3. Dönem
ünite 4
İlletli fiiller
1
Fiil temel tablo
çoğul
İkili
Tekil
A3
A2
A1
Onlar
O ikisi
O
B3
B2
B1
Gaib
Gaibe
O kızlar
O ikisi
O kız
C3
C2
C1
Siz
Siz ikiniz
Sen
D3
D2
D1
Muhatab
Muhataba
Siz kızlar
Siz ikiniz
Sen kız
E2
E2
E1
Biz
Biz
Ben
Mütekellim
2
Mazi temel tablo
çoğul
ٌ‫مَجْع‬
onlar
O kızlar
ٌ‫ُمثم ًّن‬
O ikisi
O ikisi
Tekil
ٌ‫ُم ْفمرد‬
O
O kız
siz
ikiniz
sen
Siz
ikiniz
Sen kız
biz
3
İkili
ben
4
Temel kavramlar
 İllet(‫علَّة‬
ِ ): Arapça’da hastalık, sıkıntı anlamına gelmektedir. Türkçe’de kullandığımız
malulen emekli kavramı da buradan gelmektedir.
 Dilbilgisinde ise illet; kendisinden dolayı kelimenin değiştiği, değiştirildiği harflere
‫اوي‬
verilen isimdir. Bu harfler
harfleridir. İçinde bu harflerin geçtiği fiil formları
kimi zaman illet harfi değiştirilmekte kimi zaman da düşürülmektedir.
 Aşağıdaki tabloda renkler hangi zaman ve şahıs formunda hangi illetlilerin değişime
tabi tutulduğunu göstermektedir.
 Hazf(‫ح ْذف‬
َ ): illet harfini ya da başka bir harfi, harekeyi düşürmek, yok etmektir.
 İ’lâl(‫)اِع ََْلل‬: Kelime olarak hastalığı gidermek anlamına gelmektedir. Bizim
konumuzda ise illet harfi olan fiil için gerekli işlemleri yapmak anlamına gelir.
 Kalb (‫)قلب‬: değişmek demektir. Türkçede kullandığımız kalp kelimesi buradan
alınmıştır. İnsan her zamanı birbirini tutmadığı için kalb olarak isimlendirilmiştir. Kalıp
kelimesi de buradan alınmadır. Çünkü içine atılan şeyin şeklini değiştirmektedir.
Dilbilgisi terimi olarak bir harfin başka bir harfe değişimini ifade etmektedir.
 123 diye ifade ettiğimiz mazi kökümüzde
 1 illetli olursa misal 2 illetli olursa ecvef 3 illetli olursa nakıs fiil diyoruz.

5
Tabloya bir de alıcı gözüyle bakalım ve sakin, cezmli, uzatmalı olan
konumlara biraz daha dikkat kesilelim. Mazi ve muzarinin uzatılan, cezimli
konumları bizim başbelamız olacaklar. Herkes ayağını denk alsın.
6
O koca koca cezmler varya
onlar. İşte onlar bize şöyle
bağırıyor.
Ey öğrenci. Ortasında illetli
(ecvef) fiiller ‫قال كال‬
şeklinde değiştiği 2 konumu
sakin olduğu için a1 de, bu
şekilde devam etmek
istersen b3ten itibaren
ortasındaki illetli harf düşer
ve ben düştüm diye haber
veren bir harekeyi 1in
üstüne bırakır.
Ör: b3 ve c1 için örnekler
Asıl
ilal
örnekler
‫قول‬
َ
‫كيَل‬
7
َ‫قال‬
َ
ََ
‫كال‬
َ‫لت‬
َ ُ‫لنَق‬
َ ُ‫ق‬
ِ‫ك‬
َ‫لت‬
َ ِ‫لنَك‬
َ
Bir de şu mazi tablosunun
a3 hücresine iyice bir
dikkat edelim. Uzatan vavı
görebiliyoruz değil mi.
İşte orada sessiz sessiz
yatan bu harf bize nakıs
fiiller için pusu kurmuş

durumda.
A3
Son harfi illetli olanlar
A2
A1

Nakıs fiiller
mazi a1 de
2 konumu
üstün
olduğunda
elif’e
kalbolur.
8
N
A1 formu için i’lâl
İllet
harfi
Fiilin aslı
Son harfi illetli olduğu halde
bir önceki harfin harekesi
esre olduğu için ilal edilmedi
İllet
harfi
Fiilin aslı
Son harfi illetli bir önceki
harfin harekesi fetha olduğu
için elif’e (elif-i maksure)
kalb edildi
İllet
harfi
Fiilin aslı
Son harfi illetli bir önceki
harfin harekesi fetha
olduğu için elif’e kalb
edildi
Dikkat edilirse
ortası illetli fiil
için yapılan
şeyin aynısı
burada da
yapılıyor.
Bütün illet dünyasının can kurtaran şifresi
şu dizelerde saklı
Bağa baksam dağ olur
Dağa küssem kül olur
İyeler kalır iveler iye olur
Karıştı kafam baktım hocaya
Kısıp gözünü dedi bana
İyû ivû û olur eyû evû ev olur
İllet illet dedikleri
Üç harf berisi
İsteyene ver onları
Bana söyle gerisini
Gelirse vav ye 1 de
Arama onu muzaride
2 olursa illet
Sen onu elife kalbet
9
Bütün illet dünyasının can kurtaran
şifresi şu dizelerde saklı
Bağa baksam dağ olur
Dağa küssem kül olur
İyeler kalır iveler iye olur
Karıştı kafam baktım hocaya
Kısıp gözünü dedi bana
İyû ivû û olur eyû evû ev olur
İllet illet dedikleri
Üç harf berisi
İsteyene ver onları
Bana söyle gerisini
Gelirse vav ye 1 de
Arama onu muzaride
2 de olursa illet
Sen onu elife kalbet
10
illet olursa kökün 3ü
Sen tanıyamazsın a3ü
Emir zaten keser demiri
Göremezsin illet harfini
Sözüm kulağına olsun küpe
Öncesi sakin olursa
Hareke verme illete
Hareke senin hakkın değil
Hareke benim hakkım illet
Sen harekeye dönüş mazi b3te
Kal tepemde yerleş 2 illetse
Mazi b1 sonu sükun
3 illetse onu bulun
Bulamadın düşürdün mü
Sakin illet ile bir arada durmaz
Sen bunu hiç düşündün mü  
Karışacak diye korkma. Tabloyu al önüne hesapla
A3 ve b1’in sükunları sonda
öyleyse sonu illetli fiil burada
düşecek.
B3ten itibaren 3 sükunlu demek
ki 2 illet olursa düşecek.
Bakalım
ِ  ٌ‫رضوا‬
‫رضيُوا‬
ُ
ٌ‫كونْ م‬

ٌ
‫ت‬
‫ت‬
‫ن‬
‫ك‬
ُ
ْ
‫م‬
‫م‬
ٌ‫ بيم ْع م‬ٌٌ‫ت‬
‫ت‬
‫ٌبِ ْع م‬
Başında illet olan fiil için mazi
kolay lokma. Her türlü atlatır.
Çünkü öncesinde ve sonrasında
onu değişime zorlayacak bir
durum yok.
11
Muzari için aynı şeyleri söylemek zor. 1’in üstündeki sükun bize bağırıyor. Beni vavla
bir araya getirmeyin yoksa önceki ye ile bir olur onu mahvederim diyor ve dediğini de
yerine getiriyor.
A3 b3 2nin illetli olduğu konumlarda illetini düşürecek gibi duruyor. Çünkü illet kolayca
hareke taşıyamayacağı için uzanacak, uzatılmış bir harften sonra da sükun gelmesi (iki
sakinin buluşması) arabın nefret ettiği bir durum. Düşecek.
A1 ve diğer 3’ü ötreli fiiller illetle savaşır. Ye ise elif-i maksureye vav ise uzatan vava
çevirir.
َ‫ يَ ْولِ ُد‬ ‫َيلِ َُد‬
‫ض َُي‬
َ ‫ ير‬ ‫ضى‬
َ ‫ْير‬
‫ضيُو َن‬
َ ‫ ير‬ ‫ض ْو َن‬
َ ‫ير‬
‫ يدعُ ُوو َن‬ ‫يدعُو َن‬
‫ يَج ِريُو َن‬ ‫يَ ْج ُرو َن‬
‫ يبِ ْيع ََن‬َ‫يبِ ْع َن‬
‫ يَ ُكونْ ََن‬ َ‫يَ ُكن‬
12
Emir için önceden öğrendiğimiz kurallar geçerli. Hatırlayalım.
1. Muzari fiili al
2. A. Gaibse lam getir sonunu cezimle.
b. Muhatap ise muzari harfini at sonunu cezimle.
muzari harfini attığımda sükun ile karşılaşıyorsam
b1. sonraki ses üstün ya da esre ise esreli bir elif
b2. ötre ise ötreli bir elif getiriyordum.
3+1’lerden ‫ افعال‬babında mazinin kendi elifi muzari harfi atılınca geri döndüğü
için onun elifi mazideki üstünlü elif oluyordu.
13
14
Naibu’l-fail konusuna geçiyoruz
15
16
Download

3 dönem ünite 4 illetli fiiller