GELİŞMİŞ ÜLKELERDE
•
•
•
GIDA IZIN VE DENETIM
•
•
IŞLEMLERI
AMAÇ VE YÖNTEM
Türk gıda mevzuatı 1995 yılında yayınlanan 560 Gıdaların Üretimi,
Tüketimi ve Denetlenmesine Dair Kanun Hükmünde Kararname ile yeniden
oluşturulmaya başlanmıştır. Ancak 560 sayılı KHK üzerinde pek fazla
çalışılmadan, ilgili kuruluşların görüşleri alınmadan hazırlandığı için uygulamada
ciddi sorunlarla karşılaşılmıştır.
Odamızca gıda işyerlerinin gıda mevzuatından kaynaklanan sorunları
konusunda yapılan bir araştırmada İstanbul'da bulunan gıda işyerlerinin ancak
% 7'nin gerekli tüm ruhsat ve izinleri aldığı tespit edilmiştir. Bu oran küçük
ölçekli gıda işyerlerinde% 4'e kadar düşmektedir.
Gıda işyerinin
almadan çalışması kapatma cezası yanında
ödenmesini de gerekli kılmasına rağmen, ruhsatsız
çalışma oranının bu kadar yüksek olması mevzuatta bir takım sorunların
olduğunu göstermektedir. Gıda işyeri sahipleri ile yapılan görüşmelerde,
özellikle iki ayrı bakanlığa başvuruda bulunma zorunluluğunun olması, temini
zor belgeler istenmesi, ruhsat için istenen ücretierin çok yüksek olması başlıca
ruhsat alarnama sebebi olarak gösterilmiştir. Diğer yandan, ruhsat alanındaki bu
formalite ve maliyetlere rağmen denetimin zayıf olması da ruhsat alma oranını
hayli yüksek para
gerekli
ruhsatları
cezalarının
düşürmektedir.
Ülkemizde tüm yasal düzenlemelere ve oldukça ağır cezai yaptırırnlara
rağmen, ruhsatlı çalışan gıda işyeri oranının çok düşük seviyelerde kalması,
uygulamada önemli eksikliklerin olduğunu göstermektedir. Bu eksikliklerin tam
olarak belidenebilmesi ve giderilmesi yönünde çözüm önerileri getirilebilmesi
amacıyla, gıda mevzuatı ve bu mevzuatın uygulanması bakımından sistemini
oturtmuş olan gelişmiş ülkelerdeki ruhsat ve denetim uygulamalarının
incelenmesinde fayda görülmüştür. Bu incelemeler sonucu elde edilen bilgilerle
ülkemizdeki uygulamanın bir karşılaştırması yapılacak ve mevzuatın daha
uygulanır hale getirilmesi yönünde öneriler getirilecektir.
Çalışmanın
iki aşamada gerçekleştirilmesi planlanmıştır. İlk aşama
çalışmaları kapsamında, gelişmiş ülkelerdeki ticaret müşavirliklerimizden
bulundukları ülkelerde gıda işyerlerinin ruhsatlandırılması ve denetimi
konusundaki uygulamalar hakkında bilgi istenmiştir. Alınan bilgiler
doğrultusunda seçilen biri Avrupa Birliği üyesi olan ve biri de olmayan iki
ülkede gıda işyerlerinin ruhsatlandırılması ve denetlenmesi alanındaki
uygulamaların incelenmesi hedeflenmiştir. Yapılacak saha çalışmaları ile seçilen
ülkelerdeki uygulamalar tam olarak tespit edildikten sonra, Türkiye'deki
uygulama ile bir karşılaştırma yapılacak ve işyerlerinin ruhsatlandırılması
-2-
konusunda ülkemizde aksaklığa yol açan unsurlar bir rapor halinde başta Sağlık
Bakanlığı ile Tarım ve Köyişleri Bakanlığı olmak üzere ilgililere iletilecek ve
gıda
mevzuatında
yapılması
gereken değişiklikler konusunda öneriler
getirilecektir.
-3-
I. TÜRKİYE'DEKi İZİN VE DENETİM UYGULAMALARI
1. Ruhsat ve İzin İşlemleri
Gıda İşyeri Ruhsatı
Ülkemizde gıda işyerlerinin izne bağlanması ve denetimi alanındaki
uygulama karışık bir yapı arzetmektedir. Gıda işyerleri mekan, alet ve ekipman
ile personele ait koşullar bakımından Sağlık Bakanlığı'nca ruhsata
bağlanmaktadır.
İşyeri için ruhsat alınırken başvuru dilekçesi yanında
sorumlu müdür
sözleşmesi ve diploma örneği, iş akış şeması ve kullanılan malzeme, alet ve
ekipman hakkında bilgi, personel sayısı ve niteliği hakkında bilgi, faaliyet
konusu ve ürün gruplandırılması, kapasite raporu, Gayrı Sıhhi Müessese ruhsatı
fotokopisi gibi belgeler istenmektedir. Ayrıca izin ücreti olarak 2000 yılı için
336.367.000-TL ücret alınmakta olup, bu ücret her yıl yeniden değerleme
oranında artırılınaktadır.
Gıda Maddesi Üretim izni
Gıda işyeri
için Sağlık Bakanlığı'ndan ruhsat ile birlikte gıda işyeri sicil
numarası aldıktan sonra Tarım ve Köyişleri Bakanlığı'na müracaat ederek üretim
izni ve üreteceği her gıda madde grubu ve kullanacağı ambalaj için tek tek izin
ve gıda sicil numarası almak zorundadır.
Tarım ve Köyişleri Bakanlığı'ndan öncelikle gıda üretim izni alınması ve
siciline kaydalunması zorunluluğu bulunmaktadır. Bu işlemin gerçekleşmesi
için işyeri sahibinin başvuru dilekçesi, sorumlu yönetici sözleşmesi ve diploma
sureti, işyeri çalışma izin belgesi, kapasite raporu, marka tescil belgesi ve faaliyet
belgesi ile birlikte müracaatta bulunması gereklidir. Bu müracaatla birlikte ayrıca
Bakanlık adına açtırılan hesaba 2000 yılı itibariyle 168.000.000.-TL ücretin de
yatırılması gerekmektedir. Bu ücret her yıl yeniden değerleme oranında otomatik
olarak artırılır. Bakanlığa müracaatla birlikte işyeri sahibinden üreteceği bütün
ürünler için de izin alacağı, almaması halinde izninin iptal edileceğine dair bir de
taahhütname alınır.
gıda
Üretim izni alındıktan sonra üretilecek her bir gıda maddesinin gerekli
analizlerinin yaptınlarak ayrı ayrı izin ve sicil numarası alınması zorunluluğu
bulunmaktadır. Bu durumda da alınan her bir ürün numarası için 168.000.000.TL tutarındaki ücretin yatırılması şarttır.
-4-
2. Gıda İşyerlerinin Denetimi
Sağlık Bakanlığı'nca Yapılacak
Denetimler
Gıda işyerlerinin mekan, ekipman ve personel açısından denetimi Sağlık
Bakanlığı'nca yapılır. işyerleri yapılan üretim faaliyetinin türüne göre beş gruba
ayrılmıştır.
- En Az 2 Ayda Bir Denedenecek işyerleri: Mandıra, kasaplar, parça et ve
yerleri, kümes ve av hayvanları satış yerleri, deniz ürünleri satış
yerleri, sakatatçılar, tatlıcılar, yemek fabrikaları, dondurmacılar.
hazır kıyma satış
- En Az 3 Ayda Bir Denetlenmesi Gereken işyerleri: Ekmek, simit, galeta
ve vb. ürün satış yerleri; lokanta, restoran, kafeterya, kebapçı, pizzacı, mantıcı,
köfteci, sandviçci, hamburgerci ve mezeci, yufkacılar ile okul, yurt, kreş, fabrika,
kamu ve özel kuruluşların yemekhaneleri, sosyal ve dinlenme tesisleri, ikram
servis leri.
- En Az 6 Ayda Bir Denetlenmesi Gereken işyerleri: Çay ocağı, kahvehane,
gazino, diskotek, kokteyl salonu, bar-pavyon, düğün salonu, birahane, taverna,
açıkhava gazinosu.
- En Az Yılda Bir Denetlenmesi Gereken işyerleri: Bakkal, şarküteri,
şekerleme satış yeri, market, süpermarket, hiper market, gros market, büfe,
bakliyatçı, turşucu, baharatçı-aktar, manav, toptancı hali, kuruyemişçi.
- Sürekli Denetlenmesi Gereken işyerleri: Semt pazarları, gıda fuarları.
Turizmin yoğunlaştığı dönemlerde, bayram, yılbaşı ve ramazan gibi özel
günlerde sürekli olarak belirtilen sıklığın en az iki katı olacak şekilde denetim
yapılır.
Denetimler önceden bir
saatleri içinde yapılır.
Tarım
ve
Gıdaların
uyarı olmaksızın,
özel durumlar hariç
Köyişleri Bakanlığı'nca Yapılacak
ürün
bazında
denetimi
Tarım
ve
çalışma
Denetimler
Köyişleri Bakanlığı
kontrolörleri
tarafından yapılır.
Bu denetimler, gıda üretim zincirinin tüm aşamalarında veya uygun görülen
aşamalarında programa uygun olarak yılda en az iki kez yapılır. Bunun dışında
gerekli görüldüğü zamanlarda yada şüphe üzerine de denetim yapılabilir.
-5-
Yapılan
denetimlerde; gıda üretim zincırının tüm aşamalarında, gıda
ilgili olarak kullanılan alet, ekipman, makine ve taşıma araçları, gıda
maddelerinin üretimi ve hazırlanmasında kullanılan hammadde, yardımcı madde,
katkı maddesi ve aroma maddesi ile diğer teknolojik yardımcılar, yarı mamuller,
mamuller, gıda maddeleri ile temas eden madde ve malzemeler ile temizleme ve
bakım ürünleri, gıda maddelerinin perakende satış noktaları hariç dağıtım
safhaları, gıda işleme ve muhafaza teknikleri, gıda maddelerinin etiketleme,
taşıma ve depolanması ile ilgili şartların Gıda Kodeksindeki şartlara uygun olup
olmadığı incelenir.
işlemeyle
3. Gıda İşyerierine Uygulanacak Cezalar
Gıda mevzuatı gereğince alınması
öngörülen ruhsat ve izinleri almayan,
gerekli şartlara uygun üretim yapmayan gıda işyerlerine suçun niteliğine göre
işyeri kapatma, çeşitli miktarlarda para cezaları ve kapatma cezasına rağmen
faaliyete geçen işyeri sahiplerine 3 ay dan 6 aya varan hapis cezası verilir.
Il. GELİŞMİŞ ÜLKELERDE GIDA İZİN VE DENETİM
İŞLEMLERİ
1. ALMANYA
Gıda İle İlgili Kuruluşlar
:
Sağlık Bakanlığı
ve B elediyeler.
İşyeri Kuruluşu ile İlgili Koşullar : Gıda üretim ve satışı konusunda işyeri
açıl-ması
genel ticari kurallar çerçevesinde şirketleşrnek suretiyle yapılmaktadır.
veya satışına dair herhangi bir özel düzenleme yoktur. Bununla
birlikte, tacir sıfatını alacak şahısların ticari sahaları itibariyle mahalli belediyeler
bünyesinde belirli sürelerde kurs görmeleri gerekmektedir. İşin niteliğine göre
değişen bu kurslar genellikle bir hafta süreli olmaktadır.
Gıda imalatı
Sağlık Bakanlığı'nca yapılan
düzenlemeler çerçevesinde, gıda işyerlerinin
açıkta satılan et ve benzeri gıda maddeleri reyonlarında diplamalı elemanların
çalıştırılması zorunluluğu bulunmaktadır. Gıda işyerleri kuruluş ve işletme
safhasında
emniyet, sağlık ve çevre açısından sıkı denetim altında
bulundurulmaktadır.
-6-
2. İSVEÇ
Gıda İle İlgili Kuruluşlar
:
Sağlık Bakanlığı
ve Belediyeler.
İşyeri Kuruluşu İle İlgili Koşullar: Gıda işyeri (üretim veya satış)
açılması
için belediyelere müracaatta bulunulmaktadır. İşyeri alanı 2000 m2 'den
büyükse mutlaka üst düzey belediye merciinin kararı gerekmektedir. Küçük
işyerlerinin açılması için Sağlık Bakanlığı'nın belediye bünyesi içindeki izni
yeterli olmaktadır.
İşyeri üretim ve satışı ile bir bütün olarak düşünülmekte ve buna göre izin
verilmektedir. İzin verilirken işyeri ve ürün birlikte değerlendirilmektedir.
için yetkili kılınan mercilere, işyerinin bölümlerini ve
hangi ürünlerin nerelerde bulunduğunu gösteren bir şema, şirket sahibinin
kimliği ve lisansını belgeleyen evrakların ibrazı ruhsat için yeterli olmaktadır.
Gıda işyeri açılması
Gıda işyerinin kuruluş sathasında herhangi bir ücret alınmamaktadır. Başka
bir ifade ile, kuruluş safhasında; vergi, harç, analiz ücreti gibi ödemeler
yapılması sözkonusu değildir. Sadece şirket kuruluşu sırasında belediyeye çok
cüzi bir ücret ödenmektedir. Kuruluş formaliteleri çok azdır.
Gıda
maddelerinin vakumlu veya plastik beyaz kap ya da ince plastik
ambalaj içerisinde satılına mecburiyeti bulunmaktadır. Ambalajlama ürünün cinsi
ve şekline göre değişmektedir. Açıkta satılan bazı gıda maddelerinin (balık,
tavuk ve et gibi) kesim, yıkama ve ambalajlama işlemlerinin tamamen ayrı
reyonlarda yapılması zorunludur.
Gıda işyerinin
denetimi periyodik olarak ayda iki defa yapılmaktadır. Bu
denetimler mahalli belediye içinde bulunan Çevre Bakanlığı ve Sağlık Bakanlığı
birimi yetkilileri tarafından yapılmaktadır. Be denetimlerde fırmaların gıda
reyonlarından en az 0,5 kg civarında ürün numunesi alınır ve yetkili
laboratuarlarda tahlil edilir. Önemli bir miktara ulaşmayan bu tahlil ücreti
fırmadan alınır.
İsveç'te bir gıda fırmasının ruhsat ve izin almadan faaliyet göstermesi
mümkün değildir. Ruhsatı olan ve çalışırken gerekli şartlara uymadığı tespit
edilen işyerine; para, kapatma ve temelli kapatma gibi cezalar verilmektedir.
-7-
3. FRANSA
Gıda İle İlgili Kuruluşlar
: Valilik, Belediyeler, Odalar,
Tarım Bakanlığı.
İşyeri Kuruluşu İle İlgili Koşullar: İşyeri kuruluşu için müracaat edilecek
makamlar işyerinin türüne göre farklılık göstermektedir. Pastane, kasap, şekerci
vb. imalat yapılan gıda işyerlerinin açılma izinleri Meslek Odalarınca
verilmektedir. Sadece satış ve dağıtım yapılan gıda işyerlerinin açılış izinleri ise
Ticaret Odası ve Belediye tarafından ortaklaşa kurulan bir kuruluş tarafından
verilmektedir.
Gıda
maddesi üretimi yapılan işyerlerinin açılmasında aranan belgeler
statüsüne göre farklılık göstermektedir. Tek şahsa ait işyeri için
ikametgah belgesi, kimlik belgesi, evlilik cüzdanı, iyi hal kağıda, idari staj
belgesi, işyerinin rnekanına ilişkin belgeler (kira kontratı veya tapu) ve ticaret
siciline kayıt için yapılan ödemeleri gösterir belgeler. Şirketlere ait işyerlerinden
bunlara ilave olarak banka hesabı ile şirket kuruluşuna ait sicil gazetesi ilanı
istenmektedir.
işyerinin
Sadece gıda maddesi dağıtımı yapan işyerlerinin alanı 300 m2 'yi geçmesi
halinde bu işyerleri Valilik bünyesindeki bir komisyon tarafından emniyet, hijyen
standartları ve sağlık güvenliği gibi hususlarda denetlenmektedir. Gıda
işyerlerinin denetimi ulusal ve yerel düzeyde Tarım Bakanlığı'nca yapılmaktadır.
4. DANİMARKA
Gıda İle İlgili Kuruluşlar
:
Sağlık Bakanlığı.
İşyeri Kuruluşu İle İlgili Koşullar: Gıda işyeri açılması için öncelikle
şirket
statüsünün kazanılması, şahısların ise bir vergi numarası almış olması
gerekmektedir. Gıda işyerinin faaliyete geçebilmesi için işyeri durumunun sağlık
şartlarına uygunluk açısından Sağlık Bakanlığı yetkililerince uygun bulunması ve
onay verilmesi şarttır. Bunlar dışında işyerinin açılması için istenen özel bir
belge bulunmamaktadır.
Gıda işyeri
izni ile ilgili olarak özel bir vergi, resim, harç, analiz ücreti vb.
ödeme bulunmamaktadır.
İşyerlerinin
denetimi Sağlık Bakanlığı'nca yapılmaktadır. Periyodik olarak
yapılan bu denetimierin süreleri firmalara göre değişmektedir. Yeni açılan bir
gıda işyerinde şartlara aykırı bir durum ile karşılaşıldığında, bu durumun
düzeltilmesi talep edilir ve 1-2 gün aralıklarla denetimler yapılır. işyerindeki
-8-
şartların
düzelmesine paralel olarak bu denetimler haftalık hale gelir ve normal
periyoda döner. Normal şartlarda ayda bir defa denetim yapılır. Gıda işyerinde
sağlık koşullarına çok iyi uyuluyorsa bu denetimler üç ayda bir yapılmaya
başlanır ve çok iyi bilinen ve güvenilen işyerlerinde bu denetimler yılda bir
defaya kadar indirilir.
İzinsiz olarak veya gerekli şartlara uymadan faaliyet gösterdiği tespit
edilen gıda işyerlerinin en kısa sürede gerekli şartlara uyması istenir ve belli bir
süre verilir. Bu süreler işyerindeki eksikliğin durumuna göre değişir. işyerindeki
koşullar çok kötü ise 1-2 gün gibi bir sürede bu durumun düzeltilmesi istenir.
Eğer yeni bir inşaat yapılması gerekiyorsa ona göre bir süre verilir. Normal
şartlarda verilen süreler bir ayı geçmemektedir.
5. FİNLANDİYA
Gıda İle İlgili Kuruluşlar
: Ticaret ve Sanayi Bakanlığı, Sosyal
işler ve Sağlık Bakanlığı, Belediyeler.
İşyeri Kuruluşu İle İlgili Koşullar: Gıda işyeri başvuruları belediyelere
yapılmaktadır.
Hiçbir gıda üreticisi, satıcısı ya da depolayıcısı gıda
mevzuatındaki düzenlemelere uygun olmayan işlem yapamaz. Gıda piyasası
Ticaret ve Sanayi Bakanlığı'nın bir alt kuruluşu olan Milli Gıda İdaresi tarafından
kontrol altında tutulmaktadır. İdare hazırladığı bilgilendirme broşür ve
kitapçıklada
hem tüketicileri hem de üreticileri gıdalar konusunda
bilgilendirmektedir.
Gıda
işyeri
gereken şartlar işyerinin türüne göre
ne şartları yerine getirmesi gerektiği Milli Gıda
İdaresi tarafından hazırlanmış olan broşürlerde belirtilmektedir.
değişmektedir.
açılması
Hangi
ıçın
işyerinin
İşyeri başvuruları belediyelere yapılır ve işyeri izni belediyeden alınır.
Kuruluş
için ödenen ücretler (harçlar)
üzerinde olamaz
alınan
belge veya hizmetin maliyetinin
6. PORTEKİZ
Gıda İle İlgili Kuruluşlar
: Valilik, Kalite Enstitüsü, .
İşyeri Kuruluşu İle İlgili Koşullar: Gıda işyeri açılması için öncelikle
Valiliğe başvuru yapmak gerekmektedir. İzin alma işleminin tamamı bu
müracaat üzerine verilecek ruhsatla gerçekleşmiş olur. Başka bir ifade ile işyeri
için, üretilecek gıda maddeleri için ve ambalaj için ayrı ayrı izin almaya gerek
-9-
yoktur. Gıda işyeri izni için hazırlanmış bir kılavuz
gerekli tüm belgeler belirtilir.
kitapçıkta
iznin
alınması
için
Gıda işyerlerinin
denetimi ile ilgili işlemler Kalite Enstitüsü Müdürlüğü ve
Kalite Kontrol Müdürlüğü tarafından yürütülmektedir. Yapılan
denetimlerde gerekli şartlara ve normlara uygun üretim yapmayan işyerlerine
para cezaları uygulanmaktadır.
Gıda
7. NGİLTERE
Gıda İle İlgili Kuruluşlar
:
Tarım, Balıkçılık
ve
Gıda Bakanlığı,
Sağlık Departmanı.
İşyeri Kuruluşu İle İlgili Koşullar: Gıda işyerlerinin kuruluşu ve
ruhsatlandırıl-masına
özgü özel bir düzenleme bulunmamaktadır. Bütün işyerleri
için geçerli olan prosedür gıda işyerleri için de uygulanmaktadır. Bununla birlikte
gıda işyerinin hangi özellikleri taşıması gerektiği, çalışanların uyacakları hijyen
kuralları, işyerinin üretim bölümlerinde nelere dikkat edilmesi gerektiği ayrıntılı
bir şekilde düzenlenmiştir.
İngiliz gıda mevzuatı esas itibariyle gıda maddeleri bazında düzenleme
getirmektedir. Her çeşit gıda maddesi için belirlenmiş standartlar bulunmaktadır.
Bu standartlarda gıda maddesinin içeriğinden ambalajlanması ve etiketlenmesine
kadar her türlü koşullar yer almaktadır. Her gıda üreticisi ürettiği gıda maddesi
ile ilgili standartıara ve hijyen koşullarına uymak zorundadır. Gıda mevzuatına
uygun üretim yapmayan işyeri sahibi veya sorumluları hakkında 2 yıla kadar
varan hapis cezası ve 5.000 sterline kadar varan para cezası uygulanmaktadır.
8. MERiKA BİRLEŞİK DEVLETLERİ
Gıda İle İlgili Kuruluşlar
:
Sağlık
ve Kamu Hizmetleri Bakanlığı,
Tarım Bakanlığı, Yerel İdari Birimler
İşyeri Kuruluşu İle İlgili Koşullar: Gıda işyerinin taşıması gereken şartlar
ABD Gıda ve İlaç Teşkilatı tarafından ayrıntılı olarak belirlenmiştir. Bu
düzenlemelerde gıda maddesi üretilecek işyerinin bina özelliklerinden,
havalandırma koşulları, alet ve makineler, su tesisatı, tuvaletler, personel ve
aletlerin temizliği ile ilgili bölümler, gıda hammaddeleri ve mamul maddelerin
buldumlacağı bölümler ile haşere kontrolü ile ilgili kurallar yer almaktadır. Diğer
işyerleri gibi kurulan gıda işyeri mutlaka gıda işyerinin taşıması gereken
nitelikleri taşıyarak üretim yapmak zorundadır.
- 1o-
Gıda mevzuatı
ile ilgili düzenlemelerde daha çok üretilen gıda maddeleri
üzerinde durulmaktadır. Hemen her gıda maddesi konusunda bir standart
bulunmaktadır ve gıda işyerlerinin de bu standartiara uygun üretim yapması
gerekmektedir. Gıda maddeleri ile ilgili standartlarda hammadde, katkı maddeleri
kullanımı, ambalajlama ve etiketierne ile depolama ve taşıma koşullarına kadar
detaylı düzenlemeler getirilmektedir.
- 11 -
Download

gıda ızın ve denetım