o l a n b i r e k o n o m i d e v e
e n f l a s y o n o r a n l a r ı n ı n o l d u k ç a y ü k s e k o l d u ğ u h a l l e r d e ne d e r e c e
g e ç e r l i olacağı ş ü p h e l i d i r .
4 —
K u l l a n d ı ğ ı m ı z m o d e l iç v e dış e k o n o m i k d e n g e n i n y a l ­
nızca para p o l i t i k a s ı " K a n t i t a t i f M o d e l " ile t e m i n e d i l e m e y e c e ğ i ,
h a r c a m a l a r p o l i t i k a s ı n ı n f i y a t istikrarı v e y a
sağlamasında ö n e m i n i d e
iç v e dış
dengenin
belirtmektedir.
K o n v e r t i b i l i t e s i s t e m i n e geçiş s ü r e s i n d e iç v e dış e k o n o m i k
d e n g e n i n , milli gelir v e harcamaların
dışticaret
bilançosu
üze­
r i n d e k i e t k i v e i l i ş k i l e r i açısından ele alınması bir ilke o l a r a k b e ­
nimsenmelidir.
H a r c a m a l a r ı n f i n a n s m a n ı n d a . A m m e S e k t ö r ü n ü n , Ö z e l Sek­
t ö r ü n v e Sosyal S e k t ö r ü n
(Sendikalar), tasarrufları ve borçlan­
m a l a r ı n d a n t e ş e k k ü l e d e n , h a r c a n a b i l i r g e l i r l e r i n i aşan bir h a r c a ­
ma p o l i t i k a s ı n a y ö n e l m e m e l e r i
gerekmektedir.
K o n v e r t i b i l i t e s i s t e m i n e geçiş s a f h a s ı n d a
şüphesiz rijit
ve
d i r i j e , b i r e k o n o m i p o l i t i k a s ı u y g u l a n m a s ı z o r u n l u d e ğ i l d i r . Ser­
best piyasa e k o n o m i s i ö z e l l i k l e serbest f i y a t m e k a n i z m a s ı çerçe­
v e s i n d e p o l i t i k a ö n l e m l e r i n i n alınmasını z o r u n l u
kılmaktadır.
P r o d ü k t i v i t e v e f i y a t artışlarını aşan aşırı ücret artışları
ile
b i r e y l e r i n şahsi g e l i r l e r i n d e k i aşın v e y a g e r ç e k ç i o l m a y a n k u r v e
f a i z p o l i t i k a s ı n d a n d o ğ a n s p e k ü l a t i f kazançların v e f i r m a l a r ı n t e ­
k e l c i l i k şartları n e d e n i ile sağladıkları b ü y ü k kâr v e
kazançların
yarattığı talep ve maliyet enflasyonu tehlikesinin mevcut o l d u ğ u
h a l l e r d e s e n d i k a l a r ı n aşın ücret t a l e b i n i ö n l e y i c i , o l i g o p o l v e t e ­
k e l c i l i k t e n m ü t e v e l l i t m a l i y e t i n ü z e r i n d e k i aşırı kârları
engelle­
y i c i v e serbest r e k a b e t e y ö n e l t i c i e k o n o m i k m ü h a d a l e l e r , s p e k ü ­
l a t i f k a z a n ç l a r ı o r t a d a n kaldıracak k u r , f a i z g i b i u y g u l a m a l a r söz­
konusu
(5)
olabilir.
Massetme
Devaluation
Yaklaşımı
hakkında
Bkz.
Sidney. S. A l e x a n d r
on Trade Balance" LM.F. Staft
Papers, April
''Effect
of
1952. İzzet
A y d ı n . Dış ödeme dengesi teorisinde m a s e t m e yaklaşımı ve devalüas­
y o n e t k i l e r i n i n analizi, Siyasal Bilgiler Fakültesi, M a l i y e Enstitüsü Konferanslan, Ankara
1969.
B —
Fiyat istikrarı D ü z e y i v e Para Politikası
İç d e n g e v e f i y a t istikrarı d ü z e y i nispi n i t e l i k t e d i r . Ç a ğ ı m ı z ­
da d ü n y a ü l k e l e r i n i n ç o ğ u b e l l i bir ö l ç ü d e e n f l a s y o n l a karşı kar­
şıyadır. K o n v e r t i b i l i t e s i s t e m i n e g e ç e n ü l k e n i n f i y a t artış d ü z e v ' n i n v e y a e n f l a s y o n o r a n ı n ı n kıstası ö ü l k e n i n başlıca ticari partenerlerinin
enflasyon- oranı
düzeyidir.
Şüphesiz b u d ü z e y m u t l a k d e ğ i l d i r , ö n e m l i o l a n e n f l a s y o n
oranının
ticari p a r t e n e r l e r i n i n
enflasyon
oranına
yakın
olması
aradaki farkın 2 veya 3 puanı aşmamasının sürekli olarak sağ­
lanmasıdır.
Konvertibilite
rejimine
geçmeden
önce
Türkiye'nin
y ı l l ı k e n f l a s y o n o r a n ı n ı n başlıca ticari p a r t e n e r l e r i n i n v e ö z e l l i k ­
le k o n v e r t i b i l i t e s i s t e m i n i k a b u l e t m i ş O EC D ü l k e l e r i n i n e n f l a s ­
yon
oranı d ü z e y i n e
erişmesi
veya
yaklaşması
gerekmektedir.
O E C D ü l k e l e r i n i n e n f l a s y o n oranı 1981 y ı l ı n d a o r t a l a m a ,% 1 2 15 c i v a r ı n d a s e y r e d e r k e n T ü r k i y e ' d e
enflasyon oranı
% 30 c i ­
v a r ı n d a d ı r . Enflasyon h ı z ı n ı n d ü ş ü r ü l m e s i v e d ü ş ü r ü l e n
n i n d e v a m l ı m u h a f a z a s ı z o r u n l u d u r . T ü r k i y e ' n i n ticari
seviye­
partener-
l e r i n e nazaran f i y a t artışlarının v e y a e n f l a s y o n o r a n ı n ı n
makul
d ü z e y i aşması v e b u n u n d e v a m ı Türk Lirasının s ü r e k l i v e ö n e m ­
li ö l ç ü d e k u r a y a r l a n m a s ı n a v e hatta ö n e m l i
ölçüde
devalüas­
y o n l a r a z o r l ı y a b i l i r . Bu n e d e n l e k o n v e r t i b i l i t e s i s t e m i n e
d e n e v v e l iç v e dış f i y a t f a r k l a r ı asgari d ü z e y e
geçiş safhasında
ülkenin
iç f i y a t l a r ı
sındaki farkların
kambiyo
kurunun
rilmesinden
sakıntlmaiıdır.
Fransa, 1958 y ı l ı n d a
fiyat
farklarını
Bazı
ölçüde
partenerleri
aşırı d e v a l ü a s y o n
Batı
konvertibilite
önemli
ile ticari
Avrupa
ile
Ülkeleri,
s i s t e m i n e geçişte
devalüasyon
geçme­
indirilmeli
yolu
ile
ve
ara­
gide­
örneğin
iç v e
dış
giderdiği
görülmüştür.
Şu n o k t a y ı
işaret e t m e k t e f a y d a
vardır.
Başlangıçta
deva­
l ü a s y o n e n f l a s y o n u n n e d e n i d e ğ i l d i r . Fakat e n f l a s y o n u n bir so­
n u c u d u r . B u n u n l a b e r a b e r başarısız d e v a l ü a s y o n l a r
eğilimleri
teşvik
eder
ve
enflasyonist
enflasyon—devalüasyon—enflasyon
d a r b o ğ a z ı n a e k o n o m i s ü r ü k l e n m i ş o l u r . Bu n e d e n l e k o n v e r t i b i l i ­
t e s i s t e m i n e geçiş s a f h a s ı n d a f i y a t i s t i k r a r ı n ı n s a ğ l a n m a s ı n d a
bu
t a r z bir d a r b o ğ a z y a r a t ı l m a m a s ı istikrar p o l i t i k a s ı n ı n ilkesi o l a r a k
benimsenmelidir.
K o n v e r t i b i l i t e s i s t e m i n e hazırlık safhasında v e
k o n v e r t i b i l i t e s ü r e s i n d e iç v e dış d e n g e n i n s a ğ l a n m a s ı n d a u y g u ­
lanacak para p o l i t i k a s ı n ı n amaç v e n i t e l i k l e r i n i n t u t a r l ı o l a r a k sap­
t a n m a s ı da
önemlidir.
Fiyat istikrarı t e m i n i n d e para s e k t ö r ü n ü n
d e n g e s i para arz
v e t a l e p d e n g e s i k a v r a m ı n d a ele a l ı n m a l ı v e b u d e n g e n i n k o r u n -
ması amacı ile y ı l l ı k para arzı a r t ı ş ı n ı n , reel mal v e h i z m e t artışı,
e k o n o m i n i n parasallaşması
(monetizasyon)
o r a n ı v e bir
ölçüde
yapısal n e d e n l e r d e n v e y a m a l i y e t y ü k s e l i ş l e r i n d e n d o ğ a n
fiyat
artışları ile t u t a r l ı o l m a s ı n a ö n e m v e r i l m e l i d i r . Parasal d e n g e n i n
her
zaman
Parasal
rijit
olarak
gelişmenin
muhafazası
üretim
m a l l a n arz
da
sözkonusu
ve talebinin
değildir.
yapısında
v e dışticaret b i l a n ç o s u ile d ı ş ticaret h a d l e r i n d e m e y d a n a g e l e n
d e ğ i ş m e l e r l e d e u y u m sağlanması g e r e k e b i l i r . B ö y l e b i r p o l i t i k a ,
e n f l a s y o n i s t baskıları karşılıyabilecek v e y a onları n ö t r a l i z e e d e ­
cek v e a y n ı z a m a n d a K o n v e r t i b i l i t e sistemi ile b a ğ d a ş m ı y a n t a h ­
ditlere başvurmaksızın ödemeler bilançosunun makul ölçüde d e n ­
g e d e kalmasını sağlıyacak n i t e l i k t e o l m a l ı d ı r .
Para p o l i t i k a s ı n ı n a m a c ı , yalnızca f i y a t istikrarı v e m i l l i g e l i r
b ü y ü m e hızı açısından d e ğ i l , f a k a t a y n ı z a m a n d a ö d e m e l e r d e n ­
gesi açısından da o l m a k üzere g e n i ş o l a r a k ele a l ı n m a l ı d ı r . D i ğ e r
bir d e y i m l e para p o l i t i k a s ı n ı n iç v e dış amaçları arasında
uyum
sağlanmalıdır. G e n e l l i k l e e k o n o m i d e ö n e m l i yapısal dar b o ğ a z l a r
o l m a m a k ş a r t ı y l e , f i y a t istikrarı v e m i l l i g e l i r d e k i m i n i m u m aza­
lış para arzının b ü y ü m e oranı h e d e f i ile sağlanır. M i l l i g e l i r d e k i
m a k s i m u m artış ise k r e d i
p o l i t i k a s ı ile sağlanır.
Buna m u k a b i l , ö d e m e l e r d e n g e s i açısından d ö v i z r e z e r v l e ­
r i n d e k i m a k s i m u m artış para arzı h e d e f i ile r e z e r v l e r d e k i
mini­
m u m azalış k r e d i p o l i t i k a s ı h e d e f i ile sağlanır.
A r z u e d i l e n m i l l i g e l i r b ü y ü m e hızının v e ö d e m e l e r
bilan­
çosu d e n g e s i n i n sağlanması amacı ile p o l i t i k a aleti olarak
para
arzı ile y u r t içi k r e d i g e n i ş l e m e s i ( d a r a l t ı l m a s ı ) h e d e f l e r i n i n k u l ­
l a n ı l m a s ı n d a , para o t o r i t e l e r i , b u n l a n f a y d a f o n k s i y o n l a r ı n a
göre
değelendirerek seçim yapmalıdırlar.
Y u r t içi k r e d i g e n i ş l e m e s i
(veya daralması) h e d e f i n i n , öde­
m e l e r d e n g e s i n i n s a ğ l a n m a s ı n d a v e m i l l i g e l i r d e iç b o z u k l u k l a r ­
d a n g e l e n d a l g a l a n m a l a r ı n g i d e r i l m e s i n d e e t k i l i o l d u ğ u , para ar­
zı h e d e f i n i n ise, o t o n o m harcamalar, para t a l e b i , ihracat v e dış
s e r m a y e g i r i ş i n d e ö n e m l i d e ğ i ş i k l i k o l m a m a k şartı ile dışsal b o ­
z u k l u k l a r n e d e n i ile m i l l i g e l i r d e m e y d a n a g e l e n d a l g a l a n m a l a ­
rın stabilize e d i l m e s i n d e d a h a etkili o l d u ğ u s ö y l e n e b i l i r .
(6)
Eğer arzu e d i l e n b ü y ü m e hızının t e m i n i v e istikrarı (iç a m a ç )
ödemeler dengesinin sağlanmasından
(C)
(dış amaç) daha
zorunlu
Para politikası ile iç ve dış denge i l i ş k i l e r i için Bkz. A r g y . Viktor, IVlonetary Policy and Internal External Balance, IMF Staff Papers
1971.
March
ise para o t o r i t e l e r i n i n k r e d i h a c m i n i n g e n i ş l e t i l m e s i y e r i n e para
arzı h e d e f i n i seçmeleri d a h a u y g u n d u r .
(7)
e k l e m e l e r b i l a n ç o s u d e n g e s i n i t e m i n için u y g u l a n a n y u r t içi
k r e d i l e r i n kısıtlanması p o l i t i k a s ı h e d e f i , m i l l i g e l i r d e arzu e d i l e n
b ü y ü m e hızını t e m i n e t m e y e b i l i r . Bu d u r u m d a M a l i y e p o l i t i k a s ı
araçlarının
(harcama v e v e r g i p o l i t i k a s ı )
Konvertibilite
sisteminde
uygulanan
kullanılması
ekonomi
gerekil.
politikasının
ö z e l l i k l e para p o l i t i k a s ı n ı n bağımsızlığı v e e t k i n l i ğ i , ü l k e n i n u y ­
g u l a d ı ğ ı k a m b i y o k u r u sistemi ile y a k ı n e n i l g i l i d i r . Esnek v e d a r
galı k a m b i y o k u r u rejiminde, ödemeler bilançosu dengesi k a m b i ­
yo kurunda yapılan değişmelerle temin edildiğinden ülkenin pa­
ra p o l i t i k a s ı d i ğ e r ü l k e l e r i n para p o l i t i k a s ı n d a n b a ğ ı m s ı z o l d u ğ u
g i b i d a h a e t k i n d i r , ö d e m e l e r d e n g e s i n i n t e m i n i i ç i n para arzı v e
m i l l i g e l i r d e ö n e m l i d e ğ i ş m e l e r e g e r e k y o k t u r . Para a r z ı n ı n istik­
rarlı b ü y ü m e o r a n ı k u r a l ı , dış e t k i l e r d e n b a ğ ı m s ı z o l a r a k
etkin
bir şekilde uygulanabilir.
Sabit k a m b i y o r e j i m i n d e ise, iç f i y a t f a r k l a r ı v e y a e n f l a s y o n
o r a n l a r ı a r a s ı n d a k i f a r k l a r s o n u c u dışticaret a ç ı k l a r ı n ı n g i d e r i l m e ­
si, d ö v i z k u r u n u n sabit t u t u l m a s ı n e d e n i ile, dış ö d e m e l e r b i l a n ­
çosu açrk v e r e n ü l k e n i n parasının d i ğ e r ü l k e l e r i n M e r k e z
Ban-
k a l a n t a r a f ı n d a n m a s s e d i l m e s i s u r e t i y l e , d i ğ e r bir d e y i m l e
fiyal
artışları v e y a e n f l a s y o n o r a n l a r ı n ı n e ş i t l e n m e s i ş e k l i n d e olacaktır.
B ö y l e c e ü l k e n i n reel m i l l i g e l i r i n d e v e para a r z ı n ı n b ü y ü m e s i n d e
değişiklik
yaratacaktır.
Kısaca, sabit k a m b i y o k u r u s i s t e m i n d e b i r ü l k e n i n a y n ı sis­
t e m i u y g u l a y a n ü l k e l e r d e n bağımsız bir para v e hatta
ekonomi
p o l i t i k a s ı u y g u l a m a s ı olanaksızdır. Bir ü l k e d e k i e n f l a s y o n i s t v e y a
deflasyonist eğilimler diğer ülkelere yayılma eğilimi
gösterir.
Esnek k a m b i y o k u r u n u n e n ö n e m l i a v a n t a j ı ö d e m e l e r b i l a n ­
çosu f a z l a l ı k v e y a a ç ı k l a r ı n ı n g i d e r i l m e s i n d e M e r k e z
Bankasının
d ö v i z alımı v e s a t ı m l a r ı n ı n s o n u c u o l a r a k para a r z ı n ı n
tilmesi
veya
daraltılması
işleminden
bertaraf
genişle­
etmesidir
Ancak
dış ö d e m e l e r açığının k a m b i y o k u r u n u n y ü k s e l t i l m e s i
suretiyle
giderilmesinde, döviz kuru yükselmelerinin
üzerinde
iç f i y a t l a r
e t k i s i n i n h a f i f olacağı i d d i a e d i l e m e z .
(7)
İzzet Aydın, Para Politikasının Reel Sektöre Etkisi, İstanbul
Odası Mecmuası, Temmuz - Eylül 1981.
Ticaret
NOT: Para Politikasında, para arzının istikrarlı büyüme hızı hedefi ile kredi
hacminin genişletilmesi (veya daraltılmsı) hedefi birbirinden farklı­
dır. Para arzının veya temel paranın (Monetary Base) belli b i r büyü­
me oranında, kredi hacmi, banka sisteminin mevduat ve- kredi ya­
ratma kapasitesini diğer politika aletleri ile etkilemek suretiyle genişletilebilir ve daraltılabilir. Kredi talebi de fiyat (faiz) mekanizması
ile azaltıp çoğaltılabilir.
Sabit k a m b i y o r e j i m i n d e , d ö v i z k u r l a r ı d ü n y a
piyasalarında
s o y u t o l a r a k s a p t a n m ı ş b u l u n m a k t a d ı r . Bu s i s t e m d e para p o l i t i ­
kasının ticari p a r t e n e r i e r i n p o l i t i k a l a r ı
b ü y ü m e oranı, kredi
i l e , ö r n e ğ i n para
hacminin genişlemesini
hatta
arzının
ücret
artış
o r a n l a r ı v e d o l a y ı s ı y l e e n f l a s y o n o r a n ı u y u m sağlaması g e r e k l i ­
d i r . Bu r e j i m d e y u r t içi k r e d i g e n i ş l e m e s i v e para arzı
büyüme
hızı ü l k e n i n reel m i l l i g e l i r d e k i b ü y ü m e hızı ile d ü n y a e n f l a s y o n
h ı z ı n ı n s o n u c u o l a n para t a l e b i n i n b ü y ü m e hızı ile s ı n ı r l a n d ı r ı l ­
ması
ilke olarak
kabul
edilmelidir.
yasalarındaki f a i z oranlarına yaklaşık
Faiz o r a n l a r ı
da d ü n y a
pi­
olmalıdır.
Esnek bir d ö v i z k u r u s i s t e m i n d e , dışticaret açık v e y a f a z l a l ı k ­
larının k a m b i y o k u r u d a l g a l a n m a l a r ı ile g i d e r i l m e s i n e d e n i ile para
arzının v e kredi h a c m i n i n kısıtlanmaması gerekmektedir.
kambiyo
rejiminde
kambiyo
kuru
dalgalanmalarına
Esnek
göre
faiz
o r a n l a r ı n ı n d a a y a r l a n m a s ı g e r e k m e k t e d i r . Esnek d ö v i z k u r u sis­
t e m i n d e faiz oranları politikası önemli o l u p d ö v i z kuru politika­
sı ile u y u m l u v e b ü t ü n l e ş t i r i l m i ş o l a r a k u y g u l a n m a l ı d ı r .
Nominal
f a i z o r a n l a r ı n ı n , d ö v i z k u r u d e ğ i ş i k l i k l e r i ile t u t a r l ı olarak d e ğ i ş ­
mesi v e aşırı d ö v i z k u r u d a l g a l a n m a l a r ı n ı n ö n l e n m e s i n d e
etkin
b i r r o l o y n a m a s ı g e r e k m e k t e d i r . Bu da ü l k e n i n para v e s e r m a y e
piyasasının g e l i ş m e s i v e b e y n e l m i l e l
m e derecesine
C —
piyasalarla o l a n
bütünleş­
bağlıdır.
Para v e S e r m a y e Piyasalarının G e l i ş t i r i l m e s i v e
B e n z e r i Dış Piyasalarla B ü t ü n l e ş t i r i l m e s i
K o n v e r t i b i l i t e r e j i m i n i n b i r k o ş u l u d a , ü l k e n i n para v e ser­
maye
piyasalarının
beynelmilel
para v e s e r m a y e piyasaları
ile
b ü t ü n l e ş m e y i sağlıyacak ö l ç ü d e y e t e r i n c e g e l i ş m i ş olmasıdır.
Bu b ü t ü n l e ş m e en a z ı n d a n ;
1)
Kısa v a d e l i s e r m a y e h a r e k e t l e r i n i n o l u ş m a s ı n ı ,
2)
Esnek k a m b i y o k u r u p o l i t i k a s ı u y g u l a n m a s ı n ı ,
3)
D ö v i z k u r l a r ı d a l g a l a n m a l a r ı ile kısa v a d e l i f a i z o r a n l a n
a r a s ı n d a k i karşılıklı b a ğ l a n t ı n ı n s a ğ l a n m a s ı n ı ,
4)
Ülkenin
kısa v e
sermaye hareketleri
uzun vadeli faiz oranları
politikasının
ü z e r i n d e e t k i n rol o y n a m a s ı n ı v e
k o n t r o l ü n ü , t e m i n edecek ölçüde
bunların
olmalıdır.
Bu b ü t ü n l e ş m e ü l k e n i n para v e f i n a n s p o l i t i k a s ı n ı n dışa a ç ı l ­
m a s ı n ı n z o r u n l u bir
koşuludur.
T ü r k i y e ' d e para piyasası v e b a n k a s i s t e m i ile s e r m a y e p i y a ­
sasının b u g ü n k ü g e l i ş m e derecesi v e k o ş u l l a r ı dışa açılma a ç ı s ı n ­
d a n y e t e r l i o l m a d ı ğ ı g i b i kapalı bir e k o n o m i n i n g e r e k t i r d i ğ i ö l -
ç ü d e d a h i g e l i ş m i ş d e ğ i l d i r . T ü r k i y e ' d e para piyasası h e n ü z g e r ­
ç e k a n l a m d a g e l i ş m i ş bir para piyasasının k u r u m l a n n ı
içermedi­
ğ i g i b i , para p o l i t i k a s ı a l e t l e r i n i n d e g e r ç e k a n l a m d a k u l l a n ı l m a ­
sını v e e t k i n r o l o y n a m a s ı n ı s a ğ l ı y a m a m a k t a d ı r . ( Ö r n e ğ i n açık p i ­
yasa i ş l e m l e r i ) . Bu n e d e n l e T ü r k i y e ' d e para piyasasında kısa v a ­
d e l i f a i z o r a n l a r ı ile b a n k a s i s t e m i n i n v e y a e k o n o m i n i n
likiditesi
arasında
noksan­
karşılıklı bir
bağlantı sağlanamamaktadır.
Bu
lık k o n v e r t i b i l i t e v e esnek k a m b i y o k u r u s i s t e m i n d e d ö v i z k u r u
d a l g a l a n m a l a r ı n ı n kısa v a d e l i f a i z o r a n l a r ı d e ğ i ş m e l e r i ile g i d e r i l ­
mesini
imkansız
kılar.
T ü r k i y e y e para piyasasının l i k i d i t e s i n i k o n t r o l e d e b i l e c e k v e
d ö v i z k u r u d a l g a l a n m a l a r ı n da e t k i n rol o y n ı y a b i l e c e k kısa v a ­
d e l i para piyasası serbest f a i z oranı X a l l M o n e y Interterest R a t e "
dahî
oluşmamıştır.
Sermaye
Piyasasının
yetersizliği
ise
bilinen
bir g e r ç e k t i r .
K o n v e r t i b i l i t e r e j i m i n e geçiş safhasında e n a z ı n d a n p a r a p i ­
yasasının g e l i ş t i r i l m e s i v e dış para piyasaları ile b ü t ü n l e ş t i r i l m e s i
zorunludur.
K o n v e r t i b i l i t e s i s t e m i n e geçiş
safhasında
gerçek
anlamda
kısa v a d e l i b i r p a r a piyasası ile serbest d ö v i z p i y a s a s ı n ı n o l u ş ­
turulması
gereklidir.
Bu h u s u s " Y a p ı s a l " bir d e ğ i ş m e y i g e r e k t i r m e k t e v e b u a l a n ­
da g e r e k l i ö n l e m l e r i n g e r ç e k ç i v e b i l i n ç l i o l a r a k a d ı m , a d ı m a l ı n ­
ması ş ü p h e s i z zamana i h t i y a ç
göstermektedir.
Esnek d ö v i z k u r u sistemi v e para p o l i t i k a s ı k o n u s u n d a aş^
ğ ı d a k i hususa işaret e t m e k isteriz.
Para p o l i t i k a s ı n d a k u l l a n ı l a n araçların e t k e n l i ğ i
ekonominin
y a p ı s a l d e ğ i ş m e s i n e v e e k o n o m i d e h a l e n h ü k ü m s ü r e n şartların
seyrine göre değişir.
Klasik para
p o l i t i k a s ı araçlarının
etkinliği
• ş ü p h e ile k a r ş ı l a n m a k t a d ı r . Bu ş ü p h e n i n n e d e n i h a k l ı o l a r a k , söz­
k o n u s u araçların klasik bir e k o n o m i i ç i n d e d ü ş ü n ü l m ü ş o l m a s ı n ­
d a n d o ğ m a k t a d ı r : Bu n e d e n l e b u araçların y e t e r s i z l i ğ i
değişen
şartlara g ö r e y e n i l e ş t i r i i m e d e n da^r klasik k a l ı p l a r i ç i n d e b u araç­
l a r d a n f a y d a v e sonuç b e k l e m e k
hatalıdır.
Ders k i t a p l a r ı n d a o k u t u l a n s o y u t Klasik v e K e y n e s y e n para
politikası mekanizmalarının gerçeklerle bağdaşmadığını
gösteren
o l a y l a r ç o k t u r . Birçok s a n a y i l e ş m i ş v e g e l i ş m e k t e o l a n
ülkelerin
çok yakın e k o n o m i tarihlerinde b u olaylara
rastlanır.
Ö r n e ğ i n para arzı ile f a i z o r a n ı ilişkisi g e r ç e k l e r d e n
tır. Para arzını artırarak f a i z o r a n ı n ı n d ü ş ü r ü l m e s i p o l i t i k a s ı
uzak­
kuv-
v e l i n i y i t i r m i ş t i r . Para arzı artışı, e n f l a s y o n b e k l e n t i s i n i n bir m ü j ­
decisi olarak
yorumlanmaktadır.
Para o t o r i t e l e r i iki ö n e m l i g ü ç l ü k l e karşılaşmaktadır.
'
1)
Kısa-vadeli f a i z o r a n l a r ı n ı n d ü ş ü r ü l m e s i ile,
2)
D u r a k l a m a ( S t a t i o n a r y ) e ğ i l i m i n d e k i bir Philips e ğ r i s i saf­
hasında (işçi ü c r e t l e r i n i a r t ı r m a k s u r e t i y l e i s t i h d a m t a l e b i n i n y a ­
ratılması o l a n a ğ ı n ı n duraklamiası h a l i n d e ) , t o p l a m talep s e v i y e s i n i
değiştirmek suretiyle ortalama noksan istihdam seviyesine
etmek politikasındaki
tesii
güçlüklerdir.
Buna m u k a b i l a k a d e m i k t e o r i l e r d e d e k a b u l e d i l e n ,
1)
Para arzı artış v e y a b ü y ü m e o r a n ı n ı n istikrarı v e
2)
D e v l e t i n Harcamalar v e G e l i r d e n g e s i
(Bütçe
İstikrahı)
k o ş u l l a r ı , para v e m a l i y e p o l i t i k a s ı n ı n istikrar p r o g r a m ı n d a e n g e ­
çerli v e e t k i n araç o l d u ğ u n u y a n s ı t a r a k , g e r ç e k l e r l e
bağdaşmak­
tadır.
Bu h u s u s b i z e k o n v e r t i b i l i t e
r e j i m i n e geçiş safhasında
ve
hatta k o n v e r t i b i l i t e r e j i m i s ü r e s i n d e e s n e k d ö v i z k u r u u y g u l a m a ­
sında T ü r k i y e g i b i g e l i ş m e k t e o l a n bir ü l k e d e d ö v i z k u r u d a l g a ­
lanmalarının yalnızca
kısa v a d e l i f a i z o r a n l a r ı p o l i t i k a s ı
ile g i -
d i r e l e b i i e c e ğ i k a n a a t i n i n sakıncalı o l d u ğ u n u g ö s t e r m e k t e d i r . Para
arzı artışı ile h a r c a m a l a r a r t ı ş ı n d a k i d e ğ i ş m e l e r i n
(sabit k a m b i y o
k u r u rejiminde o l d u ğ u gibi) döviz kuru dalgalanmalarının g i d e ­
rilmesinde ö n e m l i bir f a k t ö r o l d u ğ u n u u n u t m a m a k
II ™
DIŞ SEKTÖR VE
gerekir.
DIŞA A Ç I L M A POLİTİKASI İLE İLGİLİ
KOŞULLAR
A —
Dış Ticaret D e n g e s i n i n Sağlanması v e Dış Ticaretin Li'
B —
Yeterli Döviz Düzeyinin
C —
Dış Borç Ö d e m e l e r i n i n , Y e t e r l i D ö v i z Rezerv v e y a Ge­
D —
G e r ç e k ç i D ö v i z K u r u Politikası v e Serbest D ö v i z Piya­
berasyonu
Muhafazası
lirleri ile U y u m l u olması
sasının O l u ş t u r u l m a s ı .
A —
Dış Ticaret v e y a Cari İşlemler D e n g e s i n i n Sağlanması
v e Dış Ticaretin L i b e r a s y o n u n u n
Konvertibilite
s i s t e m i n e geçişte m a k r o
d ü z e y i n d e , y u r t içi t a s a r r u f - h a r c a m a i a r
Genişletilmesi
ekonomi
ile
denge
( y a t ı r ı m l a r ) d e n g e s i , pa­
ra arz v e t a l e b i ile d e v l e t g e l i r v e harcamalar
(bütçe)
dengesi
y a n ı n d a , dış s e k t ö r açısından e n ö n e m l i koşul ö d e m e l e r b i l a n ç o ­
su ( g e n e l l i k l e dış ticaret b i l a n ç o s u ) d e n g e s i n i n sağlanmasıdır.
Dışticaret b i l a n ç o s u k r o n i k v e s ü r e k l i açık v e r e n bir
ülke­
n i n k o n v e r t i b i l i t e r e j i m i n e geçmesi t a v s i y e e d i l e m e z . Cari i ş l e m ­
ler b i l a n ç o s u n d a k i d i ğ e r k a l e m l e r v e kısa v a d e l i s e r m a y e h a r e ­
k e t l e r i ile k r o n i k dışticaret açıklarının bir ö l ç ü d e g i d e r i l m e s i o l a ­
nağı olsa d a h i dışticaret d e n g e s i t e m i n e d i l m e d i k ç e v e y a
caret a ç ı k l a r ı n ı n azaltılması s ü r e c i n e g i r i l m e d i k ç e
dışti­
konvertibilite
r e j i m i n i n - m u h a f a z a s ı g ü ç t ü r . D e v a m l ı dışticaret b i l a n ç o s u açıkla­
r ı n ı n e s n e k k a m b i y o k u r u p o l i t i k a s ı ile g i d e r i l e c e ğ i
düşüncesine
d a y a n ı l a r a k k o n v e r t i b i l i t e s i s t e m i n e geçiş k a n ı m ı z c a hatalr bîr y o l ­
d u r . Şu n o k t a y a ö n e m l e işaret e t m e k i s t e r i z k i , bir ü l k e n i n para­
sını k o n v e r t i b l y a p m a k l a v e hatta e s n e k bîr K a m b i y o k u r u p o l i ­
tikası u y g u l a m a k l a dışticaret p r o b l e m l e r i n i k o l a y c a ç ö z ü m l e y e c e ­
ği k o n u s u n d a herhangi bir genel e k o n o m i k kural y o k t u r .
K o n v e r t i b i l i t e r e j i m i , b i r p o l i t i k a aleti o l m a y ı p , bir ü l k e pa­
rasının b e y n e l m i l e l piyasalarda dış d e ğ e r i n i n i t i b a r v e g ü v e n ka­
zanmasını v e b e y n e l m i l e l ö d e m e l e r d e k o l a y l ı k s a ğ l ı y a n bir sis­
temdir.
T ü r k i y e için K o n v e r t i b i l i t e s i s t e m i n e geçiş s a f h a s ı n d a ö n e m ­
li o l a n , dışticaret a ç ı k l a r ı n ı n n e d e n l e r i n i g i d e r e c e k iç v e dış e k o ­
n o m i d e g e r e k l i yapısal d e ğ i ş m e n i n o l d u k ç a hızlı v e s ü r e k l i
ş e k i l d e sağlanması ile i l g i l i g e r e k l i e k o n o m i p o l i t i k a s ı
bir
önlemle­
r i n i n p l a n ç e r ç e v e s i n d e b i l i n ç l i o l a r a k alınması v e b u n u n g e r e k
k a m u v e g e r e k özel s e k t ö r d e a h e n k l i o l a r a k u y g u l a n m a s ı d ı r . D i ­
ğ e r bir d e y i m l e T ü r k i y e ' n i n - b ü y ü m e s i n i n y a p ı s ı , d ı ş t i c a r e t v e dişödemeler dengesi politikasında gerekli değişmeler
yapılmalıdır.
Bu k o n u d a başlıca ö n e r i l e r ş u n l a r d ı r :
T ü r k i y e ' n i n b ü y ü m e yapısında dış e k o n o m i k e s i m i n i n iç e k o ­
n o m i k e s i m i n e nazaran d a h a hızlı b ü y ü m e s i n i t e m i n e d e c e k bir
yapısal d e ğ i ş m e
Türkiye'nin
m e m o d e l i , iç
zorunludur.
planlı d ö n e m d e ,
1963-1980
yıllarında, b ü y ü ­
e k o n o m i k sektöre ağırlık v e r m i ş v e
d e d ı ş t i c a r e t g e l i r l e r i n i n payı d a i m a ç o k k ü ç ü k
milli gelir- .
kalmıştır. T ü r k i ­
y e ' n i n bu d ö n e m d e sanayileşme sürecinde e t k i n l i ğ i yüksek
i t h a l - i k a m e s i s a n a y i s i n i d e g e r ç e k l e ş t i r m e k t e t a m başarılı
bir
olduğu
söylenemez.
Gelecekteki b ü y ü m e modelinde, artan üretim
dışticaret
kesimine
(ihracat s e k t ö r ü n e )
aktanlması
kaynaklarının
ve
bu
sek­
t ö r g e l i r i n i n artış o r a n ı m i l l i g e l i r i n d e v a m l ı a r t a n bîr o r a n ı n ı o l u ş -
turmas) bir h e d e f olarak b e n i m s e n m e l i d i r . A n c a k b u n u n salt v e y a
yalnızca ihracata ö n e m v e r i l m e s i v e i t h a l - i k a m e s i n d e n v a z g e ç i l ­
m e s i ş e k l i n d e a n l a m a m a k g e r e k i r . Dışticaret a ç ı k l a r ı n ı n azaltılması
için ithalat t a l e b i n i n azaltılması g e r ç e ğ i karşısında e t k i n b i r i t h a lat-ikamesi
p o l i t i k a s ı da z o r u n l u d u r . T ü r k i y e ' n i n
i ç i n d e , reel m i l l i g e l i r i n % 5 - 7
belli
( V . Beş Y ı l l ı k K a l k ı n m a
bir
süre
Planında
Y ı l l ı k O r t a l a m a % 6,3) b ü y ü m e h ı z ı n d a , d ı ş t i c a r e t d e n g e s i n i s a ğ ­
laması için g e r e k l i ihracat v e ithalat artış o r a n l a r ı n ı n s a p t a n m a s ı ­
na ait p r o j e k s i y o n l a r
y a p ı l m a l ı v e ona g ö r e p o l i t i k a
önlemleri
alınmalıdır.
T ü r k i y e ' n i n dışticaret b i l a n ç o s u n u n 15 y ı l l ı k p l a n d ö n e m i ile
1 9 7 8 - 1983 yılları arasındaki s e y r i n i n i n c e l e n m e s i dışticaret d e n ­
g e s i n i n sağlanması için i t h a l a t v e ihracat artış hızlarında
değişmelerin yapılmasının gerektiğini
önemli
belirtmektedir.
Tablo : 16
Dışticaret Bilançosu
(Plan Dönemlerine Göre Ortalama Yıllık Değişmeler Vo)
Dönemler
1963-1967
1968-1972
1973-1977
1963-1977
1978»1983
1979-1983
Dış
Alım
3,3
18,3
3,2,2
17,9
10,3
16,5
Dış
Satım
6,7
11,9
17,4
12,0
23,6
22,2
Dış
Açık
8,0
34,9
55,3
32,7
4,6
14,1
Dış
Alım
Miktar
Dış
Satım
Miktar
0.7
17,0
15,7
11,1
2,9
6,4
—0,1
22,7
—5,3
5,7
29,7
18,0
Dış
Alım/
DIŞ
Satım
1.5
1,6 ,
2,7
M,9
2,0
2,0
Reel
Milli
Gelir
Büyüme
Hızı . .
6,6
7,1
6,5
6,7
2.2
2,1
J
V
T a b l o n u n i n c e l e n m e s i n d e 1 9 6 3 - 1 9 7 7 , 15 y ı l l ı k p l a n d ö n e m i n ­
d e i t h a l a t ı n artış h ı z ı n ı n % 17,9 ihracat artış h ı z ı n ı n ise % 12,0
o l d u ğ u v e i t h a l a t ı n g e n e l l i k l e ihracatın iki misli o l d u ğ u g ö r ü l m e k ­
t e d i r . Dışticaret d e n g e s i n i n sağlanması i ç i n b u s e y r i t e r s i n e ç e v i r ­
m e k g e r e k i r . Y a n i ihracat artış hızının i t h a l a t artış hızına n a z a r a n
en a z ı n d a n ikİ m i s l i o l m a s ı v e b u d u r u m d a reel m i l l i g e l i r i n % 6-7
b ü y ü m e h ı z ı n d a h a n g i s ü r e i ç i n d e dışticaret d e n g e s i n i n s a ğ l a n a ­
cağının saptanması gerekir.
1 9 7 9 - 1 9 8 3 D ö r d ü n c ü Beş Yıllık Planda b u amaca yaklaşık o l a ­
rak ihracat artış hızı % 1 8 , 6 v e ithalat artış hızı da % 10,5 ola­
rak ö n g ö r ü l m ü ş t ü r . B u artış h ı z l a r ı n ı n dışticaret d e n g e s i n i n kısa
sürede
( 5 .yılda)
sağlanmasında
yeterli o l u p olmadığı
tartışıla-
bilinir.
A r z u e d i l e n b ü y ü m e h ı z ı n d a % 5-7 dışticaret d e n g e s i n i n sağ­
lanması i ç i n , k a b a bir t a h m i n l e ihracatın yıllık artış hızı % 2 2 - 2 5
v e i t h a l a t ı n y ı l l ı k artış hızı d a % 1 0 - 1 2 o r a n ı n d a o l m a l ı d ı r . Beşin­
ci Beş Yıllık Planda K o n v e r t i b i l i t e s i s t e m i n e geçiş hazırlığı o l a r a k
ihracat v e ithalat artış
o r a n ı h e d e f l e r i dış d e n g e y i
sağlıyacak
oranda saptanmalıdır,
Dışticaret h a d l e r i n i n a l e y h t e k i e t k i l e r i d e nazarı i t i b a r e a l ı n ­
malıdır. Reel ihracat artışının reel ithalat a r t ı ş ı n d a n y ü k s e k olması
h a l i n d e dışticaret d e n g e s i g e r ç e k o l a r a k s a ğ l a n a b i l i r .
Dışticaret h a d l e r i n i n a l e y h t e k i d e ğ i ş m e s i n i n dışticaret b i l a n ­
çosu ü z e r i n d e k i e t k i s i n i y a n s ı t m a k amacı ile 1 9 7 3 - 1 9 8 3 yıllarına
ait reel ithalat v e ihracat ile n o m i n a l ithalat v e ihracatın seyri
Tablo 17 v e 1 8 ' d e g ö s t e r i l m i ş t i r .
17. v e 18. t a b l o l a r ı n i n c e l e n m e s i n d e 1 9 7 4 - 1 9 7 7
döneminde
d e dışticaret h a d d i n i n ya'klaşık % 2 0 o r a n ı n d a a l e y h t e
gelişmesi
s o n u c u o l a r a k , n o m i n a l i h r a c a t ı n % 1 4 , 5 o r a n ı n d a artmasına karşı
reel ihracatın 0,4 o r a n ı n d a azaldığı g ö r ü l m e k t e d i r .
Bu d ö n e m d e
reel ihracat s e v i y e s i 1 9 7 6 y ı l ı dışında 1973 yılı ihracat s e v i y e s i n i n
altında g e l i ş m i ş t i r .
İhracatın a r t ı r ı l m a s ı n d a
nisbi f i y a t
politikası
yeterli
miidir?
sorusu ö n e m l i o l u p , t a r t ı ş ı l m a y a d e ğ e r .
Ü r e t i m k a y n a k l a r ı n ı n dışticaret ( i h r a c a t ) s e k t ö r ü n e iç s e k t ö r
aleyhine, aktarılmasında
nispi fiyat politikası
sektörü lehine geliştirmek)
y a n i esnek k a m b i y o
(fiyatları
kuru
ihracat
politikası
ile T ü r k Lirasının dış d e ğ e r i n i d e v a m l ı d ü ş ü r m e k y e t e r l i d e ğ i l d i r .
Zira nispi f i y a t p o l i t i k a s ı yalnızca ihracat k e s i m i n d e
üretim
k a y n a k l a r ı n ı n m a r j i n a l d e ğ e r v e r i m i n i artırır. Ö n e m l i o l a n b u sek­
t ö r d e k a y n a k l a r ı n m a r j i n a l f i z i k i v e r i m i n i a r t ı r m a k , b ö y l e c e reel
m a l i y e t i d ü ş ü r m e k v e dış r e k a b e t g ü c ü n ü a r t ı r m a k t ı r . A y r ı c a Türk
Lirasının s ü r e k l i dış d e ğ e r i n i n d ü ş ü r ü l m e s i n i n yaratacağı
y o n e ğ i l i m i g i d e r i l m i ş v e e n f l a s y o n çıkmazı da ö n l e n m i ş
enflas­
olur.
İhracat s e k t ö r ü n ü n g e l i ş t i r i l m e s i v e i t h a h i k a m e s i p o l i t i k a s ı n ­
da
üretim
kaynaklarının
a r t ı r m a k bir h e d e f o l a r a k
fiziki verimini
teknolojik
benimsenmelidir.
değişme
ile
T»^ x j
s.
o
CO
OJ
to
^
n
CM CD
uS^
lo" t n
co" ^ ?
-p-
CO
CD
^
»2 ^ ro
^ sf
CD
o " LQ cm" o f
öo. n
co" osT cnT
3~CD
E
o
c
CO
in
CO
e:
CD
CD_ O l
CO
C3D
co
CM
CT) CO v.>i
« i
CO­ CO CM o " CNJ
CO O
co co
^
-«^r c n
'«t,
Lo
co^
oq.
co"
C8
C
i
co^ oo
i
cm_
^
q?" 2 ? o
^ c6 J-" cm" o f
• ^ ^ O ^ c O C O c o C J î C s l C D C M C ^ Î
2
1
o
H
C
O
o
o
©
m
o
EC
o
cm"" cm"
CM
b-"
o
O
CD
•ît
co
CTî
CO
(D^
T-
co
T-
Ö
KJ
CD CM_^
g2
Cl
l O LO «sf CM_ O
0 0 ^ CM_
CJ) O
ço" ^ " Lo" QD c ö ' â > " o " co" cm" o f - t f
c o c o c M O ' r - b - ' f - ı n ^ c j î o
E
o
2
o
3
l O C D O ' ^ t - ^ ' ^ ' ^ m ^ C O
O o C D m ' p - C M C O ' « : t C O O
^ C O - ^ l O O O C O i n C M L O - » X - T - Cv^ CM
B
Q
o:
fi)
' ^ C M C J > t ^ C D t > - " 5 t « v f t O ^ C M
C O ^ O ' 5 t ' ^ ' « : f C M C O ' ^ C M C O
v - T - r - - ^ - r - . r - ^ T - C M C O C 0
^
2
c
o
t ^ C s J - ^ - O C
' ^ C O Ö C O U
C O t O ' ^ C D t
^ ^ T - ^ ^ C M
o
O c
O C
^ C
C S
O ' r - O C O C O C O
O C O ^ O < ^ C M
M C M O T h - t ^ t I C M ' s t l O L Ö
2
^
CM
c n CO CO
-r- c o
0>
c oo loO c o ^ tO o CM
c o CM
t n CD
c oCöc o
c
^ C M C M C M C O l O C O C O C D
O
û
0
^
©
CO
O
OÛ
O
CM
1
o
LO
LO
CM
CO
CM
o
co
CO
a>
O)
CM
co
co
bKj-
ın
CD
>
LO
co
CM
00
co
CM
o
CM
co
cn
tLO
cn
LO
CO
cn
uo
cr> (y>
co
o
ın
«D
CO
O
CM
evi
co
ın
CM
CM
05
cD
cn
b-
co
co
cn
co
co
CO
cn
o
co
co
cn
o->
CD
co
00
CM
CO
cx>
CM
ın
ın
co
CM
a>
CO
co
oo
1 9 7 4 - 1 9 7 7 ile 1 9 7 S - 1 9 9 3 d ö n e m i n d e n o m i n a l v e reel i t h a l a t
v e ihracat artış h ı z l a r ı n ı n y ı l l ı k o r t a l a m a l a r ı aşağıda b e l i r t i l m i ş t i r .
Tablo s
Reel v e
Nominal
IS
Dışticaret
(Devrelere
göre)
İthalat
İhracat
(•/o A r t ı ş )
Dönemler
Nominal
Artış)
Reel
Reel
Nominal
1974-1977
32,0
11,1
9,3
1978-1983
10,3
—0.3
23,6
23,6
1979-1983
16.5
5,8
22,2
23.7
—0,4
J
N i s p i f i y a t p o l i t i k a s ı v e ihracatı t e ş v i k ö n l e m l e r i n i n
sürekli
o l a r a k k u l l a n ı l a m ı y a c a ğ ı v e b u p o l i t i k a l a r ı n ihracatçılarda k o l a y l ı k ^
a l ı ş k a n l ı ğ ı y a r a t a r a k k a y n a k l a r ı n ı n f i z i k i v e r i m i n i artırması v e t e k ­
n o l o j i k g e l i ş m e l e r e y ö n e l m e s i g i b i ihracatın g e l i ş m e s i n d e g e r ç e k
etken olan önlemlere b ü y ü k
ölçüde yanaşmaması e ğ i l i m i n i
de
u y a n d ı r a b i l i r . K o n v e r t i b i l i t e r e j i m i n d e v e b e y n e l m i l e l serbest t i ­
caret s i s t e m i n d e ihracatın aşırı ö l ç ü d e t e d b i r l e r l e t e ş v i k i v e
h a l a t ı n h i m a y e s i v e sınırlandırılması ticari p a r t e n e r l e r c e
it­
olumsuz
k a r ş ı l a n d ı ğ ı g i b i s i s t e m i n amacı ile d e b a ğ d a ş m a d ı ğ ı n ı
hatırla­
mak gerekir.
Nispi fiyat politikası kaynaklannın optimal dağıtılmasında tek
e t k i n bir araç o l m a d ı ğ ı g i b i , k a y n a k l a r ı n ı n t ü m ü n ü n serbest p i ­
yasa m e k a n i z m a s ı n a g ö r e d a ğ ı l m a d ı ğ ı da bir g e r ç e k t i r .
Örneğin
kamu altyapı yatırımları.
Onbeş yıllık plan d ö n e m i n d e
(1963-1977)
ihracatın
safi m i l l i hasıladaki p a y ı v e o r t a l a m a v e m a r j i n a l
ile i t h a l a t ı n g e l i r e s n e k l i ğ i n i n seyri t a b l o 19'da
ithalat
gayri
meyli
gösterilmiştir.
O n b e ş yıllık d ö n e m d e ihracatın milli gelirdeki payının en d ü ­
ş ü k o r a n ı 1 9 7 7 ' d e % 3.36 v e e n y ü k s e k o r a n ı da 1 9 7 2 ' d e % 6.93
olmuştur. Konvertibilite sistemine
li g e l i r d e k i
geçiş safhasında i h r a c a t ı n m i l ­
p a y ı n ı n en a z ı n d a n e n
( % 1 4 - 1 5 ) çıkarılması h e d e f o l a r a k
y ü k s e k o r a n ı n iki
misline
benimsenmelidir.
Dışticaret r e j i m i açısından k o n v e r t i b i l i t e s i s t e m i n i n ö n k o ş u l ­
larından biri de, G ü m r ü k Tarifelerinin tedricen indirilmesi, itha­
lat s ı n ı r l a n d ı r ı l m a l a r ı n m azaltılması v e ithalatta k o t a v e a n l a ş m a l ı
r e j i m i n k a l d ı r ı l a r a k serbest i t h a l a t ı n
(liberasyonun)
geliştirilme­
sidir. Türkiye'de ithalatın dışticaret rejimine göre seyri tablo 2 0 ' d e
gösterilmiştir.
Tablo t I S
D ı ş t i c a r e t v s M i l l i Gelir İlişkileri
Bışâlım Meyli ve
Eso^klip
m
Dışsatiiîiın ' M i l l i Gelirdeki Payı
İhracatın
Ortalama
Marjinal
GSMH
İthalat
İthalat
Gelir
Yıllar
Payı
Meyli
Meyli
EsnekfiğI
1953
4,95
0,093
0,066
1964
5,18
0,068
0,290
—3,19
1965
5.44
0,068
0.058
0,85
1956
4,83
0,071
0,091
1,34
1967
4,63
0,061
0,031
—0,43
İthalat
0,6
1963
3,97
0,062
0,072
1,06
1969
3,87
0,058
0.028
0.44
1970
4.34
0,070
0,130
2,31
1971
4,72
0,092
0.160
2,35
1972
6,93
0.093
0,095
1,04
1973
5,82
0,095
0,200
1,15
1974
4,95
0,120
0,200
2,07
1975
3.75
0,130
0,150
1,17
1975
4,59
0,120
0,100
0,81
197T
3,60
0,120
0,110
0,87
1973
4,30
0.081
0,020
0,15
1979
3,44
0.080
0.070
0.82
2,40
1980
4,99
0,140
0,190
1981
8,09
0.150
0,180
1,75
1982
10,76
0,170
0,210
1,35
1983
11,17
0,180
0.240
1 35
J
V
Tablo 2 0 ' d e g ö r ü l d ü ğ ü g i b i serbest i t h a l a t - i i b e r a s y o n
oranı
1 9 6 4 y ı l ı n d a t o p l a m i t h a l a t ı n % 4 5 ' i i k e n , 1981 y ı l ı n d a % 8 0 ' e ulaş­
mış,
kota v e y a tahsisli i t h a l a t % 2 4 ' d e n % 9'a, anlaşmalı
itha­
lat % 9 ' d a n % 2 ' y e d ü ş m ü ş t ü r .
Konvertibilite
s i s t e m i n e geçişte
şulu önemli olmakla
ithalatta
liberasyonun
b e r a b e r , sanayileşmiş ü l k e l e r i n d a h i
ko­
çağı­
m ı z d a h i m a y e c i l i k p o l i t i k a s ı n a y ö n e l m e l e r i gerçeği karşısında, aşın
a b a r t m a m a k g e r e k i r . B e y n e l m i l e l serbest ticarette GATT, k o ş u l ­
ları d a h i
ileri s a n a y i l e ş m i ş
ülkelerce
ihlal e d i l m e k t e d i r .
Günü­
m ü z d e d ü n y a e k o n o m i s i n i n k o n j o n k t ü r ü , A B D v e AET ü l k e l e r i ­
nin dahi b e y n e l m i l e l ticarette korumacılığa .yöneldiği
tedir.
görülmek­
5 '
CM
CO
CO
o3
C
o
U3
CM
(T;
CM
-r-
CO
^
CM
..tt
o
o
««^
CNÎ
CM
CM
^
CO CO
OJ ^
m
o
CÛ
CM O J OJ ^
CO
^
O)
CO
^
i2
LO
'sT
^
:0
0
5
O N . C O O Û ^ O O ' « : f C O o J ' ^ * ^ C D
CMCM^LO^CûSSSİcO^CT)
^
O
U-2
CO
•İP
^
^
05
<û
CD
LO
^=1-
CD
- ^ C M C v l ^ C O C ^ ^ î t
g
CO CÖ
^
O)
CM V -
O
t _ j U J CD
Cvi ^
^
O
O
f-
^
CO
CM
CO -î~
CM
<ct
<D
to
CD t O
LO
O
CD
O
i r ^ CD O
^
CD CD
l O L O t O t O t - C O O O c D
^-
LO
S
'r-
-»et
^-
CD O
CD
^
CO
to
o
^ ^ ^ .r-S
C2
CO
CM
n ^ O S C M t X ^ - ^ O C O o ^ C ^ - ^ C M O o S c u w
t'<4C M ^r ~
LO Ü ) CO
0 4 CO
^
C0 CM
CM CM CO
CO CO
CM
CM CO CO 0 0 cQ
— f'^ CO
in
l/D
to
CD
to
^
CO
CD
CO
CD
O
^
r--
— ''^
--^
^'
C O C Ö O D O J C î î t ö C D C r )
C D C O b - C O C M C D C O C D
l O O h - b - ' t - b - l O O
- r - C M C O ^ L O t O « ^ t O
^ S S ^ ^ ^ 5 : : b ^ ^ ^ î ^ î ^ t ^ ^ ^ ^ ^ ^ S c o Ç ÖÖc oCO
Tablo I 21
Yurtiçi Kaynaklanrı Sektöre! M a l i y e t !
(W7B Yılı)
Yurtiçi kaynaklar maliyetinin
s e k t ö r e ! ortalaması
(TL)
Sektörler
31.4
Tarım
İV.aden
95.7
Gıda
34.2
Tekstil
34.2
Konfeksiyon
36.7
Orman ürünü
43.7
Kağıt ve kağıt ürünü
42.3
Kimya sanayi
34.0
Lastik ve plastik
38,9
Petrol ve petrol ürünü
18.0
Madeni olmayan mineral ürün
45.0
Temel metal
47.0
Metal ürünü
43.6
Makine
32.9
( e l e k t r i k hariç)
34.6
Elektrik makinesi
31.4
Ulaşım teçhizatı
Serbest t i c a r e t denge
döviz kuru
41.3
J
Kaynak : Kemal Derviş ve S. Robinson, ' T h e Foreign Exchange Gap. Growth
and industrial Strategy in Turkey; 1973-1978.
İhracatın y ı l l ı k o r t a l a m a artış o r a n ı n ı n % 15 v e ithalatın da
y ı l l ı k artış o r a n ı n ı n % 10 olması v a r s a y ı m ı a l t ı n d a , dış d ü n y a k o n ­
j o n k t ü r ü ile y u r t içi e k o n o m i k k o ş u l l a r ı n d e ğ i ş m e d i ğ i , ilgili i h r a ­
cat v e i t h a l a t e s n e k l i k l e r i n i n v e d i ğ e r e g z o j e n f a k t ö r l e r i n
(petrol
f i y a t l a r ı , dışticaret h a d l e r i v d . ) v e e n d o j e n f a k t ö r l e r i n aynı k a l ­
d ı ğ ı v a r s a y ı m l a r ı a l t ı n d a ihracat v e ithalatın 1983 y ı l ı n d a n sonra
g e l i ş m e s e y r i n e i l i ş k i n y a p ı l a n kaba bir p r o j e k s i y o n t a h m i n i aşa­
ğıdaki
tablolarda
gösterilmiştir.
Yukarıda
belirtilen
varsayımlar
a l t ı n d a y a p ı l a n b u t a h m i n e g ö r e , dışticaret d e n g e s i n e 1 9 9 2 y ı ­
lında ulaşıldığı
görülmektedir.
CD
o
o
"^^ <H
00
C> o D ^ < q
LO_ ıN u->_ CD
CJ3_
Lö P " CO CR> ^
C O " LO
B-T CJÎ" - f - C O " t-O" N,^ C?> CnT
^ - > ^ - ^ ^ ^ - C O C X ) c o c o c o c o c J ) 0 5 C J ) c 7 ) C D O
CO
'«s-
CO
C\i
•r-
CD
CD__
CNT
03
™ r-
ş
tf^ <
s ^
o
O
co
g g g
f
co
Cr5_
TO
ITI
T--
d"
x-"
oj
00_
CD"
o"
im
in
co
co
co
.
"^-^
co
>.v,
C
NJ
cD
uo
.
I
CnS
CÛ_
O
CD
CNT h - "
CD"
T-
V-
CM
"
co
Cr.
^
CD
C7>
CD
t-c o^
C>JCNJCvİCşİC\ICNJCMC\İ
.S •
CO
•|
i
m
CM
CNİ
CD
1 I T
! i
CD_ CD_ CÛ_ CD__ CD_ CD^ CD__ CÛ_ CD CD.
CD CD CÛ CD
O O Q CD O" O" O ' û " O" CD" O'" O' CD Ö CD
• »a
D
I ^
.11
?2 s
C5
p
CNf s
r--
t--
uS i n
E
Ol
0_
CM
nr-"
s
CQ
^
CD
î--_ i n
! > - C Û C N >
o
s
2
CD
CD
CN
CM
CM
o
s—
CM
fLO
O
CM
CO TO
o
CD
CM
K
CO
OJ
CD CM
to
CO_ CM
T-' - co
CM CM
CM C<a
CO"
<N ( N
CM_ CM
CD' CQ
îiS 1 ^
co
t"--
CM CM
CM^ C a
CO
CD^
^
o
CD
CD C O
CO
o
C\î
CO C\J
•<t CD
0
"
*
~
C
N
I
«
:
:
f
u
3
b
ö
oS
LO
CM CM CM ÇM C>J C^4 CM CM Cnİ CM
CM CM CM^ 60^ CM CM CM_ cM CM_ CM
Co" co" O D ^ O D c o " Co" C0~ CO" O D CO
oS
a
cs
!5
O
C-V
CO
CD
İS
>
CO
^
cq
LO
CO
cv
cö
co CM
co
cD
UO
t-Oî
co
OD
m
' ' ~ C : > t ^ C O C M C M O O D
LO ^ ~ UO t > .
CO t n <T:f
UD
c o c o - î t ( D CD CO
CD ^~ CM Co" -î^^
CD O D
V- ^ -
O
tr^
CTJ
!M Û
.İD
p-
LO co
co
CD
CJ> C;^
CO
CX)
a3
CO
CD
CS>
CO
cn
o
CJ3
O
x^
üo
CO
CM
CO
CO
'sf
û
S -r-'
^
CM
V-
04
co
GO
OD
cy>
LO
CjT) C7> O) CD
CD
CD
bco
OJ o
CÎ> £>.
ın
CM
CM
CM
b-
cyj
CM
CD
CO
CD
CO
CO D-> GO O
CÎ) CJ> CT; o >
Lf)
-j-
o-y
O
CJ-:;
O
o
<3
1
s
io
O ÛD
<N H2 ca
^
o
^
CD
P.
LÖ
CD CD
t -
^
co (N
û » ; CO c o
^
CM ^
CD
^
CS!
2
t ^
CNİ p
Cp
io
t-,
ei"
ö
aö" ( N
co_
Lo" c n
evj. e q .
L o " cd"
q
co
o_
^
CN
co
s>
o
ç.->' ^" î6
T İT
tn
O
b_
o
^
LO [ { ^
c o CN
o
^
00
CM CO CM
CO CN^ CO
CD —
CO LO co —p
04
CNİ
OJ C;İ
O
O.
O
lO
LO" LO
g
^
c
:0
-T-
CM
o
.
CO
05
CO
f3 e
^
t^
LO
O)
0_
o_
o.
LD
Lo"^ LO" LO
o_
tO
o c ü c D ^ a > r ' 9 ^
tLQ
n uo ^
KK
CN4 ^~
^
to
o
CM c o
q
c o crj ö
CM
O
S
^ 2 ?:
^^ O
b-'
O O O O. O O q O.
o" ö o" o ö o o o
"«t^ CD_
Cü
ü
co
co
co
a>
cö
co
'^-t
eq
03
Lft
M
o{
O
m
e4
O)
o{
LO CM CO
b- O
tC--4 ^ . o a
ir>
O
o
>^
®
co
cx) c o
O) O)
co
o>
D.
CO
&»
a.
ÜO
CD
(O
co
05
b~ .Cû
co co
<5) CO
Sı
O
OD CD
CD CD
o o
o
O
co
o
esi
B —- Y e t e r l i Davız Rezervleri D ü z e y i n i n M u h a f a z a s ı
.
K o n v e r t i b i l i t e r e j i m i n e geçişin ö n e m l i ö n k o ş u l l a r ı n d a n b i r i ,
ü l k e n i n y e t e r l i d ö v i z r e z e r v i n e s a h i p olmasıdır.
Ülkenin döviz rezervlerinin
en azından d ö v i z
giderlerinin
d ö v i z g e l i r l e r i n i aşması h a l i n d e karşılaşacağı ö d e m e g ü ç l L i k l e r i n i
b e l i r l i b i r d e v r e için ( 6 - 9 a y ) karşılamaya y e t e r l i o l m a l ı d ı r .
Döviz Rezervlerinin,
a)
b)
İhracat d a l g a l a n m a l a r ı ,
İ t h a l a t m a l l a r ı n d a m e y d a n a g e l e n ani f i y a t
yijkselişleri
ve dalgalanmaları (örneğin petrol fiyatları ve diğer h a m ­
m a d d e v e yatırım malları fiyatları)
c)
Dışticaret h a d l e r i n i n a l e y h t e
gelişmesi,
d)
Kısa v a d e l i s p e k i j l a t î f s e r m a y e çıkışları
n e d e n l e r i ile ö d e m e l e r d e n g e s i n d e m e y d a n a g e l e n ''geçici açık­
ların'' giderilmesi ve ödemeler bilançosunun gerek otomatik
ök
ç i j d e d e n g e y e g e l m e s i için v e g e r e k s e z o r u n l u ö n l e m l e r i n a l ı n ­
ması
için g e ç e n
zaman
cak d ü z e y d e olması
süresi
'Teterii döviz rezervi''
jonktürünün
her
dış ö d e m e l e r
açığını
karşılaya­
gerekir.
anlamını
safhasında
sını s a ğ l ı y a n m i k t a r o l a r a k d ü ş ü n m e k
Yeterli d ö v i z rezervi
titatif niteliktedir.
ülkenin
konvertibilite
ekonomik
rejiminin
kon­
muhafaza­
gerekir.
d ü z e y i , h e m kalitatif ve hem de kan-
Yeterli d ö v i z rezervinin kalitatif niteliğinin değerlendirilme­
s i n d e çeşitli kıstaslar arasında t e m e l kıstası aşağıdaki ş e k i l d e b e ­
lirtebiliriz.
Ülkenin
ekonomik
konjonktürünün
durgunluk
devresinde
d a h i , dışticaret s ı n ı r l a m a l a r ı n a müracaat e t m e k s i z i n , v e y a I M F ' n i n
m ü s a a d e e t t i ğ i sınırlamalar
(i)
Ekonominin d u r g u n l u ğ u n u bertaraf edecek ölçüde mal
ve hizmet
(il)
çerçevesinde;
ithalatının finansmanını
sağhyan,
D ö v i z k u r l a r ı n d a k i aşırı ö l ç ü d e d a l g a l a n m a l a r ı n v e k r i z ­
lerin giderilmesini temin eden,
( i i i ) V a d e s i g e l m i ş dış borç ö d e m e l e r i n i
—
60
—
sağlıyan,
(iv)
Konvertibilite sisteminin sürekliliğini temin eden
v i z r e z e r v l e r i m i k t a r ı ''yeterli
bul
dö­
d ö v i z r e z e r v i " o l a r a k ka­
edilir.
Yeterli döviz miktarının
s a p t a n m a s ı n d a aşağıda
belirtilen
faktörlerin gözönünde tutulması gerekir.
1 —
T ü r k i y e ' n i n ithalat v e ihracatının n o r m a l m e v s i m l i k d e ­
ğişmeleri.
2 —
İthalat v e ihracatın d o ğ a l , e k o n o m i k v e p o l i t i k f a k t ö r ­
ler n e d e n i ile m e y d a n a g e l e n d e ğ i ş m e l e r e " b a ğ l ı l ı k " d e r e c e s i .
3 —
İthalat f i y a t l a r ı ile ihracat f i y a t l a r ı v e dış t a l e p t e k i d e ­
ğ i ş m e derecesi.
4 —
İhracat v e ithalat malları
"stoklarının hacmi" ve
bu
s t o k l a r ı n ü l k e n i n d ö v i z r e z e r v i d u r u m u n a zarar v e r m e k s i z i n bas­
kı a l t ı n d a t u t u l m a derecesi,
5 ~
Döviz rezervleri miktarında meydana gelen
olumsuz
d e ğ i ş m e l e r i v e y a azalmaları kısa v a d e l i s e r m a y e h a r e k e t l e r i
ile
karşılama o l a n a ğ ı .
6 —
Döviz rezervlerinin diğer ülkelerden temin edilen uzun
v a d e l i k r e d i l e r l e v e y a h i b e ş e k l i n d e k i y a r d ı m ile artırılma
ola­
nağı.
Bu f a k t ö r l e r Y e t e r l i D ö v i z M i k t a n ' n ı n saptanmasında nazarı
i t i b a r e alınması g e r e k e n t e m e l f a k t ö r l e r d i r .
Bir ü l k e n i n Y e t e r l i D ö v i z D ü z e y i
makro-ekonomik
açıdan
e k o n o m i n i n g e l i ş m e h e d e f l e r i ile i l g i l i d i r . K o n v e r t i b i l i t e s i s t e m i ­
ne g e ç m e k için a s g a r i 2 v e y a 3 m i l y a r d o l a r d ö v i z rezervi g e ­
r e k l i d i r şartı y e t e r l i o l m a d ı ğ ı g i b i , yanıltıcı da o l a b i l i r . Bu n e d e n ­
le ü l k e n i n d ö v i z r e z e r v i d ü z e y i v e d ö v i z r e z e r v l e r i n d e k i b ü y ü m . e
o r a n ı ile e k o n o m i k h e d e f d e ğ i ş k e n l e r i arasındaki i l i ş k i l e r i n sap­
tanması gerekir. Döviz rezervlerindeki değişmelerin ülkenin eko­
n o m i k h e d e f l e r i n i n bazıları ü z e r i n d e
o l u m l u , bazılar! ü z e r i n d e
ise o l u m s u z e t k i l e r i v a r d ı r . Ö r n e ğ i n d ö v i z r e z e r v l e r i n d e k i artış,
t o p l a m t a l e b i n a r t m a s ı n a , dolayısıyla y ü k s e k bir g e l i ş m e hızı v e
noksan
istihdam seviyesinin
düşürülmesini
m e v c u t s ı n ı r l a m a l a r ı n azaltılmasına
sağlar.
Dışticarette
eder. Buna
karşılık
f i y a t i s t i k r a r ı n ı n sağlanmasını g ü ç l e ş t i r i r . B u n u n n e d e n i
ekono­
mik hedefler arasındaki çelişmedir.
yardım
Yukarıdaki nedenlerle
"Yeterli Döviz Düzeyinin"
ölçülme­
s i n d e t e k bir k r i t e r i n , ö r n e ğ i n , d ö v i z r e z e r v l e r i n i n ü l k e n i n i t h a ­
latının % ' 4 0 - 5 0 ' s i n i
veya 6 aylık
İthalatını karşılayacak
ölçüde
olması g i b i k u l l a n ı l m a s ı y e t e r s i z d i r . Diğer i l g i l i e k o n o m i k d e ğ i ş ­
k e n l e r i n d e d ö v i z r e z e r v i ile o l a n i l i ş k i l e r i g ö z ö n ü n d e t u t u l m a l ı ­
dır.
Y e t e r l i D ö v i z Rezervi m i k t a r ı n ı n hesaplanmasında
,
aşağıdaki
kriterler kullanılabilir :
a -— Dışticaret a ç ı s ı n d a n ;
(i)
b —
Döviz rezervi-ithalat oranı
(ii)
I t h a l a t - ö d e m e l e r b i l a n ç o s u açığı v e y a fazlalığı
(iii)
Para arzı-dışticaret
(iv)
ödemeler
Ö d e m e l e r Bilançosu a ç ı s ı n d a n ;
(i)
Ö d e m e l e r b i l a n ç o s u açıkları
rezervi
(ii)
(iii)
c —
d —
b i l a n ç o s u açığı-dışticaret açığı
(fazlalıkları) - Döviz
oranı
Ö d e m e l e r Bilançosu açıklarının t r e n d i .
D ö v i z rezervi-dış
borçlar.
Fiyat İstikrarı a ç ı s ı n d a n ;
(i)
D ö v i z r e z e r v i / p a r a arzı v e y a t e m e l para oranı
(ii)
D ö v i z r e z e r v i / p a r a arzı -f para b e n z e r l e r i o r a n ı
Yalnızca D ö v i z Rezervi D ü z e y i a ç ı s ı n d a n ;
(i)
Geçmişteki d ö v i z rezervi d ü z e y i n i n trendi.
(ii)
Döviz rezervlerinin
geçmişteki
büyüme
oranlan
trendi.
e —
Makro e k o n o m i k açıdan;
(i)
(ii)
Döviz rezervleri-gayri
safi m i l l i
hasıla
oranı
Dış b o r ç l a r - g a y r i safi rnilli hasıla o r a m .
Sözkonusu kriterler bir ülkenin. "Yeterli Döviz Rezervi" pofitikasının başlıca g ö s t e r g e l e r i n i teşkil
eder.
T ü r k i y e ' n i n 1 9 6 3 - 1 9 8 3 yılları arasında başlıca d ö v i z
leri g ö s t e r g e l e r i n i n s e y r i aşağıdaki t a b l o d a
gösterilmiştir.
rezerv­
(%)
^ to s cvi. CO « Ol o '<;r <q cvı CM ^- cn
-T-
o
ö
"T-" -r^
çv,
«o
o o o o
co_ o CM
cm'
ın
T-' Tt
CJ
t-"
-T-
CD ın
CM cm"
•<- -r-"
o> u ı (N w
-r-^
-.-^
o
-r.^
oo co_ lo ın
CO CO, in co,
-r-* 'T-* -r-*
<N cvT CO
o" O"
-r-'
O"
CT
•^lGcS>l'5t>.cnO>CMC3><^OlOOCOCOCOt^CO-»-CM'!îCMgOcoCDCM'^CMOCnint^COCDCOt-CM'^t^COCOCX)
CO
00 co_
in ^^
03
-T-
00 00 CO
Oî
00
CO " CO ^" -»t tn co" ın
"^f co" "«a^ ın
co" ın ın co"
^
cDS2co«o'nt>-ı>--r-b-cMC3Jinco'^coooopcoco
cMSco2'ın"*t^c3^<0"^^oo-»-cnocn"^t--'T5>,-r- 0_ CD
co_ co CD_
oo_ Oî ın
-t- o î o> c n
CM cO' «
<E
s "
co
co "^f co" cm" cm" cm
T-*
T-*
oT CM
o" o" ö
CMEXCD'0-^OCMt>~Oc350COO"^t^COCD'^t>--^CD
CD
CO 00_ CO O t>-. C5D CM_
t>.
O b-, C0_ r>-_ CD_ -r- CM_ <3)_ tCM çvj" o"
-r-" CO T-"" co" CM Nj* t-" O)"
Ol CM oo" CO" Co" CO
cvT <^ cm" o" ^* ^ ^ ' co" oo" ın" ^ •*" o oo" o" co" n-" o) oo" oo"
-r--T-CMCOCM-T-
tz lo § s g?
s ^. 2,
(%)
c>f co
çT)" T - ^
.r-
^ - ^ C O
O"
y~
5 2. ^. s Sg s. s s 5 ^. S_
ın CD co" ^* o gî cm" o ş " co" ^
cm" c^
^ iîl s s s [n g s ^. s s s s s §
S^.
o" co o to"
-r-
co" b-" CM* co o" o o"
o o" o
(%)
oOlCOCM^OiOO-'-CMOin-'-CD-.-.r-O-^COCDOCO
$2 5 s" !^ g[ ^" g
111
(%)
(%)
ıuB|doi
(%)
|®|BlHj/Z|AOa
(%)
;B|Bq»j/uii|v
O
I
.§•
s s s
co_ t^. f-. P. 00. C7>. o
"«t. ın co CD cM_^ co_ ın co_ co_ co o_ co
^ r ? ı n ^ c M ^ S ^ î n S S ^ « c ö ^ S ° 2 ^ ^ " °
co CO_
ın
l®|Bi|l|/Aj®zay
s 5 ^ 5 s;
CO
Meo/Ajszay - d o ı
•311 iiQ/AJazaydoi
o
00
i0|3ujspç/AJazaydoi
T-
ın co <M
o> o co" (O ın
C3î CD t^. CO_
-T-"
C0_
cm" co co t>-" cm" t-" cn"
"ÇJ-,
co CM "«t
oT co"
^ CM
cm*
co
»n
CM^CDOOen'^CM^
•^•^•^-.-.^^
cnco-r-ıncocj>cDCO-^ınb-t^-»-'^cno-^_'^cDt^cD
cm" co" co" W^ T - " o ın oî" co" m" o oo' oo* co" co" o" oo* o" (jf
co"
TTTTTT
^ ^
çM O) CM Q c?î
-r- O). 00 -tt o CD T - , 00. ın co. 'T. o
oo
C0"CM"M"00b-"CDinCMO00"t*-C0C0CMCMC0C0CM-»-.^"-^
s^
Ş
§
? İ ?o'
§ Jif
s
o l ?o'
75
7
^' <^ 2
COQOOininOO>ÇMOOCMOC3îŞ>--^t^O(BOOin|>.00
cotnKcM"«3-"^cDO'çrır-3oog><r;r-eDt:~j-ooo
^ ^ t ^ c o O C D o O J i n c o ı n O J O . ^ ^
^ î2 eI 3 R p g 1 1 I I I I § ş I § I I I
s s s a s
co'^cococMt-t^b-t^ooınınıniftin
o>cnc3îo:>a)05cncj)a)cno)tJ)Oîcno5Cî>cn
C -— Dış Borçların D ö v i z Rezervleri v e D ö v i z G e l i r l e r i
İle U y u m l u
Olması
K o n v e r t i b i l i t e s i s t e m i n e geçiş safhasında, y e t e r l i d ö v i z
zervi politikasında ö n ü m i j z d e k i
re­
yıllarda d ö v i z l e ödenecek
dış
b o r ç l a r ı n g ö z ö n ü n d e t u t u l m a s ı z o r u n l u d u r . Dış b o r ç l a r ı n e r t e l e n ­
m e o l a n a ğ ı n ı n b u l u n m a d ı ğ ı v a r s a y ı m ı aJtında 1 9 8 3 - 1 9 8 7
döne­
m i n d e b u g ü n k ü f a i z l e r l e ana para v e f a i z o l a r a k 9.986.8
mil­
y o n d o l a r dış b o r ç ö d e n m e s i g e r e k m e k t e d i r . Bu d ö n e m d e o r t a l a m a
y ı l d a 1.997,3 m i l y a r d o l a r , y a k l a ş ı k 2 m i l y a r d o l a r dış borç ö d e ­
n e c e k t i r . Y e n i dış b o r ç l a n m a l a r a g i d i l m e s i v a r s a y ı m ı n d a dış borç
ö d e m e y ü k ü n ü n ancak 1989 v e y a 1990'lı y ı l l a r d a n i t i b a r e n azal­
ması
sö^konusudur.
1 9 7 6 - 1 9 8 1 d ö n e m i n d e d ö v i z l e ö d e n e c e k dış b o r ç l a r ı n d ö v i z
r e z e r v l e r i v e çeşitli d ö v i z g e l i r l e r i ile o l a n i l i ş k i l e r i v e ayrıca dış
borçlar ve ithalat toplamının d ö v i z rezervleri v e sözkonusu d ö ­
viz gelirlerine oranlan tablo 25'de gösterilmiştir.
Beşinci beş y ı l l ı k
kalkınma
planı d ö n e m i n d e
(1984-1988)
k o n v e r t i b i l i t e y e geçiş s a f h a s ı n d a ö n e m l i s o r u n l a r d a n b i r i dış borç
ödemelerinin
bu
d ö n e m d e ağırlık
kazanmasıdır%
Bu
dönemde
7.641 m i l y a r d o l a r anapara v e 3.244 m i l y a r dolar f a i z o l m a k ü z e r e
5 y ı l d a 10.885 m i l y a r d o l a r dış borç ö d e n m e s i g e c i k m e k t e d i r . Bu
m i k t a r ö d e n m e s i g e r e k e n t o p l a m b o r ç l a r ı m ı z ı n yarısına
yaklaş­
maktadır.
Dış ü l k e l e r d e k i T ü r k işçilerine karşı bazı ü l k e l e r i n
olumsuz
t u t u m u v e i ş ç i l e r i a y u r d a d ö n ü ş l e r i n e d e n i ile işçi d ö v i z l e r i m i z ­
d e , beşinci beş y ı l l ı k p l a n d ö n e m i n d e arzu e d i l e n bir artış g ö s ­
termesi ihtimalinin azalması, beynelmilel finans
piyasalarındaki
k r i z l e r n e d e n i ile borç e r t e l e n m e s i v e y a b o r ç l a r ı n y e n i
borçlar­
la ö d e n m e s i p o l i t i k a s ı n ı n g e r ç e k l e ş t i r i l m e s i o l a s ı l ı ğ ı n ı n z a y ı f o l ­
ması v e ayrıca s o n y ı l l a r d a T ü r k i y e ' n i n uluslararası
piyasalarda
y ü k s e l e n dış b o r ç k r e d i t i b i l i t e s i n i n m u h a f a z a e d i l m e s i a r z u s u kar­
şısında, dış
dış h i z m e t l e r
borç
ödemelerinin
ile s a ğ l a n a c a k
hale gelmesi m u h t e m e l d i r .
büyük
dövizler
bir
ile
kısmının
ihracat
karşılanması
1984-1988 d ö n e m i n d e
dış
ve
zorunlu
borçların
ö d e m e l e r d e n g e s i v e d ö v i z rezer>/!erîmiz ü z e r i n d e y a p a c a ğ ı o l u m ­
suz e t k i l e r , T ü r k Lirasının k o n v e r t i b i l i t e s i n i n s a ğ l a n m a s ı n ı g ü ç î e ş t i r e b i l i r . Bu n e d e n l e i h r a c a t ı n g e l i ş t i r i l m e s i p o l i t i k a s ı n a v e
yeni
dış f i n a n s m a n o l a n a k l a r ı n ı n sağlanması ü z e r i n d e hassasiyetle d u ­
rularak, ödemeler bilançosu dengesiinn temini ve döviz rezervleri­
m i z i n artması s a ğ l a n m a l ı d ı r .
§
o
o
g
f
a,
^
.tS o
.^
p
ö
(N!
P
CÛ
co
t :
•5-
Z
O
uS
00
^ ">
q
o O
oo
04
LO
o
p
O)
o
^:
Gi
•r-
Q
O-
öl
ö
>
1 -s E
-So
20
Q
CNİ
€M
M
o
o
p
o
co
cd
co
a
CD
lÖ
CO o
-T-
CD
CN
CO
S
^O .
ö
O
i
UO
O)
co
CM
co
ın
^
(i)
:0
Q
>
O
CD
LO
CO
^
o
Q
Q
•r-' nio c ö -«^
Q5
^
H
m
1 <^
m
o
o
>
p
p
q
CÖ
co
CQ
LO co o cÖ
CM
co
p
04
C3Î
p
CO c o
o p q q p - r - r ^ p
t O C D C Ö T - ^ Ö c d C M c N İ
^ C M ^ t C O C D ' » ^ - ' ^
m
m-
ö
CD
O
p
o
CO
Cû
CO
O
CO
cö
LO
p
p
CCÎ
CO
oo
p
co
CM
CD
o
O
00
OD
p
cö
o
co
LO
cp
o
CM
o:»
CO
co
co
LO
^
CD
p
CM
O)
CM
Û
ö
t-T-
ci>
d
p
.5— T-
o
m
E*
o
N
O
CO
-r-
co
co
co
p
CM
cö
00
co
CD
co
Q
Cû
<
cö
CD
0
00
CD
CO
LO
s
CM
CM
CM
CD
(to
CD
co
00
O)
Q
co
Tablo : 26
Ddvfzie
Ödenecek
YEİlar "İtibariyle
Borçlaıın
DağıSımı
\
Faiz
A n a Para
Yıllar
(t\4llyoıı D o l a r )
( M i l y o n Dolar)
Toplam
(^/lllyon D o l a r )
2.405.8
1983
1.671,3
734.5
1984
1.223,1
776.5
1.999,7
1985
1.555,1
692,7
2.247,8
1986
1.581,2
628,5
2.209.7
1987
1.520.0
562,2
2.082,2
1988
1.334,6
463,1
1.797,7
1989
1.174,1
372,4
1.546,5
1.127.8
1990
819,4
308,4
1991
694,6
258,7
953,3
1992
795,0
220,7
l'.015,7
4.080,5
851,2
4,931,7
16.448,9
5.869.0
22.317,9
1993-2022
.TOPLAM
Kaynak :
Bütçe
j
Gerekçesi.
Tablo : 27
Dîş
Yıllar
Borç
ödemelerimiz
ve
İhracat
D I Ş Borç
İhracat
Ödemeierî
( y i l y o n $)
D^ş~BÖrç/
İhracat oranı
^
("/o)
( M i l y o n Ş)
1976
312.4
1.959.8
15-9
1977
430.6
1.753.0
24.6
1978
353.0
2.288.0
15.8
1979
408.5
2.261.2
18.0
1980
142.6
2.260.0
6.3
1981
477.7
4.702.9
10.2
1982
656,6
5.746,0
11.4
1983
465.3
5.728,0
8.1
J
Tablo s 28
T ü r k i y e ' n i n Dış Borç Ö d e m e Takvimi
( M i l y o n Dolar)
Yıllar
A n a Para
Faiz
Toplam
1933
1,401
894
1.935
1984
1.221
828
2.049
1985
1.791
735
2.527
1986
1.612
656
2.268
1987
1.545
569
2.114
1988
1.472
455
1.927
1989
1.295
363
1.538
1990
821
292
1.113
1991
649
254
903
1992
595
214
8Q9
4.757
1.041
5.798
16.799
6.302
23.101
1993-2022
TOPLAM
Kaynak : The Republic of Turkey, 1983.
D —
G e r ç e k ç i D ö v i z K u r u Politikası v e Serbest D ö v i z
Piyasasının
Oluşturulması
1 —' G e r ç e k ç i D ö v i z K u r u U y g u l a m a s ı :
K o n v e r t i b i l i t e r e j i m i n e g e ç i ş i n ö n e m l i bir
k o ş u l u da
(ülke­
n i n g e r ç e k ç i b i r d ö v i z k u r u p o l i t i k a s ı uygulam.ası v e ü l k e d e Ser­
best K a m b i y o Piyasasının oluşmasıdır.
G e r ç e k ç i v e t e k bir d ö v i z k u r u p o l i t i k a s ı serbest dış t i c a r e ­
t i n z o r u n l u bir şartıdır. Z i r a , Serbest B e y n e l m i l e l Ticaret, ö d e m e ­
ler b i l a n ç o s u d e n g e s i n e d e n i ile ö n g ö r ü l e n m u a f i y e t l e r
b e y n e l m i l e l ticaret v e t a r i f e anlaşmalarınca
(GATT)
dışında,
makul
gö­
r ü l e n m u a f i y e t l e r ç e r ç e v e s i n d e t e k bir d ö v i z k u r u ü z e r i n d e n d i ­
ğer y a b a n c ı paralara t a m a m e n k a b i l i t a h v i l bir para
(konver'tîbl)
ile y a p ı l a n ticaret a n l a m ı n d a d ı r . Uluslararası serbest ticaret siste­
mi, kaynak tahsislerinin veya dağılımının optimal mahiyette ola­
cağı i l k e s i n e d a y a n ı r . Bu n e d e n l e d ö v i z k u r u s i s t e m i n i n t e m e l i ­
ni t e ş k i l e d e n h u s u s , k a m b i y o r a y i ç l e r i n i n t e ş e k k ü l ü ve b u n l a - •
k a y n a k tahsisine u y g u n o l u p
olma­
dığının tespitidir. Ayrıca her ülke ödemeler bilançosunda
rın a y a r l a n m a s ı n ı n o p t i m a l
deği­
ş i k l i k l e r l e karşılaşacağına g ö r e , d ö v i z k u r u s i s t e m i n i n ö n e m l i
bir
n i t e l i ğ i d e ö d e m e l e r d e n g e s i n d e k i d e ğ i ş i k l i k l e r karşısında d ö v i z
k u r u n d a k i g e r e k l i a y a r l a n m a l a r ı , k a m b i y o s i s t e m i n i n "veya
tikasınm
sağlayıp sağlamadığıdır.
Ö r n e ğ i n , sabit
poli-
kambiyo
sis­
t e m i i l e d a l g a l ı k a m b i y o sistemi g i b i .
G e r ç e k bir k a m b i y o v e y a d ö v i z d e n g e k u r u dışticaret ser­
bestisi r e j i m i a l t ı n d a y a n i , h e r t ü r l i j ihracat t e ş v i k l e r i ile i t h a l a t
sınırlamaları v e g ü m r ü k v e r g i l e r i n i n olmaması veya
beynelmilel
anlaşmalar gereğince m a k u l d ü z e y d e bulunması koşulunda ülke­
n i n serbest kamıbiyo piyasasında d ö v i z arz e d e n l e r ile d ö v i z ta­
l e p e d e n l e r i n karşılaşmaları h a l i n d e o l u ş a n k u r
Gerçek
fiyatları
bir
kambiyo
kurunun
özelliği, bu
ile dış f i y a t l a r a r a s ı n d a k i f a r k ı
anlamındadır.
kurun
yurt
(veya enflasyon
içi
oran­
ları) g i d e r e n , d ı ş a l ı m , dış borç ö d e m e l e r i v e h a t t a kısa v e orta
v a d e l i s e r m a y e çıkışları n e d e n i ile g e r e k s i n m e d u y d u ğ u
g i d e r l e r i n i , d ö v i z g e l i r l e r i ile s a ğ l a n m a s ı n ı v e ü l k e d e
döviz
optimum
k a y n a k d a ğ ı l ı m ı n ı v e ö d e m e l e r b i l a n ç o s u açıklarının g i d e r i l m e s i ­
n i , noksan istihdam yaratmaksızın
s a ğ l ı y a n bir kur
olmasıdır.
B ö y l e c e d ö v i z d e n g e k u r u n a ulaşılmış o l u r .
G e r ç e k ç i d ö v i z k u r u p o l i t i k a s ı n ı n amacı,ihracatı t e ş v i k e d e ­
r e k h e m ihracat v e h e m de ithalat i k a m e s e k t ö r l e r i n i bir ö l ç ü d e
k a m b i y o k ü r ü aracılığı ile k o r u m a k t ı r . Bu s e k t ö r l e r i n d ö v i z k u ­
ru île h i m a y e s i , f i y a t ö z e n d i r m e l e r i
ile y a p ı l ı y o r s a , b u
takdirde
d ö v i z f i y a t ı n ı n g e r ç e k k u r u n -üstünde t u t u l d u ğ u y a n ı l g ı s ı n ı n , d ö ­
v i z f i y a t ı n ı n g e r ç e k k u r u n altında t u t u l m a s ı yanılgısına n a z a r a n ,
tercihe şayan o l d u ğ u söylenebilir. Ö r n e ğ i n 1965 yılında
gerçekçi
(Gliding)
kambiyo
k u r u y a k l a ş ı m ı amacı
kambiyo
gerçek değerinin
kuru
politikasında
ü s t ü n d e olması n e d e n i
ni yeterince teşvik e d e m e d i ğ i
Şili'de
ile u y g u l a n a n
kaygan
saptanan döviz
kurları
ile ihracat
endüstrisi­
anlaşılmıştır.
G e r ç e k d ö v i z k u r u p o l i t i k a s ı , ş ü p h e s i z t e k kur
anlamında­
dır. Şu m a n a d a k i her t ü r l ü ithalat sınırlamaları v e ih^-acat t e ş v i k
ö n l e m l e r i n i n bir rayiç o l d u ğ u v a r s a y ı l a r a k , b u ö n l e m l e r i n
uygu­
l a n m a s ı n ı n çeşitli v e y a ç o k l u k u r s i s t e m i n i k a r a k t e r i z e e t t i ğ i k a ­
bul edilmektedir.
Konvertibilite rejiminde gerçekçi d ö v i z
kuru­
n u n saptanmasında tek kur sistemini engelleyen sözkonusu ö n ­
l e m l e r i n kaldırılması z o r u n l u d u r .
Konvertibilite rejimine geçişte, saptanan gerçek k a m b i y o k u ­
r u n u n , en azından o ülkenin fiyat ve maliyet düzeyi
ile ticari
p a r t e n e r l e r i n i n f i y a t v e m a l i y e t d ü z e y i arasındaki f a r k l a r ı g i d e ­
ren v e
böylece
iç v e dış f i y a t l a r
arasında
uyum
sağlıyan
bir
k u r o l m a l ı d ı r . Bu n e d e n l e k o n v e r t i b i l i t e y e geçiş safhasında ^tica­
ri p a r t e n e r l e r i n i n e n f l a s y o n hızına n a z a r a n d a h a b ü y ü k b i r
enf­
lasyon o r a n ı n a s a h i p o l a n ü l k e l e r , a r a d a k i f a r k ı d e v a l ü a s y o n y o ­
lu ile g i d e r m i ş l e r d i r . Ö r n e ğ i n 1957 Fransa Frangı D e v a l ü a s y o n u
Fransa, d e v a l ü a s y o n u m ü t e a k i p iç f i y a t l a r ı n ı n istikrarını s a ğ l ı y a rak g e r ç e k v e y a
denge
döviz
kurunun
sürekliliğini temin
et­
miştir.
İç f i y a t
istikrarsızlıklarının
büyük
olduğu
gelişmekte
olan
ülkeler, yaptıkları b ü y ü k ölçüde devalüasyonu müteakip, gerçek
k a m b i y o k u r u n u n m u h a f a z a s ı için iç f i y a t l a r d a m e y d a n a
gelen
artışlarının d ö v i z k u r u ü z e r i n d e k i e t k i l e r i n i t e l a f i e t m e k a m a c ı y le, k a y g a n ( G l i d i n g ) d ö v i z k u r u p o l i t i k a s ı
aralıklarla v e y a
her g ü n değiştirilmesi)
( d ö v i z k u r l a r ı n ı n sık
uygulamışlardır.
Örne­
ğ i n Şili, Brezilya v s .
Devalüasyonu müteakip ayni zamanda kaygan kambiyo k u ­
ru p o l i t i k a s ı n ı n u y g u l a n m a s ı , ü l k e n i n iç f i y a t istikrarı s a ğ l a n m ı ş
olmasa
dahi, gerçek
kambiyo
kurunun
sürdürülmesi
içerir. B ö y l e bir u y g u l a m a , istikrarlı f i y a t d ü z e y i n i n
amacım
sağlanması
için h e m d e v a l ü a s y o n y a p ı l a b i l e c e ğ i v e h e m d e e n f l a s y o n l a m ü ­
cadele e d i l e b i l e c e ğ i g ö r ü ş ü n e d a y a n ı r . Eğer iç f i y a t d ü z e y i istik­
rarı s a ğ l a n a b i l i r s e , d e v a l ü a s y o n u m ü t e a k i p sık k u r
ayarlamaları
ile g e r ç e k d ö v i z k u r u n u n s ü r e k l i l i ğ i t e m i n e d i l m i ş o l u r .
Gerçek d ö v i z
da b i r k o ş u l u d u r .
kuru
politikası e k o n o m i n i n
dışa
açılmasının
T ü r k i y e ' d e h a l e n serbest d ö v i z piyasası o l u ş m a m ı ş v e
viz
kuru
1 Mayıs
1981 t a r i h i n d e n
itibaren
her g ü n d e ğ i ş t i r i l m e k s u r e t i y l e , b i r ö l ç ü d e
v e ihracat t e ş v i k l e r i olması n e d e n i
ile)
dö­
para
otoritelerince
(ithalat
sınırlamaları
gerçek
kambiyo
kuru­
n u n sağlanması için k a y g a n d ö v i z k u r u p o l i t i k a s ı u y g u l a d ı ğ ı s ö y ­
l e n e b i l i r . Bu t i p bir d ö v i z k u r u p o l i t i k a s ı n ı n başarısı, T ü r k i y e ' d e ­
ki e n f l a s y o n o r a n ı n ı n ticari p a r t e n e r l e r i n e n f l a s y o n o r a n ı n a
na­
zaran d a h a hızlı d ü ş ü r ü l m e s i n e b a ğ l ı d ı r . Böylece g e r ç e k k a m b i ­
y o k u r u ile e n f l a s y o n o r a n l a r ı n ı n e ş i t l e n m e s i i l e , o t o m a t i k o l a r a k
stabilize olmuş olur.
Kaygan destek
kambiyo
kuru politikası, gerçek d ö v i z
runa yaklaşılmasını t e m i n etmekte ve pratik olarak
ku­
spekülatör-
lerın a r b i t r a j y o l u ile kâr s a ğ l a m a l a r ı n ı ö n l e m e k t e v e b ü y ü k d e ­
valüasyonların
Bu t i p bir
yapılmasını
döviz
bertaraf
kuru
etmektedir.
politikası ayni zamanda
büyük
öl­
ç ü d e b i r d e v a l ü a s y o n u n k ü ç ü k ö l ç ü d e k u r ayarlamaları v e y a d e ­
v a l ü a s y o n a nazaran daha b ü y ü k bir e n f l a s y o n y a r a t t ı ğ ı v a r s a y ı ­
mına d a y a n ı r .
Ancak
b u v a r s a y ı m ı n tartışmalı o l d u ğ u n a
işaret e t m e k
is­
teriz.
T e o r i k açıdan k a y g a n d ö v i z k u r u s i s t e m i n d e
kur
değişme
oranlarının kümülatif yıllık toplamının % 5-10'u geçmemesi öne­
rilebilir.
Gerçek k a m b i y o
k u r u n u n sağlanmasında
dalgalanmalarının güvensizlik
B ö y l e bir o r t a m d a
ortamti
aşırı
ölçüde
yaratması olasılığı
sınırlayıcı parasal v e m.ali p o l i t i k a
kur
vardır.
önlemleri
ile f i y a t i s t i k r a n s a ğ l a n a b i l s e d a h i , iş ç e v r e l e r i g e l e c e k t e k i k a m ­
b i y o k u r l a r ı n d a n , parasal istikrar ö n l e m l e r i başarısı g e r ç e k l e ş m e ­
d i k ç e k u ş k u d u y a b i l i r l e r . Bu d u r u m d a iş adamları u z u n süre e n f ­
lasyon b e k l e n t i s i
içinde
bulunurlar
ve
ihraç e d i l e b i l i r
ithal i k a m e m a l l a r ı n ı n d e ğ i ş e n n i s p i f i y a t l a r ı n a t e p k i
mallarla
göstermi-
y e b i l i r l e r . B ö y l e bir d u r u m e k o n o m i k b ü y ü m e o r a n ı n ı n da y a v a ş ­
lamasına n e d e n o l u r . İç f i y a t l a r d a istikrar s a ğ l a n d ı ğ ı t a k d i r d e ger­
çek d ö v i z k u r u , y e n i d e n a y a r l a m a y a i h t i y a ç g ö s t e r m e k s i z i n o t o ­
matik olarak stabilize olur. Kaygan d ö v i z
fiyatlar
i s t i k r a r ı n ı n sağlanmasına
k u r u p o l i t i k a s ı ile iç
lüzum göstermeksizin,
döviz kuru uygulamasının temin edildiği düşüncesinin
gerçek
tehlikeli
v e yanıltıcı o l d u ğ u n u b e l i r t m e k isteriz.
2
K a m b i y o Piyasasının O r g a n i z a s y o n u :
1983 y ı l ı n d a n
i t i b a r e n , Beşinci
Beş Yıllık
Plân
döneminde
Türk Lirasının k o n v e r t i b i l i t e s i için g e r e k l i t e m e l e k o n o m i k k o ş u l ­
ların sağlanması g a y r e t l e r i y a n ı n d a , k o n v e r t i b i l i t e s i s t e m i n i n b i z a - '
t i h i g e r e k t i r d i ğ i t e k n o - e k o n o m i k , k u r u m s a l v e y a h u k u k i v e ida­
ri alanda da y a p ı l m a s ı g e r e k e n v e bazıları yapısal n i t e l i k g ö s t e ­
ren önlemlerin gerçekleştirilmesi zorunludur.
Bunlardan en önemlisi tekno-ekonomik
d e y i m olarak
nite­
l e n d i r e c e ğ i m i z v e yapısal bir ö z e l l i k g ö s t e r e n ''Serbest K a m b i y o
Piyasas!'' n ı n k u r u l m a s ı v e y a
Kuru Sisteminin Seçimi"
işlerlik
kazanması
problemleridir.
ile
''Kambiyo
K u r u m s a l v e y a h u k u k i a l a n d a , 17 sayılı lürk
Parasının K ı y ­
m e t i n i K o r u m a K a n u n u ile d ö v i z i ş l e m l e r i n i n y e r aldığı d i ğ e r k a ­
n u n l a r ı n i n c e l e n e r e k , k a m b i y o m e v z u a t ı n ı n t e k bîr k a n u n çerçe­
vesinde düzenlenmesidir. Ayrıca
kambiyo
(veya m e n k u l değerler borsasının)
borsası
mevzuatının
hazırlanmasıdır.
İdari alanda alınacak ö n l e m l e r ise. M a l i y e Bakanlığı ile M e r ­
k e z Bankası u h d e s i n d e b u l u n a n kamb-iyo k o n t r o l y e t k i l e r i n i n g ö z ­
den geçirilerek kambiyo kontrol k u r u m u n u n yeniden organizas­
y o n u d u r . Bu alanda bazı ü l k e l e r d e o l d u ğ u g i b i d ö v i z i ş l e m l e r i n i
icra v e k o n t r o l e d e n bir y e n i k u r u m u n İtalya v e Belçika'da o l ­
d u ğ u g i b i " K a m b i y o K o n t r o l O f i s i v e y a K u r u m u " ihdas e d i l m e ­
sidir, idari alanda ayrıca d ö v i z piyasasına katılacak y e t k i l i
ban­
k a l a r ı n k r i t e r v e n i t e l i k l e r i n i n d e y e n i d e n saptanması söz k o n u ­
su o l a b i l i r .
K o n v e r t i b i l i t e y e g e ç i ş i n v e d ö v i z i ş l e m l e r i n i n serbest p i y a ­
sa m e k a n i z m a s ı ç e r ç e v e s i n d e y a p ı l m a s ı n ı n en ö n e m l i t e k n i k
ve
yapısal k o ş u l u , p e ş i n v e v a d e l i d ö v i z alım-satım i ş l e m l e r i n i n y a ­
p ı l d ı ğ ı bir d ö v i z piyasasının
kurulmasıdır.
K a m b i y o piyasası, t e k n i k o l a r a k d ö v i z arz v e t a l e b i n i n d e n ­
g e s i n i s a ğ l a y a n bankalararası bir piyasa o l a r a k tanımlanır.
Diğer
bir d e y i m l e Bankaların v e k a m b i y o borsası simsarlarının
döviz
ihtiyaçlan
a)
ile d ö v i z f a z l a l ı k l a r ı n ı n
karşılaştıkları bir
piyasadır.
Kambiyo Piyasasmm Organları :
Her ü l k e d e k a m b i y o
piyasaları başlıca üç t e m e l
organdan
oluşmaktadır. Bunlar :
aa)
Y e t k i l i ticari b a n k a l a r ,
bb)
K a m b i y o simsarları v e y a b a n k a o l m a y a n kamıbiyo a j a n ­
cc)
M e r k e z Bankası
ları,
dır. K a m b i y o piyasası şeması ö r n e ğ i aşağıda g ö s t e r i l m i ş t i r .
Kambiyo
piyasalarının
diğer
piyasalardan farklı olarak
iki
özelliği vardır :
a)
D ö v i z piyasası y e r l e ş i k b i r piyasa d e ğ i l d i r . D ö v i z i ş l e m ­
leri t e l e f o n v e y a t e l e k s ile yapılır. Bu s e b e p l e k a m b i y o p i y a s a ­
sının
iyi
işlemesi
için ü l k e d e
ileri ö l ç ü d e g e l i ş t i r i l m e s i
iç v e
zorunludur.
dış h a b e r l e ş m e
sisteminin
KAMBİYO PÎYASASI ŞEMASI
Müşteri istekleri veya
siparişleri
D t f ülke bankaları ve
kambivo eimsarlan
Yabancı
Merkez Bankası
/
\
KAİIBÎYO
PİYASALARI
/
\
Ülke hankalaxi ve
kambiyo Bİmsarlan
T. C. Merkez Bankası
\
Müşteri talepleri
b)
D ö v i z piyasası uluslararası b i r k a r a k t e r e s a h i p t i r .
b i r d e y i m l e d ö v i z piyasası b e l l i bir ü l k e y l e
Diğer
sınırlandırılmamıştır.
Bir ü l k e parası, ö r n e ğ i n s t e r l i n y a l n ı z k e n d i k a m b i y o p i y a s a s ı n ­
da ( L o n d r a ) d e ğ i l , d i ğ e r uluslararası d ö v i z p i y a s a l a r ı n d a d a
(New
Y o r k , Paris, Z ü r i h v b . ) işlem g ö r ü r .
^ K a m b i y o piyasasında
şında
işlemler, t u r i z m v e a b o n m a n
bankalar v e yabancı muhabirler arasında
kaydi
vs. d ı ­
para
y ü r ü t ü l ü r . K a m b i y o p i y a s a s ı n d a d ö v i z satıcısı y a b a n c ı bir
ile
banka
n e z d i n d e i k i g ü n i ç e r i s i n d e alıcının e m r i n e y a b a n c ı d ö v i z t u t a ­
rını tahsis e t m e y i t a a h h ü t
eder. Alıcı da aynı süre
içerisinde
t a l e p e t t i ğ i d ö v i z i n karşılığını ya ü l k e parası ile v e y a d i ğ e r
bir
y a b a n c ı para ile ( k o n v e r t i b i l i t e h a l i n d e ) ö d e m e y i t a a h h ü t e d e r .
b)
D ö v i z Piyasasının O r g a n l a r ı v e İşleyişi :
a a ) Y e t k i l i Ticari Bankalar :
i)
Döviz kurlarının teşekkülü :
Y e t k i l i ticari b a n k a l a r m ü ş t e r i l e r i n i n d ö v i z alış v e satış t a ­
l e p l e r i n i karşılaştırıp, d e n g e l e n d i r d i k t e n s o n r a h e r d ö v i z için n e t
b i r arz v e y a t a l e p b a k i y e s i saptarlar. Bu d ö v i z b a k i y e s i n e u y g u ­
lanacak k u r u n t e s p i t i içi.n b a n k a l a r ı n " k a m b i s t l e r î " d ö v i z
piya­
sasındaki d i ğ e r b a n k a l a r , k a m b i y o s i m s a r l a n v e y a b a n c ı m u h a b i r
b a n k a l a r ile temasa g e ç e r e k d ö v i z i
tajlı f i y a t l a
alınabileceği
kambiyo
(örneğin dolann)
piyasasından
(ülke
en avan­
kambiyo
piyasası v e y a y a b a n c ı k a m b i y o piyasası)
kalar, m ü ş t e r i l e r i n i n
sağlarlar. Y e t k i l i
taleplerinden bağımsız olarak, bir
ban­
dövizin
çeşitli k a m b i y o p i y a s a l a r ı n d a k i k u r f a r k l a r ı n d a n k â r e t m e k a m a ­
cı ile a r b i t r a j i ş l e m l e r i y a p a r a k d ö v i z t a l e p l e r i n i
karşılayabilirler.
Y e t k i l i b a n k a l a r h e r g ü n d ö v i z arz v e t a l e p l e r i n i n net b a k i y e ­
lerini karşılaştırarak b e l l i bir a n d a , saat 13 v e 14 a r a s ı n d a , y a b a n c ı
paralara u y g u l a n a c a k k u r l a r ı saptayarak d ö v i z piyasasında r e s m i
olarak
kote
ederler.
B ö y l e c e g ü n ü n h e r a n ı n d a d ö v i z k u r l a r ı , d ö v i z arz v e t a l e ­
b i n i n f o n k s i y o n u o l a r a k , d a l g a l ı k u r sistemi d ı ş ı n d a . M e r k e z B a n ­
kasının v e y a
Kambiyo
istikrar
le l i m i t l e r i i ç i n d e t e ş e k k ü l
ii)
Döviz
Kurlarının
Fonunun
(eğer v a r s a )
müdaha­
eder.
Kotasyonu :
D ö v i z K u r l a r ı n ı n h e r g ü n resmî o l a r a k ilân e d i l e c e ğ i " a n " ın
s a p t a n m a s ı d ı r . Bu k o t a s y o n anında resmi k a m b i y o ajanı t a r a f ı n ­
d a n ü l k e parasına karşı d i ğ e r yabancı para i ş l e m l e r i n i n
kurları
t e t k i k e d i l d i k t e n sonra b i r t a b l o ü z e r i n e yazılır. K o t a s y o n ,
bir­
ç o k ü l k e d e h e r g ü n 1 3 - 1 4 arasında o l m a k üzere m e n k u l
kıymet­
ler borsasında y a p ı l m a k t a d ı r . Kote e d i l e n d ö v i z k u r l a r ı
kambiyo
ajanları v e b a n k a l a r t a r a f ı n d a n ilân edilir v e resmi g a z e t e d e y a ­
yınlanır,
bb)
K a m b i y o A j a n v e Simsarları :
K a m b i y o simsarları v e y a banka o l m a y a n k a m b i y o a j a n l a r ı ,
peşin d ö v i z
işlemlerinde
b a n k a l a r arasında aracılık
fonksiyonu
icra e d e r l e r . Simsarlar g e n e l l i k l e v a d e l i d ö v i z i ş l e m l e r i n d e , ö z e l ­
likle f i n a n s a ! i ş l e m l e r d e ö n e m l i bir rol o y n a r l a r .
cc)
M e r k e z Bankaları :
M e r k e z b a n k a l a r ı n ı n k a m b i y o piyasalarında
revi vardır :
ı)
iki ö n e m l i
gö­
Bir ticari b a n k a g i b i , h a z i n e n i n , idari k u r u l u ş l a r ı n , y a b a n ­
cı m e r k e z b a n k a a l r ı n ı n v e uluslararası k u r u m l a r ı n d ö v i z arz v e
talep işlemlerini y e r i n e getirir.
ii)
M e r k e z B a n k a s ı , k a m b i y o piyasasına uluslararası
anlaş­
malar z o r u n l u ğ u s e b e b i y l e v e y a para politikası amıacıyla m ü d a ­
hale e d e r . Sabit k a m b i y o r e j i m i n d e ü l k e parasının yabancı p a r a -
!ara o l a n p a r i t e s i n i n
Uluslararası Para Fonu anlaşması ç e r ç e v e ­
s i n d e s a p t a n a n sınırlar i ç i n d e d e ğ i ş m e m e s i n i sağlar. Dalgalı k u r
s i s t e m i n d e ise, para p o l i t i k a s ı açısından ü l k e parasının
yabancı
paralara g ö r e k u r l a n n ı n a r z u e d i l e n azami sınırlar i ç i n d e d a l g a ­
lanmasını d e n e t l e y e r e k , g e r e ğ i n d e d ö v i z a l ı m v e satım i ş l e m l e ­
r i n d e b u l u n a r a k d ö v i z piyasasına m ü d a h a l e eder. Böylece d ö v i z
k u r l a r ı n ı n aşırı d a l g a l a n m a l a r ı n ı ö n l e r v e d ö v i z k u r l a n n ı n
b i r d ü z e y d e o l u ş m a s ı i l e d ö v i z piyasasının d e n g e s i n i
ya çalışır. M e r k e z Bankası d ö v i z piyasasına, (eğer
belli
sağlama­
kurulmuşsa)
K a m b i y o istikrar f o n u adına m ü d a h a l e eder.
Merkez
Bankasının p e ş i n d ö v i z piyasasına, d ö v i z alım
ve
satım işlemleri ile m ü d a h a l e s i n i n parasal e t k i v e amaçları da söz
k o n u s u d u r . D ö v i z piyasasına m ü d a h a l e , dolaysız olarak
minin
likitide
hacmine, f a i z oranına
piyasasında p a r a n ı n f i y a t ı n a e t k i
ve
dolayısıyla
ekono­
ilgili
M e r k e z B a n k a s ı n ı n d ö v i z satışı, ü l k e b a n k a l a r ı n ı n
s i n i n azalmasına
v e para
para
yapar.
piyasasında
likidite­
nisbi f a i z o r a n ı n ı n
s e l m e s i n e , d ö v i z alışı ise a k s i n e , b a n k a s i s t e m i n i n
artmasına v e kısa v a d e d e para piyasasında
yük­
likiditesinin
nisbi f a i z
oranının
d ü ş m e s i n e y o l açar.
M e r k e z Bankasının d ö v i z piyasasına m ü d a h a l e s i n i n para p i ­
yasası ü z e r i n d e k i y a n e t k i l e r i i s t e n m e d i ğ i n d e , b u n l a r ı n n ö t r a l i z e
e d i l m e s i için k a m b i y o p o l i t i k a s ı ile t u t a r l ı bir para p o l i t i k a s ı u y ­
gulanması zorunludur.
D i ğ e r bir d e y i m l e , d ö v i z k u r u
ile para p o l i t i k a s ı arasında sıkı b i r k o o r d i n a s y o n u n
gereklidir.
Kısa v a d e l i
para piyasası f a i z o r a n ı
politikası
sağlanması
ile d ö v i z
kuru
arasındaki y a k ı n v e sıkı ilişki s e b e b i y l e para p i y a s a s ı n d a k i f a i z
•politikasının y u r t içi ( m i l l i g e l i r t a y i n i )
runun
tayini)
g i b i h a n g i amaçlarla
para o t o r i t e l e r i n e d ü ş e n ö n e m l i
v e y u r t dışı
(döviz ku­
kullanılacağının
saptanması
görevdir.
T ü r k i y e ' d e k o n v e r t i b i l i t e y e geçiş d ö n e m i n d e serbest b i r k a m ­
b i y o piyasasının
k u r u l m a s ı s ü r e c i n d e , kısa v a d e l i
para
sının ileri d ü z e y d e g e l i ş t i r i l m e s i v e uluslararası para
ile b a ğ l a n t ı sağlayacak ş e k i l d e o r g a n i z e e d i l m e s i
piyasa­
piyasaları
zorunludur.
3 •— Çeşitli K a m b i y o K u r u Sistemleri S e ç i m i n d e k i Faktörler :
Kambiyo
piyasasında
ne ölçüde müdahale
h a n g i y a b a n c ı para k u r u ü z e r i n e
edileceği
s o r u n u , ü l k e n i n seçmiş
k a m b i y o r e j i m i n e v e uluslararası
para sistemi
ve
olduğu
(Bretton, Woods
veya
IMF)
anlaşmaları ' ile b ö l g e s e l p a r a s i s t e m i
Sistemi) anlaşmalarına
1971
(Avrupa
Para
bağlıdır.
t a r i h i n d e n i t i b a r e n B r e t t o n W o o d s anlaşmasıyla s a b i t
p a r i t e s i s t e m i n i n sona e r m e s i n d e n sonra ü l k e l e r " d e facto'' a h
ternatif
k a m b i y o r e j i m l e r i arasında b i r s e ç i m y a p m a k
karşısında
problemi
kalmışlardır.
Uluslararası Para Fonu
anlaşmasının
ikinci
değişikliğinde,
g e n e l l i k l e her ü l k e n i n k e n d i özel şartlarına e n u y g u n
kambiyo
r e j i m i n i s e ç m e k t e serbest o l d u ğ u b e l i r t i l m i ş t i r . Bu s e b e p l e , p a ­
ra o t o r i t e l e r i n i n a l t e r n a t i f
lıca e k o n o m i k
faktörleri
k a m b i y o s e ç i m i n d e rol o y n a y a n
incelemekte yarar
A l t e r n a t i f K a m b i y o Sistemi
ların ç e ş i t l e r i )
baş­
vardır.
(sabit k u r , d a l g a l ı kur v e
s e ç i m i n d e para o t o r i t e l e r i n i n g ö z ö n ü n d e
bun­
tutaca­
ğı başlıca "Karar P a r a m e t r e l e r i " ş u n l a r d ı r : Ü l k e n i n ;
a)
Dışa a ç ı k l ı k d e r e c e s i ,
b)
Ekonominin b ü y ü k l ü ğ ü ,
c)
Dış ticaret m a l l a r ı n ı n ç e ş i t l i l i ğ i v e y a t e m e r k ü z d e r e c e s i ,
d)
Uluslararası f i n a n s piyasaları ile b ü t ü n l e ş m e d e r e c e s i ,
e)
Enflasyon oranı.
Bu g ö s t e r g e l e r , u y g u n k a m b i y o k u r u s i s t e m i s e ç i m i n i n a y ı ­
rıcı ( d i s c r i m i n a n t ) t e m e l f o n k s i y o n u d u r .
a)_ Bir ü l k e n i n dışa a ç ı k l ı k d e r e c e s i , o ü l k e n i n dış "ticarete
konu
olan
mallarının
(traded
goods)
toplam
üretime
veya
G S M H ' y a o l a n o r a n ı ile ö l ç ü l ü r . Sabit v e y a esnek k a m b i y o
kuru
a r a s ı n d a k i s e ç i m d e ü l k e n i n dışa açıklık derecesi ö n e m l i rol o y ­
nar. Ö r n e ğ i n sabit k a m b i y o r e j i m i n d e t o p l a m t a l e p p o l i t i k a s ı ile
dış ticaret açığının g i d e r i l m e s i için e k o n o m i n i n ithalat e ğ i m o r a n m ı n ters y ö n d e d e f l a t e e d i l m e s i z o r u n l u d u r . Bu v a r s a y ı m d a k a ­
palı b i r e k o n o m i n i n dış t i c a r e t d e n g e s i z l i k l e r i n i d e f l a s y o n
veya
e n f l a s y o n y o l u ile g i d e r m e s i n i n m a l i y e t i o l d u k ç a y ü k s e k t i r .
Dış
t i c a r e t d e n g e s i z l i ğ i n i n k a m b i y o k u r u aracılığı ile g i d e r i l m e s i n i n
m a l i y e t i ise daha d ü ş ü k t ü r . Dış ticaret s e k t ö r ü k ü ç ü k o l a n
palı bir
ekonominin
esnek
kambiyo
k u r u n u , g e n i ş dış
s e k t ö r ü n e s a h i p açık bir e k o n o m i n i n ise sabit k a m b i y o
seçmesi m ü m k ü n d ü r .
ekonomilerin, kambiyo
Bununla
kurunu
b e r a b e r , g e n i ş ö l ç ü d e dışa
kurlarındaki değişmelerin fiyatlar
ka­
ticaret
açık
genel
s e v i y e s i ü z e r i n d e k i e t k i l e r i n i n azaltılması ile sabit k a m b i y o
r u r e j i m i n i t e r c i h e t t i k l e r i g ö r ü l m ü ş t ü r . İç f i y a t
asgariye
indirmek
isteyen
ekonomilerin,
ku­
dalgalanmalarını
kambiyo
kurlarındaki
dalgalanmaların fiyatlar genel seviyesi üzerindeki olumsuz etki­
sini g i d e r m e k
için sabit k a m b i y o
kurunu
tercih etmeleri
daha
Fiyat v e ücret d ü ş ü ş l e r i n i n s e r t l i ğ i , b u n l a r ı n ters e t k i
(rec-
uygundur.
het effect)
y a r a t m a l a r ı karşısında g e n i ş bir dış ticaret s e k t ö r ü ­
ne s a h i p açık e k o n o m i l e r
(bir çok gelişmekte olan ekonomilerde
o l d u ğ u g i b i ) sabit k a m b i y o k u r u n u daha cazip b u l a b i l i r l e r .
b)
Ekonomilerin b ü y ü k l ü k ve küçüklük ölçüsünün, kambi­
y o s i s t e m i n i n s e ç i l m e s i n d e ö n e m l i ağırlığı v a r d ı r . N i s p e t e n k ü ç ü k
ve mütecanis ekonomilerde makroekonomik politikalar e k o n o m i ­
n i n gereksinmelerine, bölgesel v e sektörel farklar gösteren b ü ­
y ü k v e d e ğ i ş i k e k o n o m i l e r e g ö r e d a h a sıkı v e e t k i n o l a r a k iliş­
kilidir. Küçük ekonomilerde, ekonomi
p o l i t i k a l a r ı ü z e r i n d e sos­
yal f i k i r b i r l i ğ i n i n kolayca sağlanması m ü m k ü n d ü r . Ö r n e ğ i n , dış
ticaret h a d d i n i n
bozulması
halinde
reel
ücretlerin
düşürülmesi
g i b i . H a l b u k i b ü y ü k e k o n o m i l e r d e sosyal g r u p l a r ı n f i k i r
n i n sağlanması o l d u k ç a g ü ç t ü r .
l e r i n sabit
kambiyo
Bu s e b e p l e r l e k ü ç ü k
rejimini, büyük
ülkelerin
b i y o k u r u n u seçmeleri daha a v a n t a j l ı
c)
ise esnek
kam­
olabilir.
İhraç m a l l a r ı n ı n ç e ş i t l i l i ğ i de k a m b i y o k u r u s i s t e m i n i n se­
ç i l m e s i n d e e t k i n rol o y n a r . G e n i ş ö l ç ü d e çeşitli ihraç
sahip
birliği­
ekonomi­
ülkeler
dalgalı
kur
sistemini
tercih e t m e k t e
mallarına
avantajlıdır.
İhraç m a l l a r ı n d a k i y ü k s e k ö l ç ü d e k i d e ğ i ş i k l i k v e ç e ş i t l i l i k , ü l k e ­
n i n dış ticarette b i r g r u p mala b a ğ ı m l ı l ı ğ ı n ı azaltır. Farklı
ihraç
mal gruplarının fiyat ve miktar dalgalanmaları birbirlerini
telafi
e d e c e ğ i n d e n peşin k a m b i y o k u r u d a l g a l a n m a l a r ı n ı da d o l a y ı s ı y ­
la g i d e r i r . Buna karşılık b e l l i ihracat m a l l a r ı n d a ihtisaslaşmış ü l k e ­
ler, ihracat g e l i r l e r i n d e k i
dalgalanmaların ' ekonomi
üzerindeki
o l u m s u z e t k i l e r i n i g i d e r m e k v e d ö v i z r e z e r v l e r i n d e istikrar sağ­
lamak için sabit k u r r e j i m i n i daha a v a n t a j l ı
d)
bulabilirler.
Bir ü l k e n i n para v e s e r m a y e piyasasının uluslararası m a l i
v e y a f i n a n s a l piyasalarla b ü t ü n l e ş m e derecesi, kısa v a d e l i u l u s ­
lararası s e r m a y e h a r e k e t l e r i n i n g e n i ş l i ğ i ö l ç ü s ü n d e k a m b i y o k u r u
s i s t e m i n i n s e ç i l m e s i n d e e t k i n rol o y n a m a k t a d ı r . Uluslararası ser­
maye
hareketlerinin, ödemeler
dengesi
ve
kambiyo
kurlarının
t a y i n i ü z e r i n d e k i e t k i s i y a d s ı n a m a z bir o l g u d u r . Serbest v e b ü ­
y ü k uluslararası m a l i piyasalara sahip e k o n o m i l e r i n d e v l e t
veya
para o t o r i t e l e r i n i n m ü d a h a l e l e r i ile sabit k a m b i y o k u r u s i s t e m i ­
n i u y g u l a m a l a n v e k o r u m a l a r ı n d a g ü ç l ü k l e r l e karşılaştıklarını d e ­
neyler göstermiştir.
Dış m a l i piyasalarla b ü t ü n l e ş m e n i n v e y a uluslararası s e r m a ­
ye hareketleri b o y u t u n u n ölçülmesi güç olmakla beraber, en g e ­
çerli ö l ç ü o l a r a k
ülkelerin
ticaret
bankalarının
sahip
oldukları
y a b a n c ı para ( d ö v i z ) a k t i f l e r i n i n para arzına o l a n oranı k u l l a n ı l ­
m a k t a d ı r . Ticaret b a n k a l a n n ı n yabancı para a k t i f l e r i n i n para arzına
o l a n o r a n ı n ı n y ü k s e k l i ğ i , e k o n o m i n i n dış mali piyasalarla y ü k s e k
ölçüde bütünleştiğini v e sermaye hareketleri serbestliğinin
sek ö l ç ü d e g e l i ş t i ğ i n i g ö s t e r i r . Bu y a k l a ş ı m çerçevesinde
yük­
parası
k o n v e r t i b l o l m a y a n ü l k e l e r i n dış mali piyasalarla b ü t ü n l e ş m e s i v e
s e r m a y e h a r e k e t l e r i n i n g e n i ş l e m e s i i m k â n ı çok zayıftır.
B u n u n l a b e r a b e r , parası k o n v e r t i b l o l m a y a n bir ü l k e , i ş l e m ­
l e r i n y a b a n c ı para ile y ü r ü t ü l d ü ğ ü g e n i ş uluslararası
bankacılık
alanına, engelleri d ü ş ü n m e d e n katılabilir.
e)
Ülkeler arasındaki enflasyon oranlarındaki benzeyiş
ve
f a r k l ı l ı k derecesi k a m b i y o k u r u s i s t e m i n e e t k i y a p a n ö n e m l i f a k ­
t ö r l e r d e n b i r i d i r . G e n e l l i k l e aralarında f a r k l ı e n f l a s y o n o r a n l a r ı ­
na s a h i p ü l k e l e r i n , e s n e k k a m b i y o k u r u n u s e ç t i k l e r i , b u n a
kar­
şılık a y n ı ö l ç ü d e e n f l a s y o n oranına s a h i p ü l k e l e r i n paraları ara­
sında sabit k a m b i y o k u r u n u seçtikleri ileri
sürülmektedir.
E n f l a s y o n o r a n l a r ı n d a k i karşılaştırmada ş ü p h e s i z ü l k e n i n e n
y a k ı n ticari i l i ş k i l e r i o l d u ğ u ü l k e l e r i n g ö z ö n ü n d e t u t u l m a s ı
ge­
r e k l i d i r . Bu ü l k e l e r i n u y g u n e n f l a s y o n oranlarını a y r ı ayrı h e s a p ­
l a m a k g ü ç o l d u ğ u n d a n g e n e l l i k l e d ü n y a e n f l a s y o n oranı o r t a l a ­
ması bir g ö s t e r g e o l a r a k
Enflasyon oranı
kullanılmaktadır.
sabit kur
rejimini,
e n f l a s y o n o r a n ı y ü k s e k o l a n ü l k e l e r i n d e dalgalı k u r
sistemini
seçtikleri ö n e
düşük olan
ülkelerin
sürülmektedir.
Yapılan ayırımcı
(discriminant)
e k o n o m e t r i k a n a l i z l e r d e sa­
b i t d ö v i z k u r u s i s t e m i n i seçen ü l k e l e r d e " k a r a r
aşağıdaki özellikleri göstermiştir.
(8)
parametreleri"
(8)
H. Robert H e ü e r . Choosing on Exchange Rate S y s t e m . Finance
D e v e l o p m e n t , 1977.
and
a)
İ t h a l a t / G S M H oranı
b)
GSMH miktarı düşük (küçük ü l k e ) ,
c)
İhraç m a l l a r ı s ı n ı r l ı ,
enflasyon
yüksek,
d)
Düşük
e)
Y a b a n c ı para a k t i f l e r i / p a r a arzı o r a n ı k ü ç ü k .
oranı,
Dalgalı d ö v i z k u r u s i s t e m i n i seçen ü l k e l e r d e ise y u k a r ı d a k i
p a r a m e t r e l e r aksi ö z e l l i k l e r
göstermiştir.
A l t e r n a t i f k a m b i y o k u r u sistemi s e ç i m i n d e d i k k a t e alınması
gereken parametrelerin standart ekonometrik tekniklerle
o l d u k ç a g ü ç t ü r . Ç ü n k ü k a m b i y o k u r u sistemi k a n t i t a t i f
çok k a l i t a t i f
niteliktedir. Alternatif
kambiyo
kuru
analizi
olmaktan
sistemlerinin
şeması ile d ü n y a ü l k e l e r i n i n u y g u l a d ı k l a r ı k a m b i y o
sistemlerine
g ö r e t a s n i f l e r i T a b l o : 2 9 v e 30 da g ö s t e r i l m i ş t i r .
T a b l o l a r d a k i s ı n ı f l a n d ı r m a , k a m b i y o k u r u sistemi s e ç i m i n d e ­
ki başlıca p a r a m e t r e l e r i n e k o n o m e t r i k analiz sonuçlarına g ö r e ya­
pılmıştır. Diğer b i r d e y i m l e ayırımcı f o n k s i y o n l a r ı n
ekonometrik
d e ğ e r l e r i n e g ö r e t a s n i f e d i l m i ş t i r . U y g u l a n a n cari k a m b i y o
kuru
da b e l i r t i l m i ş t i r .
Bir ü l k e n i n e k o n o m i k yapısına u y g u n k a m b i y o k u r u siste­
m i n i n s e ç i m i n d e a y ı r ı m c ı analiz y ö n t e m i n i n
kullanılması
yarar­
lı o l a b i l i r . Ş ü p h e s i z her ü l k e k e n d i e k o n o m i k d u r u m u n a v e ç ı ­
karlarına u y g u n o l a n v e y a olacağını u m d u ğ u k a m b i y o k u r u sis­
t e m i n i seçme e ğ i l i m i n d e d i r . K a n a a t i m i z c e T ü r k i y e için de -'ayırım­
cı e k o n o m e t r i k a n a l i z y a p ı l m a s ı , k a m b i y o k u r u s i s t e m i m i z i n d e ­
ğ e r l e n d i r i l m e s i n d e ışık t u t m a s ı b a k ı m ı n d a n yararlı olacaktır.
4 —
1 Mayıs 1 9 8 V d e n İtibaren Döviz K u r u n u n
Ayarlanmasının
Günlük
Değerlendirilmesi
2 4 O c a k 1980 istikrar p o l i t i k a s ı n ı n amacı d o l a y s ı z k o n t r o l ­
lü f i y a t m e k a n i z m a s ı n ı n y a r a t t ı ğ ı i k i l i f i y a t ç a r p ı k l ı k l a r ı n ı
rarak f i y a t l a r
s i s t e m i n d e serbest
piyasa
koşullarının
kaldı­
işlemesini
sağlamaktı.
1 T e m m u z 1980 t a r i h i n d e k r e d i v e v a d e l i m e v d u a t f a i z o r a n ­
larının v e 1 T e m m u z 1981 t a r i h i n d e de özel sektör
tarafından
ihraç e d i l e n t a h v i l l e r i n f a i z l e r i n i n t a y i n i serbest bırakılmıştır.
Mayıs
1981
tarihinde
Merkez
Bankasının
döviz
kurunu
1
uzun
TABLO
C A R İ ve Ö N G Ö R Ü L E N S A B İ T ve
KAMBİYO
KURU
SİSTEMLERİ
Kambiyo
Sistemi
Kuru
Ülkeler Grubu
Bahreyn
Sabit veya Dalgalı K u r
Uygulanan
Dalgah Döviz K u r u
Cari Döviz
Sistemine Benzeyen
Cari Döviz
Kuru
Sistemi Ülkeler Grubu
Kuru
Ülke Grupları
Kuru
Sabit
Almanya
Kıbrıs
»
»
»
»
»
»
»
»
»
»
»
»
Amerika Birleşik D .
Zambiya
y>
İrlanda
Trinidad ve Tobago
»
»
»
»
»
»
»
İran
Barbados
Cameron
Costa-Rika
Paraguay
El-Salvador
Tunus
Dominik Cumbturiyeti
Guyan
Haiti
Gabon
Fiji
Jamaika
Libya Arap Cum.
Nijerya
Venezüella
Ürdün
Kenya
İzlanda
Dalgalı
»
Suudi Arabistan
Kolombiya
Sierra Leone
Sabit
Honduras
Sudan
Sbiri Lanka
Gana
Etyopya
Gambiya
Pakistan
K o s t a Rika
Madagaskar
SuriyeMısır
Tahiti
.
Guatemala
Malezya
Irak
Batı Afrika-Fildişi
Rwanda
Malawi
Yukarı Volta
Tanzanya
Niger .
ÜLKELER
Cari Döviz
Uyg^danan
Sabit
DALGALI
UYGULAYAN
»
»
»
»
»
»
»
»
»
»
»
»
»
»
»
»
»
»
»
»
Uygulanan
Dalgalı
»
»
»
»
»
»
»
»
»
»
»
»
Fransa
Belçika
İtalya
Hollanda
İspanya
İngiltere
İsveç
Kanada
Japonya
Şili
Brezilya
Sabit
»
Avusturya
Bolivya
Danimarka
Sabit
y>
Dalgah
Finlandiya
Sabit
Portekiz
Dalgah
Meksika
»
»
Tayland
Sabit
Togo
Endonezya
Yunanistan
»
Dalgalı
»
»
Filipinler
Yugoslavya
Uganda
Güney Afrika
Sabit
»
İsrail
Dalgah
Kore
Sabit
Norveç
Dalgah
^
a Sr*- ^
^
5^
•3
ö
ö
»
o
Ol
tr O d
o
era
aşi
Hj
tü ö
w
"
^
I-
1:
I
i I
I
3"
I
5
I
ö
ö
S. ^
E5
P
S
oî 2
- ?
fi
§
2!
I I
= S.
p
F I
ö
0
ö
s"
& 2!
ît
3* ? ?
W3 M
ö
o
ö
^. ^ Q ^
I F
2t
Ş
I-
S
^3
' i r
2!
5
3
^ s ^
p
&
S
ES
^=
12
«1.
s ü r e l e r l e sabit t u t m a p o l i t i k a s ı y e r i n e , uluslararası d ö v i z p i y a s a ­
sında d ö v i z f i y a t l a r ı n ı n hızlı d a l g a l a n m a l a n n ı nazara alarak d ö ­
v i z k u r l a r ı n ı g ü n l ü k o l a r a k s a p t a m a ğ a başlamış v e b ö y l e c e d ö ­
v i z k u r u p o l i t i k a s ı n a bir ö l ç ü d e e s n e k l i k
getirmiştir.
Faiz v e d ö v i z k u r u p o l i t i k a l a r ı n d a k i b u iki ö n e m l i
değişme
1980 yılı istikrar p o l i t i k a s ı n ı n T ü r k lirasının k o n v e r t i b i l i t e y e g e ç i ­
şine hazırlık açısından ö n e m l i v e o l u m l u bir adımı o l m u ş t u r . Dö­
v i z k u r l a r ı n ı n M e r k e z Bankasınca g ü n l ü k ayarlanması her n e k a ­
d a r dış d ü n y a
p i y a s a l a r ı n d a k i y a b a n c ı paraların hızlı d a l g a l a n ­
m a l a r ı n ı n o l u m s u z e t k i l e r i n i n z a m a n ı n d a g i d e r i l m e s i ve T ü r k l i ­
rasının dış d e ğ e r i n d e k i
düşüşlerin
kısa z a m a n aralıkları
içinde
o l u ş t u r u l m a s ı ( b ü y ü k o r a n l a r d a d e v a l ü a s y o n y e r i n e ) amacını k a p ­
samakla beraber d ö v i z k u r u p o l i t i k a s ı n a ö n e m l i bir e s n e k l i k g e ­
tirdiği
döviz
kurlarının
serbest piyasa k o ş u l l a r ı n a v e dış ticaret b i l a n ç o s u n u n
inkâr e d i l e m e z . Şüphesiz b u
uygulama
durumuna
g ö r e sebestçe d ö v i z arz v e t a l e b i t a r a f ı n d a n saptandığı a n l a m ı ­
na da g e l m e m e k t e d i r . S a p t a n a n d ö v i z k u r l a r ı n ı n da i t h a l a t y a ­
s a k l a r ı n ı n v e ihracatta v e r g i i a d e l e r i n i n ayrıca f a i z f a r k l ı l ı ğ ı
i a d e l e r i n i n b u l u n d u ğ u bir s i s t e m d e t a m anlamıyla gerçekçi
yansıttığı da
ve
kuru
söylenemez.
D ö v i z k u r l a r ı n ı n g ü n l ü k s a p t a n m a s ı , yalnızca ileride serbest
d ö v i z piyasasına
geçiş aşamasında sağladığı e s n e k l i k
açısından
ö n e m l i d i r . T e m e l d e , d ö v i z k u r l a n piyasa koşullarına g ö r e d e ğ i l ,
d o l a y s ı z f a k a t bir ö l ç ü d e r a s y o n e l v e gerçekçi o l m a y a k l a ş ı m l a r ı
i ç i n d e , para o t o r i t e l e r i n c e s a p t a n m ı ş b u l u n m a k t a d ı r . H a l b u k i k o n ­
v e r t i b i l i t e r e j i m i açısından ö n e m l i o l a n ''Serbest D ö v i z
Piyasa­
s ı n ı n " o l u ş t u r u l m a s ı d ı r . T ü r k lirasının dış d e ğ e r i n i n serbest k a m ­
b i y o piyasası dışında M e r k e z Bankasınca t e k bir ü l k e
"ABD
doları"
bağlı
olarak
doların
diğer
dövizler
parasına
karşısındaki
dalgalanmalarına göre saptanması;
taya
a)
Seçilen k a m b i y o s i s t e m i ,
b)
D ö v i z k u r l a r ı n ı n g e r ç e k l i ğ i açısından ö n e m l i s o r u n l a r or­
çıkarmaktadır.
a)
Sabit k a m b i y o k u r u
( p e g g i n g exchange rate)
sistemin­
d e ü l k e parasının dış d e ğ e r i ya t e k bir yabancı paraya v e y a b i r ­
kaç paraya
(sepet paralara)
bağlanarak
saptanır.
Paranın dış d e ğ e r i n i n t e k bir y a b a n c ı ü l k e parasına b a ğ l a n ­
ması h a l i n d e
ülke
k e n d i parası ile bağlı o l d u ğ u
yabancı
arasında d ö v i z k u r u n u s a p t a r k e n ya çok g e n i ş bir marj
para
bırakır
veyahut döviz kurunu
ç o k sık d e ğ i ş t i r e r e k a y a r l a m a l a r a
gide­
b i l i r . Bu d u r u m b i r ö l ç ü d e d a l g a l ı k u r s i s t e m i n e b e n z e t i l m e k t e d i r .
Dalgalı k u r s i s t e m i d e i ) b a ğ ı m s ı z , i i ) b a ğ ı m l ı v e i i i )
emek-
l i y e n ( c r a w l i n g ) k u r s i s t e m i o l m a k ü z e r e üç n i t e l i k g ö s t e r m e k t e t e d i r . Dalgalı k u r s i s t e m i ü l k e parasının dış d e ğ e r i b i z a t i h i
her­
h a n g i b i r ü l k e parasına b a ğ l ı o l m a k s ı z ı n , arz v e t a l e b e g ö r e d a l ­
galanmaya
bırakılmasıdır.
B u k r i t e r l e r karşısında 1 M a y ı s 1981 t a r i h i n d e n i t i b a r e n d ö ­
v i z k u r l a r ı n ı n y e n i u y g u l a n m a tarzı d a l g a l ı k a m b i y o k u r u siste­
m i o l a r a k n i t e l e n d i r i l e m e z . T ü r k lirasının dış d e ğ e r i n i n
saptanış
ş e k l i d a h a ç o k t e k ü l k e parasına bağlı a y a r l a n a b i l i r sabit k a m b i ­
y o s i s t e m i n i n g e n i ş ö l ç ü d e e s n e k l i ğ i n i içeren özel b i r çeşidi kay­
g a n ( s l i d i n g p e g ) o l d u ğ u s ö y l e n e b i l i r . Belki bir ö l ç ü d e d e e s n e k
k u r s i s t e m i n i n b e l l i g ö s t e r g e l e r e g ö r e saptanması ( e n f l a s y o n o r a ­
nı, b ü y ü m e hızı, v e r i m l i l i k vs. g i b i ) şeklinde e m e k l i y e n
(craw­
ling) kambiyo kur sistemine benzetilebilir.
Bir ü l k e n i n k a m b i y o k u r u r e j i m i n i sabit v e y a d a l g a l ı k a m b i y o
r e j i m l e r i arasında t a s n i f e t m e k o l d u k ç a g ü ç t ü r . Zira sert k a m b i y o
s i s t e m i ile t a m d a l g a l ı
(esnek)
k a m b i y o k u r u s i s t e m l e r i arasın­
da g e n i ş ö l ç ü d e f a r k l ı k a m b i y o k u r u u y g u l a m a l a r ı v a r d ı r .
bir d e y i m l e
konusudur.
i k i s i s t e m arasında
Ülkelerin
kambiyo
(dışa açılma derecesi v s . )
büyük
tayflar
rejimlerini
Diğer
(spectrum)
belli
kıstaslara
söz
göre,
e k o n o m e t r i k a n a l i z y o l u ile sabit v e
d a l g a l ı k a m b i y o r e j i m l e r i arasında t a s n i f e t m e n i n e n ö n e m l i g ü ç ­
lüğü
kambiyo
kuru sisteminin
ileri g e l d i ğ i n i b e l i r t m e k
"Kalitatif"
nitelikte
olmasından
isteriz.
1 9 7 8 yılı i t i b a r i y l e Uluslararası Para F o n u n a ü y e 134 ü l k e ­
d e n 9 5 ü y e çeşitli
Sepet
paralara
( t e k p a r a y a , özel ç e k m e h a k l a r ı n a , SDR v e
bağlı
olarak)
sabit
kambiyo
kuru
ü y e d e çeşitli d a l g a l ı k u r sistemi i ç i n d e tasnif
sistemi,
39
edilmiştir.
T ü r k i y e ' n i n 1981 M a y ı s ' t a n i t i b a r e n u y g u l a d ı ğ ı d ö v i z
s i s t e m i n i n sert o l m ı y a n s a b i t k a m b i y o
veya
kontrollü esnek
söyliyebiliriz.
Ancak
ne d e dalgah
rejiminin
kur sistemine benzer
uygulanmakta
v e y a serbest
olan
b i r özel
nitelikte
sistemin
kur sisteminin
bütün
s a ğ l a d ı ğ ı iddia e d i l e m e z . U y g u l a n a n sistem d o l a r ı n
piyasadaki
değişmelerine
diyle, kambiyo
ç o k fazla
duyarlık
olduğunu
ne s a b i t
ve
avantajlarını
beynelmilel
göstermesi
k u r u p o l i t i k a s ı n ı n dış d e n g e n i n
kuru
şekli
(hatta
nedeiç
den­
g e ) sağlanması a ç ı s ı n d a n e t k i n b i r araç o l a r a k k u l l a n ı l m a s ı n ı d a
önlemektedir.
Asıl s o r u n dış ticaret v e y a
sağlıyan " d e n g e
döviz
ödemeler
k u r u n a " veya
bilançosu
"gerçek
dengesini
kura"
yaklaşan
bir k u r u n saptanmasıdır.
b ) T ü r k lirasının dış d e ğ e r i n i n y e n i u y g u l a m a ş e k l i n e ö l ­
ç ü d e " g e r ç e k ç i " k u r u y a n s ı t m a k t a d ı r ? S a p t a n a n d ö v i z k u r u , dış
ticaret kısıtlamalarının v e ihracat t e ş v i k l e r i n i n b u l u n m a d ı ğ ı
ser­
best k a m b i y o piyasasında d ö v i z arz v e t a l e b i n e g ö r e o l u ş a n g e r ­
çekçi d ö v i z k u r u n a n e ö l ç ü d e y a k l a ş m a k t a d ı r ?
saptanmasında, yurt
içi e n f l a s y o n o r a n ı
Döviz
ile ticari
kurunun
partenerierin
e n f l a s y o n oranı a r a s ı n d a k i f a r k l a r , reel m i l l i g e l i r b ü y ü m e
v e r i m l i l i k vs, g i b i f a k t ö r l e r i n e t k i s i n e ö l ç ü d e
hızı,
yansıtılmaktadır?
Cari ' d ö v i z k u r u i l e T ü r k lirasının dış p i y a s a l a r d a k i d e ğ e r i a r a ­
s ı n d a k i f a r k l a r ne ş e k i l d e g i d e r i l e c e k t i r ? Para o t i r i t e l e r i n c e
lük olarak saptanan
k u r l a r dış ticaret
bilançosunun
a r z u e d i l e n reel m i l l i g e l i r b ü y ü m e hızını v e e k o n o m i d e
m u m k a y n a k d a ğ ı l ı m ı n ı sağlıyacak d ü z e y d e m i d i r ?
lamaları v e ihracat t e ş v i k l e r i n e d e n i
bulunduğu
bir sistemde Merkez
gün­
dengesini,
opti­
İthalat kısıt­
ile f a r k l ı d ö v i z
kurlarının
Bankasınca s a p t a n a n
k u r l a r ancak söz k o n u s u s o r u n l a r ı ç ö z ü m l e d i ğ i ö l ç ü d e
günlük
"Gerçek­
çi k u r a v e y a d e n g e k u r u n a " y a k l a ş m ı ş olacaktır.
1 T e m m u z 1981 t a r i h i n d e f a i z o r a n l a r ı n ı n s a p t a n m a s ı n ı n p i ­
yasa koşullarına g ö r e serbest bırakılması da k o n v e r t i b i l i t e siste­
m i n e hazırlık açısından o l u m l u bir
adımdır.
Kısa v a d e l i f a i z oranı e k o n o m i politiıkasının
d e f l e r i açısından b i r a r b i t r a j amacını
iç v e dış
he­
içermektedir.
K o n v e r t i b i l i t e s i s t e m i n d e kısa v a d e l i f a i z o r a n ı dışa açılma
v e uluslararası s e r m a y e h a r e k e t l e r i n i n g e l i ş m e s i ö l ç ü s ü n d e , g e ­
n e l l i k l e d ı ş d e n g e n i n sağlanması amacı
ile k o ş u l l a n d ı r ı l m ı ş
ve
b e y n e l m i l e l para p i y a s a l a r ı n d a k i kısa v a d e l i f a i z o r a n l a r ı n ı n e t k i ­
si a l t ı n d a d ı r . Dışa açık bir e k o n o m i d e para piyasasında kısa v a d e l i - g ü n l ü k faiz oranları kambiyo k u r u n u n
istikrarının
d e v e d ö v i z a r z v e t a l e b i arasındaki d e n g e n i n
teminin­
sağlanmasında
başlıca araçtır. Bu n e d e n l e g e l e c e k t e para piyasasının dışa açıl­
ma derecesi v e k o n v e r t i b i l i t e s i s t e m i n i n kapsamı ö l ç ü s ü n d e kısa
v a d e l i f a i z o r a n l a r ı n ı n serbestçe o l u ş m a s ı n ı n sağlanması k a m b i y o
k u r u p o l i t i k a s ı açısından
zorunludur.
Ancak T ü r k i y e ' d e halen gerçek anlamda
kısa v a d e l i
veya
g ü n l ü k bir para piyasası (cali M o n e y M a r k e t ) g e l i ş m e m i ş t i r . Pa­
ra arz v e t a l e b i n i n t a y i n i n d e v e y a b a n k a s i s t e m i n i n g ü n l ü k
li-
11
1s
? 1 -s-^
^
s
İ M
I
w 2
k i d i t e g e r e k s i n m e s i n i n s a p t a n m a s ı n d a e t k i l i o l a n açık piyasa iş­
l e m l e r i ile M e r k e z Bankasınca ç o k kısa v a d e l i v e y a g ü n l ü k f a i z
o r a n l a n n ı e t k i l e y e n bir m e k a n i z m a h e n ü z
Konvertibilite
oluşturulmamıştır.
s i s t e m i n e geçiş safhasında
piyasası m e k a n i z m a s ı n ı n
kısa v a d e l i
para
işlerlik kazanması da z o r u n l u b i r şart­
tır.
Serbest d ö v i z piyasasının oluşması v e ç o k kısa v a d e l i para
piyasasının g e l i ş m e s i ö l ç ü s ü n d e para o t o r i t e l e r i , y e t k i s i n d e
bu­
l u n d u r d u ğ u f a i z , k a m b i y o k u r u v e para arzının t a y i n i p o l i t i k a ­
larını t u t a r l ı v e d u y a r l ı bir ş e k i l d e e k o n o m i n i n iç v e dış amaç­
larına g ö r e u y g u l a m a k o l a n a ğ ı n ı
bulacaktır.
E) Ç i f t K a m b i y o Piyasası, N e d e n l e r i ve M e k a n i z m a s ı :
K o n v e r t i b i l i t e r e j i m i n d e k a m b i y o piyasalarının m a h i y e t i
ve
döviz kuru politikası, -konvertibilitenin şümulüne göre diğer
bir
deyimle, tam
göre
ve
sınırlı
konvertibilite
rejiminin
uygulanmasına
değişebilir.
Tam k o n v e r t i b i l i t e r e j i m i , m u k i m v e g a y r i m u k i m
şahıslara
u y g u l a n a n v e d ö v i z işlemleri arasında, cari işlemler v e s e r m a y e
hareketlerine
göre
bir
ayırım
yapmıyan
bir
sistemdir.
Tam
k o n v e r t i b i l i t e s i s t e m i n d e t e k bir d ö v i z piyasası v e t e k bir
viz kuru
dö­
sözkonusudur.
K o n v e r t i b i l i t e n i n d ö v i z i ş l e m l e r i n e g ö r e sınırlandırılarak a y ı ­
rım yapılması ş e k l i n d e , y a n i yalnızca cari i ş l e m l e r bilançosu ka­
lemlerine
işlemlerine
(ithalat-ihracat vs.)
uygulanmaması
uygulanması, sermaye
halinde zorunlu
hareketleri
o l a r a k çift
kambi­
y o piyasası v e b u i k i piyasada o l u ş a n iki d ö v i z k u r u s ö z k o n u s u d u r . Bu d u r u m d a Ç i f t D ö v i z Piyasası sistemi o l u ş u r . T ü r k i y e ' n i n
de
ileride
uygulayacağı
konvertibilite
rejiminin
tam
konverti­
bilite .niteliğinde olmayacağı varsayımı altında, çift d ö v i z piyasası­
nın n e d e n l e r i n i v e m e k a n i z m a s ı n ı kısaca açıklamakta f a y d a v a r d ı r .
Ö n c e e k o n o m i t e o r i s y e n v e p r a t i s y e n l e r i n i çok kere y a n ı l ­
gıya d ü ş ü r e n b i r n o k t a y ı v u r g u l a m a k isteriz. Ç i f t d ö v i z p i y a s a ­
sı k o n v e r t i b i l i t e
r e j i m i n i n z o r u n l u bir şartı d e ğ i l d i r . Ç i f t
döviz
piyasasının n e d e n i , uluslararası d e n g e s i z v e y a başıboş s p e k ü l a ­
t i f kısa v a d e l i s e r m a y e
i)
ii)
hareketlerinin,
Ülkenin beynelmilel döviz
rezervleri,
Ülkenin
bağımsızlığı,
para p o l i t i k a s ı n ı n
üzerinde olumsuz etkilerinin
giderilmesidir.
D e n g e s i z s e r m a y e h a r e k e t l e r i n i n para p o l i t i k a s ı
üzerindeki
o l u m s u z e t k i s i / yalnızca parasalcılar — ^ m o n e t e r i s t — g ö r ü ş açısın­
d a n d e ğ i l f a k a t K e y n e s y e n a ç ı d a n d a s ö z k o n u s u d u r . Zira e k o ­
n o m i k d a l g a l a n m a l a r ı g i d e r m e k amacı ile f i s k a l - m a l i y e p o l t i k a sının u y g u l a n m a s ı n d a da d e n g e s i z s e r m a y e h a r e k e t l e r i
ler
güçlük­
yaratmaktadır.
Bu n e d e n l e uluslararası p i y a s a l a r d a s e r m a y e
hareketlerinin
t a m o l a r a k serbestisi h a k k ı n d a k i i l k e v e arzulara karşı d a i m a t e n ­
kitler
olmuştur.
Sermaye akımlarının,
i)
Ya idari k o n t r o l l e r l e
düzenlenmesi,
11) V e y a , ü l k e c e a r z u e d i l m e y e n s e r m a y e a k ı m l a r ı n ı n
ön­
l e n m e s i n i t e m i n e d e n b i r k a m b i y o s i s t e m i n i n ihdası d ü ş ü n ü l m ü ş ­
t ü r . İdari k o n t r o l e r i n i n b e y n e l m i l e l dışticaret serbestici
ilkelerine
ters d ü ş e c e ğ i d ü ş ü n c e s i ile d e n g e s i z s e r m a y e h a r e k t l e r i n i n k a m ­
b i y o s i s t e m i ile k o n t r o l e d i l m e s i g ö r ü ş ü t e r c i h e d i l m i ş v e b ö y l e ­
ce Ç i f t D ö v i z Piyasası sistemi
oluşmuştur.
D e n g e s i z kısa v a d e l i s e r m a y e h a r e k e t l e r i n i
(faiz)
ve maliye
çift d ö v i z
(vergi)
piyasasının
etkin
bir
p o l i t i k a s ı ile k o n t r o l e d e b i l e n
ihdasına
ihtiyaç
hissetmezler.
para
ülkeler
(Örneğin.
A l m a n y a , İsviçre, A B D v s . )
Ç i f t D ö v i z Piyasası s i s t e m i n i ;
i)
S e r m a y e i ş l e m l e r i n i n y a p ı l d ı ğ ı m a l i v e serbest
piyasada
d a l g a l ı d ö v i z k u r u n u n k u l l a n ı l m a s ı , kısa v a d e l i s e r m a y e h a r e k e t ­
l e r i n d e k i b ü y ü k d e ğ i ş m e l e r i n resmi d ö v i z r e z e r v l e r i
üzerindeki
baskısını k a l d ı r m a s ı ,
ii)
iii)
Dışticareti k a m b i y o e t k i l e r i n d e n
koruması,
S e r m a y e h a r e k e t l e r i ü z e r i n d e e t k i s i z t e l a f i e d i c i sınırla­
maları b e r t a r a f e t m e s i ,
n e d e n l e r i ile t e r c i h
edilmektedir.
Ç i f t K a m b i y o S i s t e m i n d e , cari i ş l e m l e r i n y a p ı l d ı ğ ı r e s m i p i ­
yasada, resmi d ö v i z k u r u v e sermaye işlemlerinin yapıldığı mali
v e y a serbest p i y a s a d a , serbest d ö v i z k u r u o l m a k
viz kuru sözkonusudur.
Serbest d ö v i z
üzere i k i d ö ­
kuru dalgalanabilen
bir
k u r d u r . Bu n e d e n l e ç i f t k a m b i y o piyasası bir ö l ç ü d e d a l g a l ı d ö v i z
kuru sistemine benzetilebilir. Aradaki fark, çift k a m b i y o piyasa­
sında ö d e m e l e r d e n g e s i z l i k l e r i n i n d ü z e l t i l m e s i
(ajustement)
ser-
>
CO
^
2
w
I
03
CD ^
o
CO
LL Üu.
u- o
E ^
o"
1.1
yj
O
1^
^
to
.1 5 "s
^
h-
IL _
, LL. UL H-
o
CM
o
^
O
o o
<
§:
*&
m
"O
EC
CD COC
P
8 =sl
~
CO
o Uo
H : m _M
CO
CD
eg
lO
^
to
0^
^
C» U. IL
^1
LL LU lU LL LL U„
Û
CO
(D
l_
CC
CO
cO
C
to
>
>
JO CO
c
(/>
to
>^ >ö^ <
E
00
eg
o -O
cts
0
E .CD
0
"03 " « Ü 03Jc
—
i
03
03
CÜ
CO
Q xC:O E ci E
C 0 X
0
CD e n
10 C>>D
CO
0 •T3
2
> CQ 0 CO ~a
-1:?
CO
03
c
05
E
CÛ
CO c 0coC
EO tEo
rnCs
>0) (D
Û C
CO
O cr >CO :0
Q
>>
CO
CO
Is
CO
E ^
0 .E
II II
o
l=L
Tablo 31 . A ç i k l a m a l a n t
•
( 1 ) Fransa, Tabloda g ö s t e r i l e n ç i f t kambiyo piyasası hükümlerini i ş l e m he­
sabı ülkelerine ( Z o n e f r a n c s ) uygulamıyor. Belçika, aralarında özel öde­
me anlaşması y ü r ü r l ü k t e olan iki t a r a f l ı anlaşmalı
ülkelere ( B u r i n d i .
Rıvando ve Z a i r e ) ç i f t kambiyo piyasası h ü k ü m l e r i n i uygulamamaktadır.
(2)
Mali
veya
Finansal
döviz
piyasasmm
tesisinden
önce,
çok
ikinci bir piyasa m e v c u t t u . Ö r n e ğ i n , Hisse senedi piyasası
sınırlı
(semrety
currency-Devises Titreş) 20 Ekim 1971 tarihinde finansal t r a n k piyasası
ile b i r l e ş m i ş olan bu piyasa m u k i m ş e h ı s l a n n Fransız veya
hisse s e n e t l e r i n i n (Fransa dışında)
yabancı
alım ve satım işlemleri ile ilgili
ö d e m e l e r i için kullanılmıştır. Kısa bir süre sonra Aralık 1971
yılında,
gayrî m u k i m şahısların Fransız hisse s e n e t l e r i n i ve gayri menkulleri­
nin alım ve satımını kolaylaştırmak amacı ile. Miras A k t i f Hesabı (Pat­
rimonial A s s e t s A c c o o u t ) adı ile ayrı bir t i p gayri m u k i m hesabı açıl­
mıştır.
(3)
S i s t e m i n ö n e m l i hususları 1 Nisan
1959 yılından önce de y ü r ü r l ü k t e
İdi. Bu t a r i h t e Belçika'nın t i c a r i p a r t e n e r l e r i n i n çoğu " K o n v e r t i b l Hesabı"
anlaşmalarına
dahil e d i l m i ş l e r d i .
(4.) Navlun, s i g o r t a ve t j c a r i masraflar ve t r a n s i t t i c a r e t i gibi, dış t i c a r e t
ile ilgili ö d e m e l e r i kapsamaktadır, d ı ş t i c a r e t ile dolaysız olarak
Vadeli döviz i ş l e m l e r i genel olarak, r e s m i piyasada
bazı hallerde de t a h d i t e d i l m i ş
(5)
ilgili
yapılmaktadır
ve
bulunmaktadır.
Bu devre zarfında t r a n s i t t i c a r e t i i ş l e m l e r i finansal döviz piyasasında
yapılmıştır.
(6) Özel seyahat
acentalarının
ödemeleri
Resmi
Piyasada
d i ğ e r acentaların i ş l e m l e r i ise finansal piyasada
yapılır;
bütün
yapılır.
(7)
Gayri m u k i m l e r tarafından borçların l i r e t l e geri ödenmesi finansal piya­
(8)
Bunlar özel s e k t ö r ü n iş masraflarına a i t t i r . Kamu s e k t ö r ü n ü n idari mas­
sa aracılığı ile yapılır.
rafları, her t ü r l ü halde, r e s m i piyasadan
(9)
yapılır.
İşçi döviz havalelerini, dış ve İç g ö ç m e n l e r c e yapılan havaleleri, aile
yardımı için yapılan ö d e m e l e r ve diğer şahsi t r a n s f e r l e r i kapsamakta­
dır (hediye ve miras d ı ş ı n d a ) .
(10)
22 Ocak 1973'den 31 Ocak 1979*a kadar banknot i ş l e m l e r i mali piya­
sada
(11)
yapılmıştır.
Bu kalemler, m a h i y e t l e r i n e göre özel s e k t ö r i ş l e m l e r i n d e olduğu gibi
aynı piyasaya tahsis e d i l m i ş t i r .
(12)
Nakliyat, k o m i s y o n ve simsarlık m a s r a f ı , mesleki masraf, f i k r i haklara
ait özel ödemeler, sentler, t e k n i k h i z m e t l e r e ait ödemeler ve yabancı
mal piyasasına ait ödemeyi
(13)
kapsamaktadır.
Uzun vadeli bazı yatırımların anavatana yeniden g e t i r i l m e s i işlemi res­
mi
piyasada
yapılır.
m a y e işlemlerinde yapılır. Halbuki dalgalı kur sisteminde, h e m
cari işlemler v e h e m d e s e r m a y e h a r e k e t l e r i hesaplarında d ü z e l t ­
meler
(ajustement)
yapılır.
Ç i f t piyasa s i s t e m i n i n e k o n o m i k a n a l i z i k o n u m u z dışında o l ­
ması n e d e n i ile ayrıntılara
girmiyoruz.
Ç i f t k a m b i y o piyasası Batı A v r u p a
ülkelerinden
Belçika'da
1956 y ı l ı n d a n b e r i u y g u l a n m a k t a d ı r . Bu sistemi Fransa 1971-1974
yılları arasında, ftalya ise 1 9 7 3 - 1 9 7 4 yılları arasında u y g u l a m ı ş t ı r .
Bu ü l k e l e r i n d ö v i z i ş l e m l e r i n i n h a n g i l e r i n i n resmi piyasada
v e h a n g i l e r i n i n m a l i piyasada y a p ı l d ı ğ ı n ı g ö s t e r e n t a b l o aşağıda
belirtilmiştir.
Ill —
MERKEZ B A N K A L A R I N I N K A M B İ Y O P İ Y A S A L A R I N A
M Ü D A H A L E ŞEKİLLERİ
K a m b i y o p i y a s a l a r ı n d a ü l k e parasının yabancı paralar
şısındaki d e ğ e r i n d e , d ö v i z k u r l a r ı n d a , leh v e a l e y h t e
kar­
meydana
g e l e n aşırı ö l ç ü d e k i d a l g a l a n m a l a r d a M e r k e z Bankaları d ö v i z k u ­
runun
istikrarını t e m i n amacı
ile d ö v i z
piyasalarına
müdahale
e d e r l e r . D ö v i z k u r u d a l g a l a n m a l a r ı n ı n sınırlarının ölçüsü v e h a n ­
gi dövizlere müdahale edileceği
h u s u s u ö n e m l i bir
konudur.
M e r k e z B a n k a l a r ı n ı n m ü d a h a l e e d e c e k l e r i d ö v i z i n seçimi ile d ö ­
v i z k u r l a r ı n d a k i d a l g a l a n m a l a n n sınırlarının saptanmasında
baş­
lıca üç t e m e l f a k t ö r rol o y n a r :
1)
Uluslararası para sistemi
2)
Bölgesel para s i s t e m l e r i
3)
Ülkenin kambiyo
rejimi
B e y n e l m i l e l para s i s t e m i n i n , ( a l t ı n s i k k e , altın k ü l ç e , k â ğ ı t
para v e a l t ı n k a m b i y o s i s t e m i g i b i )
niteliğine göre
uygulanan;
a) Sabit v e d a l g a l ı k a m b i y o k u r u s i s t e m i ,
b)
Ü l k e parasının d i ğ e r y a b a n c ı paralara
tın
kambiyo sisteminde
(konvertibilite)
c)
altına)
( a l t ı n para ile a l ­
serbestçe
çevrilebilme
imkânına,
K a m b i y o k o n t r o l s i s t e m i n i n o l u p olmamasına ve Ü l k e n i n
uyguladığı döviz kuru rejimi
(sabit v e y a esnek) ile t e k
v e y a ç i f t k a m b i y o piyasasının v a r l ı ğ ı n a v e n i h a y e t Ü l k e
p a r a s ı n ı n b a ğ l ı o l d u ğ u b e y n e l m i l e l anahtar v e y a r e z e r v
para b i r i m i n e g ö r e d e ğ i ş i r .
Ü l k e l e r a r a s ı n d a k i ö d e m e l e r d e k u l l a n ı l a n üç d ü z e l t m e
(Ad­
j u s t m e n t ) s i s t e m l e r i n d e n h e r b i r i , k a m b i y o k u r l a r ı n ı n istikrar v e
t a n z i m i n e a i t s i s t e m l e r ile i l g i l i d i r . B u n l a r a l t ı n para, kağıt para
sistemi ile k a m b i y o k o n t r o l r e j i m i d i r . Daha açık v e g e n e l b i r d e ­
yimle ödeme
dengesizliklerinin düzeltilmesi veya
kambiyo ku­
runun tanzimi mekanizmaları;
a)
Sabit k a m b i y o
b)
Dalgalı k a m b i y o
kuru
kuru
c) K a m b i y o k o n t r o l s i s t e m i n i i ç e r m e k t e d i r . M e r k e z
Banka­
l a r ı n ı n k a m b i y o p i y a s a l a n n a m ü d a h a l e ş e k l i v e sınırları b u sis­
t e m l e r e g ö r e saptanır.
_ A — Sabit K a m b i y o K u r u Sistemi :
B-u s i s t e m d e d ö v i z k u r u d a l g a l a n m a sınırları v e M e r k e z Ban"
,kasının m ü d a h a l e ş e k l i b e y n e l m i l e l para sistemi ile y a k ı n e n i l g i ­
lidir.
A l t ı n para sistemi
(Gold standard)
döviz kurlarının değiş­
m e d i ğ i g e r ç e k s a b i t k a m b i y o k u r u s i s t e m i d i r . B u para s i s t e m i n d e
her ü l k e n i n para b i r i m i b e l l i b i r ayar v e ağırlıkta altınla
ilişki­
s i n e g ö r e . M e r k e z Bankalarınca s a b i t b i r f i y a t ü z e r i n d e n
alınıp
satıl m ı akta v e b u s a b i t f i y a t ü z e r i n d e n b a n k n o t l a r altına serbest­
çe k a b i l i t a h v i l
Altın
(Konvertibl)
standart
edilmektedir.
sisteminde
(1870-1914)
ü l k e parasının a l t ı n d a o l a n m u h t e v a s ı n a
piyasalarındaki
altın
fiyatlarının
oranlarına)
m e k t e v e h e r ü l k e altına kabil d ö v i z l e r i
maksızm)
kambiyo
kuru, iki
(diğer bir deyimle ülke
göre
teşekkül et­
( b i z a t i h i a l t ı n alıp sat-
sabit k u r ü z e r i n d e n a l ı p s a t m a k t a d ı r . Ödemele»- d e n ­
g e s i n d e k i açık v e y a f a z l a l ı k l a r ı n altınla ö d e n e b i l m e s i
nedeniyle
kambiyo
masrafları
kurlarındaki değişmeler
altın hareketlerinin
( Ö r n e ğ i n ; n a v l u n , s i g o r t a ,faiz, k o m i s y o n v e s e n y o r a j g i b i ) d i ­
ğ e r b i r d e y i m l e a l t ı n ihraç v e ithal n o k t a l a r ı ile sınırlanmıştır.
KAMBİYO KURutö
KARŞIUCl
ÜLKE PARASI M U A M E L E HACMÎ
( D ö m Talebi)
Altın Kambiyo sisteminde Kambiyo Kurunun
Altın Noktalan arasında teşekkülü
Altın İhraç
Noktası
. Talep
Arz
Altın Sikke
Darphane
Pâutes
(Mint parity)
Altın İthal
•Noktas!
'Arz
Talep
Saf a l t ı n s t a n d a r t s i s t e m i n d e ise her ü l k e altına
konvertibîe
d ö v i z l e r i sabit b i r f i y a t ü z e r i n d e n alıp s a t t ı ğ ı n d a n d ö v i z alış v e
satış f i y a t l a n a r a s ı n d a k i f a r k altın ihraç v e ithal n o k t a l a r ı a r a s ı n ­
daki f a r k t a n daha k ü ç ü k t ü i .
(9)
A l t ı n s t a n d a r t s i s t e m i n d e d ö v i z k u r u n u n sabit k u r s i s t e m i ­
ni i ç e m e s i , arz v e t a l e p m e k a n i z m a s ı n ı n d ö v i z k u r l a r ı n ı n d a l g a ­
l a n m a s ı n ı n s a p t a n m a s ı n d a h e r h a n g i bir f o n k s i y o n u o l m a m a s ı v e
d ö v i z k u r l a r ı n d a k i d e ğ i ş m e l e r i n d e a l t ı n i t h a l v e ihraç n o k t a l a n sı­
nırlandırılmış olması nedenleriyle (10) M e r k e z Bankalarının k a m ­
b i y o p i y a s a l a r ı n a d ö v i z k u r l a r ı n ı n i s t i k r a n amacıyla
müdahalesi
sözkonusu değildi.
A l t ı n s t a n d a r t s i s t e m i n i n g e r e k t i r d i ğ i sabit k a m b i y o s i s t e m i ­
n i n e n ö n e m l i m a h z u r u , ü l k e l e r i n iç e k o n o m i k h e d e f l e r i n i n ö d e ­
meler
bilançosu
dengesinin
muhafazası
amacına
bağlı
kılm.ası
v e ayrıca altın h a r e k e t l e r i v e o t o m a t i k m e k a n i z m a
y o l u ile
ülkedeki enflasyon ve depresyonun diğer
yayılmasına
ülkelere
bir
v e ü l k e l e r i n iç e k o n o m i l e r i n i c a n l a n d ı r m a k için karşılıklı r e k a b e t ç i
devalüasyonlara
yönelmesiydi.
B -— Kâğıt Para Sistemi :
Kâğıt para
s i s t e m i n d e sabit
v e esnek
veya
dalgalı
döviz
k u r u r e j i m i n e g ö r e M e r k e z Bankasının d ö v i z k u r u n a m ü d a h a l e s i
farklîlaşır.
Kâğıt p a r a n ı n b e l l i bir ayar v e oranı ü z e r i n d e n altına k o n ­
vertibl
alıp
olması
satmaya
ve
Merkez
mecbur
Bankasının
tutulması
belli
halinde,
baz
(11)
üzerinde
döviz
altm
kurunun
(9) Saf altın s i s t e m i n i n t e m e l kaidesi, Merkez Bankalarının banknot ihracmın
miktar
çıkış ve girişleri ile eşit
miktarda aynı yönde değiş­
m e s i n i n v a r o l m a s ı d ı r . 1880-1913 döneminde bu kurala pek sadık kalın­
madığı ileri s ü r ü l m e k t e d i r .
A r t h u r Bioornfied, M o n e t a r y Policy Under the International Gold Stan­
dard 1880-1914.
Federale
Reserve Bank of Newyork, 1959.
(10) A l t m standart s i s t e m i n d e bazı dönemlerde döviz kurlarının altın ithal
ve
İhraç n o k t a l a n n ı aştığı
ve
sapmalar yaptığı
g ö r ü l m ü ş t ü r . Os-
kar M o r g e n s t e r ' ı n yaptığı araştırmada 1880-1914 döneminde kambiyo
piyasalarında döviz kuru devamılı olarak altın noktaları içerisinde t u tulamadığı
anlaşılmıştır. Oskar
M o r g e n s t e r n , International
Financial
Transactions and Business Sycles, Princeton Univ. Press. 1959.
(4i)
Fransa 1923-1936 yıllan döneminde IFF-66,5 mgr. ve 90Q ayar bazı
üzerinden Fransız Frangının altına k o n v e r t i b i l i t e s i n i tanımıştır, Banque
de
France, s e r b e s t ç e altın alıp satmaya mecbur t u t u l m u ş t u r .
k a m b i y o piyasalarında
dalgalanmaları otomatik
olarak
sınırlan­
dırılmış olmaktadır.
İkinci D ü n y a h a r b i n d e n sonra k a b u l e d i l e n 1944 B r e t t o n W o o d s anlaşması bir ö l ç ü d e altın k a m b i y o v e y a d o l a r s t a n d a r t
olarak nitelendirilen
Uluslararası Para S i s t e m i n d e ,
Beynelmilel
para f o n u n u n ana sözleşmesine g ö r e , " a y a r l a n a b i l i r sabit k a m ­
biyo k u r u "
(adjustable Peg) rejimi kabul edilmektedir. Beynel­
m i l e l Para F o n u
( I M F ) ana s ö z l e ş m e s i n i n içeriği s a b i l
kambiyo
k u r u r e j i m i , d ö v i z k u r l a r ı n ı n b e l l i ö l ç ü v e şartlara g ö r e d ü z e l t i l e ­
b i l e c e ğ i n i v e d ö v i z k u r l a r ı n ı n s a p t a n a n sınırlar dışına çıkmaması
için M e r k e z B a n k a l a r ı n ı n d ö v i z piyasalarına m ü d a h a l e s i n i ö n g ö r ­
müştür.
Bu n e d e n l e r l e IMF'ce k a b u l e d i l e n k a m b i y o s i s t e m i n e k o n t ­
r o l l ü esnek
(Managed
Flexibility)
v e y a d a l g a l ı sabit
(Plotting
Peg) k a m b i y o k u r u sistemi olarak da t a n ı m l a n a b i l i r .
IMF ana s ö z l e ş m e s i n c e ö n g ö r ü l e n " a y a r l a n a b i l i r sabit k a m ­
biyo r e j i m i " nin temel ilkeleri şunlardır :
a)
Fon'a ü y e ü l k e l e r paralarının p a r i t e d e ğ e r i n i altın v e y a
dolara göre ortak ölçüye göre saptanması,
b)
P a r i t e y e g ö r e s a p t a n a n d ö v i z l e r i n k u r l a r ı n ı n , eşit d ö v i z
i ş l e m l e r i n i n f i i l i k u r u n p a r i t e s i n i n üst v e a l t ı n d a
olmak
üzere % 1 o r a n ı n d a saptanmasını v e b u sınırlar
içinde
dalgalanmasını
ve döviz
k u r l a r ı n ı n s ı n ı r l a n aşması
ha­
linde M e r k e z Bankalarının müdahalesine olanak v e r m e ­
si,
c)
Fon'a ö n c e d e n b i l d i r i l m e k şartıyle f o n u n m u v a f a k a t i a l ı n ­
maksızın d ö v i z kurlarında
% 10 o r a n ı n d a bir
düzeltme
yapılabilmesi,
d)
Dış ö d e m e b i l a n ç o s u n d a t e m e l bir d e n g e s i z l i ğ i n
halinde
IMF'in onayı
üzerine döviz
kurlarını
varlığı
devalue
v e y a r e v a l u e e t m e s i o l a n a k l a r ı n ı n sağlanmasıdır.
Üye ülkelerin peşin k a m b i y o muamelelerinde fiili d ö v i z k u ­
r u n u n azami v e asgari o r a n l a r ı n ı p a r i t e v e y a esas k u r u n
o r a n ı n d a n fazla aşmayacağı
kaidesi ile d ö v i z
kurlarının
% 1
dalga­
lanma marjı s a p t a n m a s ı d ı r . Bu % 1 o r a n p a r i t e n i n her iki tara­
f ı n d a alt v e ü s t ü n d e g e ç e r l i o l d u ğ u n d a n g e r ç e k t e % 2 o r a n ı n ­
da
bir
yayılma
(spread)
sözkonusudur.
Ülkelerin
n i n parası d o l a r a nazaran. % 1 o r a n ı n d a marj
içinde
her
biri­
değişiyor­
sa v e b i r ü l k e n i n f i i l i k u r u dolara g ö r e üst sınıra ulaşmış
iken
d i ğ e r ü l k e n i n dolara g ö r e f i i l i k u r u alt sınıra ulaşmış ise b u iki
ü l k e arasında f i i l i k u r u n a r a l a r ı n d a k i ç a p r a z p a r i t e d e n f a r k ı % 2
oranındadır.
ülkesinde
Diğer
B ülkesinde
ise üst sınıra
dolara
ulaşmışsa
bu
göre
iki
kurlar
ülke
a l t sınıra
arasında
çapraz kurların bir ö n c e k i kurlara g ö r e f a r k v e yayılma
o r a n ı ise % 4 o l m a k t a d ı r .
A
oluşan
(Spread)
(12)
Bu n e d e n l e I M F 1 9 5 9 T e m m u z ' u n d a
a z a m i v e asgari
döviz
k u r l a r ı n ı n arasında % 4 y a y ı l m a o r a n ı n ı k a b u l e d e n bir k a r a r a l ­
mıştır. A n c a k
marjın
tır.
bu
yayılmanın
muhafaza
pariteye
edilmesinden
ileri
nazaran
gelmesi
% 1
oranındaki
koşulunu
aramış­
(13)
A v r u p a para a n l a ş m a s ı n ı n y ü r ü r l ü ğ e g i r d i ğ i 1958 y ı l ı n d a Ba­
tı A v r u p a
ü l k e l e r i dış k o n v e r t i b i l i t e s i s t e m i n i
man,
IMF
marjı
% 1 olarak k a b u l
paritenin
anlaşması
alt
ve
çerçevesinde
edilmiştir.
üstünde olmak
(Tablo:
32)
(12)
marjının
ülkelerin
(spread)
kabul ettikleri
kurlarının
Ancak
üzere
oranında kalmıştır.
Vol dalgalanma
döviz
^
çapraz
za­
dalgalanma
uygulamada
bu
marj
% 0,714
%
0,769
döviz
ile
kurlarında
yayılma
oranfarını b i r örnekle açıklayalım :
Almanya
Parite
1$
Fransa
4 DM
Paritenin ü s t v e altında
M a r k v e Fransız
1 $ — 8 FF
V o l oranında
dalgalanma
Frangının s ı n ı r l a n : D M
Ü s t Sınır
3,96
7,92
Esas Kur
4,00
8,00
Ait
4,04
8,08
Sınır
marjına
göre
FF
Esas kura göre Vo 1 oranındaki marj, üst v e alt sınırlar
arasında
M a r k için 3,96 ile 4.04 v e FF için 7,92 ile 8,08 arasında Vo 2 oranında
yayılma o l u ş m a k t a d ı r
a) İki ülke arasında çapraz kur 1 D M = 2 FF veya 1 F F = 0 , 5 0 DM'dır.
b) Almanya'da doların f i i l i kuru ü s t sınıra
(3,96) varmışken Fran­
sa'da dolar kuru alt sınırda ise (8,08) iki ülke arasında çapraz kur de­
ğişir.
1 DM-2,0404
re saptanan
FF veya
1 FF = 0,4900 DM'dir.
Eğer Almanya'da dolar alt sınıra
(7,92)
Bu k u r l a n n pariteye
(1 D M — 22 FF) kurdan farkı Vo 2 oranındadır.
(1 $ = 4,04)
Fransa'da ü s t sınıra
ulaşmış i s e A l m a n y a ve Fransa arasında yeniden meydana ge­
len çapraz kur, b i r evvelkine nazaran Vo 4 oranında farklı olur.
1 D M 7,92/4,04=1,960396 , 1 FF=0.5101 , 1 D M = 2.0404 ile 1 D M = r
1,9 arasında f a r k Vo 4 oranındadır.
(13)
I M F Selected D e c i s i o n s o f t h e Executive Directions, W a s h i n g t o n , D.C.
September
1962 S. 11
VO
O
-H
o
o
co
©
d
d
a\
a\
o
d
tr©
d
-H
-H
d
+1
t-;
o
VO
d
-H
o
o
o
o
d
-H
-H
w ^
I
I
I 2i s
2
•s
•s
a
T3
„
^
i
^
0\
3 s s 2
d a
cn
«İS S
0\ lO
ON ^
d
5;
o T)
On . i l
•-^ 43
ON VO
ON rH
^
^
O
W
o2
VO
II
«"s
© rH
Cö
t
o
r-H
fi
O
(X,
^ S'
d
ö
v4
cö
cn 'o
2 ^
Xh
"a
on on
S o s
(TO
o
rH
^
OS
II
rH
a-^
co s-
i/3
tj OO
s s
©
I
(M
p-l
'Çp
rH
co
ı-H
pH
CNI
1^
00 ©
ti
;3
3
o
2
I
cn
:S
^
>;>
I
i
I
^
I
3i
s
s
es co >
O i
3
iP
â ^ 4^
s i
^
«
5
>
.3
Ş
"03
1
Ü
c
o
o
¥•c
•a
<
H
I
1s
— a
(D M
(D S
— "a
a
•S
s
z
1-
o
1
=
-•a.
cu
l
O
1
â
ol
o
o
B r e t t o n W o o d s anlaşması ile i h d a s e d i l e n a l t ı n - k a m b i y o v e ­
ya d o l a r Standard s i s t e m i n d e , paraları k o n v e r t i b i l i t e Batı A v r u p a
ü l k e l e r i M e r k e z Bankaları k a m b i y o p i y a s a l a r ı n d a f i i l i d o l a r
dö­
v i z k u r l a r ı n d a k i d a l g a l a n m a l a r ı n p a r İ t e y e nazaran % 1 o r a n ı n d a
marjı aşmasını v e çapraz k u r l a r d a k i y a y ı l m a n ı n da ( s p r e a d ) % 4
o r a n ı n ı g e ç m e s i n i Ö n l e m e k amacı ile m i l l i paraları
karşılığında
dolar a l ı p s a t m a k s u r e t i y l e m ü d a h a l e e t m i ş l e r d i r . Fransız
k e z bankası 1 9 5 8 - 1 9 7 1 yılları arasında f i i l i dolar d ö v i z
paritelerinin
(1 $ = F F 4 , 3 7 0 6 )
Mer­
kurunun
üst v e a l t . n d a % 0,75 o r a n ı n d a n
fazla d a l g a l a n m a s ı h a l i n d e k a m b i y o p i y a s a l a r ı n d a dolar a l ı p sat­
m a k s u r e t i y l e Fransız F r a n g ı n ı n % 1 m a r j ı n altında % 0,75 m a r ­
j ı n d a istikrarını
sağlamaya
çalışmıştır.
Paraları
konvertibl
Ba­
tı A v r u p a Ü l k e l e r i M e r k e z Bankaları da a y n ı m e k a n i z m a y ı u y g u ­
lamışlardır.
15 A ğ u s t o s 1971 y ı l ı n d a d o l a r ı n a l t ı n a k o n v e r t i b i l i t e s i n i n k a l ­
dırılmasının n e d e n i y l e k a m b i y o piyasalarındaki buhran v e belir­
sizlik karşısında I M F ' m d ö v i z k u r l a r ı n ı n p a r i t e y e nazaran d a l g a ­
lanma m a r j ı n ı n
% Tden
% 2,25
(14)
oranına yükselmesini
ve
ayrıca ü l k e p a r a l a r ı n ı n p a r i t e esasına d a y a l ı k u r saptanması zo­
runluluğunu
kendi
k a l d ı r m ı ş t ı r . D ö v i z k u r l a r ı istikrarlı olan
yöntemlerine
göre saptadıkları
döviz
kurunu
ülkeler,
Fon'a
d i r m i ş v e Fon b u k u r l a r ı esas k u r o l a r a k d e ğ e l e n d i r m i ş t i r .
1971 A r a l ı k a y ı n d a d o l a r ı n altına nazaran % 8,6
oranında
devalüasyonu, 1 ons altın fiyatının 3 5 dolardan 38 dolara
seltilmesi
karşısında,
paraları k o n v e r t i b l
ülkeler döviz
bil­
(15)
yük­
kurları
d a l g a l a n m a m a r j ı n ı % 2 , 2 5 o l a r a k k u l l a n m ı ş l a r d ı r . Bu marj o r a ­
nına g ö r e y a y ı l m a o r a n ı p a r i t e y e n a z a r a n % 4,59 v e çapraz k u r ­
larda ise b i r ö n c e k i k u r a n a z a r a n % 9 o r a n ı n a y ü k s e l t i l m i ş t i r .
A v r u p a O r t a k Pazar ü l k e l e r i n d e n Batı A l m a n y a , Belçika, Fran­
sa, İtalya, L ü k s e m b u r g v e H o l l a n d a ' d a d ö v i z k u r l a r ı n ı n d a l g a l a n (14) 1371 Aralık ayında doların altına karşı devalüasyonundan sonra kambi­
yo piyasalarında istikrarsız kur dalgalanmalarının önüne geçmek için
17-18 Aralık'ta Washington DC'de Smitsonian Kurumunda, 10'lar Gru­
bunun toplantısında f i i l i döviz kurlarının parite değerlerinin ve esas
kurların % 2,25 altında ve üstünde dalgalanmasına karar vermişler, bu
karara Smitsonian Anlaşması denmiştir.
(15) IMF Annual Report 1972, S. 85-86
Fon Y ö n e t i m Kurulunun kararına göre döviz kurlarının 1971 yılından
sonraki uygulamalarında parite ve esas kurlar birlikte ele alınarak in­
celenmektedir. 3463 (71/126) sayılı karar.
malan için 1972 yılının Nisan ayında meşhur "Yılan
(serpent)
Sınırlama S i s t e m i n i " k a b u l e t t i l e r . B u n l a r ı n a m a c ı , 1971
dolann
altına
konvertibilitesinin
terkedilmesi
yılında
ile başlayan
kur
d a l g a l a n m a l a r ı n a karşı bir İstikrar b l o k u y a r a t m a k i d i .
D ö v i z k u r l a r ı n ı n b u marj v e y a y ı l m a
( s p r e a d ) o r a n l a r ı n ı aş­
ması h a l i n d e M e r k e z Bankaları kamıbiyo p i y a s a l a r ı n a
müdahale
e t m e y e d e v a m e t t i l e r . A n c a k Şubat 1 9 7 3 y ı l ı n d a d o l a r ı n
ikinci
d e f a % 10,5 o r a n ı n d a d e v a l ü a s y o n u , 1 ons a l t ı n f i y a t ı n ı n 3 8 d o ­
l a r d a n 4-2 dolara çıkarılması karşısında
Batı A v r u p a
ülkeleri
ile
d i ğ e r b i r kısım ü l k e l e r d ö v i z k u r l a r ı n d a k i d a l g a l a n m a l a r ı n IMF'ce
saptanan
% 2,25 marjı
içinde sınırlandırılmasından
vazgeçerek,
k u r l a r ı n dolara karşı d a l g a l a n m a l a r ı n ı serbest b ı r a k t ı l a r .
Böylece
B r e t t o n W o o d s S i s t e m i , p a r i t e ( p a r v a l u e ) v e a y a r l a n a b i l i r sabit
k a m b i y o r e j i m i ( d e f a c t o ) sona e r m i ş o l d u .
(16)
A l t ı n , b e y n e l m i l e l para s i s t e m i n d e r e s m i r o l ü n ü
yitirmiştir.
A l t ı n k a m b i y o v e y a d o l a r m i k y a s ı y e r i n e F o n ' u n Eylül 1967 y ı l ­
lık t o p l a n t ı s ı n d a k a b u l e d i l e n özel ç e k m e h a k l a r ı
1970 y ı l ı n d a tahsis e d i l m e y e b a ş l a n m ı ş t ı r .
(SDR) 1 Ocak
(17)
Bretton W o o d s altın-kambiyo veya dolar mikyasında
kam­
b i y o piyasalarına m ü d a h a l e s i s t e m i , t e k p a r a y a m ü d a h a l e
(unit-
currency intervention)
miştir. Müdahale
edilen
1 9 7 2 ' d e n sonra
şeklinde v e marj
tek
kambiyo
para d o l a r
dahilinde cereyan
et­
olmuştur.
piyasalarına
müdahale
sistemleri
k o n u s u n d a a l t e r n a t i f b i r sistem o l a r a k s i m e t r i k m ü d a h a l e anlaş­
malarının
uygulanması öngörülmüştür.
Kambiyo
piyasalarında
m ü d a h a l e parası o l a r a k sadece d o l a r k u l l a n ı l m a s ı v e ç o k l u para
ile m ü d a h a l e s i s t e m i n i n
( M u l t y Currency
Intervention)
beynel­
m i l e l para sistemi ile a h e n k l e ş t i r i l m e s i ö n g ö r ü l m ü ş t ü r . O r t a k Pa­
zar ü l k e l e r i b u sistemi aralarında
kullanmışlardır.
sisteminde çoklu müdahale uygulanmaktadır.
Avrupa
para
Ö r n e ğ i n , Belçika;
F l o r i n i m ü d a h a l e parası o l a r a k k u l l a n m a k t a d ı r . B u g ü n k ü
uluslar-
(16) İZZET AYDİN, Beynelmilel Para Sistemi Reformu.
(Öze! çekme h a k l a n , altın-kambiyo veya dolar mikyasının yerini alacak
m ı ? Türkiye İktisat Gazetesi, 28 Eylül 1972.
(17) 1 b i r i m l i k özel çekiş hakkı, 0,888671 gram saf altına eşittir. 1973'de
dolann devalüasyonundan sonra 1 $ - 0,828948 özel ç e k m e hakkına eşit
olarak değerlendirilmiştir. Özel çekiş hakkının değeri ise IMF'e üye
olan 16 gelişmiş ülkenin paralarının oluşturduğu ağırlık birimine göre
hesaplanmıştır. Bkz. IMF Annual Report, 1974.
arası para s i s t e m i n i n belirsiz v e y a p a y ö z e l l i ğ i n e r a ğ m e n , k a m b i ­
y o piyasalarında m ü d a h a l e parası o l a r a k " ö z e l ç e k m e
haklan"
( S D R ) ' n ı n k u l l a n ı l m a s ı , t e k para ile m ü d a h a l e sistemi a ç ı s ı n d a n ,
en ideal olanıdır. A n c a k b u SDR'nin r e s m i o t o r i t e l e r dışında ö z e l
şahıslar t a r a f ı n d a n
yaygınlaşmasına
kullanılması
olanağının
gerçekleşmesine
b a ğ l ı d ı r , SDR bir p a r a n ı n h a i z olması
f o n k s i y o n l a r d a n yalnızca hesap b i r i m i v e bir ö l ç ü d e
ve
gereken
beynefmi»
lel ö d e m e aracı f o n k s i y o n l a r ı n ı i ç e r m e k t e d i r .
Ö z e l şahıslar t a r a f ı n d a n b i r m ü b a d e l e aracı o l a r a k
kullanık
ması olanağı g e r ç e k l e ş m e m i ş t i r d e n e b i l i r . Bu açıdan A v r u p a p a ­
ra b i r i m i " E C U " daha şanslıdır.
,
İtalya, Belçika, Fransa ECU'yu b ü t ü n n i t e l i k l e r i
para
olarak
kabul
etmişler
ve
bankalarına
ile r e s m e n "
bütün
işlemle­
r i n d e E C U ' n u n d i ğ e r d ö v i z l e r e karşı k u l l a n ı l m a s ı n a m ü s a a d e e t ­
mişlerdir.
İngiltere v e Hollanda'da zımnen bankalarına aynı müsaade­
yi
tanımışlardır.
C —
Bölgesel Para Sistemi v e K a m b i y o Piyasasına M ü d a h a l e
1973 y ı l ı n d a
(par v a l u e s )
Bretton Woods
sisteminin
çöküşü
ile
parite
v e a y a r l a n a b i l i r sabit d ö v i z k u r u r e j i m i v e sınırlı
d a l g a l a n m a ile k a m b i y o p i y a s a l a r ı n d a t e k para m ü d a h a l e s i s t e m i
sona ermiş o l m a s ı n a r a ğ m e n , 13 M a r t 1 9 7 9 ' d a f i i l e n
giren Avrupa
nevi parite
Para S i s t e m i n e d a h i l ü l k e l e r
yürürlüğe
k e n d i aralarında
bir
( p a r v a l u e s ) v e d ö v i z k u r l a r ı n ı n sınırlı d a l g a l a n m a ­
sı ile k a m b i y o
piyasalarına ç o k l u para
müdahale sistemini
ka­
bul ettiler.
A v r u p a para s i s t e m i n e
(EMS) k a t ı l a n ü l k e l e r i n paraları A v ­
r u p a para b i r i m i ( 1 8 ) ECU ile b e l i r t i l e n b i r karşılığı h e s a p l a n m ı ş ­
tır. A y r ı c a
ECU'ya g ö r e s a p t a n a n
ülke
paralarının
değerlerinin
(18) ECU'nun f o n k s i y o n l a n şunlardır :
a) Kambiyo kuru mekanizmasının temel ölçüsü olmak,
b) Kambiyo piyasalanndaki müdahalelerin kredi mekanizmasının
birimi olmak,
ölçü
o) EMS'ye ü y e olan ülkeler arasındaki döviz piyasalarında kur farklı­
laşmasının göstergesi olmak,
d) Avrupa topluluğu içinde Banka s i s t e m i n i n ödeme aracını oluştur­
mak.
b i r s ü r e için d e ğ i ş m e y e c e ğ i
paralarının A v r u p a
( 1 9 ) f a r z e d i l m e k t e d i r . Bu ü l k e l e r i n
para b i r i m i
(ECU)
karşılığı, p a r i t e
l u e ) v e y a esas k u r d e ğ e r i o l a r a k k a b u l
Avrupa
(par va­
edilmektedir.
para s i s t e m i n d e d ö v i z k u r l a r ı da
ülke
paralannın
ECU'ya g ö r e p a r i t e d e ğ e r l e r i n e i s t i n a d e n iki ü l k e arasındaki esas
k u r l a r çapraz k u r hesabı y o l u y l a s a p t a n m a k t a d ı r . Fiili k u r l a r
esas k u r l a r e t r a f ı n d a t e ş e k k ü l
bu
etmektedir.
( E M S ) d ö v i z k u r l a r ı n ı n d a l g a l a n m a marjı esas k u r u n alt v e
üstünde o l m a k üzere % 2,25 oranında saptanmış v e dolayısıyle
dövizlerin dalgalanış veya yayılma oranı % 4,5 olarak belirlen­
m i ş t i r , ü i k e p a r a l a r ı n ı n b i r i n i n d e ğ e r k a z a n ı p üst sınıra v e d i ­
ğ e r i n i n d e d e ğ e r k a y b e d i p alt sınıra d ü ş m e s i h a l i n d e ü l k e l e r ara­
sında
kur dalgalanmaları
meydana
% 9
o r a n ı n d a bir
getirdiklerinden. Ortak
Pazar
yayılma
ülkeleri
(spread)
kurların
kendi
a r a l a r ı n d a % 9 o r a n ı n d a d a l g a l a n m a s ı n ı ö n l e m e k için T u n e l ' d e k i
Yılan
(seppent)
metodunu
kullanarak
döviz
kurlarının
g ö r e dalgalanmalarını tünel içinde yani % 9 oranında
dolara
yayılma­
sına f a k a t k e n d i a r a l a r ı n d a d ö v i z k u r l a r ı n d a k i y ü k s e l e n v e d ü ­
şen dalgalanmalarının azami
% 4 , 5 o r a n ı n ı aşmaması
da 2 4 N i s a n 1 9 7 2 y ı l ı n d a a n l a ş m a y a v a r m ı ş l a r d ı r .
hususun­
(20)
B ö y l e c e A v r u p a para s i s t e m i n d e d ö v i z k u r l a r ı n ı n d a l g a l a n ­
ma sınırları v e y a marjı o r a n ı % 2,25 v e t o p l a m y a y ı l m a
(Spread)
marjı ise % 4 , 5 o r a n ı o l a r a k saptanmıştır. İ r l a n d a v e İtalya i ç i n ,
ö z e l d u r u m l a r ı n e d e n i y l e g e ç i c i olar-ak d a l g a l a n m a
oranında
marjı ^
% 6
saptanmıştır.
(19) ECU ile ifade edilen ve b i r süre için değişmez farzedilen EMS'yc dahil
ülke paralannın parite değerleri, gerek ECU'ya nazaran hesaplanmış me­
t o d u v e gerekse ülke paralan aralarında yapılan düzeltmeler nedeniy­
le pariteler veya esas kurlar değişmekte ve böylece ayarlanabilir sa­
b i t b i r döviz kuru s i s t e m i niteliğini göstermektedir.
ECU'nun değeri her gün EMS'e dahil 8 ülkenin, kendi milli döviz pi­
yasalarında teşekkül eden döviz kurlarının toplamının, ponderation kat­
sayısı ile çarpılması suretiyle hesaplanmaktadır. Bu ponderation katsa­
yısı her ülke ekonomisinin Avrupa ekonomisi içindeki nisbî ağırlığını
yansıtmaktadır. Örneğin, Batı Almanya veya D M için bu ponderasyon
katsayısı Vo33, Fransız Frangı için Vo 20'dir.
1979'da 1 ECU — 2,51064 D M ve 1 ECU — 5,79831 Fransız Frangı
olarak saptanmıştır.
8 M a r t 1983 tarihinde, 1 ECU — 2 ^ 0 1 2 D M v e 1 ECU — 6^47524
Fransız Frangı olarak hesaplanmıştır.
(20) E M S , 13 M a r t 1979 yılında ( d e j u r e ) yürürlüğe girmiştir. Fakat Avrupa,
para mekanizmasının ilkeleri 1972 yılından itibaren yaratılmıştır.
Bu marjlar k a m b i y o p i y a s a l a r ı n d a z o r u n l u m ü d a h a l e sınırla­
rını t e ş k i l e t m e k t e d i r . Ü l k e l e r i n karşılıklı d ö v i z k u r l a r ı n d a k i
g a l a n m a l a r ı m a r j ı n alt v e üst
ülke Merkez
Bankalan
sınırlarını aşması h a l i n d e
kambiyo
piyasalarına
dal­
her
müdahale
iki
ederek
d ö v i z k u r u d ü ş e n v e y a d i ğ e r bir d e y i m l e zayıf p a r a y ı p i y a s a d a n
çekip
döviz
kuru
yükselen
veya
güçlü
parayı
piyasaya
süre­
cektir.
E M S ' i n d e k a m b i y o piyasalarına m ü d a h a l e s i s t e m i n i n B r e t t o n
W o o d s sistemindekine nazaran farklı özellikleri vardır.
B u n l a r d a n b i r i n c i s i m ü d a h a l e n i n Ç o k l u Para ( M u l t y C u r r e n c y
Intervention)
şeklinde ve
karşılıklı
(simetrik)
yapılabilmesidir.
Beçiıka Florini m ü d a h a l e parası o l a r a k k u l l a n ı l m a k t a d ı r .
İkinci özellik
ise, marj
için d ö v i z
kuru
(21)
dalgalanmalarının
t e h l i k e v e y a k r i t i k n o k t a s ı n ı n h e s a p l a n m a s ı d ı r . Diğer bir d e y i m ­
le y a y ı l m a marjı v e y a BMS d e y i m i y l e s u p e r Y ı l a n l a
(serpent)
b e l i r t i l e n d a l g a l a n m a sınırlarına v a r ı l m a d a n e v v e l piyasa
döviz
k u r u n u n t e h l i k e l i n o k t a s ı n ı n s a p t a n m ı ş olmasıdır.
T e h l i k e l i n o k t a , EMS'ye ü y e ü l k e l e r i n d ö v i z k u r u n d a k i
galanmaların
diğer
üyelerin
döviz
kurlan
(paralarının)
dal­
dalga­
l a n m a l a r ı n ı n o r t a l a m a s ı n d a n b e l l i bir o r a n d a n fazla sapma g ö s ­
t e r m e s i h a l i d i r . T e h l i k e l i n o k t a v e y a s a p m a eşiği özel b i r
t o d l a hesaplanır.
me-
(22)
A v r u p a para s i s t e m i n d e d ö v i z k u r u v e y a parasının
değeri
ü l k e için s a p t a n a n sınırları aşacak ö l ç ü d e d ü ş e n v e ö d e m e d e n ­
g e s i z l i ğ i ile karşılaşan ü l k e l e r e ç o k kısa, kısa v e orta v a d e l i o l (21) 18 Mart 1975 yılında kabul edilen Avrupa Hesap birimi (EUA veya
Europas) ECU ile özdeştir. EUA'nın başlangıçtaki değeri (IMF'deki özel
çekiş hakkının ( S D R ) dolar değerine eşittir. 1 EUA — 1 OÇH ( S D R ) —
1,20635 dolar daha sonraki değerleri AET ülkelerinin paralarının B e l ç i . o
kambiyo piyasasında, Brüksel borsasında her i ş günü Belçika Frang»
olarak değerlerinin hesaplanmasıyla saptanmıştır.
(22) Sapma marjı (eşiği — 0,75-X ^(F «/o2,25 veya Vo6) X 100 — Ülke pa­
rasının sepet içindeki ağırlığı. Vo 6 İtalya ve İzlandan'ın istisnai sınır
oranıdır. Bu metoda göre ülkelerin ECU ile belirtilen piyasa döviz kuru,
ECU'ya hesaplanmış parite veya esas kurundan Yılan'da veya Marjda
belirtilen sınırın % 75 oranında sapabilme'ktedir. Bu orana ulaşması ve­
ya aşması t e h l i k e l i noktaya ulaştığını gösterir. A l t veya ü s t sınır He­
sabı : 13 M a r t 1979 tarihinde 1 ECU — 2,51064 D M , 1 ECU — 5,79831
NF, ikili esas kura göre, 1 D M = 2 , 3 0 9 5 NF; 1 DM =-2,3095 esas kurun
Vo 2,25 marja göre üst sınır 1 D M — 2,3614 alt sınır ise 2,2585 dir.
mak
ü z e r e üç t i p
kredi veya
finansman
kolaylığı
sağlanmak­
tadır.
Zira M e r k e z Bankaları
d ö v i z k u r l a r ı n ı n sınırları
için m i l l i paralarına karşılık d ö v i z satarak k a m b i y o
aşmaması
piyasalarına
müdahalelerinin genellikle önemli ölçüde döviz rezervlerinin kay­
b ı n a y o l a ç t ı ğ ı n ı u y g u l a m a l a r g ö s t e r m i ş t i r . Ö r n e ğ i n , Fransa M e r ­
k e z Bankasının 1 9 7 4 O c a k a y ı n d a Fransız 'Frangının z o r u n l u sı­
nırları aşmaması için k a m b i y o piyasasında Fransız Frangı karşılığı
d ö v i z satışları y o l u ile m ü d a h a l e s i d ö v i z r e z e r v l e r i n i n 1 / 3
t i n d e azalmasına y o l a ç m ı ş t ı r . D ö v i z k u r l a r ı n d a k i
nispe­
dalgalanmaların
e ş i ğ i v e ö z e l l i k l e marjı o l d u k ç a aşması v e EMS d a h i l ü l k e l e r ara­
sında ö d e m e b i l a n ç o s u açık v e f a z l a l ı k l a r ı n ı n artması d u r u m u n d a
M e r k e z B a n k a l a n n ı n k a m b i y o piyasalarına m ü d a h a l e s i n i n
yeter­
siz kalması karşısında E M S ' d e d ö v i z k u r l a r ı n ı n , d e v a l ü a s y o n
revalüasyonlarla yeniden düzeltilmesi
(read justment-rea
ve
juste-
m e n t ) m e k a n i z m a s ı ile d ö v i z k u r l a r ı i s t i k r a r ı n ı n sağlanması ö n ­
görülmüştür.
Avrupa
para s i s t e m i n d e k i y e n i d e n d ü z e l t m e
mekanizması­
n ı n I M F ' d e k i n e n a z a r a n ö z e l l i ğ i ,s i m e t r i k o l u ş u d u r .
larında y a p ı l a n
düzeltmelerde mesuliyetin
Döviz
(devalüasyon
kur­
veya
r e v a l ü a s y o n ) ö d e m e b i l a n ç o s u açık v e r e n ü l k e l e r l e ö d e m e b i l a n ­
ç o s u f a z l a l ı k v e r e n ü l k e l e r arasında karşılıklı paylaşılması
ilke­
s i n i n b e n i m s e n m e s i d i r . B u n u n en i y i ö r n e ğ i , 21 M a r t 1 9 8 3 t a r i ­
h i n d e A v r u p a Para S i s t e m i n e d a h i l ü l k e l e r i n d ö v i z k u r l a r ı n ı y e ­
niden düzeltme (repustement)
i ş l e v i d i r . Bu ü l k e l e r
aralarındaki
e n f l a s y o n , m a l i y e t ( ü c r e t ) , ( v e r i m l i l i k v e para arzı b ü y ü m e o r a n ­
larındaki strüktüre! farklılaşmaların yarattığı ö d e m e
leri (açık v e y a f a z l a l ı k )
dengesizlik­
n e d e n l e r i ile d ö v i z k u r l a r ı n d a k i
s a p m a l a r ı n y e n i d e n d ü z e l t i l m e s i amacı ile Batı A l m a n y a
% 5 , 5 0 , H o l l a n d a F l o r i n i % 3,50 D a n i m a r k a
Kuronu
Markı
% 2,50
Belçika Frangı % 1,50 o r a n ı n d a dış d e ğ e r i y ü k s e l t i l m i ş ,
edilmiş ve buna
önemli
ve
revalue
karşılık Fransız Frangı v e i t a l y a n Lireti % 2,5
i r l a n d a lirası ise % 3,5 o r a n ı n d a dış d e ğ e r i d ü ş ü r ü l m ü ş t ü r . B ö y ­
lece ö d e m e b i l a n ç o s u d e n g e s i z l i k l e r i
lalıklarının
sorumluluğu
paylaşılmıştır.
EMS'ne
( i m b a l a n c e ) açık v e y a f a z -
üye
ülkelerce
karşılık
olarak
IV —
BEYNELMİLEL PARA F O N U A N A S Ö Z L E Ş M E S İ N İ N VIII V E
X I V CÜ M A D D E STATÜLERİNE GÖRE CARİ K A M B İ Y O
KURU SİSTEMLERİ VE KONVERTİBİLİTE KISTASLARI
HAKKINDA AÇIKLAMA
T ü r k i y e ' n i n d ö v i z k u r u sistemi
tahditleri,
28
sayılı
m e l e r i açısından
kararın
ile k a m b i y o
konvertibiliteye
mevzuatmdaki
geçiş
düzenle­
Para
Fonu'nun
incelemeden önce Beynelmilel
(IMiF) a n a s ö z l e ş m e s i n i n k o n v e r t i b i l i t e v e k a m b i y o sistemi ile i l ­
g i l i VIII v e X I V CÜ m a d d e s i n d e ö n g ö r ü l e n y ü k ü m l ü l ü k l e r ( 2 3 )
ve
b u m a d d e l e r i n i ç e r d i ğ i kıstasları b e l i r t m e k t e yarar v a r d ı r .
B ö y l e c e uluslararası k a m b i y o k u r u
d ü z e n l e m e l e r i v e y a sis­
t e m l e r i ile k o n v e r t i b i l i t e y i e n g e l l e y e n t a h d i t l e r e g ö r e d ö v i z k u ­
r u s i s t e m i m i z ile k a m b i y o m e v z u a t ı m ı z ı d e ğ e r l e n d i r m e y e çalışa­
cağız.
A —
I M F ' î n K o n v e r t i b i l i t e Koşulları :
Daha ö n c e d e b e l i r t t i ğ i m i z g i b i
IMF a n a s ö z l e ş m e s i n i n
VIII
inci m a d d e s i , t a m b i r k o n v e r t i b i l i t e y i z o r u n l u g ö r m e m e k t e , sınırlı
konvertibiliteye olanak tanımakta ve kabul etmektedir.
I M F ' n i n ö n g ö r d ü ğ ü sınırlı k o n v e r t i b i l i t e sistemi g e n e l d e aşa­
ğıdaki koşulları içermektedir :
1)
Cari işlemler ile i l g i l i ö d e m e l e r d e v e t r a n s f e r l e r l e
ilgili
her t ü r l ü kısıtlamaların kaldıniması.
2)
A y ı r ı m c ı d ö v i z a n l a ş m a l a r ı n ı n b u l u n m a m a s ı v e iki t a r a f l ı
ticaret anlaşmalarının bertaraf edilmesi.
3)
Katlı d ö v i z k u r u u y g u l a m a l a r ı n ı n
4)
Gayrimukim
bulunmaması.
şahısların v e yabancıların cari
işlemlerden
k a y n a k l a n a n v e a y n ı z a m a n d a cari işlemler k a l e m l e r i n d e
h a r c a n m a k ü z e r e kullanılacak a k t i f d e ğ e r l e r i n serbestçe
h e r h a n g i bir sınır v e ü l k e f a r k ı o l m a k s ı z ı n d i ğ e r y a b a n c ı
paralara
(dövizlere)
çevrilmesi olanağının
tanınması.
Sınırlı b i r k o n v e r t i b i l i t e s i s t e m i n d e s e r m a y e i ş l e m l e ı i ile m u ­
k i m şahıslara ait d ö v i z i ş l e m l e r i n d e t a h d i t l e r
sözkonusudur.
IMF anasözleşmesinde arzu edilen v e ö n g ö r ü l e n k o n v e r t i b i ­
lite, ş ü p h e s i z d ö v i z i ş l e m l e r i n d e v e m u k i m v e g a y r i m u k i m şahıs­
larda a y ı r ı m i h t i v a e t m i y e n t a m bir k o n v e r t i b i l i t e
sistemidir.
(23) I M F anasözleşmesinin VIII ve XIV cü maddelerinin Türkçe t e r c ü m e s i
ek 1 v e 2'de g ö s t e r i l m i ş t i r .
Bir
ülkenin
parasının
konvertibilite
derecesinin
mevzuatı çerçevesinde değerlendirilmesinde
g ö z ö n ü n d e tutulması
kambiyo
başlıca iki
kıstasın
gerekir.
1 —
Ü l k e n i n u y g u l a d ı ğ ı d ö v i z k u r u p o l i t i k a s ı v e sistemi
2 —
Cari işlemler, g ö r ü n m e y e n k a l e m l e r v e s e r m a y e h a r e ­
k e t l e r i ile i l g i l i o l a r a k u y g u l a n a n
B —
tahditler.
Ü l k e n i n U y g u l a d ı ğ ı ,Döviz K u r u Politikası ( S i s t e m i ) v e
Konvertibilite :
Konvertibilite
ile
döviz
kuru
v e p r a t i k i l i ş k i l e r i n v a r l ı ğ ı inkâr
politikası
arasında
teorik
edilemez. Konvertibilite
k u r ü z e r i n d e n ü l k e parasının d i ğ e r bir ü l k e parasına
cari
serbestçe
ç e v i r m e i ş l e m i n i i ç e r d i ğ i n e g ö r e , ü l k e n i n cari d ö v i z k u r u n u n n i ­
t e l i ğ i d i ğ e r bir d e y i m l e g e r ç e k ç i bir d ö v i z k u r u v e y a d e n g e k u ­
ru o l u p o l m a m a s ı k o n v e r t i b i l i t e s i s t e m i n i n başarısı ü z e r i n d e
rol
oynar.
Aşırı d e ğ e r l e n d i r i l m i ş
döviz
kuru politikası
ülke
ekonomi­
s i n d e bazı s e k t ö r l e r l e h i n e ( i t h a l a t ) rantların o l u ş m a s ı n a v e k a m ­
b i y o piyasasında r e s m i d ö v i z k u r u y a n ı n d a p a r a l e l d ö v i z
n u n teşekkülüne, spekülasyona
neden olmakta
kuru­
v e ayrıca
ülke
p a r a s ı n ı n uluslararası k a m b i y o piyasalarında a r z u e d i i m e y e n
bir
d ö v i z n i t e l i ğ i n i k a z a n d ı r m a k t a d ı r . A z d e ğ e r l e n d i r i l m i ş bir d ö v i z
k u r u p o l i t i k a s ı n d a ise aksi b i r d u r u m s ö z k o n u s u d u r . Bu n e d e n ­
lerle k o n v e r t i b i l i t e s i s t e m i n i n başarısı için d e n g e d ö v i z k u r u v e ­
ya e n a z ı n d a n d e n g e d ö v i z k u r u n a yaklaşan g e r ç e k ç i bir
k u r u politikası uygulanması
gerek
tam
ve
gerekse
zorunluluğu
sınırlı
vardır.
konvertibilite
Bu
döviz
zorunluluk
sistemleri
için
de
s ö z k o n u s u d u r . Sınırlı b i r k o n v e r t i b i l i t e d e en a z ı n d a n cari işlemler
b i l a n ç o s u n u n d e n g e s i n i sağlıyacak gerçekçi bir d ö v i z k u r u
ya d e n g e k u r u )
politikası uygulanması
(ve­
gerekir.
D e n g e k u r u v e y a g e r ç e k ç i d ö v i z k u r u p o l i t i k a s ı çeşitli k a m ­
b i y o k u r u sistemleri aracılığı ile u y g u l a n a b i l i r . G e r ç e k ç i k u r p o ­
litikası k o n v e r t i b i l i t e n i n z o r u n l u bir
Konvertibilite
ile k a m b i y o
koşuludur.
k u r u sistemleri arasında
teorik
v e p r a t i k b i r b a ğ l a n t ı n ı n z o r u n l u l u ğ u ileri s ü r ü l e m e z .
K o n v e r t i b i l i t e r e j i m i her t ü r l ü k a m b i y o k u r u s i s t e m i n d e , sa­
b i t v e esnek v e y a d a l g a l ı u y g u l a n a b i l i r .
Parasını k o n v e r t i b l k ı l a n ü l k e l e r i n çeşitli k a m b i y o s i s t e m l e r i
arasında k e n d i b ü n y e l e r m e e l v e r i ş l i o l a n sistemi seçmiş o l d u k l a ­
rını u y g u l a m a l a r
göstermektedir.
Uluslararası
kambiyo
anlaşmaları ç e r ç e v e s i n d e
beynelmilel
para f o n u n u n t a n ı m v e kıstaslarına g ö r e I M F ' e ü y e ü l k e l e r i n u y ­
g u l a d ı k l a r ı d ö v i z k u r u s i s t e m l e r i n i üç kısımda i n c e l e m e k
kündür,
müm­
•
1 —
.
Sabit K a m b i y o
K u r u Sistemi :
a) Tek bir para b i r i m i n e bağlı ( ö r n e ğ i n Dolar, S t e r l i n ,
Fransız F r a n g ı , SDR v e y a d i ğ e r ) sabit k a m b i y o k u r u s i s t e m i .
b ) Sepete Bağlı Sabit K a m b i y o K u r u
2 —
Sistemi
Esnek K a m b i y o K u r u Sistemi
a) T e k bir paraya bağlı esnek k a m b i y o k u r u sistemi
b)
Bir g r u p para karşısında sınırlı esnek k a m b i y o k u r u
a)
Bir t a k ı m özel g ö s t e r g e l e r e g ö r e d ü z e l t i l e n k u r sis­
b)
Diğer k o n t r o l l ü d a l g a l a n m a
sistemi
3 —
temi
c) Serbest
(bağımsız
kur
sistemi
)dalgalanma
sistemini
içeren
"Fazla E s n e k " d ö v i z -kuru s i s t e m i .
S ö z k o n u s u k a m b i y o sistemleri d ö v i z k u r l a r ı n ı n
dalgalanma
marjı v e para o t o r i t e l e r i n i n k a m b i y o piyasasına m ü d a h a l e d e r e ­
cesi b a k ı m ı n d a n ayrıcalıklar
1 —
Tek bir paraya
gösterir.
bağlı sabit k a m b i y o
kuru
sisteminde
d ö v i z k u r u n u n d a l g a l a n m a marjı sıfırdır.
Özel çekme haklanna
'
(Special D r a w i n g Right - SDR)
veya
sepete bağlı sabit kur sisteminde, döviz k u r u n u n saptanmasında
b a ğ l ı o l d u ğ u s e p e t paralar v e y a SDR n a z a r a n , d ö v i z
d a l g a l a n m a marjı sıfır v e y a
±
% 1 oranında olmak
kurunun
üzere ç o k
küçüktür.
2 —
Sınırlı e s n e k k u r s i s t e m i n d e d ö v i z k u r u n u n d a l g a l a n ­
ma m a r j ı , d i ğ e r -ülkelerin p a r a l a n n a nazaran
dadır. Ö r n e ğ i n A v r u p a
birimine
(E.C.U.)
Para s i s t e m i n d e
nazaran A v r u p a
±
% 2,25 oranın­
(E.M.S.)
Avrupa
Para S i s t e m i n e d a h i l
Para
ülkele­
r i n k u r d a l g a l a n m a m a r j ı çapraz k u r esasına g ö r e % 2 , 2 5 ' d i r , Bu
marj istisnai o l a r a k İzlanda v e İtalya için % 6'dır.
3 —
Fazla e s n e k k a m b i y o k u r u s i s t e m i , para o t o r i t e l e r i n i n
d ö v i z piyasasına d i ğ e r bir d e y i m l e d ö v i z k u r l a r ı n a m ü d a h a l e d e ­
recesine g ö r e f a r k l ı n i t e l i k l e r
gösterir.
Bu sistemde birçok hallerde d ö v i z kurlarının zaman
devamlı olarak hareket
m i ş t i r . A n c a k para o t o r i t e l e r i n i n d a v r a n ı ş l a n f a r k l ı
a)
içinde
etmesi veya değişmesine olanak
veril­
olabilir.
Eğer para o t o r i t e l e r i d ö v i z k u r l a r ı n d a k i d e ğ i ş m e l e r i v e y a
h a r e k e t l e r i n ö t r a l i z e e t m e k a m a c ı n d a o l m a m a k şartı ile yalnızca
v e sadece d ö v i z k u r u n d a k i d e ğ i ş m e l e r i n hızına tesir e t m e k
için
m ü d a h a l e e t t i k l e r i t a k d i r d e b a ğ ı m s ı z d a l g a l a n m a d ö v i z k u r u sis­
temi sözkonusudur.
b)
Eğer para o t o r i t e l e r i kısa s ü r e l e r i ç i n , ö r n e ğ i n
günlük,
h a f t a l ı k o l a r a k s a p t a n m ı ş d ö v i z k u r l a r ı n d a k i d e ğ i ş m e l e r karşısın­
d a b e l l i bir s p e s i f i k k u r ü z e r i n d e n her z a m a n d ö v i z alıp s a t m a ­
ya
hazır o l m a l a r ı
halinde
"Kontrollü
Dalgalanma"
kur
sistemi
sözkonusudur.
K o n v e r t i b i l i t e için h e r h a n g i bir k a m b i y o k u r u sistemlinin u y ­
gulanması zorunluluğu
dır. A n c a k ,
I M F anlaşmasında açıkça
konvertibilitenin
esnek d ö v i z
aranmamakta­
k u r u sistemi
altında
i h d a s e d i l m e s i , t e o r i k a ç ı d a n b i r ç o k e k o n o m i s t i erce s a v u n u l m a k ­
tadır.
(24)
C —
Kambiyo Mevzuatında Uygulanan Tahditler :
Bir ü l k e n i n
parasının
konvertibl
olup olmadığının
saptan­
masında ü l k e n i n yalnızca IMF s t a t ü s ü n ü n VIII ci m a d d e s i ş ü m u ­
l ü n e g i r i p g i r m e d i k l e r i h u s u s u y e t e r l i b i r şart o l m a d ı ğ ı g i b i y a m l t ı c f da
olabilir.
Prensip o l a r a k M a d d e V I I ! s t a t ü s ü n e g i r e n ü l k e l e r i n paraları
k o n v e r t i b l s a y ı l m a k l a b e r a b e r , b u n l a r arasında k o n v e r t i b i l i t e şart­
larını ihlal e d e n ü l k e l e r o l d u ğ u g i b i , I M F s ö z l e ş m e s i n i n V l l l ci
madde statüsüne g i r m e y i kabul etmemiş fakat uygulamada
pa­
raları sınırlı k o n v e r t i b i l i t e n i t e l i k l e r i n e sahip ü l k e l e r d e mıevcut' t u r . Ö r n e ğ i n , İ s p a n y a , P o r t e k i z , E n d o n e z y a v e Kore g i b i
- Ü l k e l e r i n p a r a l a r ı n ı n k o n v e r t i b i l i t e k o ş u l l a n n ı ne o\cud&
içer­
d i ğ i h u s u s u , u y g u l a m a d a b u ü l k e l e r i n cari .işlemler
' inmeyen-
kalemler ve sermaye
r.aıli
hareketleri
üzerindeki
tahcih.'--
kur
s i s t e m i u y g u l a y ı p u y g u l a m a d ı ğ ı g i b i kıstaslara g ö r e d e ğ e r l e n d i ­
rilir.
(24)
Robert Triffin, Gold and t h e Dollar ü n s e s , Vale U n i v e r s i t y Press 1960,
S-2Z
B ö y l e b i r d e ğ e r l e m e d e k u l l a n ı l a n v e I M F ' c e k a b u l e d i l e n kıs­
tasları a ş a ğ ı d a k i ş e k i l d e s ı r a l a y a b i l i r i z :
1 '— Cari ö d e m e l e r k a l e m l e r i n d e
2 —
tahdit.
İthalatta u y g u l a n a n d ö v i z k u r u n u n ihracata u y g u l a n a n
döviz kurundan farklı olması.
3 — ' İthalat için b i r d e n fazla d ö v i z k u r u u y g u l a m a s ı .
4 —
ihracat için b i r d e n fazla d ö v i z k u r u u y g u l a m a s ı .
5 —
S e r m a y e i ş l e m l e r i ile G ö r i J n m e y e n k a l e m l e r e ait m u a ­
melelere özel k a m b i y o k u r u rejimi uygulaması.
6 —
S e r m a y e h a r e k e t l e r i ile i l g i l i ö d e m e l e r d e t a h d i t o l m a s ı .
7 —
K u l l a n ı l a n y a b a n c ı para b i r i m l e r i n i n
(dövizler) belirti­
l e r e k aralarında a y ı r ı m y a p ı l m a s ı .
8 —
Fon'a ü y e o l a n ü l k e l e r arasında i k i l i ö d e m e anlaşması
bulunması.
9 —
Fon'a ü y e o l m ı y a n ü l k e l e r arasında i k i l i ö d e m e a n l a ş ­
ması b u l u n m a s ı .
10 —
ithalatta bedel ödemeleri
(surcharge)
bulunması.
11-—
i t h a l a t için t e m i n a t y a t ı r ı l m a s ı .
12 —
İ h r a c a t t a n d o ğ a n kazançların M e r k e z Bankasına
veya
yekili mercilere yatırılması z o r u n l u l u ğ u .
Y u k a r ı d a b e l i r t i l e n 12 kıstasın u y g u l a n ı p u y g u l a n m a m a s ı b i r
ü l k e n i n parasının k o n v e r t i b i l i t e n i t e l i ğ i n i yansıtır. Tam v e y a ideal
b i r K o n v e r t i b i l i t e S i s t e m i s ö z k o n u s u 12 t a h d i t t e n hiç b i r i n i n u y ­
gulanmaması halidir.
Konvertibiliteyi
kısıtlayan b u 12 t a h d i t t e n
hiç b i r i n e b a ş v u r m a y a n ü l k e l e r a r a s ı n d a ; A m e r i k a Birleşik
Dev­
l e t l e r i , Batı A l m a n y a , İ n g i l t e r e , J a p o n y a v e Kanada g i b i s a n a y i ­
leşmiş v e y a g e l i ş m i ş ü l k e l e r ile B a h r e y n , Birleşik A r a p
Emirlik­
l e r i , K u v e y t , Katar, S u u d i A r a b i s t a n v e U m m a n g i b i p e t r o l ihraç
e d e n ü l k e l e r o l m a k ü z e r e 10 ü l k e yer
almaktadır.
Sınırlı bir k o n v e r t i b i l i t e n i n ihdası i ç i n , s ö z k o n u s u 12 t a h d i ­
d i n uygulanmaması koşulu gerekli
değildir.
I M F a n l a ş m a s ı n ı n VIII ci m a d d e s t a s ü n ü k a b u l e t m i ş Fon'a
üye ülkelerin uygulamada
vertibilite
kurallarına
F o n ' u n t a n ı m l a d ı ğ ı v e anladığı
riayet
etmediği
görülmektedir.
kon­
Örneğin
1979 yılı s o n u n d a İ t a l y a , G ü n e y A f r i k a v e N i k a r a g u a g i b i ü l k e ­
ler F o n ' u n
işlemlerle
sınırlı
konvertibilite
ilgili ödemelerde
için t i t i z l i k l e ö n e s ü r d ü ğ ü
tahditlerin
kırı o l a r a k cari i ş l e m l e r d e t a h d i t l e r
kaldırılması
ilkesine
uygulamaktadırlar.
cari
ay­
G e n e l o l a r a k y u k a r ı d a b e l i r t i l e n 10 ü l k e dışında F o n ' u n VIII
ci m a d d e s i g e r e ğ i n c e paralarını k o n v e r t i b l (kılan d i ğ e r
ülkelerin
12 t a h d i t t e n ç e ş i t l i l e r i n i z a m a n z a m a n u y g u l a d ı k l a n g ö r ü l m e k t e ­
dir.
Örneğin;
Avusturya;
1 . S e r m a y e h a r e k e t l e r i y l e i l g i l i o l m a k üzere 1
adet tahdit
Fransa;
uygulamaktadır.
1 . Sermaye h a r e k e t l e r i 2. Kullanılacak para b i ­
r i m l e r i 3. İ t h a r a c a t t a n e l d e e d i l e n
yetkili
adet tahdit uygulamaktadır.
İtalya;
dövizlerin
m e r c i l e r e yatırılması o l m a k
üzere 3
Fransa'nın
y ı l ı n d a cari işlemler
ile ile ilgili
tahditler uyguladığı
görülmüştür,
1983
ödemelerde
1979 yılı s o n u i t i b a r i y l e , 1 . Cari işlemler
ite
ilgili ödemelerde
ile
2. S e r m a y e h a r e k e t l e r i
g ö r ü n m e y e n k a l e m l e r için özel k a m b i y o k u r u
3. S e r m a y e h a r e k e t l e r i
ile
ilgili
ödemelerde
t a h d i t 4 . K u l l a n ı l a n yabancı paralarda
lerde)
a y ı r ı m 5. İhracattan d o ğ a n
(döviz­
dövizlerin
M e r k e z Bankasına v e y a y e t k i l i m e r c i l e r e y a ­
tırılması z o r u n l u l u ğ u o l m a k üzere 5 adet t a h ­
dit
uygulamaktadır.
İtalya b i l a h a r e 1982 y ı l ı n d a cari işlemler
ilgili ödemeler
maye
ile
ü z e r i n d e k i t a h d i t l e r e v e ser­
hareketleri
ile
i ç i n ayrı k a m b i y o
görünmeyen
kuru rejimi
kalemler
uygulamasına
son v e r m i ş t i r .
Belçika —
1 . S e r m a y e h a r e k e t l e r i ile g ö r ü n m e y e n k a l e m -
Lüksemburg;
ler ile i l g i l i işlem için a y r ı k u r
uygulamakta­
dır. Belçika'da ç i f t d ö v i z piyasası s ö z k o n u s u ­
d u r . 2 , İthalat v e 3. İhracat için b i r d e n fazla
kullanılması, 4.
Kullanılan
dövizler
arasında
ayırım, 5. İhracattan d o ğ a n dövizlerin M e r k e z
Bankasına v e y a y e t k i l i
mercilere
o l m a k üzere 5 a d e t t a h d i t
yatırılması
uygulanmaktadır.
U y g u l a m a l a r K o n v e r t i b i l i t e n i n sert bir sistem o l a r a k e l e a l ı n ­
madığını göstermektedir.
Beynelmilel
Para Fonu
Konvertibilite
u y g u l a y a n ü l k e l e r d e geçici o l a r a k k o n t r o l v e t a h d i t l e r e b a ş v u r u l ­
m a s ı n ı , ö z e l l i k l e s e r m a y e h a r e k e t l e r i ü z e r i n d e sınırlamalar u y g u ­
lanmasını m a k u l
karşılamaktadır.
V ~
TÜRKİYE'NİN DÖVİZ KURU SİSTEMİ VE KONVERTİBİLİTEYİ ENGELLEYEN KISTASLAR KARŞISINDA KAM'
BİYO MEVZUATINDAKİ TAHDİTLERİN VE 28 SAYILI •
KARARIN İNCELENMESİ
T ü r k i y e IMF anasözleşmesi ç e r ç e v e s i n d e 1 9 7 3 yılı d ö n e m i n e
kadar " A y a r l a n a b i l i r
Sabit K a m b i y o K u r u " s i s t e m i n e b a ğ l ı
kal­
mıştır. 1 9 7 3 y ı l ı n d a B r e t t o n W o o d s Sistemi, p a r i t e v e a y a r l a n a ­
b i l i r s a b i t k a m b i y o sistemi " d e f a c t o " sona e r d i k t e n sonra ü l k e ­
l e r i n a l t e r n a t i f k a m b i y o s i s t e m l e r i arasında seçim y a p m a z o r u n ­
l u l u ğ u d o ğ m u ş v e IMF, ülkeleri kendi e k o n o m i k bünyelerine g ö ­
re u y g u n k a m b i y o s i s t e m i n i n s e ç i m i n d e serbest bırakmıştır.
1 9 7 3 y ı l ı n d a n i t i b a r e n b i r ç o k batı ü l k e l e r i d ö v i z
d o l a r a karşı d a l g a l a n m a l a r ı n ı serbest b ı r a k m ı ş l a r v e
kurlarının
uluslararası
k a m b i y o k u r u s i s t e m i n d e e s n e k v e y a dalgalı k u r sistemi v e b u ­
nun çeşitlerinin uygulanmasına
Türkiye
geçilmiştir.
1 9 7 4 - 1 9 7 9 yılları arasında g e r e k
ve gerekse içinde b u l u n d u ğ u
ekonomik
ekonomik
yapısı
koşullar karşısında
ne
serbest b i r d a l g a l a n m a v e n e d e bir sepete v e y a - g ö s t e r g e l e r e b a ğ l ı
o l a r a k e s n e k bir k a m b i y o k u r u sistemi u y g u l a m a s ı olanağı b u l a ­
mamıştır.
1 9 7 4 ila M a y ı s 1981 d e v r e s i n d e T ü r k i y e n i n K a m b i y o
Kuru
Sistemi " D o l a r a Bağlı v e Farklı O l a r a k Saptanan D ö v i z K u r u Sis­
t e m i " olarak tanımlanabilir.
(25)
Bu d e v r e d e T-C. M e r k e z Bankası uluslararası k a m b i y o p i y a ­
salarında y a b a n c ı paraların A B D Doları karşısındaki
dalgalanma
v e y a d e ğ i ş m e l e r i n e paralel o l a r a k , a r b i t r a j y o l u ile s p e k ü l a s y o n ­
ları ö n l e m e k için T ü r k Lirasının dış d e ğ e r i n i
(döviz kurunu)
za­
man zaman değiştirerek saptamak y ö n t e m i n i tercih etmiştir. T . C
M e r k e z Bankasınca d ö v i z k u r l a r ı n ı n t e s p i t i n d e yabancı p a r a l a r ı n
Türk Lirası d e ğ e r l e r i n i , yabancı paraların ( d ö v i z l e r i n ) çapraz kur­
lan arasında f a r k l ı l ı k yaratılmaması ilkesi de b i l a h a r e b e n i m s e n ­
miştir.
(25) Beynelmilel Para Fonunun yıllık raporlarında kambiyo kuru s i s t e m l e r i ile
ilgili t a s n i f l e r d e Türkiye'nin 1981 Haziran ayına kadar bu başlık altın­
da g ö s t e r i l m i ş t i r . IMF Annuals Reports. 1974 appendix i. S. 79 1978,
1979 appendix I. sahife 100, 1980 appendix 1 S. 108, 1981 appendix 1.
S. 118.
T ü r k i y e ' n i n ö z e l l i k l e 1%0^îı y ı l l a r ı n d a n
i t i b a r e n , sanayileş­
m e d e ithalat i k a m e s i stratejisi n e d e n i ile d e n g e d ö v i z k u r u v e y a
g e r ç e k ç i d ö v i z k u r u n u y a n s ı t m t y a n aşırı d e ğ e r l e n d i r i l m i ş b i r d ö ­
v i z k u r u p o l i t i k a s ı u y g u l a m a s ı karşısında t e k b i r para b i r i m i
(Do­
lara)
bağlı bir k a m b i y o k u r u sistemine benzer bir döviz
kuru
s i s t e m i n i n 197011 y ı l l a r d a n i t i b a r e n u y g u l a n m a s ı n a d e v a m
edil­
mesi T ü r k e k o n o m i s i n d e d a i m a b i r d e n g e s i z l i k u n s u r u o l u ş m a s ı ­
na n e d e n o l m u ş t u r . Bu t i p bir k u r p o l i t i k a s ı v e k a m b i y o
kuru
s i s t e m i u y g u l a m a s ı r e s m i d ö v i z k u r u y a n ı n d a paralel d ö v i z k u r ­
ları o l u ş m a s ı n a , çeşitli s e k t ö r l e r d e r a n t
(ihracatta)
(ithalatta)
ve
kayıplann
o l u ş m a s ı n a v e b ö y l e c e s e k t ö r l e r arasında
optimum
k a y n a k d a ğ ı l ı m ı n ı n b o z u l m a s ı n a y o l açmıştır.
A —
D ö v i z K u r l a r ı n ı n G ü n l ü k Saptanması :
1 M a y ı s 1981 t a r i h i n d e n
i t i b a r e n T.C. M e r k e z
Bankasınca
" D ö v i z Kurlarının G ü n l ü k Olarak Ayarlanması" yönteminin
galı v e y a e s n e k
kur, b)
kambiyo
kuru sisteminin
a)
Bağımsız
dal­
dalgalı
K o n t r o l l ü d a l g a l ı k u r , c) Belli g ö s t e r g e l e r e g ö r e a y a r l a ­
nabilen esnek kur çeşitlerinden hangisinde tasnif
edilebileceği
tartışılabilir.
B e y n e l m i l e l Para F o n u ' n u n
1982 v e 1983 y ı l l ı k
raporların­
d a k i k a m b i y o k u r u d ü z e l t m e l e r i İle i l g i l i t a b l o s u n d a ( 2 6 )
y e ' n i n d ö v i z k u r u s i s t e m i n i fazla esnek k u r s i s t e m i n i n
Türki­
"'Kont­
r o l l ü D a l g a l a n m a " çeşidi i ç i n d e t a s n i f e d i l d i ğ i g ö r ü l m e k t e d i r . A n ­
cak, T ü r k i y e ' d e serbest bir k a m b i y o piyasasının o l m a m a s ı v e M e r ­
k e z Bankasının s p e s i f i k b i r k u r ü z e r i n d e n k a m b i y o
piyasasında
her z a m a n d ö v i z a l ı p v e satarak m ü d a h a l e e t m e s i o l a n a ğ ı
bu­
l u n m a m a s ı karşısında g ü n l ü k d ö v i z k u r l a r ı a y a r l a m a l a r ı n ı n
kont­
r o l l ü d a l g a l ı k u r s i s t e m i n i n t ü m koşullarını v e n i t e l i k l e r i n i
yan­
sıttığı s ö y l e n e m e z .
(26) IMF Annua! Report 1982. S. 59 ve 1983. S. 66. Tabloya göre Kontrol­
lü Dalgalanma v e Bazı Göstergelere g ö r e ayarlanan döviz kuru siste­
mine dahil ülkeler aşağıda g ö s t e r i l m i ş t i r .
a) Kontrollü Dalgalanma : A r i an tin, Avusturya, Kostarika, Ekvator, Yuna­
nistan, İzlanda, Hindistan, Endonezya^ Kore, Meksika, Maroc, Yeni Ze­
landa, Nijerya, Filipin, Sieria Leona, İspanya, Srilanka, Türkiye, Ugan­
da, Yugoslavya.
b) Belli Göstergelere göre ayarlanan kur sistemi : Brezilya, Şili, Kolom­
biya, Peru, Portekiz.
c) Bağımsız Dalgalanma : Kanada, İsrail, Japonya, Lübnan, Cenubi A f r i k a .
İngiltere, A m e r i k a Birleşik Devletleri, Uruguay.
Diğer t a r a f t a n d ö v i z k u r l a r ı n ı n g ü n l ü k s a p t a n m a s ı n d a
para
o t o r i t e l e r i n c e k u l l a n ı l a n sarih g ö s t e r g e l e r i n ilan e d i l m i ş o l m a m a ­
sı, v e y a Brezilya v e Ş i l i ' d e o l d u ğ u g i b i d ö v i z k u r l a r ı n ı n e n d e k s l e n m e s i y ö n t e m i n i n k u l l a n ı l m a m a s ı n e d e n i ile G ü n l ü k k u r a y a r ­
lanma y ö n t e m i n i n esnek kur sisteminin belirli göstergelere g ö r e
a y a r l a n a n k u r u n e v i o l d u ğ u da ileri s ü r ü l e m e z . Para
otoriteleri
g e n e l l i k l e A B D v e Batı A l m a n y a f i y a t e n d e k s i v e y a başlıca ticari
partenerlerin
yat
endeksi
gösterge
tartılı f i y a t
arasındaki
ve faktörlere
endeksi
ortalaması
artış f a r k l a r ı n ı
ile T ü r k i y e ' n i n
esas alacak, d i ğ e r
istinaden d ö v i z
kurlarını aylık
fi­
bazı
olarak
% 2 - 3veya 5 oranında mini devalüasyonlara tabi tutarak
ayar­
lanması i l k e s i n i b e n i m s e m i ş o l d u k l a r ı g ö r ü l m e k t e d i r .
İç v e
(27)
dış f i y a t f a r k l a r ı n ı n g i d e r i l m e s i , g e r ç e k ç i d e n g e k u r u n u n s a ğ l a n ­
ması v e ihracatın d ö v i z k u r u aracılığı ile t e ş v i k i n i a m a ç l ı y a n d ö ­
v i z k u r u p o l i t i k a s ı n ı n , T ü r k i y e ' n i n e n f l a s y o n o r a n ı n ı n ticarî
tenerlerin enflasyon oranı seviyesine düşürülünceye
v a m e t m e s i e ğ i l i m i s ö z k o n u s u d u r . Kısa d ö n e m d e
par­
kadar de­
resmi
ile p a r a l e l d ö v i z k u r l a r ı arasında f a r k l a r ı n oluşmasını
kurları
önlemek
o r t a v e u z u n d ö n e m d e ise g e r ç e k ç i bir d ö v i z k u r u n a d ı ş t i c a r e t t e
t a h d i t l e r i n kaldırılması karşısında ulaşılmasını ö n g ö r e n k u r
poli­
t i k a s ı n ı n , ö d e m e l e r d e n g e s i n i n v e arzu e d i l e n b ü y ü m e hızı h e d e f i ­
n i n sağlanması ile n e ö l ç ü d e b a ğ d a ş a b i l d i ğ i d e ayrıca i n c e l e n m e ­
ğe değer bir sorundur.
B —• D a l g a l a n m a
Benzerî
(Pseudo
Floating)
Sınırlı v e K o n t r o l l ü D a l g a l a n m a
Deneyi
mi?
mı?
2 9 . 1 2 . 1 9 8 3 t a r i h i n d e n i t i b a r e n M e r k e z Bankasınca işlem y a ­
p ı l a n t ü m d ö v i z l e r i n alış v e satış k u r l a r ı n ı n T . C M e r k e z
Banka­
sınca
sadece
saptanmasına
son v e r i l e r e k
Merkez
Bankasının
A . B . D . Dolarının esas k u r u n u g ü n l ü k o l a r a k t e s p i t v e ilan e t m e s i
ve yetkili bankaların
t e s p i t e d i l e n esas k u r u n
% 6 altında
ve
ü s t ü n d e o l m a k ü z e r e d ö v i z l e r i n alış v e satış k u r l a r ı n ı , d ö v i z alış
v e satış k u r l a r ı a r a s ı n d a k i f a r k ı n ±
% 2 marjı a ş m a m a k
kaydıy-
ie, serbestçe t e s p i t e d i l m e s i ilkesi k a b u l e d i l m i ş t i r . B ö y l e c e , d ö ­
v i z i ş l e m l e r i y a p m a y a y e t k i l i b a n k a l a r a , d i ğ e r bir d e y i m l e
pozisyonu tutan bankalara, ithalat-ihracat v e diğer
belli
bir
günlük
kasınca çapraz
döviz
kur
kuru
bazından
uygulanması
saptanan
yerine
.doların
döviz
işlemlerinde
Merkez
esas
Ban­
kurunun
(27) Turkey II, The Rough Road f o r Turgut Özal, Institutional Investor Ja­
nuary 1984, S. 104.
±
% 6 o r a n ı n d a k i marj d a h i l i n d e d o l a r ı n v e çapraz k u r l a r a g ö r e
d i ğ e r d ö v i z k u r l a r ı n ı n serbestçe s a p t a m a k o l a n a ğ ı sağlanmıştır.
Bu döviz kuru
mekanizması, pratikte dalgalanma
benzerî
" P s e u d o f l o a t i n g " s i s t e m i v e y a daha basit t a b i r l e " p e n c e r e " sis­
t e m i olarak vasıflandırılmıştır.
Bir k a m b i y o k u r u m e k a n i z m a s ı n ı sabit, d a l g a l ı v e y a e m e k l i yen
(Crawling)
k u r s i s t e m i v e b u n l a r ı n çeşitleri
içinde
tasnif
e t m e y i pratikte teoriden daha güç o l d u ğ u n u söyliyebiliriz.
Kambiyo kuru düzeltmelerinde, d ö v i z kurlarına veya
saya m ü d a h a l e k a i d e l e r i ile k u r l a n n y e n i d e n h i z a y a
(realignment)
piya­
getirilmesi
u s u l l e r i v e dış k r e d i m e k a n i z m a s ı , d ö v i z
kurları
arasında m e y d a n a g e l e n f a r k l a r ı n v e y a g e r g i n l i k l e r i n h a f i f f e t i 1m e s i n d e başlıca iki a l e t t i r . Bu a l e t l e r i n kullanılış ö l ç ü v e amacı
kambiyo
kuru sisteminin
veya değiştirilemiyen
niteliğine göre değişir. Ö r n e ğ i n
(ırreversibt)
sabit bir
kambiyo
sert
kuru
re­
j i m i n d e d ö v i z k u r l a n a r a s ı n d a k i g e r g i n l i k l e r yalnızca k r e d i v e y a
t r a n s f e r m e k a n i z m a s ı aracılığı ile g i d e r i l i r . Dalgalı k u r h a t t a sa­
b i t d a l g a l ı ( A v r u p a Para S i s t e m i ) k u r s i s t e m i n d e m ü d a h a l e v e y e ­
n i d e n hizaya g e t i r m e
(realignment)
sındaki gerginliklerin giderilmesinde
araçları d ö v i z
k u r l a r ı ara­
kullanılır.
D ö v i z k u r l a r ı n ı n bağlı o l d u k l a r ı tek y a b a n c ı para
d o l a r a , SDR'a v e y a s e p e t e v e y a bir g r u p p a r a y a
S i s t e m i n d e ECU)
birimine,
(Avrupa
nazaran b e l l i b i r marj d a h i l i n d e
Para
dalgalanması
h a l i n d e k a m b i y o sistemlerini dalgalı kur veya dalgalanma
ben­
z e r i o l a r a k n i t e l e n d i r m e k y e r i n e " s ı n ı r l ı e s n e k " k u r sistemi d e y i ­
m i n i n daha g e ç e r l i v e d o ğ r u olacağı k a n ı s ı n d a y ı z . Sabit ayarla­
nabilir
k a m b i y o kuru sisteminde de kurların
bağlı veya
ilişkili
o l d u ğ u para b i r i m i esasına nazaran b i r d a l g a l a n m a marjı s ö z k o ­
n u s u o l a b i l i r . Ö r n e ğ i n , S o m o l i v e Z a m b i a ü l k e l e r i , paraları SDR^a
bağlı
olarak
maktalar
sabit ayarlanabilir
ve döviz
k u r l a r ı ile
kambiyo
kuru
SDR arasında
da sabit b i r marj m u h a f a z a e d i l m e k t e d i r .
sistemi
±
% 2,25
uygulaarasın­
(28)
D ö v i z k u r u n u n , t e k bir para b i r i m i n e , b i r g r u p paraya v e y a
sepete
bağlı
kambiyo
kuru
sisteminde
dalgalanma
marjının
% 1-2 o r a n ı n ı aşmaması h a l i n d e " s ı n ı r l ı esnek k a m b i y o k u r u re­
jimi"
sözkonusudur.
(28) Tek bir paraya bağlı sabit kambiyo rejiminin özelliği dalgalanma marjının
s ı f ı r veya ç o k küçük olmasıdır. Nadiren marj
olabilir.
±
Vo 1 oranından fazla
ö r n e ğ i n , d ö v i z k u r l a n t e k bir p a r a y a , özel ç e k m e h a k l a r ı n a
(SDR) b a ğ l ı o l a n B a h r e y n , Katar, S u u d i A r a b i s t a n , A r a p Birleşik
K r a l i ı k l a n ' n d a d ö v i z k u r u SDR ile s a b i t ilişkili o l a r a k
saptanmış
v e d ö v i z k u r l a r ı SDR'a nazaran ± % 7,25 o r a n ı n d a bir m a r j k a ­
bul edilmiştir.
Başlıca ticari p a r t e n e r l e r i n
ağırlıklı o l a r a k
sepet
paralara g ö r e d ö v i z k u r u sistemi u y g u l a y a n H i n d i s t a n , d ö v i z k u ­
r u n a , s e p e t e n a z a r a n ± % 5 bir d a l g a l a n m a marjı u y g u l a m a k t a d ı r .
Bir g r u p p a r a y a b a ğ l ı o r t a k parasal i ş b i r l i ğ i n i içeren d ö v i z
k u r u s i s t e m i n d e , ö r n e ğ i n A v r u p a Para Sistemi ( E M S ) ' n d e
k u r l a r ı n ı n d a l g a l a n m a sınırı A v r u p a Para B i r i m i
döviz
(ECU) y e g ö r e
s a p t a n a n esas k u r v e y a cross-control r a t e nazaran ± % 2 , 2 5 o r a ­
n ı n d a d ı r . İ t a l y a ' n ı n b u sınırı istisnai o l a r a k % 6 o r a n ı n d a s a p t a n ­
mıştır. A v r u p a K a m b i y o M e k a n i z m a s ı , a ) M i j d a h a l e k a i d e l e r i ( I n ­
tervention)
b) Yeniden düzeltme
(realignment)
u s u l l e r i açısın­
dan değerlendiğinde;
M ü d a h a l e k a i d e l e r i — Yılan ( s e r p a n t ) -> esnek d ö v i z k u r u
sistemi
Yeniden hizaya getirme usulleri (29)
(realignment)
emekli-
y e n sabit k u r s i s t e m i ( c r a w l i n g p e g ) e ğ i l i m i n d e o l d u ğ u s ö y l e n e ­
bilir.
A v r u p a K a m b i y o M e k a n i z m a s ı , sınırlı e s n e k d ö v i z k u r u sis­
temi içinde tasnif
edilebilir.
Bu a ç ı k l a m a l a r karşısında 2 9 . 1 2 . 1 9 8 3 t a r i h i n d e y e t k i l i b a n k a ­
l a r ı n , T.C. M e r k e z
Bankasınca
saptanan d o l a n n
esas
kurunun
± % 6 o r a n ı n ı a ş m a m a k k a y d ı y l e b e l l i marj d a h i l i n d e serbestçe
d ö v i z kurlarını tespit etmeleri mekanizması "sınırlı esnek
biyo sistemi" adıyla
kam­
adlandırılır.
Bu s i s t e m l e . B a n k a l a r ı n ± % 6 d a l g a l a n m a l i m i t i i ç i n d e g ü n ­
l ü k d ö v i z k u r l a r ı n ı serbestçe t a y i n e d e b i l m e l e r i
bir ö l ç ü d e
arz
v e t a l e p m e k a n i z m a s ı aracılığı ile oluşacak d ö v i z k u r u n u n sınırlı
dalgalanma içinde gelişmesine imkân verilmek
istenmiştir.
(29) Yeniden hizaya getirme (realignement), başlangıçta ödeme bilançosun­
da temel ( f u n d e m e n t a l ) dengesizliklerin giderilmesi için ö n g ö r ü l m ü ş ­
tür. Fakat bilahare, farklı enflasyon oranlarını v e politikalarını tutarlı
ve uygun hale getirebilmek için de kullanılmaya başlamıştır. Bkz. Tommaso Padoa - Schioppa The E.M.F. : Topic f o r Discussion, Banco NaîCionale Del Lavora Quarterly Review September 1980.
Ancak, Merkez Bankasının, d ö v i z kurlarının ^
% 6 dalgalan­
m a l i m i t v e y a marjı aşması h a l i n d e n e ş e k i l d e m ü d a h a l e e d e c e ğ i ­
n i n s a r i h o l a r a k b e l i r t i l m e m e s i . M e r k e z Bankasının belli b i r spesi»
f i k k u r d a n h e r z a m a n d ö v i z a l ı p s a t m a y a hazır o l d u ğ u e ğ i l i m i n i n
belirtilmemesi uygulanan mekanizmanın "Kontrollü Dalgalanma"
n i t e l i ğ i n d e o l m a s ı n j d a ö n l e m i ş t i r . Esasen serbest b i r d ö v i z p i y a ­
sasının o l u ş m a d ı ğ ı b i r e k o n o m i d e b ö y l e bir m e k a n i z m a n ı n b a ­
san şansı z a y ı f t ı r . D a l g a l a n m a sınırının saptanması M e r k e z B a n ­
kasının m ü d a h a l e e t m e k
fonksiyonunu
da b i r ö l ç ü d e
bertaraf
ediyordu.
T.C. M e r k e z Bankasınca a r z u e d i l e n sınırlı d a l g a l a n m a
esnek kambiyo sisteminin
aşağıdaki şekilde
1)
2)
uygulamadaki
başlıca
veya
aksaklıklarını
sıralayabiliriz.
T ü r k i y e ' d e serbest b i r d ö v i z piyasasının b u l u n m a m a s ı .
Y e t k i l i b a n k a l a r ı n ± % 6 dalgalanma sınırının üst l i m i t i ­
n i k u l l a n a r a k d ö v i z k u r l a r ı n ı saptamasL
3)
T.C. M e r k e z Bankası d o l a r esas k u r u v e çapraz
kurlara
n a z a r a n d ö v i z k u r l a r ı n ı daha k ü ç ü k b i r marj l i m i t i
için­
d e saptanmıştır. T.C. M e r k e z Bankası k u r l a r ı ile b a n k a ­
ların d ö v i z k u r l a r ı arasında ö n e m l i f a r k
oluşmuştur.
Ö r n e ğ i n , 2 9 . 1 2 . 1 9 8 3 t a r i h i n d e M e r k e z Bankasınca s a p t a n a n
d o l a r ı n esas k u r u 1 $ = 2 8 2 , 8 0 TL
T.C. M e r k e z Bankası d o l a r d ö v i z k u r u
Alış
Satış
280.00 TL
2 8 5 . 6 0 TL
Esas k u r a g ö r e d ö v i z k u r l a n d a l g a l a n m a s ı
± % 2 oranında
D ö v i z alış v e satış k u r l a r ı f a r k ı
Bankalar Dolar D ö v i z k u r u (İş Bankası)
±% 2
"
Alış
Satış
293.89 TL
2 9 9 . 7 7 TL
Dolar esas k u r a g ö r e d a l g a l a n m a sının
± % 6 oranında
A l ı ş v e satış k u r l a r ı a r a s ı n d a k i f a r k
± % 2
T.C. M e r k e z Bankası b i l a h a r e d o l a r ı n esas k u r u n a
nazaran
alış v e satış k u r l a r ı sınırını ± % 0,5 v e alış v e satış k u r l a r ı a r a ­
sındaki farkı ± % 1 oranına
3 Ocak 1984
indirmiştir.
Esas K u r : 2 8 9 . 9 5 TL
T.C. M e r k e z Bankası Dolar d ö v i z k u r u
B a n k a l a r Dolar d ö v i z k u r u
( İ ş Bankası)
Alış
Satış
288.50 TL
2 9 1 . 3 9 TL
301.31 TL
307.34TL
Bankalar esas kura g ö r e ±.%
l i k l e üst l i m i t i n i
6 dalgalanma smınnın g e n e l ­
kullanmışlardır.
T . C M e r k e z Bankası d ö v i z k u r l a r ı ile B a n k a l a r ı n , üst
k u l l a n a r a k saptaması n e d e n i ile, d ö v i z k u r l a r ı arasındaki
önemli farkın
limiti
oluşan
( 1 0 - 1 2 TL) v e d i ğ e r a k s a k l ı k l a r ı n b e r t a r a f
edil­
mesi amacı ile 13 O c a k 1 9 8 4 t a r i h i n d e T.C. M e r k e z Bankası d o ­
lar esas k u r u n a n a z a r a n d ö v i z alış v e satış k u r l a r ı n ı yaklaşık ±
oranında saptamak zorunda
%6
kalmıştır.
12 O c a k 1 9 8 4 t a r i h i n d e Dolar esas k u r u
293,61 TL
T.C. M e r k e z Bankasının d ö v i z k u r u
Alış
Satış
2 9 2 , 1 5 TL
2 9 5 , 0 7 TL
13 O c a k 1984 t a r i h i n d e esas k u r
-
T.C. M e r k e z Bankası d ö v i z k u r l a r ı
Alış
Satış
3 0 7 , 2 2 TL
3 1 1 , 5 2 TL
Esas k u r a
oranına
göre
döviz
satış k u r u
294,72TL
dalgalanma
sınırı
% 5,7
yükseltilmiştir.
Esas k u r a g ö r e d ö v i z alış k u r u d a l g a l a n m a sınırı % 4 , 2 o r a ­
nına
yükselmiştir.
oranında
olmuştur.
Bankalar
Döviz
Alış
ve
satış k u r l a r ı
Kuru
arasındaki
Alış 3 0 6 , 2 8 TL
fark
% 1,4
Satış 3 1 2 , 4 0 TL
Esas kura g ö r e d a l g a l a n m a sınırı % 6 o r a n ı n d a u y g u l a n m ı ş t ı r .
13.1.1984 t a r i h i n d e T.C. M e r k e z Bankasının d ö v i z alış k u ­
r u n u 2 9 2 . 1 5 T L ' d e n 3 0 7 . 2 2 TL'ye ç ı k a r m a s ı y l e T ü r k Lirası
oranında devalüe edilmiş
% 5
olmaktadır.
T.C. M e r k e z B a n k a s ı n ı n d o l a r esas k u r u n a nazaran d ö v i z alış
k u r u n u % 5 , 7 o r a n ı n d a saptaması ile T.C. M e r k e z Bankası d ö v i z
kurJan ile B a n k a l a r ı n d ö v i z k u r l a r ı arasındaki f a r k a s g a r i y e i n d i ­
r i l m i ş t i r . Fakat B a n k a l a r ı n T ü r k Lirasının dış d e ğ e r i n i n % 6 o r a ­
n ı n d a d a l g a l a n m a sınırı i ç i n d e saptanmasına i m k a n v e r e n
li d a l g a l a n m a m e k a n i z m a s ı n ı n
u y g u l a n m a s ı f i i l e n % 0,3'e
r i l m i ş v e y a b u s i s t e m i n işlerliği v e ö z e l l i ğ i
4 — 2 8
desi
Bankaların
kesin
alışını
indi­
kalmamıştır.
sayılı karara i l i ş k i n 8 4 / 1 sayılı t e b l i ğ i n 8 ' n c i
gereğince.
sinir­
yaptıkları
mad­
dövizlerin
% 2 0 ' s i n i M e r k e z Bankalarına d e v r i m e c b u r i y e t i karşısında
(30)
M e r k e z Bankası k u r l a r ı ile B a n k a l a r ı n d ö v i z k u r l a r ı arasındaki f a r k
n e d e n i ile B a n k a l a r ı n d ö v i z d e v i r l e r i n d e z a r a r d a n k u r t a r ı l m a s ı d a ,
u y g u l a m a d a g i d e r i l m e s i g e r e k e n e n ö n e m l i bir a k s a k l ı k t ı . B u n ­
lardan başka;
5 —
İhracatta v e r g i i a d e s i n i n hesabında M e r k e z Bankası k u ­
r u n u n esas a l ı n m a s ı n ı n y a r a t t ı ğ ı f a r k l ı l ı k ,
6 —
G ü m r ü k l e r i n M e r k e z Bankası d ö v i z k u r l a r ı n ı esas a l ­
ması n e d e n i i l e ithalatta f o n a t a b i m a l l a r ı n g ü m r ü k v e r g i s i v e f o n
değerlerinin
hesaplanmasında
Merkez
Bankası
KuHarı
ile
Ban­
k a l a r ı n d ö v i z k u r l a r ı a r a s ı n d a k i aşırı t u t a r s ı z l ı ğ ı n o r t a y a ç ı k a r d ı ­
ğı farklar,
-
7
nedeni
— ' M e r k e z Bankası k u r l a r ı n ı n daha u c u z olması
ile K a m u s e k t ö r ü i t h a l a t ı n ı n T . C M e r k e z Bankasına y ö n e l m e s i d e
M e r k e z Bankasının d ö v i z h i z m e t l e r i n i n a s g a r i y e i n d i r i l m e s i a m a ­
cına t e r s d ü ş m e s i , g i b i a k s a k l ı k l a r d a o r t a y a
çıkmıştır.
B u s o r u n l a r karşısında T.C. M e r k e z Bankası 13.1.1984 t a r i ­
h i n d e daha önce açıkladığımız şekilde döviz kurlarını yetkili ban­
k a l a r ı n d ö v i z k u r l a r ı n ı n % 6 d a l g a l a n m a l i m i t i n i n üst s e v i y e s i n e
yakın olarak saptamak zorunluluğunda
kalmıştır. Bu u y g u l a m a ­
nın
işlem
bir
amacı
da
Merkez
Bankasının
yaptığı
kurla/:
ile
b a n k a l a r ı n k u r l a r ı arasında f a r k ı n azaltılarak b a n k a l a r ı n T.C. M e r ­
k e z Bankasına hızlı d ö v i z d e v r i n i s a ğ l a m a k t ı .
Türk
Parasının K ı y m e t i n i
Koruma
Hakkındaki
2 8 sayılı karar ç e r ç e v e s i n d e d ö v i z k u r u s i s t e m i n d e k i
(T.P.K.K.H.)
sözkonusu
m e k a n i z m a , n e sınırlı d a l g a l ı k u r s i s t e m i n i n ö z e l l i k l e r i n i v e n e d e
kontrollü dalgalanma
ile u y g u l a m a d a
sisteminin
koşullarını
içermemesi
nedeni
başarılı o l a r a k i ş l e m e m i ş t i r . Yalnızca dış t i c a r e t
İ ş l e m l e r i n d e n d o ğ a n d ö v i z arz v e t a l e b i için r e s m i bir d ö v i z k u ­
r u piyasası o l u ş t u r u l a r a k b u
piyasaya
Merkez
Bankasının
belli
s p e s i f i k k u r l a r d a n her z a m a n m ü d a h a l e e t m e k o l a n a ğ ı y a r a t ı l s a y (30) NOT : T.C. Merkez Bankasının 21 Ocak 1984 tarihli talimatı gereğince,
Bankaların kesin alışını yaptıkları dövizlerin Vo20'sini devretme zorun­
lulukları 1 Şubat 1984 tarihinden itibaren kaldırılmıştır.
1 Şubat 1984'ten itibaren bankalar herhangi b i r tarihteki taahhütleri­
nin Vo40'dan fazla döviz varlığı bulunduramayacaklardır. Döviz varlık­
larının 10 milyon dolara kadar olan kısmı b u hesaplamanın dışında t u Uplacaktır. Bankalar, en az taahhütlerinin VolO'u kadar döviz variğı
bulunduracaklardır. Yukarıdaki 10 m i l y o n dolarlık miktar nazara itiba­
re alınmıyacaktır,
dı k o n t r o l l ü d a l g a l a n m a s i s t e m i n i n işlemesine i m k â n s a ğ l a n a b i ­
lirdi. Sermaye hareketleri v e g ö r ü n m i y e n
bir d ö v i z k u r u
kalemler
piyasası tesis e d i l e r e k , d ö v i z
için serbest
k u r l a r ı n ı n arz
t a l e p m e k a n i z m a s ı i ç i n d e d e n g e kura y a k l a ş m a e ğ i l i m i n d e
nebilirdi.
Bu s u r e t l e
konvertibilite
sistemine
geçiş
için
ve
izle­
önemli
b i r aşama d a s a ğ l a n m ı ş o l u r d u .
C —
28 Sayılı Kararın K o n v e r t i b i l i t e y e Geçişi K o l a y l a ş t ı r a n
Hükümleri :
1 _
TPKKH
2 8 Sayılı
Karara
İlişkin
84/1
Sayılı
Tebliğin
9. c u m a d d e s i n i n T ü r k i y e ' d e m u k i m şahısların b e r a b e r l e r i n d e d ö ­
v i z b u l u n d u r m a l a n n ı n h i ç b i r kayda t a b i o l m a m a s ı v e b u k i ş i l e r i n
s ö z k o n u s u d ö v i z l e r i bankalara y a t ı r a r a k alacakları d ö v i z h e s a p l a ­
rını serbestçe t a s a r r u f e d e b i l m e l e r i h ü k m ü , g e l e c e k t e k o n v e r t i b i l i ­
t e s i s t e m i n e g e ç i ş açısından ö n e m l i bir a d ı m d ı r .
2 —
Cari i ş l e m l e r l e i l g i l i olarak 8 4 / 1 sayılı t e b l i ğ i n
Bölüm
V M a d d e 1 ' d e k i ihracat b e d e l i d ö v i z l e r i n en az % 8 0 ' i n i
yurda
getirmek m e c b u r i y e t i ihdas edilerek bakiye % 20 dövizlerin y u r t
dışında d i ğ e r işlere tahsis e d i l m e s i v e y a b a n k a l a r d a açılacak d ö ­
v i z h e s a p l a r ı n d a serbestçe tasarruf e d i l e b i l m e s i h ü k m ü , k o n v e r t i ­
b i l i t e s i s t e m i n e g e ç i ş i kolaylaştırıcı
3 —' İthalat
a)
niteliktedir.
Rejiminde;
Fon ö d e m e k s u r e t i y l e serbestçe ithal edilecek m a l ­
lar g r u b u n u n
b)
genişletilmesi,
Serbest d ö v i z t e v d i a t h e s a b ı n d a n serbestçe i t h a l a t
yapılabilmesi olanağının tanınması,
c)
Libere
(serbest mallar)
yasak v e m ü s a d e y e
b a ğ l ı mallar
listesi ihdası y e r i n e ,
listesi dışında
kalan
ithali
malların
' i t h a l i serbest m a l l a r s a y ı l m a s ı " l i b e r a s y o n m i k t a r ı n ı n
artırıldığı
g ö r ü n ü m ü n ü vermektedir.
4 —
Ca M a d d e
paralar
Sermaye hareketleri
17 " M e n k u l
üzerinden
düzenlenen
y u r t dışında y e r l e ş i k
ile i l g i l i olarak B ö l ü m
kıymetlerin
ithal v e ihracı
menkul
IX, Kısım
ile
yabancı
kıymetlerin,
Türkiye'de
k i ş i l e r e satışı, d e v r i s e r b e s t t i r "
denilmek­
t e d i r . Bu h ü k ü m T ü r k i y e ' d e m u k i m şahısların y a b a n c ı para ile d ü ­
zenlenmiş menkul
kıymetleri
(Yabancı Hisse Senedi v e T a h v i l ­
leri v s . ) s e r b e s t ç e i t h a l i n e v e b u n l a r ı n T ü r k i y e ' d e satış v e d e v ­
rine
imkan
vermemektedir.
Yabancı
menkul
kıymet
ithali
için
m u k i m şahısların d ö v i z t a l e b i n i n bankalarca ifa e d i l i p e d i l e m e ­
y e c e ğ i h u s u s u sarih d e ğ i l d i r . D ö v i z t e v d i a t h e s a p l a r ı n d a n m u k i m
şahısların y a b a n c ı m e n k u l
k ı y m e t satın alarak T ü r k i y e ' y e
ithali
v e b a n k a p o r t f ö y l e r i n d e m u h a f a z a e t m e l e r i v e icabında satış v e
devir etmeleri d e men edilmiş bulunmaktadır.
M u k i m şahıslara y a b a n c ı m e n k u l k ı y m e t l e r ü z e r i n e p l a s m a n
y a p m a l a r ı h a k k ı t a n ı n m a m ı ş t ı r . Serm.aye h a r e k e t l e r i n d e k i
mukim
v e g a y r i m u k i m şahıs a y ı r ı m ı sınırlı k o n v e r t i b i l i t e n i t e l i ğ i n i
yan­
sıtmaktadır.
T ü r k i y e ' d e m u k i m şahısların y a b a n c ı m e n k u l k ı y m e t l e r ü z e ­
r i n e p l a s m a n y a p m a l a r ı ; a ) Satın a l ı n a n hisse s e n e d i v e t a h v i l a ­
t ı n y a b a n c ı borsada k o t e e d i l m i ş o l m a s ı , b )
Hisse s e n e t l e r i
ve
t a h v i l a t ı n b i r T ü r k b a n k a s ı n a t e v d i e d i l m e s i k o ş u l l a r ı ile s a ğ l a ­
nabilirdi.
M u k i m şahısların y a b a n c ı hisse s e n e d i y a t ı r ı m l a r ı n ı n T ü r k i ­
y e ' d e k i y e t k i l i b a n k a l a r vasıtasıyle y a p ı l m a s ı n a v e b u hisse se­
n e t l e r i n i y a b a n c ı m e m l e k e t l e r d e k i bir b a n k a d a bir T ü r k bankası
n a m ı n a da t e v d i e d i l m e s i k o ş u l l a r ı n ı n ihdası h a l i n d e s e r m a y e k a ç ı ş l a n n ı n ö n l e n m e s i v e y a s e r m a y e çıkışlarının k o n t r o l ü d e s a ğ ­
lanmış
olur.
ÖZET v e S O N U Ç
K o n v e r t i b i l i t e t e r i m i , b e y n e l m i l e l para s i s t e m i n e v e K o n v e r ­
t i b i l i t e n i n u y g u l a n ı ş ş e k l i n e g ö r e f a r k l ı a n l a m l a r taşır. B e y n e l ­
m i l e l a l t ı n para s i s t e m i n d e K o n v e r t i b i l i t e b e l l i m i k t a r a l t ı n t e m ­
sil e d e n b a n k n o t l a r ı n bankalarca
ca)
^
(özellikle Merkez
i s t e n d i ğ i a n d a serbestçe altına ç e v r i l e b i i m e s i
Bretton-Woods
anlaşması
çerçevesinde.
Bankaların­
anlamındadır.
Beynelmilel
Para
F o n u s ö z l e ş m e s i n d e ö n g ö r ü l e n k o n v e r t i b i l i t e s i s t e m i , g e r e k cari
işlemler v e gerekse sermaye hareketleri işlemleri nedeni ile bir
ü l k e d e k i m u k i m v e g a y r i m u k i m şahısların o ü l k e n i n parası v e y a
d i ğ e r yabancı paralar ile o l a n alacaklarını h a n g i sebeple olursa
o l s u n serbestçe i k t i s a p etmesi v e d i ğ e r y a b a n c ı paralara ç e v i r e b i l mesi v e serbestçe t r a n s f e r e d e b i l m e s i a n l a m ı n d a d ı r .
Konvertibi­
l i t e n i n b u m u t l a k v e geniş t a n ı m ı , u y g u l a m a d a IMF'ce d e k a b u l
e d i l e n bazı sınırlamalar ile bazı ü l k e l e r c e daraltılmış ş e k i l d e
de
k u l l a n ı l m a k t a d ı r . Ö r n e ğ i n , K o n v e r t i b i l i t e n i n yalnızca m u k i m şa­
hıslara tanınması v e y a K o n v e r t i b i l i t e n i n cari işlemlere
sermaye işlemlerine uygulanmaması
uygulanıp
gibi.
Uluslararası para v e dışticaret s i s t e m i n i n gelişmesi açısından
K o n v e r t i b i l t e n i n başlıca üç ideal k r i t e r i ş u n l a r d ı r :
1 —
Azami derecede çok taraflı ticaretin geliştirilmesi,
2 —
İstikrar t e m i n i
3 —
Beynelmilel
bestliğin
(Kambiyo kurları istikrarı),
ticaret v e ö d e m e s i s t e m i n d e azami
ser­
temini.
B e y n e l m i l e l a ç ı d a n k o n v e r t i b i l i t e n i n amacı b u üç ideal
kri­
ter arasında çelişki y a r a t m a d a n u z l a ş m a n ı n sağlanmasıdır.
Sermaye hareketlerinin ödemeler bilançosu üzerinde
tığı d e n g e s i z l i k l e r v e y a b o z u c u etkisi n e d e n i ile çağımızda
yarat­
kon­
v e r t i b i l i t e t e r i m i g e n e l o l a r a k , en a z ı n d a n , cari işlemler b i l a n ç o ­
s u n d a k i dışticaret
(ithalat v e ihracat)
v e ö d e m e işlemleri
üze­
r i n d e her t ü r l ü s ı n ı r l a m a l a r ı n kaldırılması ile ö z l e ş t i r i l m i ş t i r . B u ­
n u n l a b e r a b e r A l m a n y a , İsviçre, d o l a r para sahasına d a h i l
ülke­
ler v e b i r ö l ç ü d e Fransa v e İtalya s e r m a y e işlemleri i ç i n d e k o n • vertibilite sistemini
uygulamaktadırlar.
K o n v e r t i b i l i t e n i n n i t e l i ğ i h a k k ı n d a b u kısa a ç ı k l a m a d a n s o n ­
ra T ü r k i y e ' n i n ,
Avrupa
Para
Anlaşmasının yürürlüğe
girdiği
2 7 . 1 2 . 1 9 5 8 t a r i h i n d e n i t i b a r e n 2 5 y ı l l ı k bir s ü r e g e ç m e s i n e r a ğ ­
m e n , T ü r k lirasının k o n v e r t i b i l i t e s i n i t e m i n e d e m e m e s i n i n n e d e n ­
l e r i n i v e ö n ü m ü z d e k i 19801i y ı l l a r d a , ö z e l l i k l e 5. Plan d e v r e s i n d e
k o n v e r t i b i l i t e s i s t e m i n e geçiş i ç i n , alınması g e r e k e n
aşağıdaki şekilde özetlemek
1)
önlemleri
mümkündür.
1958 y ı l ı n d a n b e r i v e 15 y ı l l ı k p l a n d ö n e m i n d e T ü r k l i ­
rasının K o n v e r t i b i l i t e s i n i n
tanınmamasının temel
nedenini
plan
s t r a t e j i s i n i n f e l s e f e s i ile u y g u l a n a n d ö v i z k u r u , f a i z v e dışticaret
politikalarında aramak gerekir.
15 y ı l l ı k p l a n d ö n e m i n d e b ü y ü m e v e k a l k ı n m a stratejisi iç
t a l e b e d a y a n m ı ş v e s a n a y i l e ş m e d e ise d a y a n ı k l ı t ü k e t i m malları
ile ara m a l l a n ithalat ikamesi m o d e l i b e n i m s e n m i ş t i r .
Kalkınma
m o d e l i n d e ayrıca t a s a r r u f l a r ı n artırılması y e r i n e y a t ı r ı m l a r ı n teş­
viki
öngörülmüştür.
Kalkınma
modelinin
bu
felsefesi
gerçekçi
o l m a y a n v e h a t t a n e g a i f o l a n u c u z f a i z p o i t i k a s ı ile y a t ı r ı m m a l ­
ları ithalat m a l i y e t i n i n d ü ş ü r ü l m e s i amacı ile aşırı d e ğ e r l e n d i r i l ­
m i ş bir d ö v i z k u r u p o l i t i k a s ı u y g u l a n m a s ı n ı z o r u n l u
Gerçekçi o l m a y a n
ekonomide
kılmıştır.
nominal faiz ve döviz kuru
r a n t l a r ı n o l u ş m a s ı n a , adil o l m a y a n
politikaları
gelir
dağılımına
v e e k o n o m i k k a y n a k l a r ı n o l u m s u z k u l l a n ı m ı n a y o l açtığı g i b i a y n ı
zamanda enflasyonist sürecin devamına v e zaman zaman hızlan­
masına y o l açmıştır. 15 y ı l l ı k p l a n d ö n e m i n d e , çeşitli
kalkınma
p r o g r a m l a r ı n d a dış d e n g e n i n t e m i n e d i l e c e ğ i ö n g ö r ü l m ü ş o l m a ­
sına r a ğ m e n , n e dış d e n g e v e ne d e iç d e n g e s a ğ l a n a m a m ı ş t ı r .
Gerçekçi bir f i y a t mekanizması politikası uygulanmaması
sonu­
c u , f a i z , k a m b i y o k u r u , ücret, kâr v e mal f i y a t l a r ı arasındaki aşı­
rı f a r k l a r ı n d o ğ m a s ı n a n e d e n o l m u ş t u r .
Plan m o d e l l e r i n d e f i y a t istikrarı v e y a istikrarlı k a l k ı n m a
bir
amaç o l a r a k b e n i m s e n m e s i n e r a ğ m e n , y ü k s e k b ü y ü m e h z m a ulaş­
ma a r z u s u f i y a t istikrarına d a i m a t e r c i h e d i l m i ş , bir ö l ç ü d e e n f ­
lasyonist k a l k ı n m a m o d e l i b e n i m s e n m i ş t i r . İç t a l e b e d a y a n a n v e
g e r ç e k ç i o l m a y a n f a i z v e d ö v i z k u r u p o l i t i k a l a n ile d e s t e k l e n e n
ithalat ikamesi sanayileşme m o d e l i n i n T ü r k i y e ' d e sanayileşme v e
kalkınma
pcltikasında
ne ö l ç ü d e
başarılı o l d u ğ u
ve
böyle
bir
p o l i t i k a t e r c i h i n i n z o r u n l u o l u p o l m a d ı ğ ı t a r t ı ş ı l a b i l i n i r . 15 y ı l l ı k
p l a n d ö n e m i n d e iç v e dış d e n g e n i n s a ğ l a n a m a m a s ı
l i t e n i n en ö n e m l i şartının g e r ç e k l e ş m e m e s i n d e
Türk
faktör
Lirasının
Konvertibilitesinin
olmuştur.
ve
konvertibi­
bu
de sağlanamamasında
nedenle
başlıca
A
— 1980İÎ
Yıllarda Kanvertibiliteye i ç i ş i n Ö n Koşullan :
K o n v e r t i b i l i t e s i s t e m i n e geçiş d ö n e m i n d e , e k o n o m i n i n b ü y ü ­
m e modelinde ve uygulanacak döviz kuru, faiz
ticaret p o l i t i k a l a r ı n d a
(para)
v e dış
v e ayrıca k o n v e r t i b i l i t e s i s t e m i n i n
gerek­
t i r d i ğ i kurumsal v e idari v e h u k u k i mevzuat alanında radikal re­
f o r m l a r ı n y a p ı l m a s ı v e yapısal n i t e l i k g ö s t e r e n ö n l e m l e r i n
ması
alın­
zorunludur.
S ö z k o n u s u yapısal r e f o r m v e ö n e r i l e r i a ş a ğ ı d a k i ş e k i l d e sıra­
layabiliriz :
B —- B ü y ü m e M o d e l i v e E k o n o m i P o l i t i k a l a r ı Ü z e r i n d e
Görüşler :
1 —
Beşinci Beş Yıllık Planda, M i l l i G e l i r a r t ı ş ı n ı n , ihracat
s e k t ö r ü ile y a t ı r ı m malları ithal ikamesi sanayi s e k t ö r ü n d e k i g e ­
lişme ile sağlanması t e m e l strateji o l a r a k b e n i m s e n m e l i d i r .
Tür­
k i y e ' n i n s a n a y i l e ş m e s ü r e c i n i n t a m a m l a n m a s ı i ç i n , ithal i k a m e s i ­
n i n i k i n c i safhasını t e ş k i l e d e n ara m a l l a r ile ü r e t i m
(yatırım)
m a l l a r ı n ı n y e r l i ü r e t i m l e ikamesi p o l i t i k a s ı , zirai v e sanayi
ürün
i h r a c a t ı n ı n g e l i ş t i r i l m e s i p o l i t i k a s ı ile b i r l i k t e y ü r ü t ü l m e l i d i r .
Salt
ihracat s e k t ö r ü n ü n g e l i ş t i r i l m e s i ile s a n a y i l e ş m e s ü r e c i n i n t a m a m ­
lanması y e t e r l i v e g e r ç e k ç i
2 —
değildir.
Dış t a l e b e d a y a l ı b i r g e l i ş m e p o l i t i k a s ı
benimsenmeli,
ihracat a r t ı ş ı n ı n , k a p a s i t e , y a t ı r ı m v e ü r e t i m artışını
şekilde yönlendirilmesi öngörülmelidir,
sağlıyacak
ihraç malları ü r e t i m i dış
t a l e p k a d a r iç t a l e b i d e karşılayacak d ü z e y d e o l m a l ı d ı r . A k s i h a l ­
d e ihraç m a l l a r ı n ı n y u r t i ç i n d e f i y a t l a r ı n ı n y ü k s e l m e s i , e k o n o m i k
istikrarı v e f i y a t dengelerini
3 —- Y e n i
doğal
bozabilir.
kaynaklarımıza
s a ğ l ı y a n b i r ihracat p o l i t i k a s ı
4 —
dayalı
malların
üretimini
uygulanmalıdır.
K a l k ı n m a m o d e l i n d e özel s e k t ö r ü n b i z a t i h i k e n d i b ü n ­
yesinde ve firma
bazında
dış r e k a b e t v e
üretim
kapasitesinin
artıniması, t e k n o l o j i k g e l i ş m e n i n ve organizasyonun devamlı sağ­
l a n m a s ı , ü r e t i m m a l i y e t l e r i n i n dış piyasalar d ü z e y i n d e t e m i n i
ve
d i ğ e r h u s u s l a r d a d i n a m i k bir y a p ı sağlanması t e ş v i k e d i l m e l i
ve
b e n i m s e t i l m e l i d i r . Serbest piyasa m e k a n i z m a s ı n d a , uluslararasın­
da r e k a b e t , ü l k e l e r
arasında d e ğ i l
ülkelerin firmaları
arasında­
dır:
5 —
İhracat s e k t ö r ü n d e f i r m a l a n n dış r e k a b e t g ü c ü n ü n ar­
t ı r ı l m a s ı , e k o n o m i k karar o t o r i t e l e r i n i n m a k r o - d ü z e y d e aldığı t e ş ­
v i k e d i c i ö n l e m l e r k a d a r , hatta daha f a z l a , f i r m a l a r ı n m i k r o d ü -
z e y d e t e k n o l o j i v e f i n a n s m a n alanlarında r a s y o n e l g e l i ş m e l e r i n e
bağlı o l d u ğ u n u unutmamak
gerekir.
Bu n e d e n l e h ü k ü m e t l e r i n k a l ı n m a p l a n ı n d a k i h e d e f l e r e ulaş­
ması için s a p t a n a n m a k r o - e k o n o m i k
hangibir sektördeki birimlerin
politika önlemlerinin,
(firma ve kurumların)
her-
rasyonel
o l m a y a n d a v r a n ı ş l a r ı n d a n d o ğ a n zararların t e l a f i s i pahasına d e ­
ğ i ş t i r i l m e s i p o l i t i k a s ı n d a n kaçınılması ilke o l a r a k
benimsenmeli­
d i r . D i ğ e r b i r d e y i m l e m a k r o - e l k o n o m i k d e n g e l e r e ulaşılması için
öngörülen ve uygulanan
politika aletlerinin hedefleri,
örneğin
m ü s p e t reel f a i z , reel d ö v i z k u r u g i b i , m i k r o - e k o n o m i k
amaçlar
pahasına
6 —
saptırılmamalıdır.
K o n v e r t i b i l i t e s i s t e m i , b e y n e l m i l e l serbest piyasa e k o ­
n o m i s i n i n b i r a l e t i d i r . Dışticaret t a h d i t l e r i n i n , k a m b i y o k o n t r o l i a n n ı n kaldırılması v e g ü m r ü k t a r i f e l e r i n i n a z a m i d e r e c e azaltılması,
çok taraflı ticaretin geliştirilmesi v e beynelmilel ö d e m e sistemin­
d e serbestliğin temini konvertibilite sisteminin zorunlu koşulları­
dır,
T ü r k i y e 1 9 8 0 ' l i y ı l l a r d a k o n v e r t i b i l i t e y e geçiş safhasında
bu
k o ş u l l a n a d ı m a d ı m g e r ç e k l e ş t i r m e k zorundadır.' Bu koşullar "Ser­
best piyasa
ekonomi
politikası"
felsefesinin,
benimsenmesini
i ç e r m e k t e d i r . A n c a k ç a ğ ı m ı z d a k i serbest piyasa e k o n o m i s i f e l s e ­
fesini 19'uncu asırdaki Manchesteriens Liberalizminden ayırt et­
m e k gerekir. 1970'li yıllardan itibaren dünya ekonomisine hakim
o l a n e n f l a s y o n i s t e ğ i l i m l e r K e y n e s y e n p o l i t i k a s ı n ı n USA v e Batı
d ü n y a s ı n d a t e r k e d i l m e s i n e , Friedrick H a y e k v e M i l t o n F r i e d m a n ' m
telkin
ettiği
neo-liberalizm
veya
monetarizm
politikasının uy­
g u l a n m a s ı n ı f a v o r i kılmıştır. Y e n i liberal d ü ş ü n c e n i n t e m e l i l k e ­
l e r i , her t ü r l ü f i y a t k o n t r o l l e r i n i n , g e l i r p o l i t i k a s ı n ı n t e r k e d i l m e s i
m i l i i l e ş t i r i l m e l e r i n d u r d u r u l m a s ı , v e r g i l e r i n a z a l t ı l m a s ı , sosyaI y a r ­
d ı m l a r ı n i n d i r i l m e s i , d e v l e t h a r c a m a l a r ı n ı n d ü ş ü r ü l m e s i v e her t ü r ­
lü k a m b i y o k o n t r o l l e r i n i n
kaldırılması ş e k l i n d e d i r .
Sanayileşmiş
ü l k e l e r için g e ç e r l i o l a b i l e n y e n i l i b e r a l i z m p o l i t i k a s ı n ı n az g e ­
lişmiş v e g e l i ş m e k t e o l a n ü l k e l e r i n k a l k ı n m a s ü r e ç l e r i n i n t a m a m ­
lanmasına ne ö l ç ü d e f a y d a l ı olacağı
7 —
tartışılabilir.
G e l i ş m e k t e o l a n ü l k e l e r d e serbest piyasa
ve düzenli piyasaların
(para, sermaye, döviz vs.)
kavramının
henüz yete­
r i n c e o l u ş m a d ı ğ ı v e serbest piyasa m e k a n i z m a s ı n ı n t a m o l a r a k iş­
lemediği ve ekonomik dengelerin temininin ve optimal
kaynak
d a ğ ı l ı m ı n ı n s a ğ l a n a m a d ı ğ ı n ı t e c r ü b e l e r g ö s t e r m i ş t i r . Bu
ülkeler­
de "serbest
piyasa e k o n o m i s i " p o l i t i k a s ı n ı n t e m e l
i l k e s i . Fiyat
K o n t r o l l a r r n ı n v e S ü b v a n s i y o n l a r ı n kaldırılması v e n i s p i f i y a t l a r
arasında
(Mal, hizmet, döviz k u r u , faiz, ücret) çarpıklıkların
ve
f a r k l a r ı n ö n l e n m e s i o l m a l ı d ı r . Serbest piyasa s i s t e m i n d e d e d e v ­
letin makro e k o n o m i k dengelerin gerçekleşmesinde y ö n verici v e
t e ş v i k edici t u t a r l ı u y a r ı l a n
zorunludur.
KONVERTİBİLİTE SİSTEMİNE GEÇİŞ safhasında iç v e dış s e k ­
törlere ait önlemler :
1 —' Konvertibilite sistemine geçiş d ö n e m i süresinde e k o n o ­
m i n i n iç v e dış d e n g e s i n i n sağlanması e n ö n e m l i t e m e l k o ş u l l a r ­
d a n i l k i d i r . Batı A v r u p a ü l k e l e r i 1958 y ı l ı n d a K o n v e r t i b i l i t e s i s 4
t e m i n e g e ç m e d e n ö n c e e k o n o m i l e r i n iç v e dış d e n g e l e r i ile i l g i l i
g e r e k l i istikrar ö n l e m l e r i n i almışlar v e ancak b u d e n g e l e r i n t e m i ­
n i n d e n sonra k o n v e r t i b i l i t e s i s t e m i n e g e ç m i ş l e r d i r , ö r n e ğ . i n , F r a n ­
sa, Belçika, İtalya, v s .
T ü r k i y e ' n i n 1 9 8 0 ' l i y ı l l a r ı n s o n u n d a beşinci beş y ı l l ı k
plan
d ö n e m i n d e , dış ticaret v e y a t ı r ı m a l a n l a r ı n d a yapısal . d e ğ i ş m e ­
l e r i n , b ü y ü m e h e d e f l e r i n i n g e r ç e k l e ş t i r i l m e s i ile t u t a r l ı o l a r a k iç
v e dış d e n g e n i n sağlanmasını t e m i n e t m e d i k ç e k o n v e r t i b i l i t e sis­
t e m i n e geçmesi düşünülemez.
İç v e dış d e n g e n i n s a ğ l a n m a s ı n ı n arızi v e y a geçici n i t e l i k t e
olmayıp, süreklilik
göstermesi gerekir.
d a n d a h i fazla e t k i l e n m e m e s i
Bu d e n g e l e r i n dış
şok-
gereklidir.
İç d e n g e n i n g ö s t e r g e s i o l a n f i y a t artışlan v e y a
enflasyon
o r a n ı n ı n ticari p a r t e n e r l e r i n e n f l a s y o n o r a n ı arasında, en a z ı n ­
d a n d ö v i z k u r u v e para p o l i t i k a s ı ile t e l a f i e d i l e b i l e c e k 2 ilâ 3
puanlık
bir f a r k g ö s t e r e n
bir düzeye veya
ticari
partenerlerin
e n f l a s y o n d ü z e y i n e i n d i r i l m e s i şarttır.
İç d e n g e n i n t e m i n i
( t o p l a m arz v e t o p l a m t a l e p d e n g e s i )
veya enflasyon oranının düşürülmesi politikasında, efektif talebin
sadece para arzının b i r f o n k s i y o n u olarak ö n g ö r e n klasik m i k t a r
teorisi y a k l a ş ı m ı y e r i n e e f e k t i f t a l e b i n para arzı v e t o p l a m harca­
m a l a r ı n f o n k s i y o n u o l d u ğ u y a k l a ş ı m ı n ı n k u l l a n ı l m a s ı n ı n daha g e r ­
çekçi v e t u t a r l ı olacağı k a n ı s ı n d a y ı z . A n c a k b ö y l e bir m o d e l çer­
çevesinde büyüme
enflasyon oranı
dır.
h e d e f l e r i ile t u t a r l ı ,
t a b i r caizse,
dengesel
( f i y a t artışı) d ü z e y i n i n saptanması o l a n a ğ ı v a r ­
(31)
(31) Bu model hakkında Bkz. İzzet A y d m , Enflasyonla Mücadele M o d e l l e r i ,
-
I.Ü. İktisat Fakültesi. 1979, S. 208.
•
•
E n f l a s y o n o r a n ı n ı n a r z u e d i l e n y ı l l ı k d ü ş ü ş h e d e f l e r i n e ula­
şılma o l a n a ğ ı a n c a k b ö y l e v e b e n z e r bir m o d e l ç e r ç e v e s i n d e i n ­
celenebilir.
P r a g m a t i k p o l i t i k a ö n l e m l e r i ile e n f l a s y o n h ı z ı n ı n t e d r i c i şe­
k i l d e d e v a m l ı d ü ş ü r ü l m e s i her z a m a n g e r ç e k l e ş m e d i ğ i g i b i , ak­
sine düşen enflasyon hızının tekrar yükselmesi de
mümkündür.
T ü r k i y e ' d e 1980 y ı l ı n d a % 1 0 7 , 2 ' d e n , 1981 y ı l ı n d a % 3 6 , 8 ' e ,
1 9 8 2 y ı l ı n d a ise % 2 5 , 2 V e , d ü ş ü r ü l e n e n f l a s y o n o r a n ı 1 9 8 3 y ı l ı n ­
d a t e k r a r y ü k s e l e r e k % 3 0 . 6 ' y a ulaşmıştır. 1 9 8 4 y ı l ı n d a da e n f l a s ­
y o n o r a n ı n d a k i artış d e v a m e t m i ş
y ı l ı n d a ise % 4 5 ' i n ü z e r i n d e
ve enflasyon oranının
1984
gerçekleştiği görülmektedir.
Enf­
l a s y o n o r a n ı n ı n d ü ş m e hızlarına ait i l e r i y e d o ğ r u y a p ı l a n t a h m i n ­
lerle i l g i l i o l a r a k şu h u s u s u g ö z ö n ü n d e t u t m a k t a
yarar
vardır.
Enflasyon oranının d ü ş m e hızları, fiyat sisteminin sertliği nede­
n i y l e g i t t i k ç e azalan b i r s e y i r t a k i p e d e r . 1980 y ı l ı n d a % 1 0 7 . 2 ' d e n
1982 yılında
% 2 5 . 2 ' y e d ü ş ü r ü l e n e n f l a s y o n o r a n ı n ı n 1985 yılı
ile o n u t a k i p e d e n y ı l l a r d a % 2 0 , % 15 v e % 10 o r a n ı n a d ü ş ü ­
r ü l m e s i daha g ü ç t ü r .
2 —
K o n v e r t i b i l i t e y e Geçiş D ö n e m i n d e Dış Sektör v e Dışa
A ç ı l m a Politikası İle İ l g i l i Sorunlar :
Bu k o n u d a k i t e m e l başlıca ö n l e m l e r :
a) Dış ticaret d e n g e s i ile
ödemeler bilançosu
dengesinin
sağlanması,
b)
Y e t e r l i d ö v i z r e z e r v l e r i s e v i y e s i n e ulaşılması v e
bunun
sürekli olarak muhafazası,
c ) Serbest bir k a m b i y o piyasasının o l u ş t u r u l m a s ı ,
d)
G e r ç e k ç i v e reel d ö v i z k u r u p o l i t i k a s ı n ı n
uygulanması,
e)
Dış ticaret ( ö n c e l i k l e i t h a l a t ) s ı n ı r l a m a l a r ı n ı n v e g ü m r ü k
t a r i f e l e r i n i n a s g a r i y e i n d i r i l e r e k dış r e k a b e t i n s a ğ l a n m a s ı ,
Para piyasası ile s e r m a y e piyasasının g e l i ş t i r i l e r e k
ulus­
lararası para v e s e r m a y e piyasaları ile b ü t ü n l e ş t i r i l m e s i n i n
f)
temi­
ni,
g ) iç v e dış h a b e r l e ş m e t e k n o l o j i s i n i n g e l i ş t i r i l m e s i ş e k l i n d e
sıralayabiliriz.
Şüphesiz k a m b i y o mevzuatının
" T ü r k Parasının
Koruma Hakkındaki K a n u n u n " gözden geçirilerek
Kıymetini
rasyonelleşti-
rîlmesİ v e günümüzün ekonomik v e sosyal koşullan ile tutarlı
h a l e g e t i r i l m e s i d e h u k u k i a l a n d a alınması g e r e k e n b i r ö n l e m d i r .
Bu önlemler içinde dış ticaret v e ödemeler bilançosu den­
gesinin sağlanması en önde gelen sorundur.
- 1984 yılı p r o g r a m h e d e f i o l a n ithalat 9.750 ( d a h a önce 9.550
i d i ) v e ihracat 7 . 0 0 0 m i l y o n d o l a r r a k a m la n n a g ö r e , y ı l l ı k i t h a l a t
v e ihracat artışının Beşinci Beş Y ı l l ı k Plan h e d e f l e r i n e g ö r e y a p ı ­
lan kaba p r o j e k s i y o n s o n u c u n d a dışticaret d e n g e s i n e a n c a k 2 0 0 0
yılı sonunda
ulaşabileceği
görülmüştür.
İthalat artışının
% 10,
ihracat artışının % 1 5 olması h a l i n d e ise, d e n g e y e 1992 y ı l ı n d a
u l a ş ı l m a k t a d ı r . Beşinci Beş Y ı l l ı k Plan d ö n e m i n d e ( 1 9 8 5 - 1 9 8 9 )
ihracatımızda ö n e m l i bir g e l i ş m e o l m a d a n p l a n d ö n e m i s o n u n d a
dış ticaret d e n g e s i n i n sağlanması olanaksızdır.
1985 - 1 9 8 9 beş y ı l l ı k p l a n d ö n e m i n d e ö d e m e l e r
bilançosu
d e n g e s i n i n , 1 9 8 4 y ı l ı n d a n i t i b a r e n e r t e l e n e n dış b o r ç ö d e m e l e ­
r i n i n başlaması n e d e n i
ile sağlanması i h t i m a l i d e zayıftır.
23.1
m i l y a r d o l a r l ı k t o p l a m dış b o r ç l a r ı m ı z ı n % 47'si 10.9 m i l y a r d o ­
larının, bu d ö n e m d e ödenmesi gerekmektedir.
Beşinci beş y ı l l ı k p l a n d ö n e m i n d e dış ticaret v e
ödemeler
b i l a n ç o s u d e n g e s i n e u l a ş ı l m a s ı n d a k i g ü ç l ü k , T ü r k lirasının K o n vertibiltesinin
bilir.
1989
yılı sonunda
1990'lı y ı l l a r ı n
s a ğ l a n a b i l m e s i inancı
Konvertibilite
gerçekleştirilmesini
başında T ü r k
lirasının
geciktire­
konvertibilitesinin
kuvvetlidir.
s i s t e m i n e geçiş
koşullarını
kantitatif
göster­
gelere g ö r e d e ğ i l , e k o n o m i n i n halihazır v e g e l e c e k t e k i m a k r o e k o n o m i k d e n g e l e r i , b ü y ü m e süreci v e yapısal d e ğ i ş m e o l a n a k ­
lar ç e r ç e v e s i n d e d e ğ e r l e n d i r m e k
gerekir.
K o n v e r t i b i l i t e s i s t e m i , k a m b i y o k u r u p o l i t i k a s ı aleti d e ğ i l d i r .
Bir ü l k e n i n parasını k o n v e r t i b l y a p m a k l a v e e s n e k k a m b i y o k u ­
r u p o l i t i k a s ı u y g u l a m a k l a dışa açılma, dış r e k a b e t v e dış t i c a r e t
p r o b l e m l e r i n i k o l a y c a ç ö z ü m l e y e c e ğ i h u s u s u n d a g e n e l bir
• yoktur.
,
Konvertibilite
'
' . '
•
"
r e j i m i , ü l k e parasının b e y n e l m i l e l
da d e ğ e r v e g ü v e n k a z a n m a s ı n ı sağlıyan v e ü l k e
piyasalar­
ekonomisinin
sağlamlığını y a n s ı t a n , b e y n e l m i l e l ö d e m e l e r d e k o l a y l ı k
bir sistemdir.
kural
•
sağlıyan
E K —
1
BEYNELMİLEL P A R A F O N U
SÖZLEŞMESİ
M A D D E VIIL
ÜYELERİN GENEL YÜKÜMLÜLÜKLERİ
L OİRİŞ :
BÖLÜM
Bu a n l a ş m a n ı n d i ğ e r m a d d e l e r i n d e k a b u l e d i l e n
l ü k l e r e i l a v e t e n her ü y e b u m a d d e d e ihdas e d i l e n
yükümlü­
yükümlülük­
leri d e y e r i n e g e t i r m e y i k a b u l e d e r .
B Ö L Ü M 2. CARİ İŞLEMLERE A İ T ÖDEMELERE TAKYİTLERDEN
KAÇINMA :
a)
V I I . ci m a d d e n i n 3. b ö l ü m ü v e X I V . cü m a d d e n i n 2 . b ö ­
l ü m ü n d e k i h ü k ü m l e r m a h f u z kalmak kaydıyla hiçbir ü y e Fon'un
m u v a f a k a t i o l m a k s ı z ı n cari uluslararası i ş l e m l e r l e ilgili t r a n s f e r v e
ö d e m e l e r d e herhangi bir tahdit
b)
H e r h a n g i bir ü y e n i n parasına t a a l l u k e d e n v e o
işbu a n l a ş m a y a
kambiyo
koyamıyacaktır.
u y g u n olarak teyit ve tanzim edilmiş
kontrolü mevzuatına
aykın
olan kambiyo
üyenin
bulunan
anlaşmaları
h e r h a n g i bir ü y e n i n t o p r a k l a r ı n d a h ü k ü m s ü z kalacaktır.
Bundan
başka ü y e l e r karşılıklı o l a r a k a n l a ş m a k s u r e t i y l e her b i r i n i n k a m ­
biyo
matuf
tedbirlerle
i ş b i r l i ğ i y a p a b i l i r l e r . A n c a k adı g e ç e n t e d b i r l e r i n v e
k o n t r o l ü mevzuatının tesirini arttırmağa
mevzuatın
b u anlaşma ile t u t a r l ı olması şarttır.
B Ö L Ü M 3. Y A B A N C I
PARA
(DÖVİZ)
KULLANILMASINDA
TEFRİKÇİ U Y G U L A M A D A N K A Ç I N M A :
Bu anlaşma m ü s a a d e e t m e d i k ç e v e y a f o n t a s v i p
etmedikçe
h i ç b i r ü y e t e f r i k ç i para a n l a ş m a l a r ı n a v e y a ç o k l u para
m a l a r ı n a , IV. m a d d e d e k i
veya
C listesinde
belirtilen
i ç i n d e v e y a dışında g i r i ş e m i y e c e ğ i g i b i V . m a d d e n i n
da
işaret e d i l e n
mali
teşekküllerden
hareket etmesine müsaade
hiç b i r i n i n d e
edilm^'yecektir.
uygula­
marjların
L kısmın­
bu
tarzda
Şayet b u a n l a ş m a m e r i y e t e g i r d i ğ i t a r i h t e b u n e v i acılaşma
ve
uygulamalara
kaldırılması
girilmiş
hakkında
ise ilgili
Fon'la
üye
bunların
müşaverede
tedrici
olarak
bulunacaktır. X I V .
m a d d e l e r i n 2. kısmına i s t i n a d e n m u h a f a z a e d i l e n v e y a
edilenler
b u n u n dışındadırlar.
Bunlar h a k k ı n d a
3. n c ü k ı s m ı n d a k i h ü k ü m l e r t a t b i k
ayni
ci
tanzim
maddenin
edilecektir.
B Ö L Ü M 4. Y A B A N C I P A R A L A R I N KONVERTİBİLİTESİ :
. a)
Her ü y e k e n d i p a r a s ı n d a n d i ğ e r b i r ü y e n i n sahip o l d u ­
ğ u alacak
i)
bakiyelerini;
Satın alınacak alacak b a k i y e l e r i n i n cari i ş l e m l e r i n so­
n u c u o l a r a k i k t i s a p e d i l m i ş olması v e y a
ii)
Cari işlemler n e d e n i ile ö d e m e l e r d e
alacakların k a b i l i t a h v i l i n i n
(değiştirilmesinin)
bulunmak
zorunlu
için
olduğu­
n u , s o n r a k i ü y e n i n alacak b a k i y e l e r i n i n satın alınması için y a p ­
tığı t a l e p l e b i r l i k t e b e l i r t t i ğ i t a k d i r d e satın alacaktır. Satın
alan
üye
özel
mukabilini
dilerse
madde
XIX
Kısım
4'e
istinaden
ç e k m e h a k l a r ı v e y a dilerse t a l e b i y a p a n ü y e n i n parası ile ö d e ­
yecektir.
b)
Yukarıda
(a) fıkrasında zikredilen mecburiyet aşağıdaki
hallerde tatbik edilmeyecektir.
i)
A l a c a k b a k i y e l e r i n i n k o n v e r t i b i l i t e s i b u m a d d e n i n 2.
v e y a V I . m a d d e s i n i n 3. kısmına t e v k i f e n t a k y i t e d i l m i ş ise
ii)
Alacak
bakiyeleri
XIV. maddenin
2.
kısmına
göre
t e y i t v e t a n z i m e d i l m i ş o l a n t a h d i t a t ı n bir ü y e t a r a f ı n d a n k a l d ı ­
r ı l m a s ı n d a n e v v e l y a p ı l a n i ş l e m l e r i n neticesi o l a r a k b i r i k m i ş
ise
veya
iii)
üyenin
Alacak
kambiyo
bakiyeleri
mevzuatına
b u n l a r satın almasını talep
aykırı olarak
iktisap e d i l m e s i
eden
ise;
veya
iv)
Satın a l ı n m a y ı t a l e p eden ü y e n i n parasının kıt o l d u ­
ğ u V I I . m a d d e n i n 3. k ı s m ı n ı n ( a ) fıkrası m u c i b i n c e b e y a n v e ilan
e d i l m i ş ise; v e y a
v)
Satın alınmasına d a v e t e d i l e n , ü y e F o n ' d a n k e n d i p a ­
rası k a r ş ı l ı ğ ı n d a d i ğ e r ü y e l e r i n paralarını satın a l m a ğ a
bir s e b e p l e e h l i y e t s i z ise.
herhangi
BÖLÜM 5, -BİLGİ TEMİNİ
a)
Fon ü z e r i n e a l d ı ğ ı v a z i f e l e r i n f i i l e n ifası için asgari m a ­
l u m a t o l a r a k aşağıdaki hususlara ait m i l l i v e r i l e r i i h t i v a
etmek
ü z e r e f o n m u a m e l e l e r i i ç i n l ü z u m l u sayıda b i l g i v e r i l m e s i n i ü y e ­
lerden- i s t e y e b i l i r .
i)
Y u r t i ç i n d e v e y a b a n c ı ü l k e l e r d e ( 1 ) altın ( 2 )
döviz
o l a r a k . b u l u n a n resmi mevcutlar.
ii)
Resmi t e ş e k k ü l l e r d e n g a y r i , b a n k a l a r ı n v e m i l l i t e ­
şekküllerin y u r t içinde v e yabancı ülkelerde b u l u n a n
(2)
(1 f
akın
döviz mevcutları,
İÜ) A l t ı n
iv)
üretimi
M e n ş e v e m a h r e ç ü l k e l e r i t i b a r i y l e a l t ı n ihracat v e
ithalat y e k ü n l e r i .
v)
Menşe ve mahreç ülkeler itibariyle ve kıymetli ma­
halli para ile i f a d e e d i l m e k ü z e r e e m tea ihracat v e i t h a l a t , y e ­
künleri.
vi)
(1)
M a l vâ h i z m e t t i c a r e t i n i
(2 )altın muamelele­
rini (3) bilinen sermaye muamelelerini ve (4) diğer kalemleri ih­
tiva e t m e k üzere milletlerarası ö d e m e l e r dengesi.
vii)
Uluslararası y a t ı r ı m d u r u m u , y a n i ü y e n i n
hudutları
i ç i n d e k i y a t ı r ı m l a r v e s a h i p l e r i dışarıda b u l u n a n l a r ile ü l k e d a ­
h i l i n d e y e r l e ş m i ş şahısların hariçte s a h i p o l d u k l a r ı y a t ı r ı m l a r g i b i ;
bu bilgi t e m i n i m ü m k ü n o l d u ğ u derecede verilecekler.
viii) Milli
ix)
gelir.
Fiyat e n d e k s l e r i , y a n i t o p t a n v e p a r e k e n d e eşya f i ­
y a t e n d e k s l e r i v e i t h a l a t v e ihracat f i y a t e n d e k s l e r i .
x)
Y a b a n c ı p a r a l a r ı n alış v e satış f i y a t l a r ı .
xi)
K a m b i y o k o n t r o l ü , y a n i f o n azalığma g i r e r k e n m e r ' i
o l a n k a m b i y o k o n t r o l ü n e ait g e n i ş izahat ile m ü t e a k i b e n
vuku
bulan değişikliğe dair tafsilat.
xii)
meleler
Resmi k l i r i n g anlaşmaları varsa ticari v e m.ali m u a ­
mucibince
takas
edilmeyi
bekleyen
meblağlar
gibi borç bakiyelerinin ne m ü d d e t t e n beri muallakta
b)
ve
bu
bulunduğu
Fon b i l g i i s t e r k e n ü y e l e r i n i s t e n i l e n v e r i l e r i v e r m e k h u ­
susunda değişik
i m k â n l a r ı n ı nazarı i t i b a r e alacaktır. Ü y e l e r
şir­
k e t v e şahısların işlerini ifşa e d e c e k d e r e c e d e tafsilatlı b i l g i ver­
m e ğ e mecbur tutulmıyacaktır. Bununla beraber üyeler
istenilen
bilgiyi m ü m k ü n o l d u ğ u kadar tafsilatlı v e d o ğ r u v e r m e y i v e tah­
m i n l e r i m ü m k ü n o l d u ğ u kadar b e r t a r a f e t m e ğ i t a a h h ü t
c)
ederler.
Fon ü y e l e r l e a n l a ş m a k s u r e t i y l e d a h a f a z l a b i l g i a l m a y ı
s a ğ l ı y a b i l i r . Fon para v e m a l i p r o b l e m l e r e ait b i l g i
toplanması
v e alışverişi h u s u s u n d a bir m e r k e z o l a r a k h a r e k e t e d e c e k t i r ; b ö y ­
lece F o n ' u n g a y e l e r i n i ileri g ö t ü r e c e k s i y a s e t l e r i n i n
gelişmesin­
d e ü y e l e r e y a r d ı m e t m e ğ e m a t u f t e t k i k l e r i n hazırlanmasını
ko­
laylaştıracaktır.
B Ö L Ü M 6. H A L E N M E V C U T ULUSLARARASI
ANLAŞMALARA
DAİR ÜYELER A R A S I N D A MÜŞAVERE :
Bu anlaşma g e r e ğ i n c e b i r ü y e y e anlaşmada z i k r e d i l e n özel
v e y a geçici h a l l e r d e k a m b i y o m u a m e l e l e r i h a k k ı n d a m e v c u t t a h ­
ditleri devam
ettirmek
veya
yeniden
tahditler k o y m a k
husu­
s u n d a m ü s a a d e v e r i l i r v e a y n i z a m a n d a ü y e l e r arasında da
anlaşmadan evvel
aktedilerek
meriyete
g i r m i ş o l u p adı
bu
geçen
t a h d i t l e r i n t a t b i k i ile i h t i l a f h a l i n d e b u l u n a n anlaşmalar
mevcut
ise b u n e v i anlaşmalarda t a r a f o l a n l a r k a b u l e d i l e b i l e n
gerekli
d ü z e l t m e l e r i karşılıklı y a p m a k amacı ile k e n d i aralarında, m ü ş a ­
verede
bulunacaklardır.
Bu m a d d e n i n h ü k ü m l e r i V I I . m a d d e n i n 5. kısmının t a t b i k i ­
ne m a n i
değildir.
B Ö L Ü M 7. AKTİF M E V C U T L A R L A İLGİLİ
P O Ü T Î K A Y A DAİR
İŞBİRLİĞİ MECBURİYETİ :
Her ü y e Fon i l e d i ğ e r ü y e l e r l e , ü y e ü l k e n i n a k t i f
lara ait
politikalarının
beynelmilel
likiditenin
mevcut­
nezaretinin
daha
iyi g e l i ş t i r i l m e s i amaçları ile a h e n k l i olacağını v e uluslararası p a ­
ra s i s t e m i n d e ö z e l ç e k m e h a k l a r ı n ı başlıca a k t i f m e v c u t
olarak
kullanacağını t e m i n hususunda işbirliği yapmağı taahhüt
eder.
EK —
2
BEYNELMİLEL P A R A F O N ' U
MADDE
SÖZLEŞMESİ
XIV
GEÇİŞ DÜZENLEMELERİ
BÖLÜM
1 . F O N ' A BİLDİRME :
Her ü y e b u m a d d e n i n 2. b ö l ü m ü n d e k i geçiş d ü z e n l e m e l e ­
r i n d e n y a r a r l a n m a k n i y e t i n d e o l u p o l m a d ı ğ ı n ı v e y a VIIL m a l d e nin 2, 3 ve 4. bölümlerindeki yükümleri
m a d ı ğ ı n ı Fon'a
k a b u l e hazır o l u p o l ­
bildirir.
Geçiş d ü z e n l e m e l e r i n d e n y a r a r l a n a n ü y e s o n r a d a n b u y ü ­
k ü m l e r i k a b u l e hazır o l u r o l m a z Fon'a b i l d i r i r .
B Ö L Ü M 2 . K A M B İ Y O KISITLAMALARI :
Bu h ü k ü m d e k i geçiş d ü z e n l e m e l e r i n d e n y a r a r l a n m a k
niye­
t i n d e o l d u ğ u n u Fon'a b i l d i r m i ş o l a n ü y e b u a n l a ş m a n ı n
başka
h e r h a n g i bir maddesinin h ü k m ü n e bakmaksızın ü y e o l d u ğ u ta­
r i h t e u y g u l a m a k t a o l d u ğ u cari uluslararası i ş l e m l e r i n e ait
m e v e t r a n s f e r kısıtlamalarını s ü r d ü r e b i l i r v e d e ğ i ş e n
öde­
koşullara
uydurabilir.
Bununla beraber üyeler döviz politikalarında
F o n ' u n amaç­
larını d a i m a g ö z e t i r l e r v e koşullar m ü s a i t o l u r o l m a z d i ğ e r
ü y e l e r i ü l k e l e r l e b u g i b i ticari v e m a l i d ü z e n l e m e l e r i
fon
geliştire­
c e k v e uluslararası ö d e m e l e r i kolaylaştıracak v e istikrarlı b i r d ö ­
v i z k u r u s i s t e m i n i t e ş v i k edecek m ü m k ü n o l a n b ü t ü n
önlemleri
alırlar. Ö z e l l i k l e ü y e l e r b u b ö l ü m e g ö r e s ü r d ü r ü l e n k ı s ı t l a m a l a r ı ,
F o n ' u n g e n e l k a y n a k l a r ı n d a n y a r a r l a n m a l a r ı n ı g e r e k s i z o l a r a k zorl a m ı y a c a k bir ş e k i l d e ö d e m e d e n g e l e r i n i , b u kısıtlamalar
sızın s a ğ l ı y a b i l e c e k l e r i n d e n e m i n o l u r o l m a z , k a l d ı r ı r l a r .
olmak­
B Ö L Ü M 3. FONDUN K I S I T L A M A L A R A İLİŞKİN EYLEMİ :
Fon, b u m a d d e n i n 2. b ö l ü m i j n e g ö r e u y g u l a n a n
kısıtlama­
larla i l g i l i y ı l l ı k ra'por d ü z e n l e r . . M a d d e V I I 2 , 3 v e 4 . b ö l ü m l e r e
u y m a y a n h e r h a n g i bir kısıtlamaları s ü r d ü r e n h e r h a n g i
b u kısıtamaları s ü r d ü r m e k o n u s u n d a h e r y ı l Fon'a
bir
üye
danışır.
Fon istisnai h a l l e r d e b ö y l e bir e y l e m d e b u l u n m a y ı
gerekli
g ö r ü r s e , h e r h a n g i bir ü y e y e b e l l i h e r h a n g i bir kısıtlamayı
veya
b u a n l a ş m a n ı n başka h e r h a n g i b i r m a d d e s i n i n h ü k ü m l e r i y l e b a ğ ­
d a ş m ı y a n b ü t ü n kısıtlamaların kaldırılması
için ö n e r i l e r d e
bulu­
nabilir.
B u g i b i ö n e r i l e r e c e v a p v e r m e s i için ü y e y e b i r z a m a n v e r i l i r .
Fon ü y e n i n F o n ' u n amaçlarına u y m a y a n kısıtlamaları s ü r d ü r d ü ­
ğ ü n ü anlarsa, ü y e m a d d e X X V I B ö l ü m 2 ( a ) ya t a b i t u t u l u r .
BİBLİYOCBAFYA
AYDIN
Avrupa
İzzet
Para
Antlaşmasının Tetkik
sat ve M a l i y e M e c m u a s ı , Mayıs
Müşterek
A Y D I N İzzet
Maliye
A Y D I N İzzet
Pazara
Prara'nm
:
Ait
Mecmuası,
Dış
litikası;
Lİ,
K o n v e r t i b i l i t e s i ve
:
İkti­
İktisat
ve
Yeterli
Rezerv
Yön Veren
Po­
Dergi,
1981.
(Türkiyeye uygulama
Ankara
izzet
Meseleleri;
Para Politikasının TEORİK Y Ö N Ü VE A N A L İ Z
İzzet.
AYDIN
Tahlili;
1961.
Ekonomide PARA-KREDİ.
Eylül, Ekim, Kasım
AYDİN
Para
Mayıs
ve
1960.
MODE-
örneği)
Ü n i v e r s i t e s i Siyasal
Bilgiler Fakültesi
nı. No. 296.
1970.
Dış Ödeme
Dengesi Teorisinde massetme
Yayı­
yaklaşımı
ve Devalüasyon Etkilerinin A n a l i z i .
Siyasal
Bilgiler
Fakültesi
ransları. Ankara
AYDİN
İzzet
ENFLASYONLA
:
Maliye
Enstitüsü
Konfe­
1967.
Mücadele
Modelleri.
İstanbul Ü n i v e r s i t e s i İktisat Fakültesi Yayını. No. 445,
1979.
A Y D I N İzzet
:
i
Belçika,
ve
Kambiyo
maları)
ÇARIKÇI
Emin
:
The
.
ülkelerinde. Dış
Ticaret
( K o n v e r t i b i l i t e y e Geçiş
Uygula­
Bankası Özel
Dalgalanmaya
Ekonomide
Nisan
:
Rejimi
Merkez
Paramızın
tesi.
FRİEDMAN l i v i n g s
İtalya, Yunanistan
Rapor,
Bırakılması
PARA-KREDİ,
1963.
ve
Yön
Konvertibili­
Veren
Dergi,
1982.
International M o n e t a r y
System;
Part
I
Mecha­
n i s m and O p e r a t i o n ; I.M.F., Staff Papers. July 1963.
GALY M.. LEVY V. :
Garboua.
ment
Cahiers
HIRSCH Fred
:
PLİHON
du Marche
Gülten
:
D e s c r i p t i o n et
Economique et
Fonctionne-
Monetaires.
No.
de
France,
8
The Exchange Rate Regime: A n A n a l y s i s and a Pas­
sible S c h e m e ;
KA2GAN
D.:
des Changes. Banque
Türkiye'nin dışa
IMF
Staff Papers
açık
July
1972.
sorunlarının b o y u t l a r ı ; Ekono­
mide PARA KREDİ Yön Veren Dergi. Eylül 1981.
KOSZUL Julien
L ' A j u s t e m e n t M o n e t a l r e et Le Retour A La C o n v e r t i b i l i t e . La Revue
KRUGUER. Anne 0 .
Foreign Trade
Turkey.
'National
Banque, No:
Regime
Bureau
of
Economic
University Press. N e w y o r k
LiPSCHlTZ Leslie
153i, Mars
and Economic
1959.
Development:
Research,
Columbia
1974.
Exchange Rate Policies f o r Developing C o u n t r i e s :
Some Simple A r g u m e n t s f o r I n t e r v e n t i o n ; IMF Staff
Papers, December 1978.
LİPSCHİTZ Leslie
Exchange
Banque de France
Developing
Co­
untry and Selection of an A p p r o p r i a t e Standard;
Rate Policy f o r a small
IMF
Staff Papers, September
1979.
Le Marche des Changes
de Paris, (Les o p e r a t i o n s
au c o m p t a n t ) Service de I'mformation, No: 36, Sep­
tember
Banque de France
1978.
Le Marche
â terme)
ber
Banque Nationale
de
;
Paris
Bulletin Economique •
de
la Societe
des Changes
de Paris, (Les o p e r a t i o n s
Service de I ' m f o r m a t i o n , N o : 37,
Decem­
1978.
Les C o n d i t i o n s de Reglements C o m m e r c i a u x e t
le-
urs incidence sur les Marches des Changes,
1969.
Le Controie du Change en Belgique, Fevrier
1969.
Ge­
nerale de Banque
LM.F.
Annual Report on Exchange
R e s t r i c t i o n s , 1971-1981.
M e b a n Sermaye Pi- ;
Tijikiye'de
yasası A r a ş t ı r m a
d u r u m , sorunlar, öneriler, 1981.
izlenen
kur
p o l i t i k a s ı ; . Tarihçe, b u g ü n k ü
Merkezi
M e b a n Sermaye Pi- :
The Rale of Exchange Rate Policy in A c h i e v i n g t h e
yasası A r a ş t ı r m a
O u t w a r d Orientation of Economy, 1981.
Merkezi
PARA Dergisi
:
Türk Ekonomisi ve
K o n v e r t i b i l i t e , A ğ u s t o s 1981.
Download

J - ITO