Tekstil Teknolojileri Elektronik Dergisi
Cilt: 8, No: 1, 2014 (23-36)
Electronic Journal of Textile Technologies
Vol: 8, No: 1, 2014 (23-36)
TEKNOLOJİK
ARAŞTIRMALAR
www.teknolojikarastirmalar.com
e-ISSN:1309-3991
Makale
(Article)
Boya Terbiye İşletmesinde Süprem Örme Kumaş Maliyet Analizi
Ebru ÇORUH1,Nihat ÇELİK2
1 Gaziantep Üniversitesi Tekstil Mühendisliği Bölümü
2 Çukurova Üniversitesi Tekstil Mühendisliği Bölümü
[email protected]
Özet
Günümüz rekabet koşullarının işletmeleri zorladığı bir dönemde maliyetler, işletmeler için planlanmasında ve
kontrolünde ayrı bir özen gösterilmesi gereken önemli rekabet avantajları yaratan bir konudur. Maliyetin
belirlenmesi için öncelikle gerekli mamul ya da hizmetin üretimi sırasında meydana gelen giderlerin
belirlenmesi gerekmektedir. Çalışma kapsamında, beş farklı düze tipinde Ne 30/1 open-end rotor iplikleri
kullanılarak beş farklı sıklıkta ham süprem kumaşlar üretilmiştir. Süprem kumaşların nihai ürün haline
getirilmesi için gereken boyama ve terbiye işlemleri sırasında maliyet analizi yapılmıştır. Boya terbiye
proseslerinde hammadde, su, kimyasal ve boyarmadde, işçilik, enerji, amortisman, tamir bakım ve diğer
maliyetler hesaplanmıştır. İşletmeden alınan veriler kapsamında 1 kg ham süprem kumaş maliyeti ayarlanan
ilmek iplik uzunluğuna (kumaş sıklığına) göre yaklaşık 4,67-4,74 tl/kg olarak alınmıştır. Çalışmanın
sonucunda ham Süprem kumaşın boya terbiye maliyeti 6,54-6,61 tl/kg olarak hesaplanmıştır.
Anahtar Kelimeler: Süprem kumaş, boya terbiye maliyeti, kimyasal maliyeti, enerji maliyeti
Cost Analysis of Single Jersey Fabrics in Dyeing Mill
Abstract
In today's competitive conditions, companies must take care planning and control of their costs which create
significant competitive advantages. Expenses, which occur during production of essential goods or services,
must be determined before defining of costs. In this study, raw single jersey fabrics with various densities were
made of Ne 30/1 open-end rotor yarns manufactured with five types of nozzles. Cost analysis of single jersey
fabrics during dyeing and finishing processes required for producing the final products was carried out. Costs of
raw materials, water, labor, chemical agents and dyestuff, energy, amortization, repair and maintenance and
other costs in dyeing-finishing processes are calculated by formulating. The cost of 1 kg of raw single jersey
fabric from datas taken from company was about 4.67 to 4.74 tl/ kg as the length of yarn loop length (fabric
density). The cost of their dyeing- finishing process was calculated as 6.54 to 6.61 tl/kg.
Keywords: Single jersey fabric, costs of dyeing and pretreatment, costs of chemical agents, energy
costs
Bu makaleye atıf yapmak için
Çoruh, E.,Çelik, N.,“Boya Terbiye İşletmesinde Süprem Örme Kumaş Maliyet Analizi”, Tekstil Teknolojileri Elektronik Dergisi 2014, 8(1) 51-68
How to cite this article
Çoruh, E.,Çelik, N., “Cost Analysis of Single Jersey Fabrics in Dyeing Mill” Electronic Journal of Textile Technologies”, 2014, 8(1) 51-68
23
Teknolojik Araştırmalar: TTED 2014 (1) 23-36
Boya Terbiye İşletmesinde Süprem Örme Kumaş..
1. GİRİŞ
Tekstil hammaddeleri içerisinde pamuk, yumuşak tuşeli olması, yüksek boyanabilirlik özelliği,
yüksek mukavemet ve makinede yıkanabilir özelliğe sahip olması nedeniyle Dünya’da en yaygın
olarak kullanılan doğal liftir. Günümüzde pamuklu kumaş üretimi sentetik liflerden oluşan
kumaşlara göre daha sağlıklı bir kullanım sundukları için önem kazanmıştır. Buna bağlı olarak
pamuklu tekstil ürünlerinden kalite beklentileri artmış ve tekstil sektöründe bir defada üretimin
giderek önem kazanması sonucu üretim hatalarını en aza indirgemek en önemli amaç haline
gelmiştir [1-2].
Tekstil ve konfeksiyon sanayinin üretim basamaklarından biri olan terbiye işlemleri; kullanım
yerinde mamul kumaştan beklenen özellikleri (tutum, görünüş, dayanım vb.) ham haldeki iplik,
kumaş gibi tekstil mamullerine kazandırmak amacıyla uygulanan bir dizi yaş ve kuru işlemleri
kapsamaktadır. Bu işlemler; yapıları ve amaçları bakımından ön terbiye (kasar), renklendirme
(boya-baskı) ve bitim (apre) işlemleri olmak üzere üç bölümde incelenmektedir [3-4].
Mamule kullanım özellikleri kazandırmak amacıyla üretim yapan terbiye işletmelerinde üretim
sırasında oluşan maliyet; oldukça yüksek miktarlara ulaşmaktadır. Günümüzün pazar koşulları;
işletmelerin ürettikleri mamullerin satış fiyatlarını, işletme isteklerinden bağımsız olarak
belirlemekte, bu nedenle kar edebilme mamul üretim maliyetlerinin düşük tutulmasıyla
sağlanabilmektedir. Tekstil alanında boya terbiye işletmelerinde ürün maliyetinin yanı sıra enerji
maliyeti, ısı maliyeti, kimyasal maliyeti, su maliyeti gibi maliyet unsurlarını araştıran pek çok
çalışma yapılmıştır.
Bu çalışmada ham haldeki süprem örme kumaşın seçilmiş bir boyahane ve terbiye işletmesinde
nihai ürün eldesine kadar sırasıyla geçirdiği boyama ve terbiye işlemleri ve bu işlemler sırasındaki
maliyetleri analiz edilerek süprem örme kumaşın birim maliyeti hesaplanmıştır.
2. MATERYAL ve METOT
Bu çalışma kapsamında %100 pamuk open-end rotor ipliğinden beş farklı ilmek iplik uzunluğunda
üretilmiş ham süprem kumaşların boya terbiye maliyet analizi yapılmıştır. Süprem örme kumaşlar
32 pus 28 fein Mayer&Cie Relanit 3.2 yuvarlak örme makinesinde üretilmiştir. Örme makinesinde
50 iğne için ilmek iplik uzunluk değerleri 14cm, 14,8cm, 15,5cm, 16,2cm, 17cm olarak verilmiştir
[5].
2.1. Örme Kumaşlara Uygulanan Boya ve Terbiye İşlemleri
Ham süprem kumaşlara aynı anda, aynı kazanda, aynı şartlarda boyama ve terbiye işlemleri
uygulanmıştır. Çalışmada Dilmenler HT 11 Jumbo boyama makinesinde boyama işlemi 1/6 flotte
oranında gerçekleştirilmiştir. Terbiye ve boyama sırasında uygulanan işlemler sırasıyla; kasar
(ağartma), yıkama, nötralizasyon, boyama, nötralizasyon, yıkama ve yumuşatma olarak yapılmıştır.
Kasar işleminin amacı kumaşın örme işlemleri sırasında uygulanan katkı maddeleri, kirler ve
elyafın kendi doğasından gelen yabancı maddelerden tümüyle arındırılarak bir sonraki işlem
basamağı olan boyamaya hazırlamaktır. Kasar işleminin grafiği Şekil 1’de gösterilmiştir.
24
Çoruh., E., Çelik, N.,
Teknolojik Araştırmalar: TTED 2014 (1) 23-36
45 ‘
98 0C
pH=9,5-11
80 0C
40 0C
5’
Islatıcı
5’
Boşaltma
5’
Kostik
Şekil 1. Ham süprem kumaşlara uygulanan kasar işlemi grafiği
Kasar işlemi tamamlandıktan sonra sıcak yıkama işlemi 80 0C de 10 dakika yapılmıştır. Yıkama
işleminden sonra formik asit çözeltisi ile pH 5-5,5’a ayarlanarak 50oC’de nötralizasyon işlemi ve 20
dakika ara ile antiperoksit ve antipilling işlemleri uygulanmıştır. Antiperoksit enzimi kasar işlemi
sonrasında kumaş üzerinde kalması muhtemel peroksitin uzaklaştırılması için kullanılan bir
enzimdir. Antipilling enzimi ise kumaş üzerinde yüzeye çıkmış lif uçlarını yok etmek amacıyla
kullanılmaktadır.
Tablo 1’de verilen boyama reçetesini kullanarak Şekil 2’deki boyama grafiğine göre boyama işlemi
gerçekleştirilmiştir.
pH=11
pH=9
60 0C 10’
45-60’
80 0C
40 0C
20’
15’
pH=7
30’
Boyarmadde
Boşaltma
30’
Soda
30’
Tuz
Şekil 2. Süprem kumaşlara uygulanan boyama işlemi grafiği
25
Teknolojik Araştırmalar: TTED 2014 (1) 23-36
Boya Terbiye İşletmesinde Süprem Örme Kumaş..
Tablo 1. Boyama reçetesi
Boyama reçetesi
Yellow Dexf, %
Red Dexf, %
Tuz, g/l
Soda, g/l
Sıcaklık, oC
Renk
Miktar
0,0015*
0,018*
20
15
40
Pembe
(*)100 kg kumaş boyamak için gereken sarı boyarmadde miktarı ve 1,5 g, kırmızı boyarmadde miktarı
18 g. anlamına gelmektedir.
Boyama işlemi sonrasında formik asit çözeltisi ile pH ayarlanarak 40oC’de 10 dakika tekrar bir
nötralizasyon işlemi uygulanmıştır. Ardından sabun ve iyon tutucu kullanarak 95 0C’de 15-25
dakika, 80oC de 10 dakika ve 70oC de 10 dakika yıkama işlemleri gerçekleştirilmiştir.
Son olarak katyonik hidrofil silikon esaslı yumuşatıcı kullanarak 40 oC’de pH 5,5-6’da (formik asit
ile) 15-20 dakika yumuşak tutum bitim işlemi uygulanmıştır. İşletme ortamında boyama
makinesinden çıkan kumaş halat halinde olduğundan balon sıkma makinesinden geçirilerek kat kat
açılmıştır. Makine çıkışında kumaş üzerinde ağırlığının üç katı kadar su bulunmaktadır. Balon
sıkma makinesi çıkışında ise kumaş kuru ağırlığının yaklaşık 0,7 katı kadar su taşımaktadır. Kat kat
açılan kumaş kurutma makinesine gönderilerek kurutulur. Kurutma işlemi bittikten sonra kumaşa
çekmezlik kazandırmak ve gramajını stabil hale getirmek için sanforizasyon işlemi uygulanır.
3. BULGULAR ve TARTIŞMA
Terbiye işletmelerinde; ön terbiye, boyama, bitim işlemleri için maliyet unsurları, iplik ve örme
maliyetinden farklı olarak hammadde, su, kimyasal madde ve boyarmadde, işçilik, enerji,
amortisman, tamir bakım maliyetleri ve diğer maliyetlerden oluşmaktadır.
3.1. Hammadde Maliyeti
Örme kumaşların terbiyesi bakımından birim hammadde maliyeti MH (TL/kg), örme kumaşın ham
haldeki birim maliyeti olarak değerlendirilmiştir[5-6]. Süprem örme kumaş maliyeti, 50 iğne için
ayarlanan ilmek iplik uzunluk değerlerine göre hesaplanmış ve Tablo 2’de verilmiştir.
Tablo 2. Süprem örme kumaş maliyeti
Makinede 50 iğne üzerinde ayarlanan ilmek
iplik uzunluğu, LA (cm)
Birim hammadde maliyeti MH
14
14,8
15,5
16,2
17
4,74
4,72
4,70
4,69
4,67
1 kg süprem örme kumaş maliyeti (TL/kg)
3.2. Su Maliyeti
Bu çalışmada boyama işleminde flotte oranı 1:6 olarak uygulanmıştır. Bunun anlamı 1 kg tekstil
mamulü için 6 litre suya (6 kg suya) ihtiyaç olduğudur. Çalışmanın yürütüldüğü işletmede ve
gerçekleştirildiği zaman diliminde kullanılan suyun birim fiyatı 0,0018 TL/kg (0,0018 TL/lt) olarak
alınmıştır. Tablo 3’de 100 kg kumaşın boyama ve terbiye işlemleri sırasında kullanılan toplam su
sarfiyatı verilmiştir.
26
Çoruh., E., Çelik, N.,
Teknolojik Araştırmalar: TTED 2014 (1) 23-36
Tablo 3. Süprem örme kumaş için boyama ve terbiye işlemlerindeki su sarfiyatı (100 kg kumaş, flotte oranı 1:6)
Su alınma sayısı
Su sarfiyatı
Prosesler
n (defa)
PSU (lt veya kg)
Kasar
5
3000
Boyama
1
600
Nötralize
1
600
Yıkama
4
2400
Yumuşatma
1
600
Toplam
12
7200
Tablo 3’e göre 100 kg süprem örme kumaşın boyama ve terbiye işlemleri boyunca toplam 12 defa
600 lt su kullanarak 7200 lt su sarfiyatının gerçekleştiği belirlenmiştir. Buradan 1 kg kumaş için, su
sarfiyatının PSU=72lt veya 72kg olacağı tespiti yapılabilmektedir. Prosesler sırasındaki toplam su
maliyeti MSU (TL) (1) Formülü ile hesaplanmaktadır.
M SU  PSU  FSU
(1)
Burada PSU (kg) 1 kg kumaşn boyama ve terbiye işlemlerinde kullanılan toplam su miktarını, FSU
(TL/kg) suyun birim fiyatını temsil etmektedir. Sonuç olarak P SU=72 kg ve FSU=0,0018 TL/kg
olmak üzere yaklaşık birim kumaş kütlesi için toplam su maliyeti MSU=0,13 TL/kg olarak
hesaplanmıştır.
3.3. Kimyasal Madde ve Boyarmadde Maliyeti
Uygulanan işleme göre, kullanılan kimyasal madde ve boyarmadde çeşitleri ile kullanım miktarları
değişmektedir. Tablo 4’de 100 kg süprem kumaş için boyama ve terbiye işlemleri sırasında
uygulanacak reçetedeki kimyasal madde ve boyarmadde için kullanım oranı, kullanım miktarı,
birim maliyet ve toplam maliyet verilmiştir.
Tablo 4. Süprem örme kumaş için kimyasal madde, boyarmadde miktarı ve maliyeti (100 kg kumaş)
Kimyasal ve boyarmadde
Kullanım
Kullanım
Birim maliyet FK
Toplam maliyet
oranı
miktarı mK (g)
(TL/g)
MK (TL)
Yellow Dexf
0,015 g/kg
1,5
0,012
0,018
Red Dexf
Tuz
Soda
Kombin kasar (ıslatıcı, yağ
sökücü, iyon tutucu)
Sodyum Hidroksit
0,18 g/kg
20 g/lt
15 g/lt
18
12000
9000
0,012
0,0002
0,00036
0,216
2,4
3,24
1,2 g/lt
720
0,0022
1,58
3 g/lt
1800
0,0007
1,26
3 g/lt
1800
0,00115
2,07
Formikasit
1,5 g/lt
900
Yıkama sabunu
1 g/lt
600
Katyonik yumuşatıcı
4 g/kg
4000
Hidrofil silikon
2 g/kg
2000
Antiperoksit enzimi
0,3 g/lt
180
Antipilling enzimi
0,5 g/lt
300
Tüm kullanılan kimyasal ve boyarmadde genel toplam maliyeti
0,0009
0,001
0,00104
0,00146
0,0018
0,0048
0,81
0,6
4,16
2,92
0,324
1,44
21,042
Hidrojen Peroksit (% kaçlık)
Tablo 4’de toplam maliyet MK (TL) kimyasal veya boyarmaddenin kullanım miktarı mK (g) ile
birim maliyet FK (TL/g) çarpımı neticesinde bulunmaktadır. Tablodan görüldüğü üzere 100 kg
süprem kumaş için kullanılan kimyasal madde ve boyarmadde genel toplam maliyeti 21,042 TL
27
Teknolojik Araştırmalar: TTED 2014 (1) 23-36
Boya Terbiye İşletmesinde Süprem Örme Kumaş..
olarak belirlenmiştir. Buradan 1 kg kumaş için kullanılan kimyasal madde ve boyarmadde maliyeti
0,21 TL/kg olarak tespit edilmiştir.
3.4. İşçilik Maliyeti
Terbiye işletmelerinde üretimde çalışan işçiler, flottenin hazırlanması, makinelerin ayarlarının
yapılması, makinelerin çalıştırılması, işlem görecek tekstil materyalinin makineye yerleştirilmesi,
işlem gördükten sonra makineden çıkarılması, işlem şartlarının kontrolü gibi görevler almaktadır.
Uygulanan işlemlere göre her bir makineye bakan işçi sayısı farklılık göstermektedir. Tablo 5’de
boyama ve terbiye işletmesinde doğrudan etkili olan elemanlar, sayıları ve aylık ücretleri
verilmektedir. Tablo 6’da ise üretim dışı boyama ve terbiye işletmesinde çalışan tüm personelin
aylık ücreti verilmektedir.
Tablo 5. Boyama ve terbiye işletmesinde çalışanların maliyeti
Aylık ücret
Çalışan
Boyahane, Terbiye ve Kurutma bölümü
(TL/ay)
sayısı
Vardiye Amiri
3
750
Operatör
12
550
Boyahane mutfak elemanı
3
750
Balon sıkma elemanı
3
750
Kurutma elemanı
3
750
Kalite kontrol elemanı
3
650
Sanfor elemanı
12
550
Boyama ve terbiye işletmesinde çalışan personelin
aylık toplam maliyeti (Üi)
39
-
Ücret
(TL)
2 250
6 600
2 250
2 250
2 250
1 950
6 600
24150
Tablo 6. Boyama ve terbiye işletmesinde üretim dışı çalışan tüm personelin maliyeti
Boyahane, Terbiye ve Kurutma bölümü
Çalışan
Aylık ücret
Ücret
sayısı
(TL/ay)
(TL)
Boyahane müdürü
1
3500
3 500
İşletme şefi
1
1500
1 500
Bakım ustası
1
1500
1 500
Bakım ustası yardımcısı
1
550
550
Laboratuar şefi
1
1000
1 000
Laboratuar elemanı
2
550
1 100
Kalite kontrol bölüm şefi
1
1500
1 500
Paketleme elemanı
6
550
3 300
Boyama ve terbiye işletmesinde çalışan diğer
personelin aylık toplam maliyeti (ÜD)
14
-
13950
Çalışmamızı gerçekleştirdiğimiz boya terbiye işletmesinde 11 adet boyama, 1 adet balon sıkma, 2
adet sanfor, 1 adet kurutma makinesi bulunmaktadır. İşletmede bulunan boyama makineleri farklı
kapasitededir. Buna göre (900 kg 2 adet, 600 kg 2 adet, 450 kg 2 adet, 300 kg 2 adet, 150 kg 1 adet,
100 kg 2 adet) boya makinelerinin toplam kapasitesi 4850 kg kumaştır. Ne 30/1 100 kg süprem
kumaşın boyama makinesinde boyama süresi 8,5 saat olarak belirlenmiştir. Buradan 4850 kg kumaş
8,5 saatte işlemden geçiyorsa buna karşılık bir günde (bir gün 22,5 saat çalışma kabul edilmekte)
boya terbiye işletmesinden 12838 kg kumaş işlem görmektedir. (Boya terbiye işletmesinden alınan
bilgilere göre günlük ortalama 12 000 kg kumaş işlem görmektedir). Boya terbiye işletmesinde
çalışanların işçilik maliyeti Mİ aşağıda (2) ifadesiyle belirlenmiştir.
Ü ÜD
(2)
Mİ  İ
Gün  Ü T
28
Çoruh., E., Çelik, N.,
Teknolojik Araştırmalar: TTED 2014 (1) 23-36
Burada Mİ (TL/kg) işletmede tüm çalışanların birim kumaş maliyeti için (işçi, usta, diğer personel
vb.) maliyetini, Üİ (TL/ay) boya terbiye işletmesinde çalışan personelin aylık toplam maliyetini, Ü D
(TL/ay) üretim dışı boya terbiye işletmesinde çalışan diğer personelin aylık toplam maliyetini ifade
etmektedir (Bkz. Tablo 5 ve 6 Üİ=24150 TL/ay ÜD=13950 TL/ay). Gün, bir ay içerisinde çalışılan
gün sayısını (25 gün), ÜT (kg/gün) bir günlük boya terbiye işletmesinin üretim kapasitesini
göstermektedir. (İşletmeden alınan bilgiler ışığında ortalama ÜT=12838 kg/gün olarak
belirlenmiştir) Birim kütle işçilik maliyeti yaklaşık Mİ=0,12 TL/kg olarak hesaplanmıştır.
3.5. Enerji Maliyeti
Terbiye işletmelerinde, makinelerin çalıştırılması için elektrik enerjisi, proseslerin yürütülmesi için
ısı enerjisine ihtiyaç duyulmaktadır. Elektrik ve ısı enerjisinin dışında aydınlatma, kompröser gibi
diğer amaçlar için harcanan enerji maliyetlerinin tümü toplam enerji maliyetini oluşturmaktadır.
İşletmeden alınan veriler ışığında proseslerdeki elektrik enerjisi kayıp faktörü %3, ısı enerjisi kayıp
faktörü %1,7, elektriğin birim fiyatı ÜE= 0,161 TL/kw, doğal gazın birim fiyatı ÜD=0,51 TL/m3
olarak alınmıştır.
Birim kütle üretimi için toplam enerji maliyeti M E (TL/kg) aşağıda verilen (3) ifadesiyle
tanımlanmaktadır.
E  ETIP  E D
(3)
M E  TEP
P
Burada, prosesler için belirli bir zaman diliminde üretimde harcanan toplam elektrik enerji maliyeti
ETEP (TL), prosesler için harcanan toplam ısı enerjisi maliyeti E TIP (TL), ile aydınlatma, kompresör
gibi diğer amaçlar için harcanan enerji maliyeti ED (TL) ve üretim miktarı P (kg) olmak üzere
tanımlanmıştır.
3.5.1. Elektrik Enerjisi Maliyeti
Prosesler için belirli bir zaman diliminde üretimde harcanan toplam elektrik enerjisi maliyeti ETEP
(TL) herhangi bir proses için harcanan enerji maliyetlerinin toplam olarak aşağıda (4) ifadesi
kullanılarak hesaplanabilmektedir.
ETEP  E P1  E P 2  ....  E Pn
(4)
Herhangi bir proseste oluşan elektrik enerjisi maliyeti EP (TL) genel olarak aşağıdaki (5) formülü ile
tespit edilmiştir.
(5)
EP    t  N  Ü E
Burada  (kw/h) prosesin geçtiği makinenin birim zamanda tükettiği enerji, t (h) her bir prosesde
üretimin gerçekleşme süresi, N (adet) her bir prosesteki makine sayısı, Ü E (TL/kw) elektriğin birim
fiyatı olarak ifade edilmektedir.
Özel olarak çalışmanın yapıldığı işletmeden alınan veriler ışığında Tablo 7, 100 kg süprem kumaşı
boyamak için proseslerde harcanan toplam enerji ve maliyeti vermektedir.
29
Teknolojik Araştırmalar: TTED 2014 (1) 23-36
Boya Terbiye İşletmesinde Süprem Örme Kumaş..
Tablo 7. Süprem kumaş için proseslerdeki elektrik enerjisi maliyeti (100 kg kumaş)
Makine
Birim zaman Süre t Harcanan
Elektriğin
Her bir proses için
Prosesler
sayısı N
tük. enerji Є
(h)
enerji ЄH
birim fiyatı
elektrik enerjisi
(adet)
(kw/h)
(kw)
ÜE (TL/kw)
maliyeti EP (TL)
Boyama
1
8,57
8,5
72,85
0,161
11,73
Balon sıkma
1
4,2
0,2
0,84
0,161
0,135
Kurutma
1
76,16
0,2
15,23
0,161
2,45
Sanfor
1
4,8
0,34
1,63
0,161
0,263
Toplam maliyet
14,58
Toplam maliyet + %3 kaybolan enerji maliyeti ETEP (TL)
15,02
Tablo 7’ye göre 100 kg süprem örme kumaşın terbiyesi için %3 kaybolan enerji ile birlikte toplam
enerji maliyeti ETEP=15,02 TL olarak bulunmuştur.
3.5.2. Isı Enerjisi Maliyeti
Prosesler için belirli bir zaman diliminde üretimde harcanan toplam ısı enerjisi maliyeti ETIP (TL)
aynı zaman diliminde herhangi bir proses için harcanan ısı enerjisi maliyetlerinin toplamı olarak
aşağıda (6) ifadesi kullanılarak hesaplanabilmektedir.
ETIP  E P1  E P 2  ....  E Pn
(6)
Burada herhangi bir proseste oluşan ısı enerjisi maliyeti EP genel olarak aşağıdaki (7) formülü ile
tespit edilmiştir.
(7)
EP  N  S  Ü D
3
Burada N (adet) prosesteki makine sayısını, S (m ) belirli bir zaman diliminde ve belirli bir
kütledeki kumaşın boya terbiye prosesleri için prosesin geçtiği makinenin toplam doğal gaz
kullanım miktarını, ÜD (TL/m3) doğal gazın birim fiyatını ifade etmektedir.
Boyama işlemi için belirli bir zaman diliminde belirli bir üretim için gerekli doğal gaz miktarı S
(m3) aşağıda verilen (8) ifadesi kullanılarak hesaplanabilmektedir.
Q
(8)
S  TOP
H
Burada QTOP (kcal) belirli bir zaman diliminde belirli bir üretim için boya terbiye proseslerindeki
toplam ısı enerjisi, H (kcal/m3) olmak üzere doğal gazın entalpisini göstermektedir.
Toplam ısı enerjisi QTOP (kcal) aynı zaman diliminde her bir proses için harcanan ısı enerjilerinin
toplamı olarak gösterilmiş ve aşağıda (9) ifadesiyle verilmiştir.
QTOP  QP1  QP 2  ....  QPn
(9)
İlaveten, her bir proseste harcanan ısı enerjisi genel ifadesiyle aşağıdaki (10) formülü kullanılarak
belirlenmektedir.
QP  msu  csu  T
(10)
Burada msu (kg) kullanılan su miktarı, c su suyun özgül ısısı, ΔT (0C) her bir işlem için proses
başlangıcı ve sonundaki su sıcaklığındaki fark olarak ifade edilmektedir. Suyun özgül ısısı c su=1
kcal/(kg0C) olarak alınmıştır. Özel olarak çalışmanın gerçekleştirildiği işletme verilerine göre Tablo
8’de 100 kg süprem kumaşın boyama işlem akışı ve sıcaklık farkları verilmiştir. Boya terbiye
proseslerindeki uygulanan sıcaklık zaman reçete bilgileri ayrıntılı olarak “3. Materyal ve Metot”
bölümünde verilmiştir.
30
Çoruh., E., Çelik, N.,
Teknolojik Araştırmalar: TTED 2014 (1) 23-36
Tablo 8. Süprem kumaş için boyama işleminde harcanan ısı enerjisi (100 kg kumaş)
Isıl değer csu,
İşlem içi sıcaklık farkı ΔT
Flotte msu (kg)
Isı enerjisi Qp (kcal)
(kcal/kg0C)
(0C)
600
1
55
33000
600
1
40
24000
600
1
30
18000
600
1
10
6000
600
1
10
6000
600
1
20
12000
600
1
20
12000
600
1
40
24000
600
1
40
24000
600
1
30
18000
600
1
20
12000
600
1
0
Toplam ısı enerjisi Q TOP (kcal)
189000
Uygulanan
prosesler
Kasar
Yıkama
Yıkama
Nötralize(1)
Nötralize(2)
Boyama
Nötralize
Sabun
Yıkama
Yıkama
Yıkama
Yumuşatma
Süprem 100 kg kumaşın boya terbiye proseslerinde harcanan toplam ısı enerjisi QTOP=189000 kcal
olarak bulunmuştur. İşletmeden alınan bilgiler ışığında doğal gazın ısıl değeri 8250 kcal/m3 olup
%94 verimle yanmaktadır. Buradan doğal gazın entalpisi H=7755 kcal/m3 olarak hesaplanmıştır.
Buradan boyama sırasında kullanılan toplam doğal gaz miktarı (3.12) ifadesi kullanılarak S=24 m3
olarak hesaplanabilmektedir. Kurutma ve sanfor için kullanılan doğal gaz miktarları işletmeden
alınmıştır. Tablo 9’da proseslerde kullanılan ısı enerjisi maliyeti verilmektedir.
Prosesler
Boyama
Kurutma
Sanfor
Toplam maliyet
Tablo 9. Süprem kumaş için ısı enerjisi maliyeti (100 kg kumaş)
Makine sayısı N Kullanılan doğal gaz
Doğal gazın birim
(adet)
miktarı S (m3)
fiyatı ÜD (TL/m3)
3
1
24 m
0,51
1
0,08 m3
0,51
3
1
0,03 m
0,51
Toplam maliyet + %1,7 kaybolan enerji maliyeti ETIP (TL)
Isı enerjisi
maliyeti
E12,24
P(TL)
4,08
1,53
17,85
18,15
Tablo 9’a göre 100 kg süprem örme kumaşın terbiyesi için %1,7 kaybolan enerji ile birlikte toplam
ısı enerjisi maliyeti ETIP=18,15 TL olarak bulunmuştur.
3.5.3. Diğer Enerji Maliyetleri
Aşağıda verilen ifade (11) üretim prosesleri haricinde daha ziyade aydınlatma, kompresör kullanımı
için harcanan diğer elektrik giderinin E D (TL) hesaplanmasında kullanılmıştır.
(11)
E D  ( E A  E Komp )  Ü E  t
Burada ED (TL) diğer enerji maliyeti, EA (kw/h) işletmenin aydınlatılması için birim zamanda
tüketilen enerji, E Komp (kw/h) işletmede kompresör için birim zamanda tüketilen enerjidir. ÜE
elektriğin birim fiyatı, t boya terbiye işlemi için geçen süreyi ifade etmektedir. İşletme verilerine
dayalı olarak EA=3,5 kw/h ve E Komp =3,72 kw/h, t= 8,5 h ve Ü E=0,161 TL/kw olarak bilinmektedir.
Buradan formül (11) kullanılarak 100 kg kumaş için E D=9,88 TL olarak hesaplanmıştır. Süprem
örme kumaş için P=100 (kg) enerji maliyetlerinin toplamı, elektrik enerjisi maliyeti ETEP=15,02
(TL), ısı enerjisi maliyeti E TIP=18,15 (TL) ve diğer enerji maliyeti ED=9,88 (TL) spesifik
değerlerinden hareketle ve daha önceden verilen Formül (3) kullanılarak birim kütle için toplam
enerji maliyeti ME=0,43 TL/kg olarak tespit edilmiştir.
31
Teknolojik Araştırmalar: TTED 2014 (1) 23-36
Boya Terbiye İşletmesinde Süprem Örme Kumaş..
3.6. Amortisman Maliyeti
Yıllık amortisman maliyeti, işletmede bulunan sabit varlıkların hizmet süreleri göz önünde
bulundurularak belirlenmektedir. Birim kütle kumaşın boya terbiye prosesleri için amortisman
maliyeti MA (TL/kg) (12) ifadesiyle verilmiştir.
A
(12)
MA  T
P
Burada AT (TL) belirli bir zaman diliminde ve belirli bir kütledeki üretim miktarı için toplam
amortisman maliyetini ve P (kg) olarak üretim miktarını göstermektedir. Toplam amortisman
maliyeti AT aşağıda verilen (13) ifadesiyle her bir proses sırasında meydana gelen amortisman
maliyetlerinin toplamı olarak ifade edilmiştir.
(13)
AT  Ap1  Ap 2  ....  Apn
Herhangi bir proseste oluşan amortisman maliyeti A P (TL) genel olarak aşağıdaki (14) formülü ile
tespit edilmiştir.
FM
(14)
Ap 
 N t
TA  H Y
Burada FM (TL) prosesin geçtiği makinenin fiyatını, T A (10 yıl) amortisman süresini, HY (300 gün x
22,5 saat ) makinelerin yıllık çalışma süresini, N (adet) her bir prosesteki makine sayısı, t (h) her bir
proses de üretimin gerçekleşme süresini ifade etmektedir. İşletmede yer alan boya terbiye
amortisman maliyeti Tablo 10’da verilmiştir.
Tablo 10. Süprem kumaş için amortisman maliyeti (100 kg kumaş)
Proses süresi ve amortisman
Amortisman bilgileri
maliyeti
Proses
Makine
Yıllık
Üretim
Makinelerin
Birim makine
Amortisman
sayısı N
çalışma
süresi t
amortisman
fiyatı FM (TL)
süresi TA (yıl)
(adet)
saati HY
(h)
maliyeti AP (TL)
Boyama
1
600.000,00
10
6750
8,5
75,6
Balon sıkma
1
100.000,00
10
6750
0,2
0,30
Sanfor
1
300.000,00
10
6750
0,2
0,89
Kurutma
400.000,00
10
6750
0,34
1
2,01
100 kg süprem kumaş için amortisman maliyeti AT (TL)
78,8
Spesifik olarak süprem P=100 kg kumaşın boya terbiye proseleri bakımından toplam amortisman
maliyetinin AT=78,8 TL olduğu görülmektedir. Buradan birim kütle kumaşın boya terbiye
prosesleri için kullanılan makine amortisman maliyeti (12) ifadesiyle yaklaşık MA=0,79 TL/kg
olarak tespit edilmiştir.
3.7. Tamir Bakım ve Diğer Maliyetler
İşletmeden alınan bilgiler ışığında işletmenin aylık bakım, arıza, tamir ve diğer giderleri ortalama
10000 TL/ay olarak belirlenmiştir. İşletmeden alınan verilere dayanarak bir ayda 25 gün
çalışılmaktadır. Tamir bakım ve diğer maliyetlerin birim kütledeki kumaş üretimi için maliyeti MD
(TL/kg) aşağıda verilen formül (15) ifadesi kullanılarak hesaplanabilmektedir.
DM
MD 
(15)
P  Gün
Burada, DM (TL/ay) aylık tamir bakım ve diğer giderleri, Gün bir ay içerisinde çalışılan gün
sayısını, P (kg) işletmede günlük boya terbiyeden geçen kumaş miktarını göstermektedir. Spesifik
32
Çoruh., E., Çelik, N.,
Teknolojik Araştırmalar: TTED 2014 (1) 23-36
verilerden hareketle DM=10000 TL/ay, P=12838 kg/gün ve bir ayda çalışılan gün sayısı 25 olmak
üzere (15) ifadesiyle yaklaşık MD=0,031 TL/kg olarak tespit edilmiştir.
3.8. Diğer Genel Giderler Maliyeti
Diğer genel gider maliyetleri işletmede üretim harici çalışan idari personelin aylık maliyeti ve diğer
aylık genel gider maliyetlerinden oluşmaktadır. Diğer genel gider maliyetleri birim kütledeki kumaş
üretimi için maliyet MG (TL/kg) aşağıda verilen formül (16) ifadesi kullanılarak
hesaplanabilmektedir.
M  M DG
(16)
M G  DP
P  Gün
Burada MDP (TL) üretim harici çalışan personelin aylık maliyeti, MDG (TL) diğer aylık genel gider
maliyetlerini, P (kg) işletmede günlük boya terbiyeden geçen kumaş miktarını göstermekte ve bir
ayda çalışılan gün sayısı 25 olmak üzere ifade edilmiştir.
Tablo 11’de çalışmamız sırasında üretimimizi gerçekleştirmiş olduğumuz işletmenin (iplik, örme ve
boya terbiye) diğer çalışan idari personelinin toplam aylık ücretlerini göstermektedir. Tablo 12
işletmenin aylık diğer genel giderlerini göstermektedir.
Tablo 11. Tüm işletmede üretim harici çalışan personelin maliyeti
Aylık ücret
Toplam ücret
Çalışan personel
Çalışan sayısı
(TL/ay)
(TL/ay)
Finans müdürü
1
2000
2000
Personel müdürü
1
1500
1500
Planlama
2
800
1600
Muhasebe elemanı
2
750
1500
Aşçı
3
750
2250
Aşçı yardımcısı
3
550
1650
Çaycı
1
550
550
Sekreter
1
550
550
Bekçi
3
750
2250
Şoför
2
550
1100
Üretim harici çalışan personelin aylık toplam maliyeti MDP (TL)
14950
Tablo 12. İşletmenin diğer aylık genel giderleri
Genel gider
Aylık miktar (TL)
SSK
Yol
Yemek
Benzin
Telefon
Kırtasiye
Üretim harici diğer genel giderler M DG (TL)
26500
4000
3000
2000
1500
150
37150
Spesifik olarak P=12838 kg süprem kumaşın günlük boya terbiye proseleri, üretim harici çalışan
personelin aylık toplam maliyeti M DP=14950 TL/ay, üretim harici diğer genel giderler MDG=37150
TL/ay ve bir ayda çalışılan gün sayısı 25 olmak üzere toplam diğer genel gider maliyeti MG (16)
ifadesi kullanılarak birim kütle kumaşın maliyeti MG=0,16 TL/kg olarak hesaplanmıştır.
33
Teknolojik Araştırmalar: TTED 2014 (1) 23-36
Boya Terbiye İşletmesinde Süprem Örme Kumaş..
3.9. Toplam Boya Terbiye Maliyeti
Birim mamul kumaş üretimi için hammadde maliyeti MH, su maliyeti MSU, kimyasal ve
boyarmadde maliyeti MK, işçilik maliyeti Mİ, enerji maliyeti ME, amortisman maliyeti MA, tamir
bakım maliyeti MD ve diğer genel gider maliyeti MG olmak üzere söz konusu maliyet unsurlarının
toplam MTOP (TL/kg) birim kumaş maliyetini oluşturmaktadır ve (3.17) ile ifade edilmiştir.
M TOP  M H  M SU  M K  M İ  M E  M A  M D  M G
(17)
Tablo 13 sırasıyla birim kütledeki kumaş için boya terbiye prosesleri bakımından hesaplanan
maliyet unsurlarının değerlerini ve toplam maliyetini ve toplamdaki yüzde dağılımını vermektedir.
Şekil 3.3 ilmek iplik uzunluğu, diğer bir değişle sıklık ve gramaja göre maliyet unsurlarının
toplamdaki payını (%) göstermektedir.
Maliyet unsurları
Hammadde maliyeti,
MH (TL/kg)
Su maliyeti , MSU
(TL/kg)
Kimyasal ve
boyarmadde maliyeti,
MK (TL/kg)
İşçilik maliyeti, Mİ
(TL/kg)
Enerji maliyeti, ME
(TL/kg)
Amortisman maliyeti,
MA (TL/kg)
Tamir bakım ve diğer
maliyeti, MD (TL/kg)
Diğer genel gider
maliyeti, MG (TL/kg)
Bir kg süprem kumaş
toplam maliyeti MTOP
TL/kg)
Tablo 13. Maliyet unsurlarının değerleri ve yüzde dağılımı
Makine üstü 50 iğne üzerinde ayarlanan ilmek iplik uzunluğu, L A (cm)
14
15,5
14,8
16,2
17
4,74
%71,7
4,72
%71,6
4,70
%71,5
4,69
%71,5
4,67
%71,4
0,13
%2,0
0,13
%2,0
0,13
%2,0
0,13
%2,0
0,13
%2,0
0,21
%3,2
0,21
%3,2
0,21
%3,2
0,21
%3,2
0,21
%3,2
0,12
%1,8
0,12
%1,8
0,12
%1,8
0,12
%1,8
0,12
%1,8
0,43
%6,5
0,43
%6,5
0,43
%6,5
0,43
%6,6
0,43
%6,6
0,79
%11,9
0,79
%12,0
0,79
%12,0
0,79
%12,0
0,79
%12,1
0,033
%0,5
0,033
%0,5
0,033
%0,5
0,033
%0,5
0,033
%0,5
0,16
%2,4
0,16
%2,4
0,16
%2,4
0,16
%2,4
0,16
%2,4
6,61
%100
6,59
%100
6,57
%100
6,56
%100
6,54
%100
34
Çoruh., E., Çelik, N.,
Teknolojik Araştırmalar: TTED 2014 (1) 23-36
Şekil 3. Boya terbiye maliyetindeki unsurların oranı
Şekil 3 ilmek iplik uzunluğu, diğer bir deyişle sıklık ve gramaja göre maliyet unsurlarının
toplamdaki payını (%) göstermektedir.
4. SONUÇ VE ÖNERİLER
Boyama ve terbiye işlemlerinde birim mamul kumaş üretimi için nihai birim kumaş maliyetini;
hammadde maliyeti (MH), su maliyeti (MSU), kimyasal madde ve boyarmadde maliyeti (M K), işçilik
maliyeti (Mİ), enerji maliyeti (ME), amortisman maliyeti (MA), tamir bakım maliyeti (MD) ve diğer
genel gider maliyetleri (MG) olmak üzere söz konusu maliyet unsurlarının toplamı (MTOP, TL/kg)
oluşturmaktadır.
Boyama ve terbiye işlemleri maliyeti için ilmek iplik uzunluğu, diğer bir deyişle sıklık ve gramaja
göre maliyet unsurlarının toplamdaki payı (%) hesaplanmıştır. Buna göre hammadde maliyeti (MH)
%71,4-71,7 toplam maliyetin (MTOP) en önemli bölümünü teşkil etmektedir. Sırasıyla bunu
amortisman maliyeti (MA) %11,9-12,1 ve enerji maliyeti (ME) %6,5-6,6 takip etmektedir (Şekil 3).
Görüldüğü üzere hammadde maliyeti MH, toplam maliyetin MTOP en önemli bölümünü teşkil
etmektedir. Sırasıyla bunu amortisman maliyeti M A ve enerji maliyeti ME takip etmektedir.
Sonuç olarak üretim maliyet analizinde ilmek iplik uzunluğu (LA) esas alınarak 1 kg süprem örme
kumaşın toplam maliyetinin 6,54-6,61 TL aralığında değiştiği tespit edilmiştir. Kumaşın sıklığı
azaldıkça, yani kumaş gramajı düştükçe maliyetin düştüğü tespit edilmiştir.
35
Teknolojik Araştırmalar: TTED 2014 (1) 23-36
Boya Terbiye İşletmesinde Süprem Örme Kumaş..
5. KAYNAKLAR
1. Oktav Bulut M., Akçalı K. 2010, 'Reaktif boyarmadde ile boyanmış/basılmış tekstil
ürünlerinde yumuşatma işlemi sonrası meydana gelen renk değişimi problemleri' Gaziantep
sanayi odası Akıllı tekstil Teknolojileri Ar-Ge Proje Pazarı, Gaziantep.
2. Koç E., Kaplan E.,2005, “Tekstil Terbiye İşletmelerinde Enerji Kullanımı-Genel
Değerlendirme”Tekstil ve Mühendis Yıl:13, Sayı:65, Sayfa:40.
3. Tarakçıoğlu, I., 2000,”Tekstil Terbiyesi ve Makinaları, Ege Üniversitesi Tekstil ve
Konfeksiyon Araştırma Uygulama Merkezi Yayını, Yayın No5, 1. Baskı, İzmir.
4. Tarakçıoğlu, I., 1997,” Tekstil Terbiye İşletmelerinde Enerjinin Akılcı ve Verimli
Kullanımı, Tekstil ve Konfeksiyon Dergisi, Yıl 7, Sayı 6, 356-359, Kasım-Aralık.
5. Çoruh E.,2011, “Farklı Düze Tipleri Kullanılarak Eğrilmiş Open-end Rotor İpliklerinden
Örme Süprem Kumaş Özelliklerinin İncelenmesi”,Doktora tezi Çukurova Üniversitesi
Mühendislik-Mimarlık Fakültesi Tekstil Mühendisliği Bölümü, Adana. sf. 237.
6. Çoruh E., Çelik., N., 2012”Open-end Rotor İpliğinden Üretilen Süprem Örme Kumaş
Maliyetinin Analizi” Tekstil ve Mühendis, Vol.19,No. 86
36
Download

İndir - Teknolojik Araştırmalar