YAŞLILIKTA İLAÇ KULLANIMI
Prof. Dr. Mehmet Ersoy
AMAÇ
Bu dersin amacı:
 İlaç nedir ve nasıl etki ettiğini
 Yaşlılık nedir? tarifini
 Yaşlılıkta ilaç kullanımının tehlikelerini
 İlaçlar arasında etkileşimleri
 İlaçların birbirleriyle etkileşimlerini
 İlaç kullanırken izlenecek yol haritasını
 İlaç kullanımında yanlışa düşmemek için kullanılan
yöntemleri anlatmaktır.
HEDEF
Bu dersin sonunda öğrenciler:

İlaç ne olduğunu ve nasıl etki ettiğini bilir.

Yaşlılığın farklı türlerinin tarifini yapabilir.

Yaşlılıkta ilaç kullanımının tehlikelerini bilerek nasıl davranması
gerektiğini belirler.

İlaçlar arasında etkileşimleri bilir ve çok ilaç kullanmanın zararlarını
anlar.

İlaçların birbirleriyle etkileşimleri hakkında bilgi sahibi olur.

İlaç kullanırken nasıl bir yol izleneceğini bilir.

İlaç kullanırken neler yapması gerektiğini bilir.
YAŞLILIK TARİFİ

Yaşlanma biyolojik bir süreçtir. Ancak kişinin sosyal yaşamını ve
toplumsal katılımını direkt olarak etkilemektedir.

DSÖ yaşlılığı çevresel etmenlere uyum sağlama yeteneğinin azalması
ya da büyük oranda kaybolması olarak tarif etmektedir.

65 yaş üstü yaşlı olarak kabul edilmektedir.

Yaşlıların bağımlı hale gelmesi genellikle 75 yaşın ütünde olmaktadır.
YAŞLILIK TARİFİ
Kronolojik Yaşlanma: Doğum yaşı ya da takvim yaşı olarak ifade
edilebilir.
 Genellikle kronolojik olarak 65 yaş ve üstünde olan kişiler, yaşlı olarak
kabul edilmektedir.
 Ancak bu tanımlama insanların bu devredeki genel sağlık, fizikî, ruhî,
mental kapasitelerini tanımlamada yetersizdir.
YAŞLILIK TARİFİ
Biyolojik (Fizyolojik) Yaşlanma: Organlar
düzeyinde fonksiyon azalması, dokularda
yıpranma ve tahribatın artması.İnsanın
biyolojik yaşı, vücut yaşı olarak da ifade
edilebilir.
 Dışarıdan görülen saçların ağarması, derinin
buruşması
biyolojik
yaşlanmanın
işaretlerindendir.
 Yaşlılarda kas kuvvetinde azalma, aktivitede
azalma, kasların atrofisi (incelmesi) gibi bir
takım bulgular tespit edilir. Yaş ilerledikçe
hareket ve motor beceriler de azalmaktadır.
 Kemiklerdeki kalsiyum eksikliği sebebiyle
kırılma ihtimali artmaktadır. Ayrıca, biyolojik
yaşlanma sonucu yaşlıların çoğunda eklem
romatizması ve osteoartroz (kireçlenme) gibi
pek çok hastalık ortaya çıkmaktadır.
YAŞLILIK TARİFİ
Sosyal Yaşlanma: Ferdin, toplum içindeki hayatında, çalışma ve sosyal
işlerinde gücünün ve yeteneğinin azalarak kaybolmasıdır. Bir toplumda
ya da bir grup içinde sosyal yönden iyi bir uyum sağlayamama hâlidir.
Yaşlı, artık yetenek ve becerilerini toplumda yerli yerinde
kullanamamaktadır.
YAŞLILIK TARİFİ
Psikolojik Yaşlanma: Zekâ, hafıza ve duygu gibi alanlarda fonksiyon yitimi
olarak ortaya çıkan, bunun yanı sıra geçmişe özlem, geleceğe dair
güvensizlik duygusu, kimi zamanda önceden gerçekleştirilemeyen
idealler ve başarısızlıklar için üzülme biçiminde ortaya çıkar. Bu
bağlamda yaşlılığın insanın kendisini yaşlı hissetmesi ve kabul etmesi ile
yakın alakası olduğu söylenebilir.
YAŞLILIK TARİFİ
Kısa bir değerlendirme yapmak gerekirse:Yaşlanmanın dört
boyutu, şahsî farklılıkları ihtiva eden bir olgudur. Bu açıdan her
insan, yaşlanma sürecinde bu dört boyutu, farklı bir biçimde
yaşayacaktır.
YAŞLANMAYA ETKİ EDEN FAKTÖRLER
 Kalıtım
 Yapılan iş
 Kronik hastalıklar (kanser, kalp ve böbrek yetmezliği, nörolojik
ve psikiyatrik rahatsızlıklar)
 Çevresel etkenler
İLAÇ NEDİR?
İlaç; hastalıkları önlenmesi, tanısı ve tedavisi amacıyla kullanılan
maddelerdir.
NASIL ETKİ EDER?
EMİLİM
SERBEST
KALMA
KAN DOLAŞIMINA
GEÇME VE VÜCUT
DOKULARINDA
DAĞILMA
İLAÇ
ATILIM
FARMAKOLOJİK ETKİ
ETKİ YERİ
YAŞLILARDA İLAÇ KULLANIMI
İlaçlar inhalasyon, cilt, cilt altı, adale içi, damar içi olarak da
kullanılabiliyorsa da; en çok tercih edilen yol per os kullanımdır.
Dolayısıyla ilaçların emilimindeki en önemli doku gastrointestinal
sistemdir.
YAŞLILARDAKİ FİZYOLOJİK DEĞİŞİMLER
Mide hareketleri azalır.
 Mide asidi salınımı azalır (Zayıf
asit olan barbitüratlar böylece
kanda artar).
 Mide asidindeki azalmaya bağlı
olarak hızlanması beklenen mide
boşalması mide hareketleri
azaldığından uzar.
 Hücre sayısı azalır
(emilim yüzeyi azalır)
 Kan akımı azalır.
YAŞLILARDAKİ FİZYOLOJİK DEĞİŞİMLER
 Karaciğer hücre sayısı azalır.
 Albumin üretimi düşer
 Böbreklerin süzücü
birimlerinin sayısı azalır.
 Kan akımı azalır.
 Bilişsel kapasite azalır.
YAŞLILARDAKİ FİZYOLOJİK DEĞİŞİMLER
İleri yaştaki kişilerde ilaçların alınmasından sonra, ilacın içindeki
etken maddenin emilimi, dokulara dağılımı ve daha sonra vücuttan
atılımı gençlere oranla farklılık göstermektedir.
Bu değişikliğin nedenleri çok çeşitlidir. Örneğin:
1. Tükürük salgısı azalır.
2. Mide-Barsak hareketleri yaşlanma ile azalır.
3. İlacın emilebileceği yüzey azalır.
4. Mide boşalma zamanı uzar.
5. Kas kitlesi ve vücut suyu azalır, vücut yağ kitlesi artar.
6. Karaciğer küçülür, kanlanması azalır.
7. Böbreğin kanlanması ve süzme özelliği azalır.
8. Hücrelerin ilaca cevabı değişir.
YAŞLILARDA İLAÇ KULLANIMI
Kanda albümin düzeylerinin düşmesi ilaçların kandaki serbest
formlarının normalde olması gerekenin 2-3 katma çıkmasına neden
olur. Dolayısıyla yan etki ve toksik etkiler sık görülür.
YAŞLILARDA İLAÇ KULLANIMI
İlaçlar genellikle karaciğer ve böbrekler yoluyla itrah edilir.Bu
nedenle karaciğer ve böbreklerin fonksiyon bozukluğunda ilaç
kullanımında çok dikkatli olmak gerekir.
YAŞLILARDA İLAÇ KULLANIMI
Yaşla birlikte tükürük salgısında azalma olduğundan tabletlerin ve
kapsüllerin eriyebilirliği azalacaktır.
İLAÇ ETKİLERİ VE BİREYSEL FARKLILIKLAR
Hastanın yaşı ve hastalar arasındaki fizyolojik farklılıklar
nedeniyle aynı dozdaki ilaçların etkileri kişiden kişiye farklılık
gösterebilir.
YAŞLILARDA İLAÇ KULLANIMI
Yiyeceklerin İlaç Emilimine Etkileri:
Besinler ilaçlar ile çözünmez kompleksler oluşturarak emilimi kötü
yönde etkileyebilir.
YAŞLILIKTA İLAÇ KULLANIMI
Yaşlılarda hastalıklar daha fazla görüldüğünden kullandıkları ilaç sayısı
da daha fazladır.
 Kardiyovasküler hastalıklar
 Romatizmal hastalıklar ve kireçlenme (osteoartroz)
 Gastrointestinal (mide-barsak) hastalıklar
 Mesane (idrar kesesi) işlev bozukluğu
YAŞLILARDA İLAÇ KULLANIMI
75 YAŞ VE ÜSTÜ HASTALAR 25 – 35 YAŞ
HASTALARA ORANLA 17 KAT DAHA
FAZLA İLAÇ KULLANMAKTADIR.
YANLIŞ İLAÇ KULLANIMI
İlacın doğru kullanımı > tedavi
İlacın yanlış kullanımı > durumun kötüleşmesi, yan
etkiler, ciddi ilaç etkileşimleri
YANLIŞ İLAÇ KULLANIMI
İlaçların yanlış kullanımı yan etki, ilaçlar arası etkileşim gibi ciddi
sorunlara yol açabilir.
TEDAVİYE UYUM
KONTROL TABLOSU:TEDAVİ PLANI
DRUGS
TIMES
6
8
10
12
16
18
20
22
24
MONDAY
TUESDAY
WEDNESDAY
THURSDAY
FRIDAY
SATURDAY
SUNDAY
TEDAVİYE UYUM
KONTROL TABLOSU:TEDAVİ PLANI
TIMES
DRUG 1
DRUG 2
DRUG 3
DRUG 4
DRUG 5
DRUG 6
DRUG 7
DRUG 8
DRUG 9
DRUG 10
DRUG 11
DRUG 12
6
8
10
12
16
18
20
22
24
YAŞLILARDA İLAÇ KULLANIMI
Genel olarak yaşlılarda kullanılan ilaçların yan etkilerinde artış
beklenmesi gereken bir durumdur. Tüm önlemlere rağmen ilaç
kullanımında aksaklıklar ve beklenmedik etkiler ortaya çıkacaktır.
Hastaya olabildiğince yararlı ve kolay uygulanabilir, yan etki ve ilaç
etkileşimleri en aza indirgenmiş bir ilaç şeması düzenlense bile, hasta
ilacın yararına inanmadığı veya uygulamadığı durumda hekim olarak
başarılı olmuş sayılmayız.
YAŞLILARDA İLAÇ KULLANIMI
Yaşlılık birden fazla patolojinin ve onlara ait belirti ve bulguların
sıklıkla birlikte bulunduğu bir yaşam dönemidir.
YAŞLILARDA İLAÇ KULLANIMI
Bu tür hastalıkların birden fazlasını taşıyan yaşlı kişiyle karşılaşan
hekim, tedaviye yönlendiğinde polifarmasi (çoklu ilaç kullanımı)
uygulamak zorunda kalabilmekte ve bu uygulamanın sonunda ilaçların
istenen etkilerinin yanı sıra, yan etki ve toksisitelerinin de arttığı
gözlenmektedir.
Yaşlılarda ilaç kullanımı poliklinik hastalarında günde 3-6 iken, bu sayı
yatan hastalarda ortalama olarak 10-15 olabilmektedir.
POLİFARMASİ
Hastanın klinik olarak
ihtiyacından daha fazla ilaç
kullanılmasıdır.

7 veya daha fazla ilaç
kullanılması
POLİFARMASİ
ilaç yan etkilerinin
oluşma riskini arttırır.
 İstenmeyen
 İlaç
tedavisine cevap azalır.
 Hastanın
yaşam kalitesi azalır.
 Semptomlar
 Gereksiz
daha da şiddetlenir.
yere ilaç harcamaları artar.
YAŞLILARDA İLAÇ KULLANIMI
Yaşlıların çok sayıda ilaç kullanmaları nedeniyle, ilaçlara bağlı yan
etkilerin görülme sıklığı artmaktadır.
YAŞLILARDA İLAÇ KULLANIMI
BENEFIT
RISK
Yaşlılarda ilaç kullanırken fayda ve risk değerlendirmesini iyi
yapmak gerekir.
YAŞLILARDA İLAÇ KULLANIMI
Yaşlı hastalarda fayda/risk değerlendirilmesi yapılmış iyi bilinen
ilaçlar kullanılmalıdır.
 Organ yetmezliklerinin olup olmadığı iyi bilinmelidir.

YAŞLILARDA İLAÇ KULLANIMI
Hekimliğin altın kurallarından olan ‘Primum Non Cere’ “Önce Zarar
Verme” sanki yaşlılar için söylenmiş bir uyarı olmalıdır.
YAŞLILARDA İLAÇ KULLANIMI
Birçok hastalığın birlikte bulunmasının oluşturduğu klinik tabloya ek
olarak; çoklu ilaç kullanımının ve bu ilaçların yan etki ve etkileşimlerinin
de var olan patolojilere olan katkılarının ayırt edilebilmesi için, ilaç
farmakolojisinin yaşlılardaki özelliklerinin iyi bilinmesi gereklidir.
YAŞLILARDA İLAÇ KULLANIMI
Yaşlanma ile birlikte sıklıkla görülen bir başka özellik olan kognitif
fonksiyonlardaki (algılama, tanıma, dikkat, hafıza, zeka, soyut düşünme,
bellek, lisan) kayıp da, tedaviyi olumsuz yönde etkilemektedir. İlaçların
alınmasının unutulması ile yetersiz tedavi veya fazla alınması ile ilaç
toksisitesi (zehirlenmesi) ile karşılaşmak olasıdır.
YAŞLILARDA İLAÇ KULLANIMI
Başka İlaçlar ve Hastalıkların Etkisi:
Bütün bunların yanı sıra, beraber alınan diğer ilaçlar emilimi
kötü yönde etkilemektedirler.
YAŞLILARDA İLAÇ KULLANIMI
Yaşla birlikte kas kitlesi %30 azalırken, vücut suyu oranı %15 azalır.
Ancak vücut yağ kitlesi %30 kadar arttığından, ağırlık değişmez.
Sonuçta suda eriyen ilaçların dağılım hacmi azalırken yağda eriyen
ilaçların etki süreleri artmaktadır.
 Bu nedenle yaşlı hastalarda suda çözünen ilaçlar verilirken yan
etkiler olabileceği düşünülerek daha düşük dozda başlanmalıdır.
YAŞLILARDA İLAÇ KULLANIMI
Ayrıca hastalar ilaç yan etkileri konusunda uyarılmalı ve izlenmelidir.
YAŞLILARDA İLAÇ KULLANIMI
Yaşlanma ile birlikte organlarda ve organ sistemlerinde ortaya çıkan
değişiklikler sonucunda, vücudun çeşitli stres ve değişen koşullara
adaptasyonu azalmıştır.
Yaşlılarda hastalıkların mekanizması ve nedenleri değerlen-dirildikten
sonra, bu duruma özgü tedavi yöntemini belirlemek gerekir.
Çeşitli seçeneklerin içinden etkinliği ve güvenilirliği kaliteli, bilimsel
araştırma ve yayınlarla kanıtlanmış olan ilaç seçilmeli ve yaşlı hastaya
özgü bir dozaj şeması hazırlanmalıdır.
YAŞLILARDA İLAÇ KULLANIMI
Yaşlı hastalar postüral hipotansiyon ve idrar yapmada güçlük
açısından sorgulanması gereklidir.
YAŞLILARDA İLAÇ KULLANIMI
Öneriler
Hastanın ilaçlarını düzenli kullanmasını sağlamak için:
1- Hastanın ilaç kullanma nedenini anlamasını sağlamak ve
kolay uygulanır bir tedavi programı vermek gerekir.
2- Kognitif fonksiyonları bozuk olan kişilerde bir akraba veya
başka bakıcıyı bilgilendirmek uygun olur.
3- Kullanmakta olduğu tüm ilaçların kutularını getirmesini
istemek doğru olur.
4- Her muayenede ilaçların yan etkileri teker teker sorulmalıdır.
YAŞLILARDA İLAÇ KULLANIMI
5- Her fırsatta ilaçların azaltılması için tedavi programı
gözden geçirilmelidir.
6- Tedavinin genel olarak masraflarını değerlendirmek
gerekir.
7- Olabildiğince günde tek doz kullanılan ilaçlar tercih
edilmelidir.
8- Hastalara önceden sözlü ve yazılı olarak ilaç dozu, kullanacağı
saatler, süresi ve yan etkileri bildirilirse, hasta hekime ağırlaşma-dan
başvuracaktır.
YAŞLILARDA İLAÇ KULLANIMI
Yaşlılıkla uğraşan hekimler ilaç tedavisi uygularken şu prensibi
mutlaka uygulamalıdırlar: “Az miktarda başlayalım. Azar azar
arttıralım”
YAŞLILARDA İLAÇ KULLANIMI
Yaşlılarda Kullanılan İlaçların Yan Etkilerinin Nedenleri
a- Birçok ilacın bir arada kullanılması
b- Birkaç hastalığın bir arada olması
c- Hastalıkların şiddeti
d- Reçete edilen ilaç tipleri
e- Yaşlanma ile organlarda meydana gelen değişikliklere
bağlı olarak ilaç etkilerinin de farklılaşması
* Birkaç ilacın bir arada kullanıldığında ilaçlar birbirinin
etkisini arttırabilir ya da azaltabilir.
* Kullanılan ilaçlar halen var olan başka bir hastalığı
arttırmabilir.
YAŞLI HASTALARIN İLAÇ KULLANIRKEN DİKKAT
ETMESİ GEREKEN KONULAR
Dikkat edilmesi gereken konular ve önerilerimiz :
1- Her belirti veya yakınma için hemen ilaç almayı düşünmeyiniz.
2- Muayeneye gelirken kullanmakta olduğunuz tüm ilaçları yanınızda getiriniz.
3- Halen kullanmakta olduğunuz ilaçları mutlaka doktorunuza gösteriniz.
4- Sigara, alkol ve kafeinli içecek (kola vb.) tüketiyorsanız bunu doktorunuza
söyleyiniz.
5- Olanaklar çerçevesinde az ilaç kullanınız.
6- İlacınızı doktorunuzun önerdiği dozda alınız ve tedavi şemasına uyum
göstermeye çalışınız.
7- Sorunlarınız varsa, mutlaka doktorunuza yöneltiniz.
8- Kullandığınız ilaçlar ile ilgili her türlü yan etkiyi mutlaka doktorunuza
iletiniz.
9- İlaç kullanımında herhangi bir zorluk ile karşılaşırsanız doktorunuza
söyleyiniz (örneğin; ilaç kutularının kapağını açmada zorluk, ilacı yutmada
zorluk, aynı renkteki tabletlerin karışması gibi).
10- İlaç kullanımı ile ilgili detayları hatırlamak için takviminize işaretler
koyunuz.
11- Halk arasında “şifalı bitkiler” olarak tanımlanan maddeleri
kullanacaksanız, halen var olan hastalıklarınızı veya halen doktor önerisi ile
kullandığınız ilaçların doz ve etkinliklerini etkileyebileceğini düşünerek
dikkatli olunuz ve mutlaka doktorunuza danışınız.
İLACIN ETKİN OLABİLMESİ İÇİN YAPILMASI
GEREKENLER
Doktorlar yaşlı hastalara
ilaçlarını nasıl kullanacaklarını
anlayabilecekleri şekilde sözel
olarak açıklamalıdır.
Eczacı ilacın nasıl kullanılacağını
çok açık ve düzgün bir şekilde ilaç
kutusunun üstüne yazmalıdır.
İLACIN ETKİN OLABİLMESİ İÇİN YAPILMASI
GEREKENLER
Eczacınız ilacı aç karna mı yoksa
tok karna mı kullanacağınızı ilaç
kutusunun üzerine mutlaka
yazmalıdır
Şüpheli olduğunuz durumlarda
doktorunuza ya da eczacınıza
mutlaka danışınız.
YAŞLI HASTALARIN İLAÇ KULLANIRKEN DİKKAT
ETMESİ GEREKEN KONULAR
Hangi ilaçları alıyorsanız araba kullanmayacaksınız ?
1. Sakinleştirici ilaçlar (özellikle benzodiyazepin içerenler)
2. Antihistaminikler yani allerji-kaşıntı ilaçları
3. Antidepresan ilaçlar
4. Opioid maddesi içeren ilaçlar
YAŞLI HASTALARIN İLAÇ KULLANIRKEN DİKKAT
ETMESİ GEREKEN KONULAR
Oysa yaşlılarda bildirilen ilaç etkileşimlerinin üçte birinde reçetesiz
satılan ve bitkisel ürünlerin rol aldığı gösterilmiştir. Bu nedenle
kullanılan ilaçların gözden geçirilmesi esnasında bu tür ilaçları
kullanıp kullanmadığı da dikkatle sorgulanmalı, hasta yakınlarından
da bu konuda bilgi alınmalıdır.
YAŞLI HASTALARIN İLAÇ KULLANIRKEN DİKKAT
ETMESİ GEREKEN KONULAR
Hastalardan sağlık kuruluşuna gelirken kullandıkları bütün ilaçları
getirmelerini istemek önerilen bir yöntemdir.Yaşlıların acil servise
başvurusunda sık rastlanan bir durum olarak “kahverengi torba”
sendromu tanımlanmaktadır.
 Çoklu ilaç kullanımı hastanın acil servise başvurmasına neden
olabileceğinden, bu terim hastanın yanında getirilen bir torba ilacı
tanımlamak için kullanılmaktadır.

YAŞLILARDA İLAÇ KULLANIMI
Yaşlı insanların sağlık kuruluşlarına başvurularının % 30’u ve hastane
ölümlerinin de beşinci en sık görülen sebebi ilaç yan etkileridir.
 Avrupa’daki yaşlı hastaların % 20’si en az bir kez yanlış ilaç
kullanmaktadır.
 İlaçların yan etkilerinin % 30-60’ı önlenebilir.
 Yaşlılıkla birlikte ilaç kullanımı arttığından ilaç etkileşimleri katlanarak
artar ve dolayısıyla ilaç kullanımı ile ilgili sorunlar artar.

Download

YAŞLILIKTA İLAÇ KULLANIMI