İktisat ve Ahlak
Çarşamba, 05 Mart 2014 09:45
11 ila 14. yüzyıl arasında İslam medeniyeti, ilim ve fende oldukça ilerideydi. O dönemde sayısız
bilim adamı fen, matematik ve sosyal bilimlerde yetiştirilmiştir. Yine o dönemlerde yazılan
eserler modern bilimin temellerini oluşturmuştur. Şu an günümüzde var olan bilim dallarının
çoğu bu temeller üzerinde kurulmuştur. Birçok bilime dair teorik bilgi, bu döneme sırtını
dayamaktadır. Hatta o dönemde test ve analiz edilme şartlarına haiz değilken dahi günümüz
iktisat anlayışıyla büyük ölçüde örtüşen iktisat biliminin temelleri de bu dönemde atılmıştır. İbni
Haldun’un Mukaddime adlı eseri bu alanda verilebilecek en iyi örnektir. Tabi bahsi geçen
dönemde ele alınan eserler din ve ahlakı çoğunlukla merkeze alan eserlerdir. Bugünkü bilimin
temelleri bilimsel, dini ve ahlak çerçevesinde o dönemde ele alınmış ve yorumlanmıştır.
Pozitivist bilimin bugün aldığı ise normatif (ne olmalı, din, ahlak ve diğer değerler) değerleri
içermeyen mekanik bir yaklaşımdır. Mekanize edilen bu kavramlar 18. yüzyıldan günümüze,
batıda pozitivist etkiler ışığında süzgeçlenerek tekrar yeni bilgiler ve teoriler şeklinde
sunulmaktadır. Bunun iki örneği iktisat ve ahiliktir. İktisat tanımı aslında teorik bir şekilde
günümüzden 7. yüzyıl kadar önce ortaya konmuştur. Bugün tartışılan en önemli konulardan biri
de iktisat bilimine dair pozitivist yaklaşımların ne kadar uygun olduğudur. Bir diğer kavram ise
ahiliktir. AB sürecinde tüm kamu kuruluşlarında zorunlu olarak uygulanan etik ilkeleri
yönetmeliği mevcuttur. Yolsuzlukla ve görevi kötüye kullanmaya karşı uygulanan bu
yönetmeliğe dair eğitimler de verilmektedir. Verilen bu eğitimlerde etik değerlere sahip kamu
personeli ve tüccar yetiştirme fikri yatmaktadır. Oysaki hayatın çoğunlukla siyah beyaz olmadığı
gri alanlarda, vicdanı ön plana çıkartan etik kavramına teorik ve kapsamlı bir biçimde Ahilik
teşkilatımızda rastlamak mümkündür. Nitekim Ahiliğe dair yapılan bir tanım da ‘Ahi vicdanının
kendi üzerine gözcü koyan adamdır’. Bir diğer tanımda, helalinden kazanan, yerinde ve
yeterince harcayan, ölçü tartı ehli olan, yararlı şeyleri üreten ve yardım edendir’ şeklinde tarif
edilmektedir.
2. İktisadi hayat ve İbni Haldun
İktisat nedir? Sorusunu mevcut bilgiler çerçevesinde 18. yüzyıl öncesi dönemi dikkate
almayarak cevaplandırdığımızda son 3 yüzyıldır mekanik, değerlerden soyut bir tanımla
karşılaşıyoruz. Bu dönemde, klasik anlamda iktisat tanımı ilk kez 18. Yüzyılda yapılmaya
çalışılmıştır ve modern anlamda iktisat kavramı bu dönemden sonra yorumlanmaya
başlanmıştır. Oluşan algı, 18. yüzyıla kadar bilimsel olarak günümüze ait iktisat bilimine dair
tasnif yapılmamış olması yönündeydi. İktisat bilimi diğer birçok bilim dalı gibi 18. yüzyıldan önce
tek başına bir bilim olarak ele alınmamaktaydı. Fakat iktisata dair birçok bilgiyi 14. yüzyılda
teorik olarak bulmak mümkündür.
Çünkü günümüzde var olan bilim dalları 18. yüzyıla kadar daha çok kendini din, felsefe, tıp ve
1/6
İktisat ve Ahlak
Çarşamba, 05 Mart 2014 09:45
fen ilimleri içinde göstermekteydi. Bu bilim dallarının temeli de İslam medeniyeti tarafından
atılmıştır. Gerçekte günümüzde var olan bilim dallarının temelinin İslam toplumları tarafından ilk
kez ele alındığı gerçeği ise batı toplumlarının bilgisi dâhilindedir. Dolayısıyla modern bir bilim
olarak iktisat bilim dalının da bu gerçeği ele alarak yeniden dillendirilmesi yerinde olacaktır.
Nitekim piyasa ekonomisi gibi bugünün temel iktisadi kavramları belli ölçüde ilk kez 14. Yüzyılda
İbni Haldun1 tarafından ele alınmıştır. Oysaki iktisat bilimin temeli, öğrenildiği ve öğretildiği gibi
18. Yüzyıla Adam Smith’e götürülür. Diğer bir önemli nokta ise iktisat kavramının tanımlanması
ve yorumlanmasıdır. Sekuler bir şekilde yapılan pozitivist yorumlamalar günümüzde artık
sorgulanmaktadır. Bir kavramın yorumlaması ona nereden, nasıl, hangi ideoloji, kültür ve
inançlar birlikteliği ile baktığınıza bağlıdır. İktisat kavramını bu bağlamda ele almak ve tekrar
yorumlamak yerinde olacaktır.
En genel anlamıyla pozitivist yaklaşıma göre iktisat, sınırsız insan ihtiyaçlarının kıt
kaynaklardan karşılanmasıdır. Bu anlayışa göre, insanlar ister fakir olsun ister zengin daima
daha fazla mal ve hizmet isterler. Yani insan ihtiyaçları sonsuzdur. Dolayısıyla, bu anlayışa göre
rasyonel (akılcı) insan o dur ki kıt kaynaklar içerisinde kendi tatmin düzeyini en etkin bir şekilde
seçer. Tamamıyla mekanik olan bu iktisat tanımı benlik ve çıkar üzerine tüm iktisadi sistemi bina
etmektedir. Tercih edilen bu iktisadi sistem günümüzde hem öğrenilmekte hem de
öğretilmektedir. Değerler ışığında baktığımızda nasıl bir iktisat anlayışı ile karşılaşacağız?
İktisat ile ilgili hususları daha çok ahlaka ve davranışlara dair hadislerde bulunmaktadır. İslam,
iktisadı ahlak kavramı içerisinde ele almakta ve iktisadın gerektirdiği üretimi emretmektedir. Zira
bir hadiste, “Kimin bir arazisi varsa, onu ya ekip diksin veya bir kardeşine ekmesi için versin”2
buyrulmuştur. Yapılan işin de en iyi şekilde yapılmasını emretmiştir. Nitekim bir hadisi şerifte de
“Allah ihsanı (işi en güzel şekilde yapmayı) her işte takdir etmiştir”3
Peki, iktisat nedir? Gerçekten insan ihtiyaçları sınırsız mıdır? Sınırsız olan ihtiyaçlar nefse mi
ait? Bu noktadan hareketle “orta yol” anlamındaki “iktisat”, hem inançta ve ibadette hem de
sosyal hayatta son derece önemli bir prensip ve duruş olarak karşımıza çıkar. Kaldı ki “iktisat”
sözcüğü, mu’tedil olma, dengeli olup her türlü aşırılıklardan sakınma ve nihayet, israfın zıddı
olarak, gerek klasik dönemde gerekse de modern dönemde İslâmî literatürde kullanılmaktadır.
Diğer bir anlamıyla bakıldığında iktisat kavramı, insan yaşamının en verimli şekilde
değerlendirilmesi diye tanımlanabilir. Başka bir değişle, insanın; dünya, çevre ve zamanla
ilişkisini dengeli olarak kurabilmesidir.4 İktisat kavramını değerler ışığında ele alırken dikkat
edilmesi gereken diğer bir husus da iktisat ve kanaat ilişkisidir. Bu iki kavram eş anlamlı gibi
görülmektedir. İktisat aynı zamanda mutedil olma, dengeli olup her türlü dengesizlikten
kaçınmaktır. Böylelikle ölçülü, itidalli bir iktisadi davranışla tasarruf özendirilip zekât müessesi ile
toplumdaki ekonomik dengesizlikleri ve aşırılıklar önlenmektedir. Diğer bir önemli nokta ise
insan ihtiyaçlarının sınırsızlığıdır. İslam iktisadında dillendirildiği gibi iktisat, itidal üzerinedir.
Çıkar ve sınırsız insan ihtiyaçlarını önceleyen modern pozitivist iktisadın aksine aşırılık ve haddi
aşma İslam ahlakında yasaklanmıştır. Nitekim Kuran’daki, “...Kalbini, bizi anmaktan alıkoyup
nefsinin arzusuna uyan ve işi hep aşırılık olan kişiye itaat etme”5 ayeti, buyrulmaktadır. İktisada
dair günümüzde halen güncelliğini koruyan teorik bilgilere ise yoğun olarak modern iktisadın
2/6
İktisat ve Ahlak
Çarşamba, 05 Mart 2014 09:45
ortaya çıkışından tam 4 yüz yıl önce İbni Haldun’un Mukaddime adli eserinde bulmak
mümkündür.
İktisat biliminin tanımı ilk kez 14. yüzyılda İbni Haldun tarafında dile getirilmiştir. Günümüz
iktisadi yaklaşımlarına dair birçok önem arz eden bilgi modern iktisadın doğuşundan tam 400 yıl
önce İbni Haldun tarafından dillendirilmiştir. İbni Haldun, üretim, işbölümü ve üretkenlik
konularını daha geniş bir çerçevede ise iktisadî ilişkilerin toplumsal bağlamını tartışırken, 18. ve
19. yüzyılın sosyolog ve ekonomi politikçileri kadar, 20. ve 21. yüzyıl iktisat ve işletme
gurularına parmak ısırtacak bir kavrayış derinliği göstermektedir. Petty, Smith, Malthus, Saint
Simon ve Marx’ın dile getirdiği sayısız fikrin sadece tohumlarını değil; bizzat olgun hallerini İbni
Haldun’da bulabiliriz. İbni Haldun’a göre insanın görevi, üretim yapmaktır. İbni Haldun’a göre “Her şey Allah C.C’ dan gelir. İnsan kendine mahsus olan birtakım hususiyetlerle bütün
hayvanlardan ayrılmaktadır. Bütün hayvanlardan ayrıldığı ve bütün mahlûklar arasında onunla
şeref kazandığı fikir ve düşüncenin mahsulü olan ilimler ve sanayidir.”6 Dolayısıyla İbni Haldun
ilim ve sanayi üzerine düşünmenin zorunluluğunun altını çizmektedir.
Şu halde, “Allah (C.C) insanı yaratmış, gıdasız yaşaması ve hayatını devam ettirmesi mümkün
olmayacak sürede ve biçime koymuş, fıtratı ile gıdasını aramaya ve kendisine tevdi edilen
kudret ile bunu elde etmeyi ona belletmiştir.”7 Ayrıca iktisadi faaliyetlerde bulunmak Allah’ın
emridir. Çünkü kendi başına ihtiyaç duyduğu mal ve hizmetleri karşılayamaz. Cemiyet halinde
üretmek ile ancak ihtiyaç duyulan mal ve hizmetlere ulaşmak mümkündür. İbni Haldun’a göre
kazancın yegâne sebebi emektir. Cemiyette yardımlaşma ile üretim sürecine katılanlar
emeklerinin karşılığını fazlasıyla alır kat ve kat üretim miktarına erişirler. Böylelikle uzmanlaşma
meydana gelir ve toplumlar şehirler belli alanlarda uzmanlaşarak diğer ülke ve toplumlar ile
ticareti artırarak toplam refah düzeyini artırırlar. Bahsi geçen teori günümüz uluslararası iktisat
disiplininde halen kullanılmaktadır. Ayrıca devletin iktisadi ve sosyal hayattaki rolünü
tanımlamakta ve devletin denetleyici ve düzenleyici olmadığı kamu harcamalarının az olduğu bir
ülkeyi akarsu havzasından uzak, cılız bir bitki örtüsüne benzetmektedir. Bunun dışında devletin
piyasada bir tüccar gibi rol almasını eleştirmiştir. Çünkü devletin haiz olduğu yetki, devlet lehine
rekabet üstünlüğü sağlayacak ve tüccarların böylece o ülkeyi terk edeceğini söylemektedir.
Düşük vergi politikasını desteklemekte ve böylelikle üretimin, ticaretin ve dolayısıyla vergi
gelirlerinin artacağını savunmaktadır. Vergilerden ve diğer kalemlerden elde edilen vergilerin
hazinede tutulmasına karşı çıkmaktadır. Hazinede bulunan paranın korunmaya muhtaç
kesimlerin korunmasında, halkın refah ve mutluluğunun artırılmasında kullanılmasını ifade
etmektedir. İbni Haldun’un tüm bu iktisadi görüşlerinin altında dini ve ahlaki değerler öne
çıkmaktadır. Yani din ve ahlak temelli bu anlayış günümüz iktisadi akımların birçoğunun kaynağı
olmuştur. Fakat pozitivist yaklaşımla, son iki asır boyunca yeniden yorumlanan sekuler iktisadi
yaklaşım değerlerden uzak bir tanım içermektedir.
2. Ahilik ve Ahlak
3/6
İktisat ve Ahlak
Çarşamba, 05 Mart 2014 09:45
Diğer bir kayıp değerimiz ise Ahilik teşkilatımızdır. Ahiliğin günümüz deki karşılığı esnaf ve
sanatkârlar birliğidir. Ahilik kurumunun görevleri ise; esnaf ve sanatkâr kuruluşlarına eleman
yetiştirme, işleyiş ve kontrollerini düzenleyen kurumlardır. Ahiliğin kökeni, fütüvvet teşkilatlarına
dayanmaktadır. Fütüvetnamaler ise Ahi tören ve törelerini, teşkilata girişlerini düzenleyen, yani
esnaf ve sanatkâr kurumlarını içine alan el yazmalarıdır. Ahilik, din ve Ahlaki temel alan bir
teşkilattır. Çünkü terim olarak ahiliğin temelini oluşturan futüvvetten bahsedenler aynı zamanda
birer süfıdirler. Bu nedenle ahilik ve tasavvuf arasındaki ilgi ve çizgi önemlidir. Süfilerce fütüvvet,
tasavvuf yaşantının önemli mertebelerinden birisi olarak kabul edilmekteydi.8 Onlara göre,
fütüvvet, iyi davranışların toplamından ibaret olan bir yaşam tarzıydı. Bu yaşam tarzı,
Peygamberlerin ve İslam büyüklerinin yüksek vasıflarıyla belirginleşmişti.9 Nitekim Cuneydi
Bağdadi, fütüvveti, kulun kendi nefsini başkasınınkinden üstün ve değerli görmesidir şeklinde
tanımlar. Ali Tirmizi’ye göre ise fütüvvet, kulun, Allah için kendi nefsine düşman olmasıdır. Ömer
Osman el.Mekkiye göre ise fütüvvet iyi huyluluktur. Muaviye bin Ebu Süfyan’ a göre fütüvvet bir
kimsenin kendi malına kardeşinin elinin uzanmasından kat i suretle rahatsız olmamasıdır.10 Bir
dönem erdemli, ahlaki ve dindar vasıflı kurum olan ahilik teşkilatı Osmanlı dönemde sosyal,
ekonomik ve ahlaki yönden oldukça önemli görevler üstlenmiştir. Osmanlının son döneminde
ise etkisini kaybetmiştir. Sağlıklı toplum için gerekli olan teşkilatlanma her dönem ve her toplum
için her daim gereklidir. İnsan sosyal bir varlıktır. Cemiyet ile birlikte yaşama zorunluluğu vardır.
Cemiyetin sıhhati ise ahlaklı ve dindar tüccar ve zanaatkarın yetişmesine yetiştirilmesine
bağlıdır. Ahilik teşkilatı asırlar boyu bu görevi üstlenmiştir. Günümüzde, kaybettiğimiz bu Ahilik
teşkilatımızın yerini ithal bir kavram olan etik kavramı almıştır. Maalesef bu kavramın yerleşmesi
ve kamu kurum ve kuruluşlarında uygulanması ise AB standartlarına uyma adıyla yapılmaktadır.
Oysa modern toplumun yozlaşmasına, yolsuzluk, görevi kötüye kullanma, sahip olunan makamı
çıkar için kullanma ve iş verimliğini artırmaya yönelik uygulanan etik kavramının tam ve daha
fazla karşılığı olan kavram ahiliktir. Etik ilkeleri, iş hayatında siyah beyaz bölgeler dışında kalan
gri tonlara dair düzenlemeleri içermektedir. Yani kişilerin kendi vicdanlarını iş hayatında daha
etkin kullanma arayışı vardır. Hayatın bu gri tonlarını daha etkin ve verimli kullanmak amacıyla
oluşturulan etik ilkeleri uygulaması birçok kamu kurum ve kuruluşunda uygulanmaktadır.
Aslında sahibi olduğumuz ve yüzyıllarca Anadolu’dan Kırım’a ahlaklı, erdemli insan yetiştiren
ahilik teşkilatı günümüzdeki etik kavramını içine almaktadır. Bu kurum çok ahlak ve erdem
sahibi kişi yanı sıra iyi bir tüccar yetiştirmekteydi. Din ve ahlak temelli bu teşkilat uzun yıllar
Anadolu’da birçok ahlaklı ve nitelikli zanaatkârın yetişmesine vesile olmuştur. Modern etik
ilkelerinin temelini oluşturan hatta çok daha fazlasını topluma yükleyen Ahilik teşkilatı aynı
zamanda tasavvufi bir kurumdur. Toplumda ileri gelen insanlar ile çırak ve yamakları bir araya
getiren ahilik teşkilatı, bu yönüyle tabandan itibaren ahlaklı ve nitelikli insanlar yetiştirmektedir.
Devlet adamlarının bulunduğu zaviyelerde bir araya gelen esnaf ve zanaatkârlar ahilik
eğitimden geçerlerdi. Bu zaviyeler meslekte yeterli ahlaklı bireyler yetiştirirlerdi. Ahilik, insanın
dünyevi ve uhrevi hayatını düzenlerken ‘İnsanı kâmil’ diyebileceğimiz bir ideal tip ortaya
koymaktadır. Ahi, kalbi Allah’a, kapısı yetmiş iki millete açık olan, mürüvvet ve merhamet üzere
olup cömertliği esas alan, ahlaki ana sermaye edinip akıl yolunda yürüyen, ilim isteyen ve
ilmiyle amel edip yararlı çalışmayı elden bırakmayan kişidir. Ahi aynı zamanda kendi nefsini bir
başkasına tercih edendir. Bitmek bilmeyen bir hırsla kazan.
4/6
İktisat ve Ahlak
Çarşamba, 05 Mart 2014 09:45
Mal ve harcama arzusunda olan değildir. Nitekim bir müşteri bir dükkâna gider ve mal almak
ister esnaf ise ‘kusura bakma efendim Allah (C.C) bereketini vere, ben bu sabah siftah yaptım.
Senin istediğin mal karşı dükkânda var O daha siftah etmedi siz oradan alın der.
1524 yılında Bursa kadısı tarafından yazılmış el- yazması fütüvvetname;
‘Fütüvvet erbabından olmak vasfını kaybetmemek için haramdan son derece sakınmak gerekir.
Çünkü haram yiyen kişide fütüvvet vasıfları kalmaz. Fütüvvet vasıflarını elinde toplayan kişinin
esnaflık yada sanatı, buna muhtaç Allah kulları için yaptığı fikrini benimsemiş olması gerekir. O
onların ihtiyaçlarını görüp hizmetlerini yerine getireyim ve yaptığım bu hizmet karşılığında
helalından kazanacağım ve paraların bir kısmını kendi geçimim için bir kısmını da fukara için
harcayacağım görüşünde olmalıdır. Çünkü kişinin kendi el emeğiyle kazandığı lokmadan daha
helal bir lokma yoktur’.
Sonuç
Çıkar ve ben üzerine oluşan ve insanın her daim kendi çıkarını düşünerek iktisadi faaliyetlerde
bulunacağını söyleyen pozitivist iktisat biliminin tersine İslam toplumu sahip olduğu değerler
ışığında iktisadi ve içtimai hayat tarzına yön vermelidir. Değerler ışığında yaşanan ve yaşatılan
iktisadi ve içtimai hayat tarzına sahip olan İslam toplumu ilim ve fennide öncüsü olmuştur
yüzyıllar boyu. Çalışmak, işini iyi yapmak ve helal dairesinde durarak çoluk çocuğuna infak
yapmayı sadaka sayan bir anlayış ışığında toplumları tekrar oluşturmak boynumuzun borcudur.
Yine Bursa’da bir yapılan bir esnaf duasında ‘Rabbim bugün işimi bereketli eyle ki kazanayım
çoluk çocuğumun iaşesini sağlayayım kalanını ise infak edeyim’. Ahlakı tamamen eriten iktisat
anlayışı değil de insanı ve ahlakı kapsayan iktisadi hayatın ürünü toplum için çok daha faydalı
olacaktır. Toplumlar insanlardan oluşur. Ne kadar nitelikli ve ahlaklı insan yetiştirilebilirse o
toplum iktisadi, sosyal ve ahlaki anlamda yüksek niteliklere sahip olacaktır. Nitelikli ve ahlaklı
işini iyi yapan insan yetiştirme amacı dünyevi ve uhrevi açıdan önemlidir. Nüfusu hızla aratan
İslam ülkeleri nitelikli ve ahlaklı nesiller ile ancak bir zamanlar kaybettiği üstünlüğü tekrar elde
etmesi mümkündür. Acı olan şudur ki sahibi olduğumuz birçok değeri sanki bizde hiç olmamış
gibi tekrar ithal ediyoruz. Bu bağlamda yeterince çalışmalar ile var olan değerlerimizin yeniden
güncel olarak yorumlanıp uygulanması gerekliliği önem arz etmektedir.
Kaynak
Abdülbaki Gölpmarlı, “İslam ve Türk İllerinde Fütüvvet Teşkilatı”, İ.Ü.İ.F.M. İstanbul, 1949–1950,
5/6
İktisat ve Ahlak
Çarşamba, 05 Mart 2014 09:45
c. 11, s. 208.
Anadol Cemal, Ahîlik Kültürü ve Fütüvvetnameler, KBY., Ankara.
İbn-i Haldûn. (2004, b). Mukaddime, C. I-II, (Trc. Halil Kendir ) . İstanbul: Yeni Şafak Kültür
Armağanı,
KOCATÜRK, Saadettin, “Fütüvvet ve Ahilik”, XX. Ahilik Bayramı Kongresi Tebliğleri ve Esnaf ve
Sanatkarların Sosyo-Ekonomik Meselelerinin Tartışıldığı Panel Tebliğleri, Kırşehir 1984.
Vahit Göktaş, 2014, ‘ Tsavvuf Yazıları’ ISBN. 978-605-5932-75-6, s. 372
1. Ebu Zeyd Abdurrahman bin Muhammed bin Haldun el Hadramî (Arapça: Abu Zayd ‘Abdu
r-Rahman bin Muhammad bin Khaldan Al-hadrami; 27 Mayıs 1332 / Hicrî: 732, Tunus- 17 Mart
1406 / Hicrî: 808, Kahire) veya tanınan kısa adıyla İbn-i Haldun, modern historiyografinin,
sosyolojinin ve iktisatın öncülerinden kabul edilen 14. yüzyıl düşünürü, devlet adamı ve tarihçisi.
Köklü bir aileden geldiği için iyi bir eğitim aldı..Eğitimine küçük yaşlarda başlayan İbn Haldun ilk
önce Kuranı ezberleyerek 17 yaşında ilk çalışmasını hukuk üzerine yaptı.Yirmi yaşına gelinceye
dek bir çok alimden matematik, edebiyat, mantık, tefsir,hadis ve gramer dersleri aldı. Tunus ve
Fas’ta devlet görevlerinde bulunduktan sonra Gırnata ve Mısırda çalıştı. Siyasal yaşamdan
çekildiği dönemlerde adını tarihe geçiren 7 ciltlik dünya tarihi Kitâbu’l-İber ve onun giriş kitabı
olarak düşündüğü Mukaddime’yi yazdı. Eseri, Arap dünyasında etki yaratmasa da Osmanlı tarih
anlayışını derinden etkiledi. Başta Katip Çelebi, Naima ve Ahmet Cevdet Paşa olmak üzere
Osmanlı tarihçileri Osmanlı Devleti’nin yükseliş ve çöküşünü pek çok defa onun teorileriyle
analiz etti. 2. Buhârî, Hars, 18; Müslim, Büyû’, 87, 88. 3. Ebû Dâvûd, Edâhî, 12; Tirmizî,
Diyât, 14; Nesâî, Dahâyâ, 22, 26, 27; İbn Mâce, Zebâih, 3 4. Sabri Ülgener, Zihniyet ve Din:
İslam, Tasavvuf ve Çözülme Devri İktisat Ahlakı, İstanbul 1981, s. 11-19. 5. Birinci olarak
zikredilen âyet için bk. Tâ hâ, 20/45. İkinci âyet için ise bk. el-Kehf, 18/28. 6. İbn-i Haldûn.
(2004, b). Mukaddime, C. I-II, (Trc. Halil Kendir ) . İstanbul: Yeni Şafak Kültür Armağanı, s.97 7. İbn-i Haldûn. (2004, b). Mukaddime, C. I-II, (Trc. Halil Kendir ) . İstanbul: Yeni Şafak Kültür
Armağanı,s.213 8. Vahit Göktaş, 2014, ‘ Tsavvuf Yazıları’ ISBN. 978-605-5932-75-6, s. 372 9. Abdülbaki Gölpmarlı, “İslam ve Türk İllerinde Fütüvvet Teşkilatı”, İ.Ü.İ.F.M. İstanbul,
1949-1950, c. 11, s. 208. 10. Kocatürk, Saadettin, “Fütüvvet ve Ahilik”, XX. Ahilik Bayramı
Kongresi Tebliğleri ve Esnaf ve Sanatkarların Sosyo-Ekonomik Meselelerinin Tartışıldığı Panel
Tebliğleri, Kırşehir 1984.s.19 11. Anadol Cemal, Ahîlik Kültürü ve Fütüvvetnameler, KBY.,
Ankara., 2001.85-86
6/6
Download

İktisat ve Ahlak