BİRLEŞİK ÇEKİMLİ FİİLLERİN BELİRTTİĞİ ANLAMLAR
Birleşik çekim olarak ele alınan yapılarda zaman ve kip ayrıntılarının
belirlenmesi çoğu zaman güçtür. Bu yapılar, anlam bakımından da çeşitlilik gösterir.
Türkçede fiiller çekimlenmeden kullanılamazlar. Dilimizde fiiller basit ya da
birleşik çekimli olabilirler. Basit çekimli fiillere “-di” hikâye, “-miş” rivayet, “-se” şart
ekleri gelerek fiiller yeni çekimler ve yeni anlamlar kazanırlar.
Aslında bu konu; gerek isimlendirme, gerekse yapı bakımından farklı görüşlerin
bulunduğu bir konudur. Dil bilgisi kitaplarında şu tanım yapılır:
“Bildirme ve tasarlama kipleri ile bildirilen ve tasarlanan hareketlerin görülen
geçmiş zamanda, öğrenilen geçmiş zamanda veya şart şeklinde ortaya çıktığını veya
çıkacağını ifade etmek için birleşik çekimler oluşur. Birleşik çekimde iki farklı çekim veya
zaman birlikte ifade edilir. (Ergin, 1977, s.307)”
Birleşik çekimli fiiller farklı anlamlar ifade ederler. Örneğin, “yapmamalıymışım”
fiili “Geçmişte yapmamam gereken bir şeyi yaptığım, yapmasam iyi olurdu ya da bana
göre, iyi ki yaptım.” anlamını çıkarabiliriz.
Buna göre;
1. Şart birleşik çekimli fiiller şartlı birleşik cümle oluşturur ve asıl cümlenin
koşulu durumundadırlar.
Örnek:
Yağmur yağarsa çiftçilerin yüzü gülecek.
Karnın acıkırsa simit yiyebilirsin.
2. Rivayet birleşik çekimli fiiller de öncelikle geçmişi rivayet etmekle birlikte
(önceden olan fakat şimdi gerçekleşmeyen bir şey) bazı durumlarda başkasından
duyma anlamı da ifade edebilir.
Örnek:
Eskiden araştırma için kütüphanelere gidilirmiş. (şimdi yapılmayan bir şey)
Galip Bey, seni istiyormuş. (başkasından duyma)
Rivayet birleşik çekimli fiiller, “küçümseme, sözde, güya” anlamları da
kazanmaktadır.
Örnek:
Yazılıdan yüksek not almışmış.
Ödevlerini zamanında yapmışmış.
3. Basit çekimli dilek (tasarlama) kipleri zaman bildirmezler. İşte bu kipler “-di ve –
miş” ekleriyle birleştiğinde artık geçmişe ait tasarılar haline gelir, gelecekle ilgisi
kalmaz. Bu çekimlerde gerçekleşmemiş istekler anlatıldığı için pişmanlık,
üzüntü, boş verme gibi çeşitli anlamlar kazanırlar.
Örnek:
 Yüzündeki sevinci görmeliydiniz. (TDK Güzel Yazılar, 1999, s.294) –
(Gerçekleşmemiş istek)
 Vatanda birdenbire esen bu güzel havanın manzarasını Sultan Abdülhamid
anlayamadı. Anlayabilseydi devrine tam müsait yeni bir istikamet verir,
kendini de milleti de bahtiyar ederdi. (pişmanlık)
Hikâye birleşik çekim eki “-di” hem basit çekimde hem de birleşik çekimde
geçmiş zamanı anlatır. Başka bir deyişle çekimli fiili bütünüyle geçmiş zamana
taşıyan ek budur.
Örnek:
 Sana düzenli olarak mektup gönderiyordum. (geçmişte yapılan ama
şimdi yapılmayan bir eylem)
Hikâye kipi gelecek zamanla birlikte kullanıldığında fiile geleceğe ait bir tasarının
gerçekleşmediği anlamını kazandırır. Bu duruma bağlı olarak da cümlelerde
pişmanlık, üzüntü, sevinç gibi anlamlar da ortaya çıkar.
Örnek:
 Dostluğu, barışı böyle mi kuracaktık? (pişmanlık)
Bu çekim ayrıca geleceğe bağlı olarak bir varsayımı, güçlü bir inancı ya da bilgiyi
de aktarabilir.

Kız mutlaka oraya gelecekti. (güçlü bir inanç)
Hikâye kipi şimdiki zaman ekiyle kullanıldığında devam etmeyen geçmiş
zamandaki alışkanlıkları, sürekli yapılan işleri, geçmişte geçerli olan kuralları,
inançları anlatabilir.
Örnek:
 Şimdiye kadar bu işi şöyle yapardık.
 … birbirimizden ve birlikteliğimizin bilinmesinden korkuyorduk.
SONUÇ
1. Türkçede birleşik çekim eklerinin hepsi zaman kavramı taşımaz. -sA ekinin fiile
zaman kavramı yüklemesi hiçbir zaman söz konusu değildir. –mIş eki bazen, -DI
eki her zaman basit çekimli fiili geçmiş zamana götürür.
2. Zaman kavramı veren eklerle kullanıldığında çekimli fiil geçmiş zamandadır.
Zaman kavramı vermeyen eklerle kullanıldığında fiilin zamanı basit çekim ekinin
aktardığı zamandır.
3. Birleşik çekimli fiiller basit çekimli fiillerde de olduğu gibi anlam açısından alay,
küçümseme, tehdit, pişmanlık vb. duyguları aktarırlar.
4. Tasarlama (dilek) kiplerinin zaman kavramı taşımadıklarına ilişkin genel yargıya
rağmen bu eklerde ileriye yönelik bir zaman kavramı sezilmektedir.
5. Zaman bildirmeyen tasarlama kiplerinden gereklilik kipiyle –sA şart eki birlikte
kullanıldığında gelecekle ilgili bir zaman kavramı verir. Başka bir deyişle zaman
kavramı taşımayan iki ek fiile ilk gelen tasarlama kipi eki nedeniyle dolaylı bir
zaman kavramını yapıya aktarır.
6. Dilek kiplerindeki zamansızlık durumu hikâye ve rivayet çekimlerinde ortadan
kalkar ve fiil bu çekimlerde geçmiş zamana bağlanır. Yani istek, dilek, gereklilik;
basit çekimde geleceğe yönelik bir tasarıyı anlatırken birleşik çekimde genel
olarak geçmiş zamandaki bir tasarıyı anlatmaktadır.
7. -mIş eki basit çekimde de birleşik çekimde de fiilin ifade ettiği harekete tanık
olmamayı başkasından duymayı anlatır. Ancak öğrenilen geçmiş zamanın hikâye
çekimi bazı örneklerde farklı bir biçimde küçümseme, öylesine, vurgulama ve
pekiştirme görevi üstlenir.
NOT: BU DOKÜMAN ULUDAĞ ÜNİVERSİTESİ, FEN-EDEBİYAT FAKÜLTESİ, TÜRK DİLİ VE
EDEBİYATI BÖLÜMÜ SOSYAL BİLİMLER DERGİSİ’NDE YAYINLANMIŞ ARAŞTIRMA YAZISINA
EKLEMELER, ÇIKARMALAR YAPILARAK HAZIRLANMIŞTIR.
Download

Birleşik Çekimli Fillerin Belirttiği Anlam özelliklerini