Çok Partili Hayata Geçiş Denemeleri
1. Cumhuriyet Halk Partisi ( 9 Eylül 1923 )
Şekil 1. 4-5 Ocak 1931. Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal, Cumhuriyet Halk Fırkası
binasından çıkarken
Türkiye Büyük Millet Meclisi açıldığında meclis içerisinde partiler yer almamıştır.
Farklı görüşlere sahip milletvekilleri olmasına rağmen hepsi vatanın kurtarılmasına
öncelik verdiğinden herhangi bir parti kurulmasına ihtiyaç duyulmamıştır.
Halk Fırkası, M. Kemal Paşa tarafından Türkiye’nin ilk siyasi partisi olarak
kurulmuştur. TBMM’de yer alan Müdafaa-i Hukuk Grubu partiye dönüştürülmüştür.
Halk Fırkası adı ile kurulan parti, 10 Kasım 1924’te, CHF adını almıştır.
1927–1946 yılları arasındaki TBMM seçimlerine tek parti olarak katılmıştır.
2. Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (17 Kasım 1924)
• Cumhuriyet döneminin ikinci partisi ve ilk muhalefet partisidir.
• Partinin kurucuları Kazım Karabekir, Ali Fuat Cebesoy, Rauf Orbay, Refet Bele
ve Adnan Adıvar’dır.
• Programında partinin dine saygılı olduğu ve liberal ekonomiyi savunduğu
belirtilmiştir.
• Parti, kısa sürede rejim karşıtlarının toplandığı yer haline gelmiştir. Bu da, Şeyh
Sait İsyanı gibi, rejime karşı bir takım yıkıcı olayların çıkmasına zemin
hazırlamıştır.
3. Serbest Cumhuriyet Fırkası ( 12 Ağustos 1930)
Şekil 2. Ali Fethi Okyar (1880–1943)
1929 yılında tüm dünyada yaşanan ekonomik kriz ve hükümetin denetlenmesi ihtiyacı
Mustafa Kemal Paşa’nın 1930’da bir kez daha çok partili denemede bulunmasına yol
açmıştır. Mustafa Kemal Paşa, bu amaçla Ali Fethi Okyar’dan bir parti kurmasını
istemiştir. Fethi Bey 12 Ağustos 1930’da Serbest Cumhuriyet Partisini kurmuştur.
Cumhuriyetçi, inkılâpçı ve laikliğe bağlı bir parti olan Serbest Cumhuriyet Fırkası’nın
parti programında liberal ekonomi, tek dereceli seçim sistemi ve kadının siyasal
haklarının genişletilmesi de yer almıştır.
Parti başkanı Fethi Bey, çıktığı yurtiçi gezilerinde rejim karşıtlarının partiye sızdıklarını
görmüş ve rejime yönelik yeni bir olayın çıkmasını önlemek için 18 Aralık 1930’da
kendisinin kurduğu partiyi kendi elleriyle kapatmıştır.
Rejime Karşı Hareketler
1. Şeyh Sait Ayaklanması (13 Şubat 1925)
Doğrudan rejimi yıkmaya yönelik dini ve etnik karakterli bir ayaklanmadır.
Ayaklanmanın çıkmasında Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’nın izlediği politika ve
bazı İngiliz ajanlarının bölgedeki kışkırtmaları etkili olmuştur. Şeyh Sait liderliğinde
İran’da başlayan ayaklanma kısa sürede Diyarbakır, Elazığ, Bingöl, Erzurum ve Sivas’a
kadar yayılmıştır. İsmet Paşa Hükümeti, aldığı tedbirlerle ayaklanmayı bastırmak
istemiştir. Alınan tedbirlerden bazıları şunlardır:
• Takrir-i Sükûn kanunu çıkarıldı (4 Mart 1925)
• İstiklal Mahkemeleri kuruldu.
Şekil 3. Şeyh Sait’in askerî birlikler tarafından yakalandığını gösteren fotoğraf
Şeyh Sait İsyanı sonucunda;
• Terakkiperver C. Fırkası isyanda oynadığı rol nedeniyle kapatıldı (5 Haziran
1925) .
• Türkiye’nin çok partili rejime hazır olmadığı anlaşıldı.
• İngilizler, Musul konusunda avantaj sağladılar.
• Cumhuriyet rejimini yıkmaya dönük ilk isyan bastırılmış oldu.
2. İzmir’de Mustafa Kemal Paşa’ya Suikast Girişimi (1926)
Suikastı eski İttihat ve Terakkiciler ile kapatılan Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’nın
bazı mensupları ve rejim karşıtları hazırlamıştır. Ancak Mustafa Kemal Paşa’nın
İzmir’e seyahatinin bir gün gecikmesi suikastı ortaya çıkarmıştır. Suikastçılar
yakalanarak cezalandırılmıştır.
3. Menemen Olayı (23 Aralık 1930)
Serbest Cumhuriyet Fırkası’nın kapatılmasından hemen sonra Menemen’de rejim
karşıtı bir grup dini propaganda yaparak ayaklanmışlardır. Derviş Mehmet
liderliğindeki bu olay daha fazla büyümeden bastırılmıştır. Ayaklanmayı bastırmaya
çalışırken öldürülen Kubilay, cumhuriyetin savunulmasında bir sembol olarak tarihe
geçmiştir.
Şekil 4. Menemen olayını çıkararak Kubilay’ı öldüren Derviş Mehmet ve arkadaşları
Uyarı: Şeyh Sait ve Menemen olayları Türkiye’nin gerçek demokrasiye henüz
hazır olmadığını göstermiştir. Atatürk bir daha çok partili rejime geçiş
denemesinde bulunmamıştır. Türkiye’de çok partili rejime 1945’ten sonra Milli
Kalkınma Partisi’ninkurulmasıyla geçilebilmiştir. Ayrıca Şeyh Sait İsyanı ve
Menemen Olayı, rejimi yıkmayı amaçladıkları için 31 Mart Olayına da
benzetilir.
ETKİNLİK
Aşağıdaki cümle ve ifadeleri verilen kelimelerle eşleştiriniz.
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
Türkiye’nin ilk partisi
Türkiye’de ilk muhalefet partisi
Türk tarihinde ilk parti
Türkiye’de ikinci muhalefet partisi
Terakkiperver C. Fırkasını kuranlardan
Cumhuriyetin ilanından sonra yayınlanan ilk
anayasa
İlk Büyük Millet Meclisi Anayasası
1921 Anayasasının adı
İlk Türk anayasası
Bu isyanla T.C.F. kapatılmıştır.
S.C.F. kapatılınca ortaya çıkan isyan
Yasama, yürütme ve yargının tek elde
toplanması
1937 yılına kadar aşamalı olarak Türkiye’de
gerçekleştirilen
Türkiye’de çok partili hayata geçmekle
sağlanmaya çalışılan
Şeyh Sait İsyanının çıkması ile İngilizler bu
şehri alma konusunda avantaj sağladılar.
Cumhuriyet karşıtlarının Mustafa Kemal
Atatürk’e suikast yapmayı planladıkları şehir
1921 Anayasasına sonradan eklenen idare
şekli
Türkiye’de çok partili hayata geçilmesini tam
olarak sağlayan parti
Menemen Olayını başlatan kişi
Bir devletin nasıl yönetileceğini belirleyen,
kişi hak ve özgürlüklerini düzenleyen
yasalar bütünü
Menemen Olayı ile öldürülen yedek subay
Şeyh Sait İsyanının çıktığı sırada Türkiye’nin
başbakanı
Serbest C. Fırkası’nı kuran kişi
TCF ve SCF’nin savunduğu ekonomi
politikası
Şeyh Sait İsyanı ve Menemen Olayının
A
B
C
D
E
F
1921 Anayasası
Halk Fırkası
Derviş Mehmet
Demokrasi
İsmet İnönü
Ali Fethi Okyar
G
H
I
İ
J
K
İttihat ve Terakki
Laiklik
Liberalizm
İzmir
1982 Anayasası
Kazım Karabekir
L
Terakkiperver C. Fırkası
M Menemen Olayı
N
Milli Kalkınma Partisi
O
Anayasa
Ö
Kubilay
P
1924 Anayasası
R
S
31 Mart Olayı
Serbest C. Fırkası
Ş
T
Şeyh Sait İsyanı
Teşkilat-ı Esasiye
U
Ü
Güçler birliği
Müdafaa-i Hukuk
V
Musul
benzetildiği
26 Türkiye’de halen yürürlükte olan anayasa
Y
27 Halk Fırkasından önce Mustafa Kemal ve Z
arkadaşlarının meclisteki grubu
1
5
9
13
17
2
6
10
14
18
3
7
11
15
19
4
8
12
16
20
Kanun-ı Esasi
Cumhuriyet
21
22
23
24
25
26
27
Download

3. Çok Partili Hayata Geçiş Denemeleri