Tıbbi laboratuvarlarda,
biyolojik
materyallerde,
hastalıkların tanısı,
ayırıcı tanısı, bir
hastalığın şiddetinin
belirlenmesi, bir
hastalığın tedavisinin
izlenmesi, bulgu
vermeyen bir hastalığın
ortaya çıkarılması
amacıyla laboratuvar
analizleri yapılır.
1) Kalitatif (nitel) analizler:
Tanımlama testleridir; sonuçlar
var-yok veya pozitif-negatif
olarak ifade edilir.
2) Kantitatif (nicel) analizler:
Miktar veya aktivite belirleme
analizleridir; sonuçlar miktar veya
aktivite büyüklüğünü gösteren bir
sayı ve birimle ifade edilir.
Prosedür şu şekilde işler;
Doktor muayene sonrası istek yapar
İstek formu doldurulur
Yapılan isteğe göre hastadan numune
alınır (kan, idrar, gaita, vs)
Numuneler laboratuvara gelir
Testler çalışılır ve rapor edilir
NEDEN İSTEK YAPILIR?
Ön tanının teyidi veya reddi
Ayırıcı tanı
Tedavinin yönlendirilmesi
Gizli hastalık tarama testleri
Prognoz tayini
Hastalığın lokalizasyonu
Komplikasyon ve yan etkiler
Hastalığın şiddeti
İSTEK FORMU
 hasta adı ve soyadı
 hasta kayıt numarası
(HKN)
 tarih ve saat
 yaş ve cinsiyet
 isteği yapanın adı, soyadı,
imzası
 klinik bilgi
 numunenin cinsi
Numune çeşitleri
 serum
 plazma
 tamkan
 idrar
 gaita
 bos
 Plevral/perikardiyal sıvı
(göğüs zarı/kalp zarı içi sıvısı)
 tükürük
(beyin omurilik sıvısı)
 sinoviyal sıvı
(eklem boşluğu sıvısı)
 amniyotik sıvı
(amniyon kesesi içindeki sıvı)
Laboratuvarda Dikkat
Edilecek Hususlar
Laboratuvara girerken kesinlikle önlük giyilmelidir.
Çalışma yaparken eldiven takılmalıdır.
Kullanılan maddelerin isimleri, formülleri ve
önemli özellikleri bilinmeli ve kesinlikle tatlarına
bakılmaya kalkışılmamalıdır.
Laboratuvar çalışmalarında temizlik ve düzen şarttır.
Her öğrenci kullandığı araç ve gereçten sorumludur.
Çalışması bittikten sonra kullandığı malzemeyi
temizleyip yerine koymalıdır.
Laboratuvarda Dikkat
Edilecek Hususlar
Deney tüpü içinde bulunan sıvı maddeleri ısıtmak
için tüp alev üzerinde hafif ve devamlı
sallanmalıdır. Herhangi bir tehlikeye karşı tüpün
ağzı kendinize veya bir başkasına karşı
tutulmamalıdır. Özellikle alkaliler çok çabuk
kaynar ve etrafa sıçrar. Kapalı bir tüpte ısıtma
veya kaynatma yapılmaz.
Deney tüpleri lavaboya boşaltılırken içindeki
maddelerin su borularını delebileceği düşünülerek
musluk açık tutulmalıdır.
Laboratuvarda Dikkat
Edilecek Hususlar
Konsantre HNO3 ve konsantre H2SO4 kullanırken
çok dikkat edilmelidir. Nitrik asit deri ve elbiseyi
sarıya boyar. Sülfürik asit ise tahrip edicidir ve
deride yaralara yol açar. Asit çözeltiler
hazırlanırken mezüre önce su konulmalı, üzerine
çalkalamak suretiyle damla damla asit ilave
edilmelidir. Aksi takdirde oluşan ısı nedeniyle
sıçrama veya patlamalar gelişebilir.
Laboratuvarda Dikkat
Edilecek Hususlar
Çözelti hazırlandıktan sonra şişenin üzerine
kimyasal formülü, konsantrasyonu, tarihi ve yapanın
ismi yazılmalıdır.
Yanabilen ve parlayabilen maddelerle (eter, alkol,
benzen) çalışılırken yangından sakınmak için çok
dikkatli olunmalıdır.
Gerek sıvı gerek katı kimyasallardan istenmeyerek
deney tüpüne alınması durumunda, bu fazlalık ana
şişeye geri dökülmemelidir. Ana kimyasal kontamine
olabilir.
Genel laboratuvar gereçleri
Deney tüpleri
Genel laboratuvar gereçleri
Santrifüj tüpleri
Genel laboratuvar gereçleri
Hematokrit tüpleri
Eppendorf tüpü
Genel laboratuvar gereçleri
Beher (beherglas)
Sıvıları karıştırmada kullanılan,
20, 50, 100, 200, 400, 500 ve 1000 ml
hacimleri olabilen dereceli cam malzemelerdir.
Genel laboratuvar gereçleri
Erlen (erlenmayer)
Çözelti hazırlamada kullanılır.
10, 20, 50, 100, 250,
500, 1000, 2000 ml hacimli
olanları vardır.
Baget
Karıştırma amaçlı
kullanılırlar.
Genel laboratuvar gereçleri
Balon ve balonjojeler
Boyun kısmında bir kalibrasyon çizgisi bulunur. Bu çizgiye
kadar aldıkları sıvı miktarı üzerlerinde yazılıdır. Balon
jojeler, hassas solüsyonlar ve ayıraç hazırlanmasında, bir
maddeyi belli bir oranda seyreltmek gibi işlemlerde
kullanılırlar.
Genel laboratuvar gereçleri
Mezür
Sıvı hacimleri ölçmede kullanılan 10, 20, 50, 100,
250, 500 ve 1000 ml hacimleri olabilen dereceli
silindirlerdir.
Genel laboratuvar gereçleri
Mezür kullanırken,
Genel laboratuvar gereçleri
Havan ve laboratuvar şişesi
Ezme işinde kullanılan
porselen kaplardır.
Ölçülü solusyon saklama
şişeleridir.
Genel laboratuvar gereçleri
Otomatik pipetler
(Mikropipetler)
Otomatik pipetler bir
solusyondan belli
hacimde sıvı almak
için kullanılırlar.
Değişik hacimlerde ayarlanabilen veya ayarlanamayan
mikropipetler mevcuttur. Genelde 3-10 μl, 10-100 μl,
20-200 μl veya 200-1000 μl ayarlarında olup, ara
değerlere ayarlanabilirler. En kullanışlı özellikleri
uçlarının değiştirilebilir olmasıdır.
Genel laboratuvar gereçleri
Pipet uçları
200-1000 μl’lik pipetler için büyük uç (mavi),
200 μl’den küçük olanlar için küçük uç (sarı)
kullanılır
Genel laboratuvar gereçleri
Cam pipetler
1, 2, 5, 10, 20 ml’lik hacimlerde olabilen,
sıvı transferinde kullanılan cam malzemelerdir.
Sterilize edilip tekrar tekrar kullanılırlar.
Genel laboratuvar gereçleri
Cam pastör pipetleri
Uçları ince
malzemeler
olup sıvı
almada
kullanılırlar.
Plastik pastör pipetleri
Genel laboratuvar gereçleri
Huni
Dereceli armudi ayırma hunisi
Genel laboratuvar gereçleri
Lam
Lamel
Mikroskopta boyalı-boyasız preparatları,
mikroorganizmaları incelemek için kullanılırlar.
Genel laboratuvar gereçleri
Petri kutuları
Mikrobiyoloji laboratuvarında en temel cam malzemedir.
İçlerine katı besiyeri dökülür ve
tek koloni düşürmek için kullanılır.
Genel laboratuvar
gereçleri
Piset
Saat camı
Genel laboratuvar gereçleri
Turnusol kağıdı
Asitler mavi turnusolu kırmızıya
çevirirler.
Bazlar kırmızı tunusolu maviye
çevirirler.
Genel laboratuvar gereçleri
Hassas tartı
Gram ve miligram
miktarlarda tartım
için kullanılırlar.
Manyetik karıştırıcı
Magnet (metal) yardımıyla
çözünme veya karıştırmada
kullanılırlar. Sıcaklık ayarı
olanlar da mevcuttur.
Genel laboratuvar gereçleri
pH metre
pH stripleri
Genel laboratuvar gereçleri
Su banyosu
Santrifüj
Santrifüj
Santrifüje tüplerin yerleşimi
karşı tarafın ağırlığı ile eşit ve
simetrik olmalıdır. Dengesizlik
titreşime neden olur, bu da cam
tüplerin kırılmasına ve cihazın
aşınmasına neden olur. Değişik
devirli santrifüjler mevcuttur,
çökeltme-ayırma işlemlerinde
kullanılırlar.
Santrifüj
Santrifüj çalıştırıldığında tüpte bulunan partiküller,
uygulanan santrifüj alanına (merkezkaç kuvvet),
partikülün şekline, yoğunluğuna ve ortamın
yoğunluğuna bağlı olarak değişen hızlarda
çökerler.
Santrifüjde rpm (reverse per minute),
(devir/dakika) birimi veya,
rölatif santrifüj kuvveti (RCF) birimi kullanılır, RCF,
yerçekiminin katı olarak 3000xg, 5000xg, 10000xg
gibi ifade edilir. g=(gravity).
Santrifüj
Rutin santrifüjlerin farklı maksimal hız ve maksimal
RCF’e sahip çeşitleri vardır:
13000 rpm
16060 x g
5000 rpm
2600 x g
4000 rpm
2028 x g
Klinik laboratuvarlarda
santrifügasyonun kullanım amaçları:
Partikülleri süspanse oldukları solüsyondan
ayırma
Kandan hücreleri ayırma
Numuneden proteinleri uzaklaştırmak
Farklı yoğunluktaki iki likit fazı ayırmak
Santrifüj
Santrifüj öncesi
Santrifüj sonrası
MİKROSKOP
Gözle görülemeyen materyalleri
mercekler yardımıyla görünür
hale getiren bir tür aygıttır.
Işığın kırılma özelliği merceklerin
fonksiyonunun temelinde yatan
bir özelliktir ve mikroskobinin
her türünde kullanılır.
Işık mikroskobu, elektron
mikroskobu, stereomikroskop, vs
gibi çeşitleri vardır.
IŞIK MİKROSKOBU
IŞIK MİKROSKOBU
IŞIK MİKROSKOBU
Bir mikroskobun büyütmesi şu şekilde hesaplanır:
MİKROSKOP BÜYÜTMESİ= OKÜLER
X OBJEKTİF
Objektif büyütmesi x Oküler büyütmesi
40
X
10 = 400
Mikroskop kullanımından sonra dikkat
edilmesi gereken hususlar:
1- Mikroskop sadece gövde kolu üzerinden tutulmalı ve
taşınmalıdır.
2-Objektifi tüpteki oküler ile birlikte en düşük büyütme
seviyesine getirip bırakınız.
3-Aydınlatma sistemini kapatmayı unutmayınız.
4-Toz, mikroskop ve optik aksamın en kötü düşmanıdır. Bu
nedenle mikroskobun hassas iç bölümlerine tozun girmesini
engellemek için herhangi bir objektifi veya oküleri kesinlikle
mikroskop üzerinden çıkartmayınız.
5-Eğer mikroskobun gövdesi ve tablası tozlu ise, yumuşak
pamuklu bez parçası kulanınız.
6-Tüm bu işlemlerden sonra artık mikroskobu koruma
örtüsüyle örtebilirsiniz.
Laboratuvarda kullanılan
cam malzemelerin temizliği
Cam malzeme kullanıldıktan sonra en
kısa zamanda su ile çalkalanır.
Sabunlu veya deterjanlı su ile dolu
bir kap içinde bekletilir.
Yıkanacak malzemeye uygun
bir fırça kullanılarak
sıcak su ile yıkanır ve
etüvde 100 °C de kurutulur.
Laboratuvarda kullanılan
cam malzemelerin temizliği
Genel çalışmalar için kullanılan malzemeler,
Önce % 5’lik sodyum karbonat çözeltisi
içinde 25 dk kaynatılır.
Sonra musluk suyu ile iyice
yıkanır ve % 2-5 hidroklorik asit
çözeltisinde 15 dk bırakılır.
Daha sonra musluk suyu
ile sonra da distile
su ile iyice yıkanarak
etüvde kurutulur.
Laboratuvarda kullanılan
cam malzemelerin temizliği
Sodyum, potasyum, kalsiyum, kurşun ve civa gibi
metal iyonlarının miktar tayinlerinde kullanılan cam
malzeme belirtilen şekilde temizlendikten sonra
% 20 nitrik asit çözeltisinde 12-24 saat bırakılır.
3-4 defa distile su ile yıkanır ve etüvde kurutulur.
Laboratuvarda kullanılan
cam malzemelerin temizliği
Kan pıhtısı bulunan pipetler 12 saat %10 KOH
veya konsantre amonyak (NH4OH)
çözeltisinde bekletilir.
Yağlı pipetler ise
bikromat temizleme çözeltisinde
12-24 saat bırakılır.
Laboratuvarda kullanılan
cam malzemelerin temizliği
Bikromat temizleme
solusyonu
Isıya dayanıklı bir balona
500 ml distile su konur.
Üzerine 250 ml derişik
sülfirik asit (H2SO4) yavaşça
karıştırarak ilave edilir.
Balonun ağzı kapatılır ve soğuması
için üzerinden soğuk su gezdirilir.
Bu çözelti üzerine 100 g
potasyum bikromat ilave edilir ve eriyinceye kadar karıştırılır.
Hacim 1 litreye tamamlanır.
Laboratuvarda kullanılan
cam malzemelerin temizliği
Bikromat çözeltisi temizlenecek cam malzemenin
bütün yüzeylerine temas etmelidir.
Sonra cam malzeme su ile birkaç defa çalkalanır
ve üç defa distile sudan geçirilir.
Bir cam malzemenin iyi temizlenip temizlenmediğini
anlamak kolaydır. İyi temizlenmiş bir cam malzemenin
yüzeyinde su tutunamaz ve gözle seçilemeyen
ince bir tabaka halinde akar.
ÇÖZELTİLER
Katı, sıvı ve gaz halindeki bir maddenin
herhangi bir çözücü içinde homojen
olarak dağılmasıyla meydana gelen tek fazlı
karışıma ÇÖZELTİ=SOLÜSYON denir.
Bir çözeltide miktarı fazla olan maddeye
çözücü veya çözen (solvent),
miktarı az olan maddeye ise çözünen (solüt) denir.
ÇÖZELTİLER
Çözelti hazırlanırken hassas çalışılmalı,
kimyasallar hassas terazide tartılmalıdır.
Sıvı kimyasallar ise pipetlerle ve diğer
dereceli kaplarla hassas olarak ölçülmelidir.
ÇÖZELTİLER
Kavramlar:
Atom Gram: Bir elementin peryodik cetvelde
dalton olarak veya birim belirtmeden atom
ağırlığının gram olarak ifadesidir.
Örnek: 1 atom gram oksijen (O) 16 gram
1 atom gram hidrojen (H) 1 gram
1 atom gram kalsiyum (Ca) 40 gram
ÇÖZELTİLER
Molekül Gram: Bir molekülü oluşturan elementlerin
atom gram olarak ağırlıklarının bu elementin
madde içinde bulunma oranları da göz önüne
alınarak gram olarak belirtilmesidir.
Örnek: NaCl Na: 23 gram, Cl: 35,5 gram ise
NaCl: 23+35.5=58.5 gram
NaOH Na: 23 gram, O: 16 gram, H: 1 gram
ise
NaOH: 23+16+1=40 gram
HCl H:1 gram, Cl:35.5 gram ise
HCl: 1+35.5=36.5 gram
Na2CO3 ise (2 x 23)+12+(3x16)=106 gram
ÇÖZELTİLER
Değerlilik: Bir atom veya molekülün kimyasal
bir reaksiyon sırasında ortama verdiği veya
ortamdan aldığı elektron sayısı olarak
tanımlanabilir.
Örnek: HCl kimyasal bir reaksiyon sırasında
bir elektron alışverişinde bulunduğundan
(H+ ve Cl-) değerliliği 1’dir.
H2SO4 (2H+ ve 1 SO4-2 )
kimyasal reaksiyonlarda 2e- alışverişinde
bulunduğundan değerliliği 2’dir.
ÇÖZELTİLER
Ekivalan Gram: Bir atom gram veya
molekül gramın o atom veya
molekülün değerliliğine bölünmesi ile saptanır.
Miliekivalan Gram (mEq):
Ekivalan gramın 1000’de biridir.
ÇÖZELTİLER
Çözeltiler konsantrasyonlarına göre yedi
gruba ayrılırlar:
1- Molar çözeltiler
2- Ozmolar çözeltiler
3- İzotonik çözeltiler
4- Normal çözeltiler
5- % (yüzde) çözeltiler
6- Molal çözeltiler
7- ppm çözeltiler
ÇÖZELTİLER
1- Molar çözeltiler (mol/L veya M):
Litresinde bir mol yani bir molekül gram
madde içeren solüsyonlardır.
Örnek: NaOH = 23+16+1=40 gram (molekül ağırlığı)
40 gram NaOH tartılıp 1 litre suda eritilirse
1 M NaOH olur.
ÇÖZELTİLER
Eğer kimyasal madde kristal suyu da
içeriyorsa molekül ağırlığına bunu da katmak gerekir.
Örnek: CuSO4.5H2O = molekül ağırlığı 249.71 gram
1 M için 249.71 gram CuSO4.5H2O tartılıp,1 litre suda
eritilir. (ağırlık/molekül ağırlığı=mol)
1 M = 1 mol/L = 1 mmol/ml
10-3 M = 1 mM = 1 mmol/L = 1 µmol/ml
10-6 M = 1 µM = 1 µmol/L = 1 nmol/ml
ÇÖZELTİLER
1 M = 1 mol/L
mol=ağırlık/molekül ağırlığı
NaOH MA= 40 gram/mol ise,
1 M NaOH için 40 gram tartıp 1 litreye
tamamlanır.
2 M için 80 gram tartıp 1 litreye distile su ile
tamamlanır.
0,6 M için ise (orantı ile) 40x0,6= 24 gram
tartılıp 1 litreye tamamlanır.
ÇÖZELTİLER
2- Ozmolar çözeltiler (Osm):
Litresinde 1 ozmol gram madde içeren çözeltidir.
Ozmotik aktiflik, bir çözeltideki çözünmüş
tanecik sayısıdır. Bu tanecikler molekül, iyon veya
radikal olabilirler.
Örnek: NaCl suda çözündüğünde, Na+ ve Cliyonlarına ayrılır. NaCl’nin bir ozmolar çözeltisinin 1
litresinde 58,5/2=29,25 g madde vardır
ÇÖZELTİLER
2- Ozmolar çözeltiler (Osm) :
Diğer yandan glukoz çözünürken osmotik aktif
maddelere ayrılmaz.
Bu nedenle, 1 litrede 180 g glukoz içeren
çözelti 1 ozmolar çözeltidir.
ÇÖZELTİLER
3- İzotonik çözeltiler:
Birbiri ile izotonik olan çözeltiler aynı sayıda
ozmotik aktif partikülleri içerirler.Başka bir deyimle
bunların ozmotik basınçları aynıdır.
Laboratuvarlarda çok kullanılan izotonik deyimi,
plazma ile aynı ozmotik basınca sahip çözelti
anlamına gelir.
Plazmanın ozmotik basıncı 0.3 ozmolaritedir.
ÇÖZELTİLER
3- İzotonik çözeltiler:
Örnek: Sodyum klorür ozmolar çözeltisi
litresinde 29.25 gram sodyum klorür
içerir.Bundan dolayı 0.3 ozmolar, bir
litresinde 29.25 x 0.3 = 8.775 gram içerir.
(yani 8.775 g tartılıp 1 litreye tamamlanır.)
0.3 ozmolar çözeltiden daha düşük
konsantrasyona sahip çözeltilere hipotonik
ve konsantrasyonları 0.3 ozmolardan fazla
olanlara da hipertonik çözeltiler denir.
• Hipotonik çözeltilerde kan hücreleri su
alarak ŞİŞER ve PARÇALANIRLAR.
• Hipertonik çözeltilerde ise kan hücreleri su
kaybederek BÜZÜLÜRLER.
• İzotonik çözeltilerde hücrelerin yapısı
bozulmaz. Bu amaçla % 5 lik dekstroz ve
% 0,9 luk SF (NaCI çözeltisi) kullanılır.
ÇÖZELTİLER
4- Normal çözeltiler (N veya Eqgram/L) :
Litresinde 1 ekivalan gram
maddeyi içeren solüsyonlardır.
(eşdeğer
Normalite,
çözeltinin
litresindeki
maddenin eşdeğer sayısını ifade eder.
Not: mEq/L
gram)
çözülmüş
= mmol/L (elektrolit birimi)
ÇÖZELTİLER
4- Normal çözeltiler (N veya Eqgram/L) :
çözünen madde miktarı
molekül ağırlık
tesir değerliği
eşdeğer
ağırlık
eşdeğer
sayısı
Normalite =
1 litre
N=litrede çözülmüş maddenin eşdeğer sayısı.
ÇÖZELTİLER
4- Normal çözeltiler (N veya Eqgram/L) :
Örnek:
NaOH eşdeğer=ekivalan ağırlığı = 40/1 = 40 gram
HCl eşdeğer ağırlığı = 36.5/1 = 36.5 gram
Al(OH)3 eşdeğer ağırlığı = 78/3 = 26 gram
CH3COOH eşdeğer ağırlığı = 60/1 = 60 gram
Ca(OH)2 eşdeğer ağırlığı = 74/2 = 37 gram
Tesir değerliği 1 olan maddelerin molar ve
normal çözeltilerinde eşit miktarda madde
bulunur. Örneğin, 1 M NaOH = 1N NaOH.
ÇÖZELTİLER
5- % (yüzde) çözeltiler: 3 şekilde olabilir:
% w/v (weight / volume) (ağırlık/ hacim)
% v/v (volume / volume) (hacim/ hacim)
% w/w (weight / weight) (ağırlık/ağırlık)
% w/v (ağırlık / hacim) : gram madde bir miktar
çözücüde çözülüp hacim 100 ml’ye tamamlanır.
Örnek: %10 luk NaOH hazırlamak için 10 g
NaOH yeterli miktarda distile suda çözülerek
distile su ile 100 ml ye tamamlanır.
ÇÖZELTİLER
5- % (yüzde) çözeltiler:
% v/v (hacim / hacim) : ml+ml = 100 ml
olacak şekilde solüsyon hazırlanır.
Örnek: hacim olarak %5’lik HCI çözeltisi
hazırlanacaksa, 5 ml konsantre HCI distile su
ile 100 ml’ye tamamlanır.
ÇÖZELTİLER
5- % (yüzde) çözeltiler:
% w/w (ağırlık/ağırlık) : gram+gram = 100
gram olacak şekilde solüsyon hazırlanır.
Örnek: glukozun % 10 luk (w/w) çözeltisini
hazırlamak için, 10 g glukoz bir miktar suda
eritilerek toplam ağırlık 100 g olacak şekilde
sulandırılır.
ÇÖZELTİLER
6- Molal çözeltiler (m):
Ağırlık esasına göre hazırlanan bir çözeltidir. Sık
kullanılmaz.
Örnek: 1 molal NaCl çözeltisi için, (MA=58.5 g)
58.5 g NaCl tartılıp 1000 g distile suda çözülür.
ÇÖZELTİLER
7- ppm çözeltiler:
Çözelti ağırlığının milyonda birini çözünen
maddenin oluşturduğu çözeltiye 1 ppm’lik
çözelti denir.
Örnek: 150 ppm’lik NaCl çözeltisi için, 150
mg NaCl tartılıp saf su ile 1 litreye
tamamlanır.
ppm= µg/ml
ŞİMDİLİK HOŞÇAKALIN
Download

Klinik Eğitim Uygulama I