SİSTEMATİK ÖĞRETİM
Sistematik öğretim, öğretimin bir plana bağlı
kalınarak tutarlı bir biçimde yürütülmesidir ve
uygulamalı davranış analizi ilke ve kavramları temel
alınarak geliştirilmiştir. Uygulamalı davranış
analizinin en temel ilkesi, her davranışın bir öncülü
ve sonucu olduğu anlayışıdır.
Sistematik Öğretim Süreci
Programı belirleme
Zihin engelli çocuklara ne öğretileceğine karar verilir. Zihin
engelli çocuklar için sunulacak olan program içeriğinin
sıralanan amaçları karşılaması gerekmektedir;
0 Toplumda işlevsel olma ile ilgili performansını iyileştirme
0 Toplumsal etkinliklere en üst düzeyde katılımını sağlama
0 Yaşam kalitesini arttırma
0 Anne-baba, bakıcı gibi çocuğun yakınlarının yaşamlarını
kolaylaştırma ve stres düzeylerini azaltma
Zihin engelli çocuklar için işlevsel öğretim
alanları olarak; özbakım becerileri, günlük
yaşam
becerileri,
toplumsal
yaşam
becerileri, serbest zaman becerileri, iletişim
becerileri, devinsel beceriler, işlevsel
akademik beceriler, mesleki beceriler
sıralanabilir.
Programa dayalı olarak sürekli değerlendirme
yapma
Zihin engelli çocuklara ne öğretileceğine ilişkin veri
toplama sürecidir. Çevresel değerlendirme, aileden
alınan bilgiler ışığında ayrıntılı olarak öğretimsel plan
hazırlanır.
Bireyselleştirilmiş eğitim planı hazırlama
BEP, çocuğun güçlü ve zayıf yönlerini dikkate alarak
çocuğun gereksinimlerini karşılamaya yönelik
öğretim planlamasıdır.
Programı planlama, uygulama ve öğrenci
gelişimini izleme
BEP, öğretmen ve diğer ilgili uzmanlar tarafından
uygulanır. Bu aşamada çocuğun performansına, çocuk
için belirlenen hedef davranışların uygunluğuna,
çocuğun programının işe yarayıp yaramadığını
belirlemeye yönelik olarak sürekli kayıt tutulur.
Değerlendirme
Düzenli olarak yapılmalıdır. Bu aşamada çocuğun gösterdiği
gelişmeye yönelik ve öğretim programının etkililiğine ilişkin
bilgi toplanır ve uygun kararlar alınır.
ÖĞRETİM PROGRAMI HAZIRLANIRKEN DİKKAT
EDİLECEK NOKTALAR
Öğretim planlanırken öğretilecek davranışların türü,
dikkat sağlayıcı ipuçları, araç-gereçler, deneme sunuş
biçimi, ortam, öğretim düzenlemeleri (bire bir ya da
grup), ipuçları davranış sonrasında sunulacak uyaranlar
belirlenmeli, kayıt sistemi seçilmeli ve öğretim süreci
ayrıntılı olarak yazılmalıdır.
Öğretilecek davranışın türü
Tek-basamaklı davranışlar, başlangıcı ve sona erişi
kolayca ayırt edilebilen davranışlardır ve genellikle ayrık
denemelerle öğretilir. Ayrık denemelerle öğretim,
öğretilmek istenen hedef davranışın sorulup öğrencinin
bu yönergeye verdiği yanıtın alınması ve bu yanıta uygun
pekiştirme sunulmasını içerir.
Zincirleme Davranışlar, birden fazla tek-basamaklı
davranışın belirli bir sıra ile art arda gelerek daha
karmaşık bir davranış oluşturmasıdır. Zincirleme
davranışın öğretimi için belli bir sıra izlenerek
zincirleme öğretim yapılır. Davranışın belirli bir sıra ile
bir araya getirilmesine beceri analizi denir.
Zincirleme bir davranış üç şekilde öğretilebilir;
a) İleri zincirleme,
b) Geriye zincirleme,
c) Tüm basamakların birlikte öğretimi
Dikkat Sağlayıcı İpuçları
Sistematik öğretim sürecinde herhangi bir davranışın
öğretimine başlamadan hemen önce çocuğun uyarana ilgisini
yöneltmesi sağlanmalıdır. Çocuğun uyaran ilgisini
yöneltmesi, göz kontağı kurması, uyarana bakması ya da
ilgilenmesi olarak düşünülebilir.
Genel dikkat sağlayıcı ipucu : “Bak”
Özel dikkat sağlayıcı ipucu: “Şimdi başlayalım mı?”
Araç-Gereçler
Öğretim sırasında kullanılan araç-gereçler;
0 Hedef uyaranın sunumunda kullanılan araç-gereçler (çok
sayıda örnek ile gerçek örneklerinin özgün biçimleri tercih
edilmeli)
0 Hedef davranışın sergilenmesini kolaylaştıran kullanılan
araç-gereçler (öğretimde doğrudan kullanılmasalar da
örneğin iletişim kurması için ortamda bulunan araçgereçler)
0 Çocuğun hedef davranışı bağımsız olarak sergilemesine
yardımcı olacak araç-gereçler (etkinlik klasörü kullanması,
onun bağımsız olarak hedef davranış sergilemesini sağlar)
0 Pekiştireç olarak sunulan araç-gereçler (davranış sonrası
uyaranlar olarak değerlendirilir)
0 Deneme Sunuş Biçimi
Hedef uyaran
Çocuğun
tepkisi
Davranış
sonrası uyaran
Tek basamaklı bir davranış ya da zincirleme bir davranıştaki
bir basamağın öğretimi bir deneme olarak tanımlanır.
Öğretim sırasında denemeler üç biçimde sunulabilir,
0 Art-arda deneme sunuşu (Kalem, kitap, defter sırayla)
0 Aralıklı deneme sunuşu (Denemeler arası kısa bir dinlenme
süresi)
0 Dağınık deneme sunuşu (Gün içinde değişik zamanlarda)
Ortam
Okulun tüm açık ve kapalı mekânları öğretim ortamı
olarak kullanılmalıdır. Çocuğun öğrenme
gereksinimleri ve özellikleri dikkate alınarak doğal
ortamdan çıkarılmadan ya da çıkarılarak öğretim
yapılmalıdır.
Öğretim Düzenlemeleri
Öğretim düzenlemeleri birebir ve grup öğretim
düzenlemeleri olarak ikiye ayrılır. Bireysel öğretim
düzenlemesinin yararı, ortamda bulunan ve çocuğun
dikkatini çeken tüm durumların kontrol altına alınmasıdır.
Temel sınırlılıkları ise, genellemenin düşük olması ve
çocuğun gruptan uzaklaştırılmış olmasıdır.
Grup öğretimi için öğretmen şu soruları sormalıdır;
0 Grubun büyüklüğü (en az 2, en fazla 8) ve türü (homojen ya
da heterojen) nasıl olmalı?
0 Grup öğretim düzenlemeleri ne şekilde düzenlenmeli?
(Çocukları gruba birer birer dâhil etme, grup içinde
gerektiğinde birebir öğretim sunma, grup içinde ve dışında
öğretim sunma gibi)
0 Nasıl bir öğretim süreci kullanılmalı? ( Dikkat sağlayıcı
ipucu ne olacak, uyaranları nasıl sunacak, deneme sunuş
biçimi nasıl olacak, öğrencilerden nasıl bir tepki bekleyecek,
davranış sonrası hangi uyaranları kullanacak (hata
düzeltme, pekiştirme gibi), ölçüt ne olacak, bunlara karar
verilmelidir)
0 Gruptaki öğrencilerin göstereceği performans ve gelişimin
nasıl ölçüleceği ve değerlendirileceğine ilişkin karar
alınmalı. (Etkililik ve verimlilik verilerini nasıl toplayacak,
verileri nasıl analiz edecek).
0 Gruptaki öğrencilerin davranışları nasıl kontrol edilmeli?
(Davranış kontrolünde ölçüt olarak gruptaki öğrencilerin
bağımsız performansları mı yoksa grubun tümünün
performansı mı dikkate alınacak?)
İpuçları
0 İpucu, çocuk tepkide bulunmadan önce çocuğun doğru
tepkide bulunmasını sağlamak ya da kolaylaştırmak için
sunulan uyarandır.
0 Fiziksel ipucu, model ipucu, görsel ipucu, sözel ipucu, jestsel
ipucu
0 İpucu bağımlılığını önlemek için ipuçları silikleştirilmelidir.
İki tür silikleştirme yapılabilir;
a) zaman bağlamında silikleştirme,
b) yoğunluk bağlamında silikleştirme.
Davranış Sonrasında Sunulacak Uyaranlar
Davranış sonrası uyaranları belirlemek oldukça önemlidir.
Davranış sonrası uyaranlar, davranışın artmasına ve devam
etmesine ya da azalmasına ve ortadan kalkmasına yol
açmaktadır. İzlediği davranışın oluşum sıklığını arttırmak
için ortama hoşa giden bir uyaran eklenmesi ya da ortamda
bulunan itici bir uyaranın çıkarılması durumuna
pekiştirme denir.
Pekiştirme, olumlu ve olumsuz pekiştirme olarak ikiye
ayrılır.
Olumlu pekiştirme
Olumsuz pekiştirme
Not: Her ikisi de davranışın ileride yapılma olasılığını
arttırır.
0 Pekiştireçler birincil ve ikincil olarak ikiye ayrılmaktadırlar;
Birincil pekiştireçler,
Yiyecek, içecek
İkincil pekiştireçler
Nesnel pekiştireçler
Etkinlik pekiştireçleri
Sosyal pekiştireçler
Sembol pekiştireçler
Öğrencinin sergilediği yanlış davranıştan sonra yapılması
daha uygun olan üç davranış sonrası durum kullanılabilir,
0 Doğru tepki sergilenerek öğrenciye model olunur
0 Öğrencinin yaptığı yanlış düzetilir
0 Yanlış tepki görmezden gelinir
Kayıt Tutma
Öğretilmesi hedeflenen davranışın tek-basamaklı ya
da zincirleme bir davranış oluşuna göre kayıt tekniği
farklılaşmaktadır.
Tek-basamaklı davranışların öğretildiği ayrık
denemelerle öğretimde tek-basamaklı davranış kaydı
yapılır,
Soru Sorma
Annenin adı ne
Babanın adı ne
Nerde oturuyorsun
Hangi ildesin
Öğretim
Genelleme
Zincirleme becerilerin öğretiminde ise beceri analizi
kaydı kullanılarak kayıt tutulur. Beceri analizi kaydı
tek-fırsat ve çok fırsat yöntemi olmak üzere iki
biçimde tutulabilir.
Çorap Giyme Becerisi
Öğrenci Tepkisi
Çorabı eline alır
Çorabın koncunu iki eliyle
toplar
Çorabı ayağının ortasına
kadar geçirir
Çorabı topuğundan geçirir
Çorabı yukarı geçer
Öğrenmenin Aşamaları
EDİNİM
Daha önce
yapılmayan bir
davranışı yapma
KALICILIK
Davranışı rutin olarak
kullanma
AKICILIK
Davranışı hızlı kolay ve
iyi yapma
GENELLEME
Davranışı gerektiği
yerde ve zamanında
yapma
Edinim
Çocuğun daha önce yapmadığı bir davranış ya da belli bir
doğrulukta yapabilir hale gelmesine edinim denir. Bu
aşamada hata düzeltmesi çok sık kullanılır. Hata
düzeltmesi, öğretmenin çocuğun verdiği yanlış tepki
düzeltmesidir.
Edinim aşamasında dikkat edilmesi gerekenler:
0 Çocuğun dikkatini yöneltmesi sağlanmalıdır
0 Öğretim oturumları kısa tutulmalı
0 Art arda deneme sunuş biçimi kullanılmalı
0 Çocuğun performansına uygun olarak geri bildirim
sunulmalıdır
0 Çocuk tepkide bulunmadan önce nasıl tepkide bulunacağına
ilişkin bilgi sunulursa edinim kolaylaşır.
Akıcılık
Akıcılık, edinimi gerçekleşmiş olan tek basamaklı ya da
zincirleme bir davranışı çocuğun hızlı ve kolay biçimde
sergilemesi olarak tanımlanır. Akıcılığı sağlamak ya da
kolaylaştırmak için şunlara dikkat edilmelidir:
0 Çocuğun sergilediği her davranış yerine tüm performansı
ödüllendirilebilir
0 Pekiştireç, önceden belirlenen ölçüt karşılanınca verilmeli,
daha az performans sergilediğinde kesinlikle
verilmemelidir
0 Çocuğun doğru tepkileri ölçütün üzerinde olduğunda ve
yanlış tepkileri belli bir düzeyin altında olduğunda
pekiştirilir
0 Alıştırmalara yer verilmelidir.
Kalıcılık
Öğretim sırasında elde edilen öğrenme ya da davranış
değişikliğinin öğretim koşulları ortadan kalktıktan sonra
da sürüyor olması olarak tanımlanır.
0 Kalıcılık, öğretim koşullarının olmadığı durumlarda
süregelen davranışın sürekliliği ve gücü ile ölçülür.
0 Kalıcılık eğitimine davranış edinim aşamasında
sergilendikten sonra ve çocuğun doğru ve yanlış tepki
oranları gözden geçirilerek karar verilir. Çocuk %80
düzeyinde doğru tepkide bulunmaya başladığında
kalıcılık eğitimine geçilebilir.
0
Kalıcılık eğitiminde dört uygulama vardır;
0 İşlevsel beceri öğretimi
0 Pekiştireçlerin slikleştirilmesi/geciktirilmesi
0 Aşırı öğrenme oturumlarının düzenlenmesi
0 Anımsatıcı alıştırmaların düzenlenmesi
Genelleme
0 Genelleme, öğretim koşulları altında öğrenilen davranışların
başka araç-gereçler, kişiler, ortamlar ve zamanlarda da
sergilemesi olarak tanımlanmaktadır. İki tür genelleme
vardır,
0 Uyaran genellemesi (davranış değişikliğinin başka ortam ya
da uyaralanlar varlığında olması)
0 Tepki genellemesi (Davranışla ilişkili olan, davranışa
bezeyen ve henüz öğrenilmemiş olan davranışların
sergilenmesi)
Genelleme stratejileri üç grupta toplanabilir;
Ortamda düzenleme yapma yoluyla geliştirilen
stratejiler
0 Öğretim ortamını genelleme ortamına benzetmek
0 Çok sayıda ve çeşitli ortamlarda öğretim yapmak
0 Çok sayıda ve çeşitli uygulamacılarla öğretim yapmak
0 Toplum merkezli öğretim stratejileri
Davranış öncesi uyaranlarda düzenleme yapma
yoluyla geliştirilen genelleme stratejileri
0 Çoklu örneklere göre genelleme
0 Yaygın örneklere göre genelleme
Davranış sonrası uyaranlara düzenleme yapma yoluyla
geliştirilen genelleme stratejileri
0 Doğal pekiştireçler kullanma
0 Pekiştirmeyi doğal genelleme ortamlarındakine benzer
olarak silikleştirme
0 Davranış doğal ortamda gerçekleştiğinde pekiştirme
0 Davranış değiştirme ya da öğretim sürecine katılan ve bu
süreçten etkilenen herkesten beklenen davranışları
listeleme
Öğretmen öğretim planını yaparken şu noktalara dikkat
etmelidir;
0 Tüm istendik davranışları belirleme
0 Genellenmesi beklenen durum, ortam, yer ve kişileri
belirleme
0 Öğrenmenin aşamaları için davranışsal amaç yazma
Birey
Davranış
Koşullar
Ölçüt
TEPKİ İPUÇLARI VE UYARAN
İPUÇLARI
Tepki ipuçları çocuk tepkide bulunmadan önce ipucu
sunularak çocuğun doğru tepkide bulunmasının sağlandığı
yöntemlerdir. İpucu belli ilkelere bağlı olarak
silikleştirilerek, çocuğun yalnızca kendisine sunulan hedef
uyarana doğru tepkide bulunması hedeflenir.
Tepki ipucu sunmak için aşağıdaki yöntemler kullanılır,
0 Eşzamanlı ipucuyla öğretim
0 Sabit bekleme süreli öğretim
0 İpucunun giderek azaltılmasıyla öğretim
Uyaran ipuçları ise iki şekilde gerçekleştirilebilir;
0 Uyaranı silikleştirme
0 Uyarana şekil verme
Download

dosyayı indir