K E İ B / B D T A r a ş t ı r m a Dizisi N o : 5
TÜRKMENİSTAN
Hazırlayan
ERDOĞDU PEKCAN
İSTANBUL TİCARET ODASİ
Y A Y I N N O : 1 9 9 3 - 14
İÇİNDEKİLER
Sayfa
İKİNCİ BASKI İÇİN
I
SUNUŞ
II
DEĞERLENDİRME
MI
TEMEL GÖSTERGELER
1
EKONOMİK GÖSTERGELER
1
SOSYAL GÖSTERGELER
2
L ÜLKE VE TOPLUM
3
1.1. Coğrafi Yapı
:
3
1.2. D e m o g r a f i k Y a p ı
3
1.3. H u k u k i P r e n s i p l e r
5
1.4. S e ç i m K a n u n l a r ı
5
1.5. P a r t i l e r K a n u n u . .
6
1.6. V a t a n d a ş l ı k H a k l a r ı . .
6
1.7. Ö z e l M ü l k i y e t
6
1.8. T i c a r i H u k u k D ü z e n i
6
II. E K O N O M İ K D U R U M
9
2 . 1 . Tarım ve Hayvancılık-Zirai Endüstri Kompleksi
9
2.2. Ekonomide Ulaşım
9
2.3. Enerji ve Doğal Kaynaklar
10
2.4. Sanayi, İnşaat
11
2.5. Endüstriyel Potansiyel
1"!
2.6. Bilimsel Potansiyel
13
2 . 7 . Dış E k o n o m i k F a a l i y e t - B a n k a S i s t e m i
13
2.8. Devlet ve Ticari Banka Yapısı, Sermayesi
14
2.9. Yatırım Politikası
14
2.10. Kredi Politikası
15
2 . 1 1 . Yatırım Kredileri
15
2.12. Genel Mevzuat
15
2.13. Yatırımlar Kanunu Taslağı
:
15
2.14. Y a b a n c ı Yatırımlar Hakkında Kanun Taslağı
15
2.15. Kambiyo Mevzuatı Hakkında İzahat
21
2.16. Maliye ve Vergi Politikası, 1992 Bütçesi
22
2.17. Temsilcilik Tesisi
23
Sayfa
III. D I Ş T İ C A R E T
25
3 . 1 . G e n e l Dış T i c a r e t , İ t h a l a t - İ h r a c a t
25
3 . 2 . T ü r k m e n i s t a n Ö d e m e l e r d e D e n g e s i v e Dış B o r ç
27
3.3. Ekonomik İşbirliği Planları
29
3.4. Türkiye
31
Tükmenistan İlişkileri
3.5. T ü r k m e n i s t a n ' d a k i Özel Sökter Yatırımları
IV. P İ Y A S A
34
37
4 . 1 . Piyasanın Yapısı
^7
4.2. Dağıtım Kanalları
37
4.3. Satış Kanalları
38
4.4. S e r b e s t Piyasa D ü ş ü n c e ve Projeleri
4.5. Türkiye - Türmenistan Arasındaki
38
1 9 9 2 Y ı l ı İlk A l t ı A y l ı k Dış T i c a r e t e K o n u M a l l a r
V. K A N U N L A R
39
41
5 . 1 . T ü r k m e n i s t a n Dış E k o n o m i k F a l i y e t l e r i H a k k ı n d a K a n u n
41
5 . 2 . T ü r k m e n i s t a n ' d a Dış Y a t ı r ı m F a a l i y e t l e r i İle İ l g i l i K a n u n
45
5.3. T ü r k m e n i s t a n ' d a Yatırım Faaliyetleri Hakkında Kanun
52
5.4. Bankalar ve Bankacılık Hakkında Türmenistan Kanunu
60
VI. E K O N O M İ K G Ö S T E R G E L E R
VN. İ Ş A D A M L A R I İÇİN YARARLI BİLGİLER
69
77
İKİNCİ BASKI İÇİNl
Eski Sovyetler
....
Birliği'nin dağılması sonucu oluşan Bağımsız Devletler T o p l u l u ğ u ' n u n
a ş a m a d a 7 t a n e s i n i i n c e l e y e n a r a ş t ı r m a l a r ı m ı z ı n b i r i n c i b a s k ı s ı 1 9 9 2 yılı K a s ı m
ilk
ayında
kamuoyuna sunulmuştu.
Çalışmalarımız gerek üyelerimiz gerekse kamu kuruluşları ve araştırma kuruluşları tarafından
b ü y ü k ilgi ile k a r ş ı l a n m ı ş v e k i t a p l a r ı m ı z p l a n l a n a n d a ğ ı t ı m s ü r e s i n d e n ç o k d a h a k ı s a b i r s ü r e d e
t a m a m e n satılmıştır.
Ü y e l e r i m i z e v e ilgili d i ğ e r k i ş i v e k u r u l u ş l a r a her z a m a n e n i y i y i s u n m a y ı k e n d i n e i l k e e d i n e n
İ s t a n b u l T i c a r e t O d a s ı b u ü l k e l e r d e o l u ş a n y e n i d u r u m l a r a b a ğ l ı o l a r a k a l ı n a n k a r a r l a r ile
b a ş l a t ı l a n u y g u l a m a l a r ı , ilk ç a l ı ş m a y ı g e r ç e k l e ş t i r e n e k i p l e r i ile d e ğ e r l e n d i r e r e k i k i n c i b a s k ı için
yeniden hazırlanmıştır.
Çalışmaların bu ülkelerle ilgilenenlere yararlı olmasını diliyoruz.
Prof. Dr. İ s m a i l Ö Z A S L A N
Genel Sekreter
SUNUŞ
E y l ü l 1 9 9 1 , D ü n y a n ı n i k i n c i b ü y ü k g ü c ü S o v y e t l e r B i r l i ğ i ' n i n ç ö k ü ş ü n ü n b a ş l a d ı ğ ı t a r i h . Bir
zamMIáTIW&iTrkeridi zwgífrta^^
s a h i p 15 U l u s a l C u m h u r i y e t t e n o l u ş a n
b ü y ü k b i r f e d e r a s y o n . B u g ü n ise b u ü l k e o l m a d ı ğ ı g i b i A v r u p a T o p l u l u ğ u g i b i ü y e
ülkeler
t o p l u l u ğ u olarak d a nitelendirilmeyen Bağımsız Devletler T o p l u l u ğ u .
İ ş t e b u ç a l ı ş m a d a B a ğ ı m s ı z D e v l e t l e r T o p l u l u ğ u ' n a d a h i l o l a n ü l k e l e r d e n ilk a ş a m a d a 7 t a n e s i
( R u s y a , U k r a y n a , K a z a k i s t a n , Ö z b e k i s t a n , T ü r k m e n i s t a n , A z e r b a y c a n ve Kırgızistan) in­
c e l e n e r e k her biri a y r ı bir k i t a p o l a r a k h a z ı r l a n m ı ş t ı r .
B u ç a l ı ş m a l a r y a p ı l ı r k e n ilk o l a r a k bu ü l k e l e r l e ilgili y a y ı n l a n m ı ş v e y a y a y ı n l a n m a m ı ş , t e m i n
edilebilen bütün yerli ve yabancı yayınlar taranmış, d a h a sonra üçer kişilik üç ekip bu ülkelere
gitmiş v e elde edilen bilgiler mahallinde de değerlendirilerek eksik olanların t a m a m l a n a b i l m e s i n e çalışılmıştır. A n c a k , hemen belirtelim, bu araştırmanın s a h a y a yönelik kısmı güç koşul­
l a r d a g e r ç e k l e ş t i r i l m i ş t i r . Ö n c e l i k l e y e n i bağımsızlığını k a z a n a n C u m h u r i y e t l e r d e
derlenmiş
bilgilerin b u l u n m a m a s ı v e y a mevcut bilgilerin verilmek istenmemesi v e y a g ö r ü ş m e
yapılan
k i ş i l e r d e n a l ı n a n b a z ı b i l g i l e r i n bir b a ş k a s ı tarafsndan d o ğ r u l a n m a m a s ı g i b i .
Araştırmanın gerçekletirilmesi amacıyla bu ülkelere yapılan ziyaretlerde Türk Büyükelçilikleri
en b ü y ü k yardımcımız olmuştur. Özellikle Orta Asya Cumhuriyetlerindeki Büyükelçilerimiz zor
ç a l ı ş m a ş a r t l a r ı n a v e kısıtlı k a d r o l a r ı n a r a ğ m e n g ü ç l ü k l e r i y e n m e m i z d e e n b ü y ü k
desteği
v e r m i ş l e r d i r . Bu n e d e n l e A l m a A t a B ü y ü k e l ç i m i z S n . A r g u n Ö z b a y ' a , T a ş k e n t B ü y ü k e l ç i s i S n .
Volkan Çotur'a, Bişkek Büyükelçisi S n . Metin Göker'e, Aşkabat
Büyükelçisi Sn.
Selçuk
İ n c e s i ' y a , B a k ü B ü y ü k e l ç i s i S n . A l t a n K a r a m a n o ğ l u ' n a , Kiev B ü y ü k e l ç i s i S n . A c a r C e r m e n ' e
M o s k o v a Ekonomi ve Ticaret Müşavirliği Yetkililerine teşekkürlerimiz s o n s u z d u r .
B u p r o j e G e n e l S e k r e t e r Y a r d ı m c ı s ı Dr. C e n g i z E r s u n ' u n k o o r d i n a s y o n u n d a
Prof.Dr.Nazım
E n g i n , P r o f . D r . R o n a T u r a n l ı , P r o f . D r . O s m a n Z. O r h a n , D o ç . D r . A h m e t İ n c e k a r a ,
P e k c a n , Özlenen Sezer, Zehra Mumcu ve Nuran Mihmandarh'dan o l u ş a n ekip
Erdoğdu
tarafından
gerçekleştirilmiştir.
A r a ş t ı r m a l a r ı n b u ü l k e l e r l e iş i l i ş k i l e r i n e g i r m e y i p l a n l a y a n t ü m i l g i l i l e r e y a r a r l ı o l m a s ı n ı
diliyoruz.
Prof.Dr.İsmail ÖZASLAN
Genel Sekreter
DEĞERLENDİRME
Sovyetler
Birliği'nin
d a ğ ı l m a s ı ile y e n i d e n
yapılaşma sürecine
giren
Azerbaycan,
T ü r k m e n i s t a n , Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve Tacikistan Cumhuriyetleri, ülkemizle olan
tarihi v e kültürel ilişkilerini geliştirmek, bağlarını ve yeniden yapılanmalarında Türkiye'yi model
a l m a k istediklerini bağımsızlıklarının hemen sonrasında yapılan e k o n o m i k , kültürel ve sosyal
k a p s a m l ı a n l a ş m a l a r l a ifade e t m i ş l e r d i r .
A k t e d i l e n a n l a ş m a l a r çerçevesinde sözkonusu ülkelerde yapılan ön araştırmalar, mevcut ve
m u h t e m e l b a z ı s o r u n l a r ı v e bu s o r u n l a r ı n b o y u t l a r ı n ı y e t e r i n c e o r t a y a k o y m u ş t u r .
Ş i m d i e s a s o l a n , ç ö z ü m yollarının a r a ş t ı r ı l m a s ı v e u y g u n s o n u ç l a r a v a r ı l a b i l m e s i için a n l a ş m a
hükümleri ç e r ç e v e s i n d e , gereken kararların süratle alınabilmesidir.
T ü r k C u m h u r i y e t l e r i ile k u r u l a c a k t i c a r i i l i ş k i l e r d e ö z e l l i k l e ilk a k l a g e l e n s o r u , nasıl bir t i c a r i
ş e k l i n m ü m k ü n o l a b i l e c e ğ i d i r . A y r ı c a e k o n o m i l e r i n s a ğ l ı k l ı bir y a p ı y a o t u r a b i l m e s i i ç i n y a s a l
düzenlemelerin
tamamlanmış, benimsenmiş ve işlerlik kazanmış
olması şarttır.
Halbuki
s ö z k o n u s u ü l k e l e r d e ç a ğ d a ş a n l a m d a dış t i c a r e t , b a n k a - k a m b i y o v e g ü m r ü k m e v z u a t ı b u l u n ­
m a m a k t a , e s k i d ö n e m i n kalıntıları o l a n y a s a l a r y ü r ü r l ü k t e d i r .
D o l a y ı s ı y l e i h t i y a ç o l a n y a s a l d ü z e n l e m e l e r i n s ü r a t l e o l u ş t u r u l m a s ı k a ç ı n ı l m a z bir ş a r t
olmaktadır.
T i c a r i i l i ş k i l e r i n sağlıklı g e l i ş m e s i n i n t e m i n i için ö n c e l i k l e a r a ş t ı r m a l a r d a g e n i ş ş e k i l d e in­
c e l e n m e y e ç a l ı ş ı l a n b u ü l k e l e r l e ilgili b a z ı t e m e l k o n u l a r ı n k ı s a c a d e ğ e r l e n d i r i l m e s i n d e f a y d a
görmekteyiz.
PARA
SİSTEMİ
Yeni Cumhuriyetler serbest piyasa ekonomisine uyum çabasında adeta zorlanmakta, bazen
çaresiz kalmaktadırlar. Halen kullanılması zorunlu olan para birimi Ruble, rahatsızlığın başlıca
e n g e l l e r i n d e n b i r i n i t e ş k i l e t m e k t e , her g e ç e n g ü n b i r a z d a h a d e ğ e r k a y b e t m e s i , m a l v e h i z m e t
m ü b a d e l e s i n d e takas ve Dolar kuru üzerinden değer tayinini ön plana çıkarmaktadır.
a) İç p i y a s a d a h a l k , i h t i y a ç l a r ı n ı . Dolar b a z ı n d a t a y i n e d i l e n f i y a t l a r l a k a r ş ı l a m a y a ç a l ı ş m a k t a
a n c a k ü c r e t l e r R u b l e o l a r a k ö d e n m e k t e d i r . Bu n e d e n l e e k o n o m i k r a h a t s ı z l ı k , b a z e n ç a r e s i z l i ğ e
dönüşmektedir.
b) S e r b e s t d ö v i z v e y a t a k a s y o l u y l a m a l d e ğ i ş i m l e r i n d e d ü n y a p i y a s a l a r ı n ı n ç o k a l t ı n d a
yapılan anlaşmalar ülkenin kaynaklarını zorlamaktadır.
c) H e r c u m h u r i y e t k e n d i b a ğ ı m s ı z p a r a b i r i m i n i o l u ş t u r m a ç a b a s ı n d a o l u p , s o r u n u n nasıl
ç ö z ü m l e n e c e ğ i n i n a r a y ı ş ı i ç i n d e d i r . Bu k o n u d a ilk a d ı m A z e r b a y c a n t a r a f ı n d a n a t ı l m ı ş t ı r .
SANAYİ
Sanayiye
ilişkin gözlemde
ise eski S o v y e t Y ö n e t i m i ' n i n b ö l g e l e r e d a ğ ı l a n
sanayileri,
m e r k e z i y e t ç i p o l i t i k a y l a y ö n e t t i ğ i , h i ç b i r i n i n b a ğ ı m s ı z o l a r a k y e t e r l i bir y a p ı y a k a v u ş m a m a l a r ı n a
ö z e n g ö s t e r i l d i ğ i t e s b i t e d i l m e k t e d i r . Bu d u r u m u n s a n a y i d ı ş ı n d a k i e k o n o m i k f a a l i y e t l e r e d e
y a n s ı t ı l d ı ğ ı , C u m h u r i y e t l e r i ç i n d e en üst d ü z e y d e s a n a y i l e ş m i ş K a z a k i s t a n ' ı n b i l e b e l l i k o n u l a r ı n
d ı ş ı n d a y e t e r s i z v e m e r k e z e b a ğ ı m l ı bir s a n a y i y a p ı s ı i ç i n d e o l d u ğ u a n l a ş ı l m a k t a d ı r . B a z ı s a n a y i
dallarında d ü n y a standartlarında veya üzerinde gelişmeler mevcut olmakla beraber tüm sanayi
d a l l a r ı n d a k a b u l e d i l e b i l i r ö l ç ü l e r i n d ı ş ı n d a bir m e r k e z e v e y a b a ş k a s a n a y i l e r e
bağımlılığın
sözkonusu olduğu, bunun sonucu olarak da aşağıdaki olumsuzlukların doğduğu görülmektedir.
- M e v c u t s a n a y i n i n i d a m e s i için h a l a R u s y a ' y a b a ğ ı m l ı l ı k m e v c u t t u r .
- R u s y a ile i l i ş k i l e r i n k ı s a d ö n e m d e k e s i l m e s i h a l i n d e ü r e t i m i n d u r a b i l e c e ğ i
tehlikesi
görülmektedir.
- Sanayi girdilerinin diğer ülkelerden sağlanmasındaki
ekonomik güçlükler, daha
da
artmaktadır.
- Rusya ve diğer ülke pazarlarının kaybedilmesi halinde serbest rekabet piyasasında yer
bulabilme endişeleri mevcuttur.
- Özelleştirme hareketlerine bağlı olarak istihdamda belli ölçüde rahatsızlık oluşmaktadır.
- En ö n e m l i s i s ı n a i ü r e t i m g i d e r e k a z a l m a k t a d ı r .
Y u k a r ı d a s ı r a l a n a n o l u m s u z l u k l a r g i d e r i l m e d i k ç e bu ü l k e l e r i n s a ğ l ı k l ı bir s a n a y i
yapısına
kavuşmaları imkansız görülmektedir.
ZİRAAT
Zirai m a h s û l açısından m e v c u t sıkıntı eski S S C B politikasının y a r a t t ı ğ ı s u n i bir
darlık
olmaktadır. Zira Kırgızistan ve Tacikistan gibi %90'ı dağlık ülkeler d ı ş ı n d a , ekilebilir t o p r a k
miktarının nüfusa oranı oldukça yüksektir. Ancak aşağıda ifade edilen sebeplere bağlı olarak
üretim yetersiz kalmaktadır.
a) M e r k e z i i d a r e t a r a f ı n d a n y a p ı l a n zirai p r o g r a m l a r b ö l g e h a l k ı n ı n i h t i y a c ı n a g ö r e d e ğ i l ,
Merkezi İdarenin bölgedeki baskıcı politikalarına hizmet edecek şekilde planlanmaktadır. Yeni
kurulan h ü k ü m e t l e r i n kendi zirai politikalarını uygulayabilme imkanı bulmaları halinde
bu
sorunun büyük ölçüde ortadan kalkacağı tahmin edilmektedir.
b) E s k i y ö n e t i m i n z i r a i p r o g r a m l a r ı n ı n u y g u l a y ı c ı s ı o l a n d e v l e t ç i f t l i k l e r i ( K o l h o z ) v e r i m l i l i k
esasına göre çalıştırılmadığından üretimde yeterli sonuçlar alınamamakta ve bu sistem hala
s ü r d ü r ü l m e k t e d i r . Y a p ı l a c a k y a s a l d ü z e n l e m e l e r l e b i l h a s s a ö z e l l e ş t i r m e ile ü l k e i h t i y a ç l a r ı n a
y e t e r l i o l m a l a r ı v e milli h a s ı l a y a y ü k s e k o r a n d a k a t k ı l a r ı s a ğ l a n a b i l e c e k t i r .
c) Her z i r a i ü r ü n ü n ü r e t i m b ö l g e s i ayrı o l d u ğ u n d a n d i ğ e r b ö l g e d e a y n ı ü r ü n ü n
sıkıntısı
ç e k i l m e k t e v e h a t t a M e r k e z i İ d a r e n i n b ö l g e ü l k e l e r i a r a s ı n d a k i dış t i c a r e t p o l i t i k a s ı s o n u c u
ü r e t i m i n y a p ı l d ı ğ ı ü l k e d e bile a y n ı malın sıkıntısı ç e k i l m e k t e d i r . Z i r a i i h t i y a c ı n f a z l a s ı d e ğ i l , yıllık
ihracat planının gerektirdiği miktar, diğer ülkelere sevkedilmektedir.
Ü l k e l e r i n g e r ç e k a n l a m d a b a ğ ı m s ı z l ı k l a r ı n a k a v u ş m a l a r ı ile ü r e t i m y e t e r s i z l i ğ i s o r u n u n u n d a
ortadan kalkacağı beklenmektedir.
DIŞ
TİCARET
O r t a A s y a C u m h u r i y e t l e r i b a ğ ı m s ı z l ı k l a r ı n ı k a z a n d ı ğ ı 1991 yılı s o n u n d a n
başlarına bağımsız
itibaren
D e v l e t l e r T o p l u l u ğ u d ı ş ı n d a k i ü l k e l e r l e dış t i c a r e t i ş l e m l e r i
kendi
yapmaya
b a ş l a m ı ş t ı r . Ş ü p h e s i z ki g e r e k bu k o n u d a k i y a s a l d ü z e n l e m e l e r i n h e n ü z t a m a m l a n m a m ı ş o l m a s ı
g e r e k s e b u ü l k e l e r e aracılık e d e n k u r u m l a r ı n o l u ş m a m ı ş o l m a s ı n e d e n i y l e dış t i c a r e t i ş l e m l e r i
ü l k e l e r i n p o t a n s i y e l l e r i v e i h t i y a ç l a r ı ile a y n ı o r a n t ı d a d e ğ i l d i r . Ö r n e ğ i n K a z a k i s t a n 1 9 9 2 yılı ilk
altı a y ı n d a s a d e c e 2 0 2 m i l y o n D o l a r l ı k i h r a c a t y a p a b i l m i ş t i r .
C u m h u r i y e t l e r y e t e r l i d ö v i z r e z e r v l e r i n e s a h i p o l m a d ı k l a r ı için dış t i c a r e t l e r i n i b a r t e r y o l u y l a
(Bağlı m u a m e l e ) olarak y a p m a k zorunda kalmaktadır. A n c a k her ülkedeki yetkililer bağlı
m u a m e l e y a p m a k istemediklerini ve bu işlemden en kısa sürede v a z g e ç m e a r z u s u n d a
olduklarını belirtmektedirler.
İÇ
TİCARET
Cumhuriyetlerde bugün en büyük sorun, üretimde m e y d a n a gelen d ü ş ü ş e bağlı olarak
p i y a s a y a a r z e d i l e n m a l y e t e r s i z l i ğ i d i r . Bu y e t e r s i z l i k v e k o n t r o l a l t ı n a a l ı n m a s ı ş i m d i l i k m ü m k ü n
g ö r ü l m e y e n v e ilk 8 a y d a % 6 0 0 ' l e r l e ifade e d i l e n fiyat a r t ı ş l a r ı , k ı s a d ö n e m d e ç ö z ü l m e s i o l d u k ç a
güç olan sorunlardır.
A y r ı c a b ö l g e d e k i k a r a v e d e m i r y o l l a r ı , a s g a r i i h t i y a ç l a r ile a n a ü r e t i m m e r k e z l e r i d i k k a t e
a l ı n a r a k y a p ı l d ı ğ ı n d a n , i h t i y a ç d u y u l a n malların n a k l i n d e d e b ü y ü k s o r u n l a r o r t a y a ç ı k m a k t a d ı r .
TEMEL
GÖSTERGELER
Yüzölçümü
488.100 (sb %2.2)
Nüfus (1989)
3 . 5 3 4 . 0 0 0 ( s b % 1.2)
Nüfus Artış Oranı (87/88)
2.7
Nüfus Yoğunluğu
7
(Kişi/km^)
Şehir Nüfusu (1988)(%)
45
Nüfusun Kompozisyonu (1989)
55
% 7 2 T ü r k m e n , % 9.5 R u s , % 9 Ö z b e k ,
% 1 2 . 5 K a z a k , % 1.1 T a t a r , % 1 U k r a y n a ,
% 4.9 D i ğ e r
1.182.000
Çalışan Nüfus Sayısı (1987)
- Sanayi %
11.2
- Tarım %
35.4
Başkent
AŞKABAT
BDT'na üyeliği
21 A r a l ı k 1 9 9 1
EKONOMİK
GÖSTERGELER
4700 (Milyar ruble)
Net M a d d i Ü r e t i m (NMÜ)
Net M a d d i Ü r e t i m i n S e k t ö r e l Dağılım (1988)
Tarım
% 34.66
Sanayi
% 31.11
İnşaat
% 17.72
Ulaştırma/İletişim
%
6.56
Diğer
%
9.95
Kişi Başına NMÜ
1358 Ruble
T o p l u l u ğ u n B ü t ç e G e l i r l e r i İçindeki Payı
%
Sanayi Üretimi
4700 (Milyar Ruble)
0.9
Kişi Başına Sanayi Üretimi
1345 Ruble
Tarımsal Üretim
2.600 Milyar Ruble
745 Ruble
Kişi Başına Tarımsal Üretim
Toplam Hububat Üretimi
386.000 Ton (1988)
Başlıca Ürünlerden Petrol
120.000 V a r i l / G u n 1988
Orta/Batı Asya Cumhuriyetleri'nde
Petrol
Ü r e t i m i n d e T ü r k m e n i s t a n Payı
6.7
Doğalgaz
41 Milyar m^/yıl
Doğalgaz Üretiminde Payi
%27.5
Elektrik
Enerjisi
Sülfür
Sodyum Sülfat
Pamuk
Bitkisel Yağlar
13.220 Milyon Kwh/Yil
5.547.000 Ton/Yıl
261.000 Ton/Yıl
1.382.000
ton
108.000 ton
Toplam İthalat
2.9 M i l y a r R u b l e ( 1 9 8 8 )
Cumhuriyetler Arası Ticaret
2.5 M i l y a r R u b l e
(%86)
Yabancı Ülkelerden İthalat
0.4 M i l y a r R u b l e
(%14)
BDT Genel İthalatında Payı
% 6.53 (1988)
Toplam İhracat
2.6 M i l y a r R u b l e ( 1 9 8 8 )
Cumhuriyetler Arası Ticaret
2.4 Milyar Ruble ( 1 9 8 8 )
Yabancı Ülkelere İhracat
0.2 M i l y a r R u b l e
BDT Genel İhracatında Payı
% 7.69 (1988)
(%92)
BDT Arasındaki Ticareti, Yabancı Ülkelerle
ticareti, başlıca tüketim mallarında kişi
başına üretim (1988)
Gıda s a n a y i ürünleri (Peral^ende)
: 180 R u b l e
Hafif sanayi ürünleri (Perakende)
: 132 Ruble
Gıda Dışı Diğer Ürünler
:
45 R u b l e
Tekstil
:
14.7 m2
Örgü G i y i m / E ş y a (Parça)
3.1
A y a k k a b ı (çift)
1.6
Patates
10.9 kg
Sebze
106.5 kg
Meyve
14 k g
Üzüm
47 kg
Et
28 kg
Süt
117.7 kg
Yumurta
94 adet
Hayvancılık, Yağ
1.1 k g
Bitkisel
30.6 kg
Konserve
21 k u t u
Tahıl
SOSYAL
125 k g
GÖSTERGELER
Ortalama aylık Ücret / Maaş (1988) (Ruble)
Sanayi İşçisi
227.8
Sollekoz
214.7
Kolhoz
179.2
Konut
10.5 m 2 / k i ş i (1988)
T ü k e t i m malları, Her 1000 Kişi başına
(1988)
Televizyon
179
Buzdolabı
210
Çamaşır Makinası
Yüksek Öğretim Öğrenci Sayısı
Yüksek Öğrenimli
Uzman
Kütüphane Sayısı
140
112 (10.000 k i ş i d e )
17 ( 1 0 . 0 0 0 k i ş i d e )
4.6 (Her 10.000 kişiye)
Gazete Baskı Sayısı (Yerel).
44 (kişi/yıllık)
Gazete Baskı Sayısı (Genel)
60 ( k i ş i / y ı l l ı k )
ÜLKE VE
TOPLUM
1.1. Coğrafi
Yapı
D ü n y a ' n m siyasi haritasındaki yeni bağımsız ülke T ü r k m e n i s t a n , Ekim 1 9 9 1 ' d e yapılan halk
o y l a m a s ı s o n u c u k u r u l m u ş v e bağımsızlık y a s a s ı P a r l a m e n t o ' d a k a b u l e d i l m i ş t i r .
O r t a A s y a ' d a k i y e n i d e v l e t l e r d e n biri o l a n T ü r k m e n i s t a n , d o ğ u ' d a H a z a r D e n i z i , b a t ı d a
A m u d e r y a nehri arasında ve Kopet dağlarının k u z e y i n d e , batıdan d o ğ u y a 1110 k m . , k u z e y d e n
güneye 650 km. uzanmaktadır.
Ülkenin nüfusu 4 milyondur. 490.000km^
y ü z ö l ç ü m ü ile F r a n s a ' y a y a k l a ş m a k t a d ı r v e p e k
ç o k A v r u p a ü l k e s i n d e n b ü y ü k t ü r . F a k a t ü l k e n i n ü ç t e ikisini K a r a k u m ç ö l ü o l u ş t u r m a k t a d ı r .
T ü r k m e n i s t a n e s k i S o v y e t C u m h u r i y e t l e r i ' n i n en g ü n e y i n d e o l u p , k o m ş u l a r ı
kuzeybatıda
K a z a k i s t a n , k u z e y d o ğ u d a Ö z b e k i s t a n , g ü n e y ' d e İran v e A f g a n i s t a n ' d ı r .
T ü r k m e n i s t a n ' ı n b a ş ş e h r i A ş k a b a t ' t ı r , 4 1 8 . 0 0 0 n ü f u s l u m o d e r n bir ş e h i r d i r . N ü f u s u n y ü z d e
68'ini Türkmen'ler, y ü z d e 10'unu Ruslar ve yüzde 9'unu Özbek'ler oluturmaktadır. Türki ailesinin
d i l l e r i n d e n o l a n T ü r k m e n c e , C u m h u r i y e t ' i n a n a dilidir v e d i ğ e r k o n u ş u l a n dil R u s ç a ' d ı r .
1.2. D e m o g r a f i k
Yapı
T ü r k m e n l e r ' i n S e l ç u k l u l a r ile birlikte H a z a r v e A r a l g ö l ü y ö r e l e r i n d e n M a v e r a ü n n e h i r ' e s o n r a
d a Horasan'a geldikleri kaydedilmekte, Selçukluların emrinde Azerbaycan'a ve
Anadolu'ya
y e r l e ş t i k l e r i g ö r ü l m e k t e d i r . O n ü ç ü n c ü yüzyılın y a r ı s ı n d a n i t i b a r e n d e b u l u n d u k l a r ı b ö l g e l e r d e
T ü r k m e n b e y l i k l e r i k u r m a y a b a ş l a d ı k l a r ı v e b u b e y l i k l e r i n O s m a n l ı l a r t a r a f ı n d a n bir
bayrak
a l t ı n d a t o p l a n d ı ğ ı t a r i h i k a y n a k l a r c a ifade e d i l m e k t e d i r .
1 8 7 9 ' d a R u s l a r ' ı n T ü r k m e n i s t a n ' ı i s t i l a y a b a ş l a d ı k l a r ı v e Batı T ü r k m e n e l i n i n
kalesi olan G ö k t e p e ' y e geldikleri ve bu taarruzun T ü r k m e n l e r tarafından
müstahkem
püskürtüldüğü
açıklanmaktadır.
Rus kuvvetlerinin 1880 ortalarında tekrar T ü r k m e n topraklarında ilerlemeye başladıkları ve
Türkmenistan'ın
1885'de Rus hakimiyetini kabul ettiği, Sovyet rejiminin bütün
Türkmen'leri
1 9 2 4 ' t e k u r u l a n v e 1 9 2 5 ' t e S S C B ' y e b a ğ l ı f e d e r a l bir C u m h u r i y e t o l a r a k T ü r k m e n i s t a n C u m ­
huriyeti içinde birleştirdiği belirtilmektedir.
Yegane nehri Amuderya'dır.
Karakum isimli sun'i kanalı d o ğ u d a A m u d e r y a ' n m
sularını
taşıyarak s u , kanallar sayesinde Nebitdağ ve d a h a da ötede endüstri bölgeleri olan Cheleken
ve Kransmovodsk'a kadar taşınmaktadır.
S u k a n a l l a r ı n ı n g e ç t i ğ i a r a z i l e r s u l u n a r a k p a m u k e k i m i için u y g u n h a l e g e l m e k t e v e b u d u r u m
b u r a l a r d a çiftliklerin kurulmasına neden olmaktadır. Böylece ekilebilir hale gelen
araziler,
nüfusun endüstriyel ve ekonomik gücünü artırmakta ve ihtiyaçları karşılanabilmektedir.
K a r a k u m k a n a l ı n ı n K a z a n j i k ' d e n g ü n e y b a t ı y a d ö n d ü r ü l m e s i için p r o j e n i n t a t b i k s a f h a s ı n d a
b u l u n d u ğ u v e i n ş a a t ı n d e v a m ettiği b i l d i r i l m e k t e d i r .
S u l a m a y e t e r s i z l i ğ i n e d e n i y l e d e n ü f u s d a ğ ı l ı m ı n d a d ü z e n b u l u n m a m a k t a , b ü y ü k bir kısım
K o p e t d a ğ d a ğ l a r ı n ı n e t e k l e r i ile v a h a l a r d a y a ş a m a k t a d ı r .
Türkmenistan'da
eğitime, nüfusuna oranla oldukça önem verildiği, okul
sayısından
anlaşılmaktadır. A n c a k basın - yayında planlanan yayın faaliyetinin g e r ç e k l e ş e m e d i ğ i , b u n u n d a
d a h a ç o k milli a n a d i l d e n y a p ı l a n y a y ı n l a r ı a k s a t t ı ğ ı g ö r ü l m e k t e d i r . 1 9 2 5 ' t e k a b u l e d i l e n T ü r k m e n
Y o m u t d i l i , e d e b i dil o l a r a k k u l l a n ı l m a k t a d ı r . Ü l k e n i n a n c a k g e r e k d o ğ a l v e g e r e k s e s u n ' i o l a r a k
s u l a n d ı ğ ı K a r a k u m b ö l g e s i v e k a n a l ı n d a tarım v e h a y v a n c ı l ı k l a u ğ r a ş a n T ü r k m e n ' l e r e k a r ş ı l ı k ,
ülkenin petrol, tabii gaz gibi ekonomik projelerinde Ruslarla Ukraynalılar bulunmaktadır.
B u g ü n en son verilere göre T ü r k m e n i s t a n ' d a nüfus artışı y ü z d e 3.3'dür. Sovyet ortalaması
y ü z d e 6.5 o l d u ğ u n a g ö r e b u artış o r a n ı ç o k y ü k s e k t i r . A n c a k y a y ı n o r g a n ı P r a v d a ' y a g ö r e 1 9 8 8
y ı l ı n d a y a p ı l a n bir a r a ş t ı r m a s o n u n d a , T ü r k m e n i s t a n ' d a bir y a ş ı n a g e l m e d e n ö l e n ç o c u k o r a n ı n ı n
d ü n y a o r t a l a m a s ı n ı n iki k a t ı n ı n ü z e r i n e ç ı k a r a k b i n d e 5 5 ' e u l a ş t ı ğ ı b e l i r t i l m e k t e d i r .
rejiminde başlatılan ve Brejnev döneminde sürdürülen, bölgede pirinç ve p a m u k
Stalin
yetiştirme
uygulaması sebebiyle yapılan sulamanın bölgenin doğal dengesini değiştirdiği ve Amuderya
n e h r i n i n a d e t a k u r u d u ğ u b e l i r t i l m e k t e v e h a s t a l ı k o r a n ı n ı n s o n b i r k a ç y ı l d a y i r m i k a t arttığı ileri
sürülmektedir.
Bağımsız Türk
Devletleri içinde kendi siyasi sınırlarında y ü z d e
93.3'le
T ü r k m e n ' l e r i n e n ç o k p a y a l d ı ğ ı T ü r k m e n i s t a n , 14 ş e h r e a y r ı l m ı ş b u l u n m a k t a d ı r . A n c a k ü l k e
içinde Türkmen'lerin çoğunluğu almasına rağmen Aşkabat'ta Ruslar çoğunluğu
almaktadır.
G e n e l d e ş e h i r l e r d e Ruslar ç o ğ u n l u k t a iken, Türkmen'ler kırsal k e s i m d e y a ş a m a y ı tercih etmek­
tedir.
Türkmenistan'ın siyasal sistemi Cumhuriyet olup Cumhurbaşkanı devletin ve parlamentonun
b a ş ı d ı r . A n a y a s a b ö y l e o l u ş t u r u l m u ş t u r . İlk C u m h u r b a ş k a n ı S . N i y a z o v 1 9 9 0 ' d a a ç ı k h a l k
o y l a m a s ı ile s e ç i l m i ş t i r .
C u m h u r b a ş k a n ı n ı n yardımcılarının başkanları bulunduğu icra komitelerinin görevleri, sanayi
d a l l a r ı , a k a r y a k ı t k o m p l e k s v e s a n a y i i , tarım k o m p l e k s i , t ü k e t i c i p i y a s a s ı , g ı d a m a d d e l e r i ,
b i l i m s e l v e e ğ i t i m s e l v e s o s y o - k ü l t ü r e l m e s e l e l e r e aittir.
Bu komitelerle işbirliği içinde bulunan kurumlar, kombinalar ve anonim şirketler mevcuttur.
Dış e k o n o m i k i l i ş k i l e r e b a k a n D e v l e t K o m i t e s i v e Dış i ş l e r B a k a n l ı ğ ı d a i t h a l a t i h r a c a t s o r u n l a r ı ,
k o t a l a r ı n t e s b i t i , l i s a n s l a r ı n a l ı n m a s ı , dış e k o n o m i k i l i ş k i l e r d e i ş t i r a k ç i l e r i n k a y d ı , çıkış v i z e l e r i
vs. işlemlerini yönetmektedir.
T ü r k m e n i s t a n ' d a dış e k o n o m i k i l i ş k i l e r için T ü r k m e n i s t a n D e v l e t B a n k a s ı m e v c u t t u r . B a n k a ,
ü l k e n i n d ö v i z k a y n a k l a r ı n ı a r t ı r m a k için d ö v i z i ş l e m l e r i n i y ü r ü t m e k t e d i r .
S ö z k o n u s u sorunlarla ilgilenen diğer kuruluşlar arasında T ü r k m e n i s t a n Ticaret ve Sanayi
O d a s ı ve Y a b a n c ı Ülkelerle Kültürel ve Dostluk İlişkileri C e m i y e t i vardır.
B a ğ ı m s ı z l ı k i l a n ı n d a n s o n r a y a p t ı ğ ı ilk t o p l a n t ı d a p a r l a m e n t o l i b e r a l e k o n o m i k
kabulünü benimsemiştir.
kanunların
Bunların a m a c ı e k o n o m i n i n özelleştirilmesi, işbirliği y a p m a k üzere y a b a n c ı s e r m a y e n i n cel­
bine yöneliktir. T ü r k m e n i s t a n ' d a k i kuruluşlar yabancılarla ortak girişim (Joint Ventures) kurma
i m k a n l a r ı n a s a h i p t i r . B u g ü n T ü r k m e n i s t a n y o ğ u n g e l i ş m e y e açıktır. D e v l e t , k â r p a y l a ş ı m ı için
g ü v e n i l i r o r t a k l a r a r a m a k t a d ı r . Bu tür e t k i n l i k t e T ü r k m e n i s t a n g e n i ş i m k a n l a r a s a h i p t i r .
B u k o n u v e ö n e r i l e r g e n i ş bir ş e k i l d e m e v z u a t b ö l ü m ü n d e v e r i l m e k t e d i r .
Ü l k e n i n i d a r i y a p ı s ı n d a k a y d a d e ğ e r d i ğ e r h u s u s l a r ı n v e T ü r k m e n ' l e r i n d e m o k r a t i k ruh v e
karakterlerinin analizinde çok önemli değerler mevcuttur.
Türkmenistan'ın bağımsızlığını kazanma yolu, Türkmenlerin
çözümleme tarzını yansıtmaktadır.
sorunlarını
görüşmelerle
E s k i h a l k g e l e n e ğ i o l a n s a ğ d u y u y a g ü v e n , aşırılıktan k a ç ı n m a , m ü z a k e r e l e r e v e a n l a ş m a l a ı r a
s a y g ı , ş e r e f s ö z ü , T ü r k m e n ' l e r i n milli g u r u r u d u r .
Bağımsızlık K a n u n u ' n a g ö r e T ü r k m e n i s t a n , demokratik h u k u k devleti o l a r a k ilan edilmiştir.
T ü r k m e n i s t a n d ü n y a b i r l i ğ i n i n e ş i t bir ü y e s i d i r . Barış içinde b i r l i k t e y a ş a m a
benimsemiş
ve zor kullanmayı reddetmiştir.
prensiplerini
Uluslararası nizamın genel kabul
görmüş
standartlarının önceliğini tanımıştır.
Türkmenistan'ın Cumhurbaşkanı S.Niyazov şunları beyan etmiştir.
"Türkmenistan'ın sosyal gelişmesinin dayanağı, Cumhuriyet'in gerçek ekonomik özgürlüğünü
g e r ç e k l e ş t i r m e y i b a ş a r m a k o l a c a k t ı r . D ü z e n l i bir b i ç i m d e d i ğ e r d e v l e t l e r l e e k o n o m i k i l i ş k i l e r i
d ü n y a f i y a t l a r ı n a b a ğ l ı o l a r a k d ü z e n l e y e c e ğ i z . H e r t ü r l ü m ü l k i y e t e d i n m e , iş g e l i ş t i r m e d e d e v l e t
politikasını oluşturma, finansman-kredi
politikasının özgürlüğü ve bankacılık
sistemi
oluşturulması konularına dayalı ekonomik reformlar, Türkmenistan'ın ekonomik potansiyelinin
açılmasına yardım edecektir"
C u m h u r i y e t , resmi isminden Sovyet Sosyalist kelimelerini atmıştır. T ü r k m e n i s t a n aynı z a m a n ­
da eski S S C B ' n i n diğer bağımsız Cumhuriyetleriyle
Bağımsız
ekonomik anlaşmalar
Devletler Topluluğu politikasını desteklemiştir.
imzalamış
Halen birçok devlet,
ve
bağımsız
Türkmenistan'ı tanımış bulunmaktadır.
Eski Sovyet Cumhuriyetleri arasında ekonomik büyüme ve y a ş a m standartlarının yükselmesi
a ç ı s ı n d a n T ü r k m e n i s t a n en b ü y ü k ş a n s a s a h i p t i r .
Y a s a l v e s o s y a l i s t i k r a r en ç o k T ü r k m e n i s t a n ' d a m e v c u t t u r .
1.3. H u k u k i
Prensipler
C u m h u r b a ş k a n ı devletin ve yürütme yetkisinin başıdır. Vatandaşların haklarını g ö z e t m e k ,
anayasa ve kanunları gerçekleştirmek, ülkenin toprak bütünlüğünü ve hükümranlığını korumak,
e k o n o m i k v e s o s y o - k ü l t ü r e l g e l i ş m e s i n i t e m i n e t m e k için s e ç i l m i ş t i r .
Parlamento Yüksek Sovyet Türkmenistan'ın en yüksek devlet otoritesidir. Yönettiği konular,
anayasal
hak ve özgürlüklerin
korunmasını gözetmek, vatandaş
hak ve
vecibelerini
d ü z e n l e m e k , mülkiyet ilişkilerini, hükümetin ekonomik, sosyal ve kültürel yapısını organize
etmek, mali sistem, devletin yürütme organlarının faaliyet ve düzenini s a ğ l a m a k ve
diğer
sorunlardır (Anayasa M d . 97).
Y a r g ı l a m a y e t k i s i s a d e c e m a h k e m e l e r e ait o l u p , en y ü k s e k y a r g ı o r g a n ı Y a r g ı t a y ' d ı r .
1.4. S e ç i m
Kanunları
Milletvekili seçimine ilişkin prensipler Anayasanın
10'uncu bölümündeki "Seçim
sistemi"
f a s l ı n d a t e s b i t e d i l m e k t e d i r . 8 5 v e 8 9 ' u n c u m a d d e l e r d e b e l i r t i l e n h ü k ü m l e r e g ö r e 18 y a ş ı n a
g e l e n v a t a n d a ş s e ç m e h a k k ı n a s a h i p o l m a k t a d ı r . 21 y a ş ı n a g e l e n v a t a n d a ş m i l e t v e k i l i o l a r a k
s e ç i l e b i l m e k t e , 18 y a ş ı n a g e l e n l e r m a h a l l i h a l k S o v y e t i n e v e k i l o l a r a k g i r e b i l m e k t e d i r . V a t a n d a ş
aynı a n d a ikiden fazla halk Sovyeti vekili tayin edilememektedir.
S e ç i m b ö l g e l e r i n d e m i l l e t v e k i l i s e ç i m i için a d a y l a r ı n b e l i r l e n m e s i h a k k ı K a m u K u r u l u ş l a n ' n a ,
Orta ve Y ü k s e k Ö ğ r e n i m Kurumlan'na, S e ç m e n toplantılarına ve askeri birliklere aittir.
A d a y göstermeye hakkı olan kamu kuruluşları kanunla belirlenmektedir.
1 -5. PartiliBr
Kanunu
V a t a n d a ş ı n p a r t i k u r m a h a k l a r ı A n a y a s a ' d a b e l i r t i l m i ş o l u p Parti s t a t ü s ü s o r u n l a r ı 1 2 . 1 1 . 1 9 9 1
tarihli k a n u n l a tayin edilmektedir.
Kanundaki bazı önemli hususlar, özet olarak;
- Partilerin kuruluş ve faaliyetine ilişkin amaç ve prensipler.
Partilerin devletle hukuki bağları,
- P a r t i l e r i n k u r u l u ş v e kayıt d ü z e n i ,
- Parti faaliyetinin hak ve şartları,
- P a r t i l e r i n u l u s l a r a r a s ı k a m u k u r u l u ş l a r ı ile i ş b i r l i ğ i h a k l a r ı ,
- Parti faaliyetinin kontrolü,
- Kamu kuruluşu düzeninin korunması konusundaki sorumluluk,
- Partinin tasfiyesine ilişkin kurallar olarak tesbit edilmektedir.
1.6. V a t a n d a ş i r k
Hakları
V a t a n d a ş l a r ı n ana hakları (şahsi dokunulmazlık, şahsın sağlığının k o r u n m a s ı , eğitim ve
v i c d a n ö z g ü r l ü ğ ü v s . ) , a n a y a s a ile b e l i r l e n m i ş t i r .
Şahsi hak ve özgürlükler Türkmenistan'ın hukuk düzeninde mevcuttur.
M e d e n i k a n u n m ü l k i y e t i l i ş k i l e r i n i , k u l l a n ı m ve b e l g e l e n m e s i n i , a l ı m - s a t ı m s ö z l e ş m e l e r i n i ,
t a k a s , h i b e v e m i r a s i ş l e r i n i ş e r e f v e itibarın k o r u n m a s ı h u s u s l a r ı n ı d ü z e n l e m e k t e d i r .
Türkmenistan
(Aile K a n u n u ) m e d e n i k a n u n u , e v l e n m e a k d i , s a ğ l ı k i ş l e r i , ç i f t i n ş a h s i v e
e b e v e y n , ç o c u k l a r v e d i ğ e r aile f e r t l e r i ile m ü l k i i l i ş k i l e r i n i , e v l a t e d i n m e , v e l i l i k , b o ş a n m a ve
kayıt usullerini ihtiva etmektedir.
Konut yasası d a vatandaşların konut edinme, kullanım ve k o r u m a haklarını tayin etmektedir.
Emeklilik K a n u n u , vatandaşların emeklilik haklarını, yaş d u r u m u n u sakatlık ve sosyal işleri
belirlemekte,
hukuk
ilişkileri çerçevesinde
h e r h a n g i bir v a t a n d a ş
hakkı, diğer
yasa
kapsamlarında yerini almaktadır.
1.7. Ö z e l
Mülkiyet
C a r i a n a y a s a n ı n 11 ' i n c i m a d d e s i bir v a t a n d a ş ı n m a d d i v e m a n e v i i h t i y a ç l a r ı n ı k a r ş ı l a m a k için
ve y a s a y l a y a s a k l a n m a m ı ş faaliyet amacıyla kullandığı malını, kendi ş a h s i mülkü saymaktadır.
Her türlü özel mülkiyet eşit şartlara tabidir. Mülkiyet ve miras k a n u n l a korunmaktadır. Mülk
d o k u n u l m a z l ı ğ ı v a r d ı r , k a n u n a aykırı ele g e ç i r i l m i ş o l a n l a r h a r i ç m ü l k e el k o y m a k y a s a k t ı r .
1.8. Ticari H u k u k
Düzeni
Ş i r k e t l e r i n f a a l i y e t l e r i , 1 2 . 1 1 . 1 9 9 1 ' d e k a b u l e d i l e n " T ü r k m e n i s t a n Ş i r k e t l e r K a n u n u " ile
d ü z e n l e n m e k t e d i r . Bu k a n u n , ş i r k e t l e r i n k u r u l m a s ı , i ş l e t i l m e s i , o r g a n i z a s y o n u , t a s f i y e s i , h a k v e
s o r u m l u l u k l a r , her t ü r l ü m ü l k i y e t , d i ğ e r ş i r k e t l e r l e , d e v l e t k u r u m l a r ı y l a i l i ş k i l e r k o n u s u n d a m a d ­
deleri içermektedir.
Kanunun 2'inci maddesine göre ortak girişimler, kurucularmın mülklerinin
birleştirilmesi
suretiyle kurulup çalışabilmektedir.
B u n a ilaveten ticaretin bazı yönleri "Türkmenistan'da Girişimci Faaliyeti" isimli k a n u n d a yer
almaktadır.
1 2 . 1 1 . 1 9 9 1 t a r i h l i b u k a n u n d a , aracılık, alış-satış y e n i l i k l e r i d a h i l her t ü r l ü e k o n o m i k f a a l i y e t e
izin v e r i l m e k t e d i r . Y a b a n c ı u y r u k l u l a r d a g i r i ş i m c i o l a b i m e k t e d i r .
T ü k e t i c i l e r i bir a r a y a t o p l a m a k suretiyle mal ve hizmet t e m i n i h u s u s u n d a
o l u ş t u r a n b a ş k a bir k a n u n d a " T ü r k m e n i s t a n ' d a T ü k e t i c i İ ş b i r l i ğ i K a n u n u " d u r .
dayanışma
Ii. EKONOİVİİK
DURUIVI
2.1. Tarım ve Hayvancıiıit-Ziral Endüstri
Kompielcsi
T ü r k m e n i s t a n ' d a y e r a l t ı k a y n a k l a r ı n a d a y a l ı ü r e t i m i n ç e ş i t l e n d i r i l m e s i y ö n ü n d e bir p o t a n s i y e l
o l m a s ı n a r a ğ m e n e k o n o m i h a l e n t a r ı m a d a y a l ı d ı r . S o n üç y ı l d a t a r ı m v e h a y v a n c ı l ı k N e t M a d d i
Üretimin ortalama olarak yüzde 46'sını oluşturmakta ve toplam çalışan nüfusun yüzde 42'si
tarımda istihdam edilmektedir. Eski SŞCB'de yaratılan katma değerin yüzde
alanından sağlanmaktadır.
Kişi b a ş ı n a net tarım ü r e t i m i , S S C B ' d e
1.3'ü
100 kabul
tarım
edilirse,
T ü r k m e n i s t a n ' d a 1 0 4 o l m a k t a v e C u m h u r i y e t l e r a r a s ı n d a 8'inci s ı r a d a y e r a l m a k t a d ı r . G e n e l l i k l e
sulu tarım yapılmaktadır. Sulanılabilen alanlar tarıma elverişli alanların yaklaşık yarısını teşkil
etmektedir. (13.300 hektar).
T a r ı m s a l v e r i m g e n e l l i k l e etkin o l m a y a n s u l a m a v e ilkel y ö n t e m l e r k u l l a n m a n e d e n i ile
o l d u k ç a düşüktür. Tarıma elverişli alanların yarısında p a m u k üretimi yapılmaktadır.
Pamuk
ü r e t i m i 1 9 9 1 y ı l ı n d a t a r ı m s a l ü r e t i m i n y ü z d e 6 0 ' ı n ı o l u ş t u r m u ş t u r . P a m u k t a n b a ş k a ü l k e d e bir
m i k t a r t a h ı l , m e y v e v e s e b z e ü r e t i m i d e y a p ı l m a k t a d ı r . 1991 y ı l ı n d a t a r ı m s a l ü r e t i m i n d ö r t t e b i r i n i
c a n l ı h a y v a n ü r e t i m i o l u ş t u r m u ş t u r . T a r ı m d a g e n i ş bir ü r ü n d e s e n i o l m a m a s ı
nedeniyle
T ü r k m e n i s t a n 1 9 9 1 y ı l ı n d a b i r ç o k ü r ü n ü ithal e t m e k z o r u n d a k a l m ı ş t ı r . T a h ı l t ü k e t i m i n i n y ü z d e
65'ini, patates tüketiminin yüzde 70'ini, süt ürünleri tüketiminin y ü z d e 45'ini ve tüm
şeker
ihtiyacını ithalatla karşılamıştır.
T e m e l d e köy ekonomisine dayanan ülkede ön planda tutulan sulu tarım itibariyle p a m u k
üretimi, Bağımsız
Devletler Topluluğu üretiminin yüzde 11'ini k a r ş ı l a m a k t a olup,
ayrıca
Çaycuy'd^a k a v u n , k a r p u z , A ş k a a b a d , G ö k t e p e v e M e r o ' d a ü z ü m b a ğ l a r ı b u l u n m a k t a d ı r .
B u n u n d ı ş ı n d a bir m i k t a r b u ğ d a y , a r p a , mısır v e t ü t ü n y e t i ş t i r i l m e k t e d i r . K ö y e k o n o m i s i n d e
b e s i c i l i k ö n e m l i y e r t u t m a k t a d ı r . K a r a k u l k o y u n l a r ı a s t r a g a n k ü r k l e r i n i n y a p ı l d ı ğ ı d e r i l e r i ile
d ü n y a d a ünlüdür ve çok talep edilmektedir.
K o y u n d ı ş ı n d a sığır, d o m u z v e t a v u k d a b e s l e n m e k t e , 1 m i l y o n 4 0 0 b i n t o n d a n f a z l a i ş l e n ­
m e m i ş p a m u k , 4 5 0 b i n t o n t a h ı l , 3 3 0 bin t o n s e b z e , 3 7 0 bin t o n k a v u n v e 2 0 0 b i n t o n d a n f a z l a
ü z ü m , 1 9 9 0 y ı l ı n d a s u l a n a b i l e n a r a z i l e r i n y a r a t t ı ğ ı i m k a n o l u p , 5 0 0 b i n K a r a k u l d e r i s i v e 14 bin
ton yün üretimi de yine bu arazilerin verimliliğinden kaynaklanmaktadır.
T o p l a m p a m u k ü r e t i m i n i n s a d e c e y ü z d e 3'ü d o k u m a ü r e t i m i n d e k u l l a n ı l m a k t a d ı r .
Zirai mahsulün çoğaltılması siyaseti, A m u d e r y a ve Siriderya sularının suistimal edilmesine
yol açmış, sun'i sulamada çok kullanılmaları Aral gölünde seviye d ü ş m e s i n e neden olmuştur.
B u n e h i r l e r s u n ' i s u l a m a d a ç o k k u l l a n ı l d ı k l a r ı için A r a l g ö l ü n ü n s u s e v i y e s i s o n 15 yıl i ç i n d e
6 m e t r e d ü ş m ü ş t ü r . S o v y e t l e r i n b u g ö l ü k u r t a r m a k için S i b i r y a n e h i r l e r i n d e n A r a l g ö l ü n e su
aktarma çabasında bulunduğu nakledilmektedir.
2.2. Elconomide
Uiaşım
Türkmenistan yeterli derecede gelişmiş taşıma sistemine sahiptir. D e m i r y o l u , otoyol, hava
yolları v e su yolları Cumhuriyetin ulaşım ihtiyaçlarını karşılayacak d ü z e y d e d i r . A n a demiryolu
h a t t ı , K r a n o v o a s k - C h a r d j o u , C u m h u r i y e t i n b a t ı b ö l g e l e r i ile d o ğ u b ö l g e l e r i n i b a ğ l a m a k t a v e
a y r ı c a K a r d e ş C u m h u r i y e t l e r o l a n O r t a A s y a v e K a z a k i s t a n ile d e u l a ş ı m ı s a ğ l a m a k t a d ı r .
A m u d e r y a n e h r i n i n s o l t a r a f ı n d a y e r a l a n bir d i ğ e r d e m i r y o l u h a t t ı d a B a ğ ı m s ı z D e v l e t l e r
T o p l u l u ğ u ' n u n m e r k e z b ö l g e l e r i ile K a z a k i s t a n a r a s ı n d a en k ı s a y o l ö z e l l i ğ i n i t a ş ı m a k t a d ı r . Bu
h a t t a b a ğ l ı M a f ı y - K u s h k a h a t t ı , A f g a n i s t a n ile u l a ş ı m d a v e e k o n o m i k i l i ş k i l e r d e ö n e m l i rol
oynamaktadır.
Senekka-Mashad
(İran) d e m i r y o l u hattı inşası için hazırlıklar, T ü r k m e n i s t a n
ile
İran
arasındaki uluslararası anlaşmalar gereği devam etmekte, fakat son gelişmelerle kısa vadede
gerçekleşebileceği tahmin edilmemektedir.
O t o y o l u z u n l u ğ u 15 k m . ' d i r v e 5 0 0 k m . ' l i k g ü n e y d e n k u z e y e ç ö l ü g e ç e n A ş k a a b a t - T a s h a u z
o t o y o l u h e n ü z i n ş a h a l i n d e d i r . D e n i z y o l u t a ş ı m a c ı l ı ğ ı , d e n i z v e n e h i r aracılığı ile y a p ı l m a k t a d ı r .
En ö n e m l i liman şehri Krasnvodosk'dur.
K r a s n v o d o k s - B a k ü arasında kargo ve yolcu taşımacılığı yüksek tonajlı yük gemileri ve feribot­
larla sağlanmaktadır. Ayrıca d a h a küçük iskele ve limanlar da vardır. Alaja, Pruchal B e k d a s h ,
Urfa b a ş t a İran ve Türkiye olmak üzere diğer ülkelere kargo taşımacılığı yapılabilen limanlardır.
N e h i r t a ş ı m a c ı l ı ğ ı , o r t a v e a ş a ğ ı A m u d e r y a ' d a v e K a r a k u m k a n a l ı n ı n A m u d e r y a ile M a r y
arasındaki kısmında yapılmaktadır.
H a v a y o l u s i s t e m i , T U - 1 5 4 tipi j e t m o t o r l u u ç a k l a r ı d a d a h i l o l m a k ü z e r e ç e ş i t l i u ç a k l a r ı n iniş
y a p a b i l d i ğ i bir d i z i h a v a a l a n ı n d a n o l u ş m a k t a d ı r . A ş k a a b a t ' t a u l u s l a r a r a s ı h a v a a l a n ı
bitmek
üzeredir.
hatları
Havayolu
ulaşımı önemli eski Sovyet şehirleriyle mevcuttur. Yeni h a v a
A ş k a a b a t - T e g e r a n , A ş k a a b a t - A n k a r a h a t t ı , bu yıl i ç i n d e t e s i s e d i l e c e k t i r .
2.3. Enerji ve Doğal
Kaynaklar
Elektrik, T ü r k m e n i s t a n ' d a dört güç santrallarından sağlanmakta olup bunlar Mary
Gres,
K r a s n v o d o k s T E C - N e b i t - D a ğ T E C ve B e z m e i n T E C ' d i r v e yıllık ü r e t i m 1 4 . 9 m i l y a r K W / s a a t t i r .
S a n t r a l l e r i n bu t o p l a m k a p a s i t e s i b ö l g e ihtiyacının ü z e r i n d e d i r . Ü r e t i l e n e n e r j i n i n
yaklaşık
y ü z d e 40'ı O r t a A s y a enerji sistemi ve Afganistan'a ihraç edilmektedir.
T ü r k m e n i s t a n y e r a l t ı k a y n a k l a r ı b a k ı m ı n d a n o l d u k ç a z e n g i n bir ü l k e d i r , z e n g i n p e t r o l v e d o ğ a l
g a z r e z e r v l e r i n e s a h i p t i r . T a h m i n i g a z r e z e r v i 8 . 0 8 7 m i l y a r m e t r e k ü p , p e t r o l r e z e r v i ise 6 9 8
milyon tondur ve Türkmenistan petrolünün kalitesi Sibirya petrolünden d a h a yüksektir. Doğalgaz
r e z e r v l e r i ü l k e n i n g ü n e y d o ğ u s u n d a , p e t r o l r e z e r v l e r i ise g e n e l o l a r a k o r t a k e s i m d e d i r . O r t a l a m a
g a z ü r e t i m i y ı l d a 8 0 m i l y a r m e t r e k ü p c i v a r ı n d a d ı r . 1991 yılı ü r e t i m i 84 m i l y a r m e t r e k ü p t ü r v e b u
ü r e t i m i n s a d e c e 9.5 m i l y a r m e t r e k ü p ü yurt i ç i n d e t ü k e t i l m i ş , b ü y ü k ö l ü m ü e l e k t r i k s a n t r a l l e r i n d e
kullanılmıştır.
T ü r k m e n i s t a n önemli m a d e n kaynaklarına sahiptir. Bazı mineral stokları m a d e n standardına
uygundur.
Çıkarılımın artırılması ve fırsat verilmesi halinde h a m m a d d e olarak s a n a y i n i n g e l i ş i m i
s a ğ l a n a b i l e c e k t i r . H a l e n p e t r o l , g a z , s ü l f ü r , h i d r o k a r b o n , i y o d v e d i ğ e r l e r i y o ğ u n bir b i ç i m d e
kullanılmaktadır.
B a z ı k a y n a k l a r ç e ş i t l i f a y d a l ı i ç e r i k l e r e s a h i p t i r : Ağır h i d r o k a r b o n , m e t a n , y o ğ u n g a z , k i m y e v i
h a m m a d d e l e r ( p l a s t i k ü r e t i m i i ç i n ) , g e n i ş m i k t a r d a b e n t o n i t k i l , k i r e ç t a ş ı , k a h v e r e n g i k ö m ü r , alçı
t a ş ı , ç i m e n t o , b a z a l t , k a r o y a p ı m ı için h a m m a d d e l e r m e v c u t t u r . B u n l a r ü l k e d e m e v c u t v e y e n i
k u r u l u ş l a r a geniş çalışma imkanı verecektir ve bunlar aynı z a m a n d a yabancı devletlerin de
ilgisini ç e k m e k t e d i r .
P e t r o l , d o ğ a l g a z g i b i h i d r o k a r b o n h a m m a d d e r e z e r v l e r i y o ğ u n bir ş e k i l d e a r a ş t ı r ı l m a k t a d ı r .
B a z ı g a z k a y n a k l a r ı , e n d ü s t r i e l a l a n d a k u l l a n ı m a u y g u n m i k t a r l a r d a h i d r o j e n s ü l f a t g i b i ağır
hidrokarbonlar içermektedir.
Y e r a l t ı z e n g i n l i k l e r i a ç ı s ı n d a n o l d u k ç a ö n e m l i olan T ü r k m e n i s t a n Ç e l e k e n y a r ı m a d a s ı n d a ,
Hebit Dağı, Kum Dağ ve Okarem'de mühim miktarda petrol bulunmaktadır. Bunlardan
elde
edilen petrol, borularla Krasnvodoks rafinerisine nakledilmektedir.
A y n ı b ö l g e l e r d e v e b u n u n d ı ş ı n d a K a r a k u m ' d a çıkarılan t a b i i g a z B u h a r a v e U r a l ' a s e v k e d i l mektedir.
Doğal kaynaklar, tarıma elverişli bulunmamakla beraber, çöl ve bozkır o l m a s ı n a r a ğ m e n bu
bölgelerde de nüfusun istihdamına yol açmaktadır.
2.4. Sanayi, İnşaat
T ü r k m e n i s t a n ' d a s a n a y i b ü y ü k ö l ç ü d e enerji k a y n a k l a r ı n ı n v e p a m u ğ u n i ş l e n m e s i n e d a y a l ı d ı r
v e k i m y a s a n a y i i o l d u k ç a g e l i ş m i ş t i r . Ü l k e d e K r a s n v o d o k s v e C h a r d z h o u ' d a o l m a k ü z e r e iki
büyük rafineri bulunmaktadır. Krasnvodoks rafinerisi 1950'de kurulmuş olup, yurt içinde üretilen
p e t r o l ü i ş l e m e k t e d i r . K a p a s i t e s i 5.5 m i l y o n ton/yıldır. Bu r a f i n e r i d e k u l l a n ı l a n t e k n o l o j i o l d u k ç a
eskidir ve verimsiz çalışmaktadır.
D i ğ e r r a f i n e r i 1 9 9 1 y ı l ı n d a i ş l e t m e y e alınmıştır, k u r u l u k a p a s i t e s i 6 m i l y o n t o n / y ı l ' d ı r , a n c a k ,
ş u an y ı l d a 2.2 m i l y o n t o n ü r e t i m y a p m a k t a d ı r v e ithal p e t r o l ü i ş l e m e k t e d i r .
Doğalgaz işleyerek polietan üretecek tesis yakında işletmeye
alınacaktır.
Sıvılaştırılmış
doğalgaz (LNG) üretimine yönelik proje üzerinde çalışmalar sürdürülmektedir.
Türkmenistan
A v r u p a ' y a d o ğ r u d a n LNG ihraç etmeyi planlamaktadır.
Ülkede çıkarılan diğer mineralleri işleyen kimya tesisleri o l d u k ç a moderndir. Sun'i g ü b r e ,
s ü l f i r i k a s i t , a m o n y a k , d e t e r j a n v e d i ğ e r k i m y a t e s i s l e r i ile b i r l i k t e p e t r o l i ş l e m e v e e l e k t r i k
ü r e t i m i n e y ö n e l i k b ü y ü k k a p a s i t e l i yatırımların sayısı 3 8 ' d i r . Ü l k e d e k i 61 t e k s t i l
fabrikasının
ü r e t i m i t o p l a m s ı n a i ü r e t i m i n ü ç t e birini t e ş k i l e t m e k t e d i r .
İ n ş a a t y a t ı r ı m l a r ı g e n e l l i k l e b ü y ü k e n d ü s t r i y e l p r o j e l e r e v e y e t e r s i z alt y a p ı n ı n t a m a m l a n m a s ı
v e m o d e r n i z a s y o n u n a i l i ş k i n d i r . 1991 yılında i n ş a a t f a a l i y e t l e r i N e t M a d d i Ü r e t i m i n ( N M Ü ) ü ç t e
birini o l u ş t u r m u ş t u r .
2.5. Endüstriyei
Potansiyel
Ü l k e d e sınai ü r e t i m i n t o p l a m h a c m i , b a ğ ı m s ı z l ı k t e ş e b b ü s ü n d e n b u y a n a 15 m i l y o n r u b l e
olarak tahmin edilmektedir (1991).
Petrol ve enerji üretimi yüzde 27.5, makina üretimi yüzde 5 . 1 , kimyasal üretim y ü z d e 5.4,
i n ş a a t m a l z e m e l e r i y ü z d e 5 . 8 , hafif s a n a y i y ü z d e 4 3 . 7 , t a r ı m s a l i ş l e t m e y ü z d e 1 4 . 4 ' d ü r .
Ü l k e d e 5.4 m i l y o n m e t r e k ü p p e t r o l v e likit g a z v e 8 4 m i l y a r m e t r e k ü p t e n f a z l a d o ğ a l g a z
ç ı k a r ı l m a k t a o l u p g a z ı n t a k r i b e n 75 m i l y o n m e t r e k ü p ü i h r a ç e d i l m e k t e d i r . İki r a f i n e r i d e 12 m i l y o n
t o n p e t r o l i ş l e n m e k t e d i r . Ü l k e d e e l e k t r i k ü r e t i m i 14.9 m i l y a r K W / s a a t t i r .
K i m y a s a n a y i k u r u l u ş l a r ı n ı n ü r e t i m i , 4 5 0 bin ton s ü l f ü r , 6 5 0 b i n t o n i y o t , 7.2 b i n t o n b r o m i t ,
4 1 0 t o n p o t a s y u m i y o t , 5 0 t o n i o d o f o r m , 5 0 0 t o n iyot t ü r e v l e r i , 3 6 2 t o n b r o m i n t ü r e v l e r i , 9 b i n
t o n t e k n i k k a r b o n , 2 7 0 b i n t o n s ü l f a t n a t r i u m , 100 bin t o n b i s h o p h i t e , . 2 2 . 5 b i n t o n e p s o m i t e ,
6 5 0 b i n t o n s o d y u m k l o r i d , 1 3 5 t o n f o s f o r , 112 b i n t o n a z o t l u g ü b r e , 2 3 b i n t o n c e l e s t i n e , 7 8 8
b i n t o n s ü l f ü r i k a s i t , 2 2 b i n t o n a m o n y a k , 98.1 b i n ton s ü l f a t a l ü m i n y u m , 2 . 5 3 b i n t o n p o l i e t i l e n
ve 15.9 bin ton sentetik deterjanı ihtiva etmektedir.
Y a p ı s a n a y i k u r u l u ş l a r ı n ı n ü r e t i m i 1 m i l y o n 3 0 0 bin t o n ç i m e n t o , 1.200 m e t r e k ü p y ü k s e k
m u k a v e m e t l i b e t o n , 12.4 milyon metreküp kimyasal o l m a y a n m a d d e , 12 milyon metrekare
p e n c e r e c a m ı , 90 bin ton bentonit kilit'ten oluşmaktadır.
M a k i n e i n ş a k u r u l u ş l a r ı n ı n ü r e t i m i n d e , s o ğ u t m a k u l e l e r i için 2 5 0 0 a d e t v a n t i l a t ö r , 2 5 2 0 a d e t
m e r k e z k a ç s s t e m l i p e t r o l p o m p a s ı , 6 1 6 a d e t a y d ı n l a t m a e k i p m a n ı , 1 2 2 b i n g a z fırını, 15.3 b i n
ton bakır kablo bulunmaktadır.
T a m i r v e metal işleme sanayii ekonomik ihtiyaçları karşılamaktadır.
Ü l k e n i n h a f i f s a n a y i i ü r e t i m i , 2 8 . 4 m i l y o n m e t r e k a r e p a m u k l u d o k u m a , 7.9 m i l y o n m e t r e k a r e
ipekli k u m a ş , 2.9 milyon metrekare yünlü k u m a ş o l m a k üzere 3 9 . 2 milyon m e t r e k a r e
g ö r ü l m e k t e , a y r ı c a 1 3 . 3 m i l y o n m e t r e k a r e d o k u n m a m ı ş k u m a ş , 5.2 m i l y o n çift a y a k k a b ı , 1 0 . 5
m i l y o n p a r ç a ö r g ü g i y s i , 1.5 m i l y o n m e t r e k a r e halı v e k i l i m v e 1 2 . 6 m i l y o n çift ç o r a p d a b u
üretime dahil bulunmaktadır.
İnşaat m a l z e m e s i alanında çimento yeterlidir.
D u v a r t a ş ı , tuğla, prefabrik elemanlar, pencere camı, ağaç işleri ihtiyacı karşılamaktadır.
G ı d a s a n a y i k u r u l u ş l a r ı n ı n ü r e t i m i ise 1 0 8 bin t o n p a m u k t o h u m u y a ğ ı , 7 9 . 7 m i l y o n k u t u m e y v e
ve sebze konservesi,
1.3 m i l y o n d e k a l i t r e ü z ü m ş a r a b ı n d a n m ü t e ş e k k i l b u l u n m a k t a d ı r .
Halı v e t e k s t i l e n d ü s t r i s i , p e t r o l ü r e t i m i ve r a f i n e r i l e r i , d o ğ a l g a z , g a z ç ı k a r ı l m a s ı , k i m y a s a l
madde üretimi, bitkisel yağ üretimi ve azotlu gübre sanayii, diğer sektörlere oranla daha f a z l a
g e l i ş m i ş o l u p , A ş k a a b a d , M e r o , Ç a r ç o u , T a s o u z v e S a y a ' d a k i f a b r i k a l a r d a p a m u k , y ü n ve i p e k l i
k u m a ş l a r dokunmaktadır. Bayram Ali, Tasouz ve Krasnvodosk'da ufak çaplı inşaat ve elektronik
sanayii bulunmaktadır.
Y a k ı n g e l e c e k t e T ü r k m e n S a n a y i P o t a n s i y e l i iki a n a y ö n d e ağırlık g ö s t e r e c e k t i r .
1 . M e v c u t , k e ş f e d i l m e m i ş m i n e r a l h a m m a d d e k a y n a k l a r ı n ı n i ş l e n m e s i n e ağırlık v e r i l m e s i v e
onların d a h a kompleks kullanımı ve genişletilmesi, kaynaklara dayah yeni sanayi dallan
planlanması,
2. Tarımsal h a m m a d d e l e r i n (pamuk, gıda ürünleri ve hayvansal üretim) işlenmesine daha çok
ağırlık v e r i l m e s i v e d a h a ç o k m i k t a r d a i ş l e n m i ş ü r ü n e l d e e t m e k i ç i n ş i r k e t l e r k u r u l m a s ı , k u m a ş ,
örgüler, deri e ş y a , meyve ve sebze suları, konserve gıda maddeleri, hububat
işlenmesi,
m e y a n k ö k ü , ü z ü m e d a y a l ı ü r ü n l e r v e m a m a ü r e t i m i için f a b r i k a l a r ı n k u r u l m a s ı d ı r .
Tarımsal sanai kompleksi, 1400 bin ton ham pamuk, 470 bin ton tahıl, 400 bin ton sebze, 300
b i n t o n k a r p u z , 1 6 0 b i n t o n d a n f a z l a ü z ü m , 86 b i n p a r ç a a s t r a g a n k ü r k v e 16 b i n t o n y ü n o l u p ,
t a r ı m a l a n ı 3 9 m i l y o n h e k t a r d a n f a z l a d ı r . 4.5 m i l y o n h e k t a r g ü b r e l i a l a n o l m a k ü z e r e 17 m i l y o n
hektar kullanım alanı vardır.
K a r a k u m k a n a l ı n ı n g ü n e y b a t ı k ı s m ı n ı n i n ş a e d i l d i ğ i s u l a m a y a m ü s a i t t e k s u b t r o p i k b ö l g e , lif,
p a m u k , i n c i r , n a r , fıstık a ğ a ç l a r ı , z e y t i n a ğ a ç l a r ı v e d i ğ e r l e r i n i n y e t i ş t i r i l m e s i n e i m k a n v e r m e k ­
tedir.
Yeni T a s h o u z kanalının inşası Türkmenistan'ın kuzey bölgelerinin sulanmasını sağlayacaktır.
T a r ı m ü r e t i m i n d e k i g e l i ş m e , tarım s a n a y i i n d e i ş l e m e s a n a y i i n i n h ı z l a g e l i ş m e s i n e i m k a n v e r ­
mektedir.
Y a ğ sanayii, ülkede yetişen pamuk çekirdeğinin tamamını işlemekte ve 100 bin tondan fazla
n e b a t i y a ğ ü r e t i l m e k t e d i r . B u n u n y ü z d e 6 0 ' ı ihraç e d i l m e k t e d i r . Y a ğ s a n a y i i n i n e n t e g r e i ş l e m e
imkanı daha geniştir. Kutulama ve şarap yapma sanayii de geniş imkanlara sahiptir.
2.6. Bilimsel
Potansiyel
Türkmenistan önemli ölçüde bilim-teknik potansiyele sahiptir. 5 9 0 0 bilim adamı ve
ilmi
p e d a g o g vardır ve bunun 2700'ü akademik unvana sahiptir. Ülkede bilimler akademisi mevcuttur
v e b u r a d a ü l k e için ö n e m l i t e m e l p r o j e l e r ü z e r i n d e a r a ş t ı r m a l a r y a p ı l m a k t a d ı r . 1 9 9 1 ' d e T a r ı m
Bilimleri A k a d e m i s i k u r u l m u ş t u r . Bu a k a d e m i tarımsal üretimin d o ğ a l kullanımı
hakkmda
b ö l g e s e l s o r u n l a r ı a r a ş t ı r a n 1 2 ilmi k u r u l u ş u b i r l e ş t i r m e k t e d i r .
İnşaat, bilimsel araştırma ve proje araştırmaları, jeoloji, tıp, gaz ve petrol çıkarma, d e p r e m e
dayanıklı inşaat konularında bilim yapılmaktadır.
Bilimsel araştırmaların faaliyet alanları, depremleri önceden haber a l m a , kurak bölgelerin
kullanımı, alternatif enerji b u l m a ve kimyevi hammaddelerin teknolojisini kapsamaktadır.
Ülkede 9 adet y ü k s e k öğrenim kurumu vardır. Bunlardan, 88 uzmanlık dalında
yetişmiş
p e r s o n e l m e z u n olmaktadır. Ülke 41 adet uzman eğitimi v e r e n tali eğitim k u r u m u n a d a sahiptir
ve 97 uzmanlık alanında eğitim verilmektedir. 75.000 adet öğrenci bu yüksek ve tali eğitim
kurumlarında eğitim görmektedir.
Kalifiye personel eğitimi 90 meslek okulunda yapılmakta olup b u n l a r d a 3 9 . 3 0 0
öğrenci
okumaktadır.
G e l e n e k s e l e ğ i t i m b i ç i m i n i n y a n ı s ı r a , y ü k s e k k a l i t e d e p e r s o n e l y e t i ş t i r i l m e s i için y e n i s i s t e m
eğitim de organize edilmektedir. Mesleki eğitim k o n u s u n d a üç kolej, (inşaat, hidroteknik, makina
m ü h e n d i s l i ğ i ) , bir l i s e , iki o r t a t e k n i k o k u l (tarım t e k n i ğ i ) , e ğ i t i m v e ü r e t i m f i r m a s ı ( G u l ) ( h a f i f
sanayi dalında personel eğitimi) ihdas edilmiştir.
Ayrıca, Solovi enerji u y g u l a m a alanında çalışmalar, bitki ve hayvan kaynaklı ilaç h a m m a d ­
delerinin işlenmesi amacıyla yapılan çalışmalar, çöl alanlarının faydalanılacak d ü z e y e getiril­
mesi k o n u s u n d a k i çalışmalar, bilim ve teknoloji alanındaki önemli projeleri ihtiva etmektedir.
2.7. Dış E k o n o m i k Faaliyet ve Bankacılık
Sistemi
T ü r k m e n i s t a n , b a ğ ı m s ı z l ı k ş a r t l a r ı n a izin v e r e c e k ö n e m l i i h r a c a t p o t a n s i y e l i n e s a h i p t i r . S o n
b e ş y ı l d a y a b a n c ı ü l k e l e r l e c i r o s u iki m i s l i a r t m ı ş t ı r . H a l e n T ü r k m e n i s t a n 6 0 b i n t o n lif p a m u k ,
2 2 0 bin ton petrol ü r ü n ü , 20 bin ton sülfür, 20 bin metrekareden fazla elde d o k u n m u ş halı, 1300
ton m e y a n k ö k ü ve ekstresi ve 20 binden fazla astragan kürkü ihraç etmektedir.
Türkmenistan doğal gazı Avrupa'ya Rusya vasıtasıyla, müşterek taşıma dağıtım boru hattına
verilmek suretiyle ihraç edilmektedir. Müşterek sistemin 75 milyar metreküplük
hachıinden
1992'de 11.28 milyar metreküp ihraç edilmiş bulunmaktadır.
T ü r k m e n i s t a n h e r k o n u d a dış e k o n o m i k f a a l i y e t i n hızlı g e l i ş i m i n i d e s t e k l e m e k t e d i r .
Enerji
k a y n a k l a r ı v e h a m m a d d e l e r k a r ş ı l ı ğ ı n d a y a b a n c ı s e r m a y e v e o r t a k g i r i ş i m p r o j e l e r i n e açıktır.
T ü r k m e n i s t a n Devlet Bankası para politikasını organize etmekte ve tedavüldeki p a r a miktarını
kontrol altında tutmaktadır. Aynı z a m a n d a ticari bankaları finanse e t m e k t e , dahilde ve hariçte
h e s a p a ç m a k t a , h e s a p d u r u m l a r ı n ı a y a r l a m a k t a , ü l k e n i n iç v e dış b o r ç s e r v i s i n i y a p m a k t a d ı r .
Ticari bankalara çalışabilme ve döviz tutma yetkisi d e Devlet Bankası lisansıyla
mümkün
olmaktadır.
Ticari bankaların esas görevi mali kaynakları kabul etmek, onları en makul şekliyle ekonomiye
kanalize etmek ve mevcut şartlar dahilinde geri ödemesini sağlamakdır. Ticari
müşterilerine, muhabirleri ve nakit servisiyle hizmet vermektedir.
banka
B u b a n k a l a r a y n ı z a m a n d a m e v z u a t a aykırı o l m a y a n d i ğ e r b a n k a i ş l e m l e r i n i d e y a p a b i l m e k ­
tedirler.
T. Devlet Bankası'nm talimatı üzerine ticari bankalar, devlet bütçesi adına nakit hareketi de
sağlayabilmektedirler, piyasaya para sürebilirler. Bütün işlemler hem Ruble, hem döviz
üzerinden yapılabilmektedir.
B a n k a l a r ı n , m a d d i ü r e t i m y a p m a s ı v e b u n l a r ı n t i c a r e t i y l e u ğ r a ş m a s ı , d ö v i z e i l i ş k i n her t i p
s i g o r t a tesis e t m e s i , kredi ve risk paylaşımı yapması yasaktır.
2.8. Devlet ve Ticari Banka Yapısı, Sermayesi
Devlet Bankası'nm mevzuat fonu ve diğer fonları devlet kaynaklarından
miktarlar hükümetçe tayin edilmektedir.
oluşturulmakta,
İşletme s e r m a y e s i , (resmi sermaye) gerçek ve tüzel kişilerin mali kaynakları, hisseler ve
diğer menkul değerlerden oluşmaktadır.
Bütçe imkanları, kredileri ve mevduatı, siyasi ve ticari birliklerin imkanları, özel amaçlı k a m u
k a y n a k l a r ı (hayır k u r u m l a r ı dahil), bankanın işletme s e r m a y e s i f o n u n u n o l u ş t u r u l m a s ı n d a
kullanılmaktadır.
T i c a r i bankalar, d ö v i z d e n elde ettikleri kârla döviz fonları tesis edebilmektedirler.
T ü r k m e n i s t a n D e v l e t B a n k a s ı , ç e ş i t l i b a n k a t i p l e r i için a s g a r i s e r m a y e y i , f e r d i için 2 5 0 . 0 0 0
R u b l e , A . Ş . için 2 5 m i l y o n R u b l e o l a r a k b e l i r l e m e k t e d i r .
2.9. Yatırım
Politikası
A l a c a k l ı l a r ı n v e y a t ı r ı m c ı l a r ı n çıkarlarının k o r u n m a s ı için T ü r k m e n i s t a n D e v l e t B a n k a s ı , t i c a r i
b a n k a l a r ı n t a b i o l d u ğ u bir d i z i e k o n o m i k s t a n d a r t l a r t e s b i t e t m i ş o l u p b u n l a r a u y u l u p u y u l m a d ı ğ ı
kontrol edilmektedir.
B a n k a y a t ı r ı m l a r v e h e s a p l a r için S o v y e t v e y a b a n c ı p a r a ü z e r i n d e n f o n k a b u l e d e r . B a n k a l a r
y a p t ı k l a r ı i ş l e m l e r l e ilgili ş a r t l a r ı ö z g ü r c e t a y i n e d e b i l i r l e r . T i c a r i b a n k a l a r h a l k t a n a l d ı k l a r ı
yatırımları kullanırken bunları g ü v e n c e altına da almaktadırlar. Kabul edecekleri mevduat
y a t ı r ı m l a r ı , i ş l e t m e f o n u n u g e ç e m e m e k t e d i r . M e v d u a t a v e d i ğ e r y a t ı r ı m l a r a v e r i l e n faiz o r a n ı ,
y a t ı r ı m c ı l a r l a s e r b e s t ç e tesbit e d i l m e k t e ve v a d e s i n e g ö r e ; y ü z d e 4 ile 15 a r a s ı n d a
bulunmaktadır.
T a r i h l e r i t i b a r i y l e , ü l k e d e ş i r k e t l e r v e k u r u l u ş l a r için u y g u l a n a n f a i z o r a n l a r ı k r e d i ç e ş i t l e r i
itibariyle aşağıda verilmektedir.
Faize Esas İşlem
1 9 9 0 (%)
1 9 9 1 (%)
1 9 9 2 (%)
* Mevduat
0.5 - 2
0.5 - 8
0.5 - 8
* Kısa vadeli kredilere (şirketlere,
1 - 10
6 - 25
6 - 25
0.5 - 3
0.5 - 3
0.5 - 3
* Tüketici kredileri
2-5
3 - 6
3-6
* Ticari bankalara kredi kaynağı
3 - 6
3 - 12
3 - 17
kuruluşlara, kolhozlara, sovkozlara)
* Konut yapımı için kooperatiflere
14
2.10. Kredi
Politilcası
T ü r k m e n i s t a n D e v l e t B a n k a s ı , ticari b a n k a l a r ı a l a c a k l a n d ı n r k e n , y a n i k r e d i t a h s i s e d e r k e n
f a i z o r a n l a r ı n ı t a h s i s m i k t a r ı ve k u l l a n ı l a c a k o l a n e s a s a g ö r e b e l i r l e r . B u e s a s , a n a k u r a l l a r a
uygunluk ve teminat konularını kapsar. Tahsis edilecek kaynağın geri d ö n ü ş ü n ü n ,
ödeme
şartlarının ve g e c i k m e ihtimalinin gerek tahsiste gerekse faiz nisbetinde b ü y ü k ö n e m i vardır.
Ticari bankalar d a kullandıracakları krediyi kefalet, garanti ve diğer taahhüt
şekilleriyle
teminat altına a l m a k zorundadırlar ve faaliyetlerinde faiz ve k o m i s y o n oranları
anlaşmalar
bazında serbestçe belirlenir.
E n f l a s y o n u n artışı halinde, gerek Devlet Bankası ticari bankalara tahsis e d e c e ğ i limitte,
g e r e k s e t i c a r i b a n k a l a r ı n bu k a y n a ğ ı a k t a r m a d u r u m u n d a , faiz v e k o m i s y o n o r a n l a r ı y e n i d e n
tesbit edilebilmektedir.
2.11. Yatırım
Krediieri
Ülkede kalkınma ve çeşitli ekonomik yatırımlar amacıyla bankalar uzun vadeli kredi verebil­
mektedir.
V e r i l e n k r e d i l e r 1 9 9 0 ' d a 1 8 2 . 3 , 1991 ' d e 3 3 9 . 2 m i l y o n R u b l e o l u p , 1 9 9 2 ' d e 3 0 0 m i l y o n R u b l e
seviyesine ulaşmıştır.
2.12. Genei
Mevzuat
M a l v e h i z m e t l e r i n i t h a l v e i h r a c ı 2 7 . 1 , 1 9 9 2 ' d e C u m h u r b a ş k a n ı t a r a f ı n d a n ç ı k a r ı l a n dış t i c a r e t
k a r a r n a m e s i y l e d ü z e n l e n m i ş t i r . B a ş k a bir k a r a r n a m e , ü l k e d e k i y a b a n c ı ş i r k e t , t e m s i l c i l i k v e
şubelerin kuruluş
ve çalışmalarını düzenlemektedir.
Devlet Bankası'nm
kuruluşuna
ait
B a ş b a k a n l ı k k a r a r n a m e s i d e 2 7 . 1 . 1 9 9 2 t a r i h l i d i r . B a n k a dış e k o n o m i k i l i ş k i l e r v e d ö v i z k r e d i s i
sorunları üzerinde etkinlik gösterecektir.
" D ı ş E k o n o m i k F a a l i y e t l e r h a k k ı n d a K a n u n " t a s l a ğ ı y ü k s e k S o v y e t ' t e n ( P a r l a m e n t o d a n ) ilk
incelemede geçmiştir.
İ t h a l a t v e i h r a c a t m e s e l e l e r i , ithalat v e r g i v e t a r i f e l e r i s a d e c e " G ü m r ü k M e v z u a t ı n d a belir­
lenmiştir.
H a l e n bir g ü m r ü k k o d u ç a l ı ş m a s ı yapıldığı b i l d i r i l m e k t e d i r .
2.13. Yatırımiar Kanunu
Taslağı
" T ü r k m e n i s t a n ' d a Yatırımlar Üzerine" isimli taslak k a n u n , ülkeye yapılacak
yatırımların
hukuki, e k o n o m i k ve sosyal şartlarını belirlemektedir. Amaçları, mülkiyet
biçimlerine
b a k ı l m a k s ı z ı n y a t ı r ı m c ı l a r ı n m ü l k , çıkar v e h a k l a r ı n ı n e ş i t k o r u n m a s ı v e p i y a s a ş a r t l a r ı n a g ö r e
ü l k e d e e k o n o m i n i n iyi bir b i ç i m d e i ş l e t i l m e s i n i t e m i n d i r .
2 . 1 4 . Y a b a n c ı Y a t ı r ı m i a r Hal<i<ında K a n u n
Tasiağı
Adı geçen kanun taslağı, teknoloji, know-how, ayni ve nakdi kaynakların celbi ve yabancı
sermayenin
e n iyi b i ç i m d e k u l l a n ı l m a s ı k u r a l l a r ı n ı d ü z e n l e m e k t e d i r . G a y e s i , s e r b e s t
ekonomisinin oluşturulmasıdır.
pazar
T a s l a k k a n u n , b ü t ü n y a b a n c ı yatırımcıların v e dış y a t ı r ı m ı o l a n g i r i ş i m c i l e r i n t a b i o l a c a ğ ı
e s a s l a r ı i ç e r m e k t e d i r . B u n a g ö r e , y a b a n c ı yatırımcılar i ş e p a r a y a t ı r ı c ı , a l a c a k l ı v e y a alıcı v e y a
b a ş k a t ü r f a a l i y e t t e b u l u n a c a k ş e k i l d e aktif o l a b i l m e k t e d i r l e r .
K a n u n y a s a k l a m a d ı k ç a bir yatırsmcı h e r h a n g i bir k o n u y a yatırım y a p a b i l e c e k t i r .
Örnek verilirse yabancıların,
- Bütün sanayi dallarında yeni ve modernize tesislerde,
- Kağıt s e k t ö r ü n d e ,
- S e r m a y e yatırımında,
- Bilimsel ve teknik üretimde,
- Fikir e s e r l e r i y a y ı m ı n d a y a t ı r ı m ı m ü m k ü n b u l u n m a k t a , m ü l k i y e t h a k l a r ı m u h a f a z a e d i l m e k ­
tedir.
A y r ı c a T a s l a k K a n u n u ' n u n 5'rnci m a d d e s i , y a b a n c ı yatırımcının t a m a m e n v e ş a r t s ı z o l a r a k
ülkedeki kanunlar ve ülkelerarası anlaşmalarla korunacağını amirdir. M a l z e m e , teçhizat ve diğer
m a l l a r o r t a k g i r i ş i m i n bir p a r ç a s ı o l a r a k ü l k e y e g e t i r i l d i ğ i n d e v e r g i d e n m u a f t u t u l m a k t a , v e r g i
m e v z u a t ı n a g ö r e d e t e k n i k y a p ı l a n m a , g ı d a ü r e t i m i v e ilaç i m a l e d e n ş i r k e t l e r i n t e v s i i i ş i n e
aktarılan kârlar vergi dışında tutulmaktadır.
Y a b a n c ı Yatırımlar
K a n u n u ' n u n 6. m a d d e s i n e g ö r e d e , ü l k e y e g e l e n y a b a n c ı
millileştirme veya müsadereye
konu değildir. Mevzuatın öngördüğü
yatırımlar
haller dışında
g a y r i k a n u n i icraat d u r u m u n d a yatırımcıya ancak gereken tazminatın ö d e n m e s i n i
ve
müteakip
m ü s a d e r e imkanı olabilecektir.
Y a b a n c ı sermayenin bloke edilmesi yolunda kanunun karar alması halinde yatırımcı mahalli
mahkemelere başvurabilecektir.
M e v c u t m e v z u a t a aykırı o l a r a k k a r a r alındığı a h v a l d e y a t ı r ı m c ı a l e y h i n e b i r k a y ı p v e y a kar
kaybı o l u ş t u ğ u n d a , k a n u n , yatırımcıya tazminat ödeme hakkını d a tesbit edebilmektedir.
T ü r k m e n i s t a n ' a y a b a n c ı s e r m a y e t r a n s f e r i s u r e t i y l e ş i r k e t o r t a k l ı ğ ı k u r a c a k g i r i ş i m c i l e r i n her
n e k a d a r h u k u k i t e m i n a t l a r ı bir n e b z e m e v c u t ise d e , b u t e m i n a t " B a ş k a n l ı k K a r a r n a m e l e r i " ile
ş i m d i l i k s a ğ l a n a b i l i y o r s a d a , h a l i h a z ı r d u r u m i t i b a r i y l e en b ü y ü k t e m i n a t , T ü r k m e n
ortağa
d u y u l a c a k g ü v e n v e bir d e r e c e r i s k i n g ö z e a l ı n a b i l m e s i m e s e l e s i d i r .
Ö n e m l i olan bu konu, Türkmenistan'ın ekonomik yapısı içinde detaylı olarak incelenmekte ve
tavsiyeler verilmektedir.
1985 yılında G o r b a ç o v ' u n iktidara gelmesinden bu y a n a aşırı m e r k e z i p l a n l a m a y a dayalı
sosyalist
ekonomik düzenden
serbest piyasa modeline dayalı kapitalist düzene
geçiş
d ö n e m i n d e o l a n B a ğ ı m s ı z D e v l e t l e r T o p l u l u ğ u ü y e s i T ü r k m e n i s t a n , y a k l a ş ı k 7 0 yıllık bir k a p a l ı
d ö n e m d e n s o n r a artık d ı ş d ü n y a y a açılmıştır a m a h e n ü z y e n i y a p ı s ı k e s i n l e ş m e m i ş o l d u ğ u n d a n
h e r a l a n d a b e l i r s i z l i k l e r m e v c u t t u r v e iş y a p m a k a ç ı s ı n d a n b e l i r s i z l i k t e n k a y n a k l a n a n risk u n s u r u
oldukça yüksektir.
BDT'yi oluşturan Cumhuriyetlerin otonom birimler haline gelip her Cumhuriyetin
kendi
e k o n o m i s i v e d ı ş t i c a r e t i ü z e r i n d e t a m e g e m e n o l m a s ı , a m a dış e k o n o m i k p o l i t i k a k o n u s u n d a
ortak d ü z e n l e m e l e r e gidilmesi ve Cumhuriyetler arasında ticari engellerin o l m a m a s ı hedeflen­
m e k t e , ö t e y a n d a n ayrılıkçı h a r e k e t l e r v e e t n i k h u z u r s u z l u k l a r v a r k e n b u n u n n a s ı l s a ğ l a n a c a ğ ı
a y r ı bir s o r u n y a r a t m a k t a d ı r .
T ü k e t i m malları sektörünün ihmal edilmesi sonucu ülkede kişilerin günlük
hayatlarında
k u l l a n a c a k l a r ı k a l i t e l i m a l ü r e t i m i sıkıntısı y a ş a n m a k t a , ü r e t i l e n m a l v e h i z m e t l e r k i m s e y i t a t m i n
e t m e m e k t e d i r . E s k i t e k n o l o j i , t i c a r e t açığı v e f i n a n s m a n g ü ç l ü k l e r i o l a n T ü r k m e n i s t a n ' d a u l a ş ı m ,
iletişim ve mali hizmetler k o n u s u n d a altyapı eksiklikleri vardır.
İ n s a n l a r ı n h a y a t a b a k ı ş ı , b e k l e n t i l e r i , d e ğ e r y a r g ı l a r ı , ü l k e d e k i iş o r t a m ı , iş h a y a t ı ile ilgili
k u r a l l a r , ( v e r g i , m u h a s e b e , b a n k a c ı l ı k s i s t e m i gibi) p i y a s a e k o n o m i s i n i n g e r e k t i r d i ğ i alt v e üst
y a p ı ile u y u ş m a m a k t a d ı r . Kar m o t i v a s y o n u o l m a d ı ğ ı için ü r e t i m k o t a l a r ı n ı d o l d u r m a k t a n b a ş k a
h e d e f i o l m a y a n b ü r o k r a t y ö n e t i c i l e r i n batılı a n l a m d a y ö n e t i m bilgisi y o k t u r .
İ ş g ü c ü v e r i m s i z l i ğ i s o r u n l a r ı y a ş a n m a k t a d ı r , batılı a n l a m d a arz v e t a l e p d e n g e s i n e d a y a l ı
piyasa o l u ş m a m ı ş t ı r ve bu yüzden piyasa payı etkin üretim, talep, kar, fiyat m e k a n i z m a s ı gibi
kavramların oluşturulması aynı z a m a n d a işsizlik, enflasyon gibi kavramlarla d a
tanışılması
gerekmektedir.
Y e t m i ş yıllık bir i d e o l o j i k ş a r t l a n m a s o n u c u g i r i ş i m c i l i k r u h u n u n g e l i ş t i r i l m e m i ş
olması,
y e n i d e n y a p ı l a n m a y a y ö n e l i k y e n i k u r u m l a r ı n ithal e d i l m e s i ile s o r u n l a r ı n ç ö z ü l e m e y e c e ğ i n i v e
ö z e l l e ş t i r m e ile i y i l e ş t i r i l e m e y e c e ğ i n i g ö s t e r m e k t e , bu ç e r ç e v e d e d e ğ e r l e n d i r i l d i ğ i n d e , y e n i d e n
yapılanma
açısından ortak yatırım şirketlerinin, geçiş d ö n e m i n d e k i T ü r k m e n i s t a n
için
vazgeçilmez kurumlar olacağını ortaya çıkarmaktadır.
O r t a k y a t ı r ı m ş i r k e t l e r i s a y e s i n d e y a b a n c ı o r t a k l a r risk, b ü r o k r a s i , h a m m a d d e t e m i n i , i ş y e r i
b u l m a , l i s a n , k ü l t ü r e l farklılıklar k o n u l a r ı n d a k i p r o b l e m l e r i n i a z a l t ı r k e n , T ü r k m e n i s t a n e k o n o m i s i
firma bazında verilecek eğitimle daha kolay rehabilite edilecek, ortaklık ilişkisine girmiş olan
k u r u l u ş l a r , g ü n l ü k f a a l i y e t l e r i n d e y a b a n c ı o r t a k l a r ı ile birlikte ç a l ı ş a c a k l a r ı n d a n t e k n o l o j i t r a n s ­
f e r i k o l a y l a ş a c a ğ ı g i b i g e t i r i l e n y e n i t e k n o l o j i d a h a etkin bir ş e k i l d e ü r e t i m s ü r e c i n e
adapte
edilebilecek, batı standardında üretim yapmak kolaylaşacaktır.
B u d a , ü l k e v a t a n d a ş l a r ı n ı n bile a l m a k i s t e m e d i ğ i malların k a l i t e s i n i n y ü k s e l t i l e r e k ü l k e n i n
dış d ü n y a t a l e b i n e u y g u n s t a n d a r t l a r d a m a l ü r e t m e s i n e y a r d ı m c ı o l u r k e n h e m T ü r k m e n i s t a n
v a t a n d a ş l a r ı günlük hayatlarında kullandıkları malların değişmiş
olması nedeniyle
rejim
değişikliğinin s o m u t yararlarını görecekler, hem de ihracat m ü m k ü n o l a c a ğ ı için ülkenin döviz
sorununa çare bulunması kolaylaşacaktır.
Z a m a n i ç i n d e y a b a n c ı o r t a k l a r ı n y ö n e t i m , f i n a n s m a n , kalite k o n t r o l , p a z a r l a m a g i b i k o n u l a r ­
d a k i t e k n i k l e r i ö ğ r e n i l e c e k , o r t a k yatırım ş i r k e t l e r i n i n her s e k t ö r d e y a y g ı n l a ş m a s ı s o n u c u t ü m
s e k t ö r l e r d e s ö z k o n u s u ş i r k e t l e r e y a r a t ı l a c a k y e n i bir t i c a r i alt y a p ı o l u ş u r k e n , b e l k i d e b u
ş i r k e t l e r T ü r k m e n i s t a n k a p i t a l i z m i n i n t e m e l i n i o l u ş t u r a c a k t ı r . Bu d a s o n u ç t a , T ü r k m e n i s t a n ' ı n
dış d ü n y a y a , b a t ı y a v e T ü r k i y e ' y e e n t e g r a s y o n u n u k o l a y l a ş t ı r a c a ğ ı g i b i , g e ç i ş
döneminden
kaynaklanan sosyal huzursuzlukların azaltılmasına yardımcı olacaktır.
E k o n o m i k v e s o s y a l d ü z e n l e m e l e r i n sık d e ğ i ş m e i h t i m a l i o l a n T ü r k m e n i s t a n ' d a u z u n v a d e l i
h e d e f l e r l e iş y a p m a r i s k i n i g ö z e a l a n ş i r k e t l e r i n fizilibilite ç a l ı ş m a l a r ı n ı y a p a r k e n
öncelikle
kendilerini, potansiyel ortakları ve yasal düzenlemeler konusunda doğru sorular
sormaları
gerekmektedir.
- Hangi amaçla Türkmenistan'a gidiyorum?
- N a s ı l bir g e l e c e k h e d e f l i y o r u m ?
- Ş i r k e t i m i n v e y a ş a h s i g ü c ü m , k a y n a k l a r ı m v e limitleri n e l e r d i r ?
- H a n g i p a r a b i r i m i ile n e r e d e ç a l ı ş a c a ğ ı m ?
- H a n g i tür m a l l a r ü r e t e c e ğ i m ? Ü r ü n l e r i m i n k ı s a v e u z u n d ö n e m d e s a t ı ş p o t a n s i y e l i n e d i r ?
- İç p a z a r d a k ı s a v e u z u n d ö n e m d e p a z a r p a y ı m ne o l u r ?
- İ h r a c a t i m k a n l a r ı m v a r mıdır? P o t a n s i y e l p a z a r l a r ı n b ü y ü k l ü ğ ü ne k a d a r d ı r ?
- H a n g i ö l ç e k t e yatırım y a p a c a ğ ı m ?
Büyük? Orta? Küçük?
P o t a n s i y e l o r t a k l a r l a ilgili o l a r a k ,
- H a n g i a m a ç l a o r t a k yatırım i l i ş k i s i n e g i r m e k i s t e m e k t e d i r ? K ı s a v e u z u n v a d e l i h e d e f l e r i
nelerdir? Yabancı ortaktan bekletileri nelerdir?
- Y ö n e t i m v e üretim biçiminde yabancı ortağın çalışma prensiplerini benimseyebilir mi?
Y a b a n c ı o r t a ğ ı n m u h a s e b e t e k n i k l e r i n i k a b u l e d e b i l i r mi?
- F a a l i y e t s a h a l a r ı n e l e r d i r ? G e r e k l i e k i p m a n , ofis v e m a t e r y a l i z a m a n ı n d a t e d a r i k e d e b i l i r
mi?
- Şirket yetkilileri kimlerdir? Sahibi kimdir?
- Ş i r k e t i n m e v c u t d u r u m u nasıldır? B a ş a r ı l ı v e b a ş a r ı s ı z o l d u ğ u k o n u l a r n e l e r d i r ?
- B ü r o k r a t i k sorunlarla b a ş a çıkabilir mi?
- İ ş ç i ü c r e t l e r i , y e n i d e n yatırım k o n u s u n d a a n l a ş m a y a v a r ı l a b i l i r m i ?
- Ü r ü n s t a n d a r t l a r ı n ı n g e l i ş t i r i l m e s i için g e r e k l i yatırımların m a l i y e t i n i p a y l a ş m a y a hazır mı?
- Reklam k o n u s u n d a bütçeden pay ayrılmasını kabul ediyor mu? şeklinde sorular sıralanabilir.
Yasal düzenlemeler konusunda da,
- İ ş b i r l i ğ i k o ş u l l a r ı n ı n s e ç i m i k o n u s u n d a s e r b e s t l i k v a r mı? ( O r t a k l ı k t a k i p a y l a r , m a l i y e t l e r i n
n a s ı l p a y l a ş ı l a c a ğ ı , y ö n e t i m y a p ı s ı v s . gibi)
- H ü k ü m e t i n t a y i n e t t i ğ i z o r u n l u ü r e t i m k o t a l a r ı v a r mı?
- İ h r a c a t y a p m a ( d ö v i z k a z a n m a ) z o r u n l u l u ğ u v a r mı?
- Y a b a n c ı ortak döviz şeklinde kar transferi yapabilir mi?
- Ortaklık hangi şekillerde kurulabilir? (Ltd. A.Ş.)
- Ortaklık, yönetici ve işçileri işe almakta ve işten çıkarmakta serbest mi?
- O r t a k y a t ı r ı m ş i r k e t i y a b a n c ı i ş ç i ç a l ı ş t ı r a b i l i r m i ? S ı n ı r l a m a l a r v a r mı? Y a b a n c ı i ş ç i ü c r e t l e r i
dövizle ödenebilir mi?
- Ü l k e y e g i r i ş v e ç ı k ı ş l a r için s e y a h a t s ı n ı r l a m a s ı v a r mı?
- V e r g i m u a f i y e t l e r i v a r mı?
- İ h r a c a t y a p m a k için l i s a n s g e r e k i y o r m u ?
- İ t h a l a t için s ı n ı r l a m a l a r v a r mı?
- B a n k a c ı l ı k s i s t e m i v e t i c a r i k r e d i i m k a n ı nasıldır?
- Şirket ülke dışında d a faaliyet gösterebilir mi? sualleri sıralanabilir.
T ü r k m e n i s t a n ' d a o r t a k yatırım ş i r k e t l e r i ile ilgili y a s a l m e v z u a t ı n , B D T ç e r ç e v e s i n d e tet­
kikinde,
B D T ' d e 1 9 8 7 y ı l ı n d a y ü r ü r l ü ğ e g i r e n o r t a k g i r i ş i m l e r k a n u n u ile y a b a n c ı ü l k e ş i r k e t l e r i n i n
ü l k e d e k i k u r u l u ş l a r l a ülke t o p r a k l a r ı n d a , o r t a k ş i r k e t l e r k a n a l ı ile i ş b i r l i ğ i n e g i r m e l e r i n e y a s a l
o l a r a k i z i n v e r i l m i ş , d a h a s o n r a k i y ı l l a r d a b u k o n u d a y a p ı l a n d e ğ i ş i k l i k l e r l e o r t a k y a t ı r ı m l a r için
d a h a u y g u n bir o r t a m y a r a t ı l m a s ı h e d e f l e n m i ş t i r .
T ü r k m e n i s t a n ' d a h a m m a d d e v e g ı d a ü r ü n l e r i ile b a z ı s a n a y i m a l l a r ı n d a g ö r ü l e n a r z açığını
k a p a t m a k yeni teknoloji, yönetim ve pazarlama bilgisi, teknik k n o w - h o w
edinmek,
ihracat
s e k t ö r ü n ü g e l i ş t i r e r e k d ö v i z g e l i r l e r i n i a r t ı r m a k , ithalatı a z a l t a r a k d ö v i z t a s a r r u f u n d a b u l u n m a k ,
sanayiyi modernize ederek ürün kalitesini arttırmak, çalışanlara yeni beceriler
edindirmek
a m a c ı n a y ö n e l i k o l a n J V K a n u n u ile b i l h a s s a ;
- Tarım sanayii,
- Yüksek teknoloji,
- Makina aletleri,
- Kağıt,
- T ü k e t i m m a l l a r ı ( t e k s t i l , e l b i s e , a y a k k a b ı gibi)
- H i z m e t ( o t e l , l o k a n t a , e ğ l e n c e y e r l e r i gibi) k o n u l a r a y ö n e l i k J V ' l e r e ö n c e l i k
tanınacağı
belirtilmektedir.
Halen yürürlükte olan mevzuata göre;
- J V ' l e r y e n i bir h u k u k i ş a h s i y e t i n o l u ş t u r u l m a s ı y a d a k u r u l m u ş bir ş i r k e t i n e n a z y ü z d e 3 0
h i s s e l e r i n i n e l d e e d i l m e s i y o l u ile k u r u l a b i l m e k t e , k u r u l a c a k J V ' n i n s e r m a y e s i n i n 1 0 0 m i l y o n
R u b l e ' d e n f a z l a o l m a s ı h a l i n d e B a k a n l a r K u r u l u ' n d a n izin a l ı n m a s ı g e r e k m e k t e , J V ' l e r i n yıllık
k a z a n ç l a r ı n d a n k u r u l u ş s e r m a y e l e r i n i n y ü z d e 2 5 ' i t u t a r ı n d a bir r e z e r v f o n u o l u ş t u r m a l a r ı g e r e k ­
mektedir.
- Y a b a n c ı ortak paylarının belirlenmesinde taraflar serbest bırakılmışlardır.
- Yetki ve sorumlulukların dağıtılmasında yönetimsel otoritenin T ü r k m e n i s t a n
vatan­
d a ş l a r ı n d a n o l m a s ı n ı ş a r t g ö r e n k a n u n d e ğ i ş t i r i l e r e k , üst d ü z e y y ö n e t i c i l e r i n i n T ü r k m e n i s t a n
v a t a n d a ş ı o l m a zorunluluğu kaldırılmış, evvelce personel politikalarının belirlenmesi k o n u s u n d a
y a b a n c ı o r t a ğ a söz hakkı t a n ı m a y a n
madde de değiştirilerek şirket y ö n e t i m i
personel
politikasının tayini k o n u s u n d a serbest bırakılmış, işçi-işveren ilişkilerine işe alma ve
işten
ç ı k a r m a k o n u l a r ı n a e s n e k l i k g e t i r i l m i ş , y a b a n c ı işçi ç a l ı ş t ı r ı l a b i l m e s i n e i z i n v e r i l m i ş t i r .
- İstihdam edilecek yabancı işçilere, yabancı ortağın tayin ettiği ücretin Ruble
olarak
ö d e n e b i l m e s i n e y a b a n c ı i ş ç i l e r i n k a z a n ç l a r ı n ı d ö v i z o l a r a k ülke d ı ş ı n a ç ı k a r a b i l m e l e r i n e , k o n a k ­
l a m a v e ü c r e t l e r i n i n r u b l e o l a r a k ö d e n e b i l m e s i n e izin v e r i l m i ş t i r .
- Y a b a n c ı o r t a ğ ı n ( i h r a c a t g e l i r l e r i n i n e l d e e d i l m e s i ş a r t ı ile) d ö v i z o l a r a k e l d e e t t i ğ i k â r l a r ı n
transfer edebilmesi mümkün
hale g e t i r i l m i ş , e v v e l c e R u b l e c i n s i n d e n
elde edilen
kârların
t r a n s f e r l e r i n e , y a d a her bir ş e k i l d e d e ğ e r l e n d i r i l m e s i n e i m k a n t a n ı y a n m a d d e d e ğ i ş t i r i l e r e k ,
r u b l e o l a r a k e l d e e d i l e n k â r l a r ı n y e n i d e n yatırım y a p m a a m a c ı ile k u l l a n ı l m a s ı n a , a y r ı c a (yurt
dışına transfer hakkı olmaksızın) yabancı sermayeli şirketlerin bankalarda ruble
hesabı
a ç m a s ı n a ve bu hesaptaki parayla döviz ihalelerinden, döviz borsalarından oluşacak
kur
ü z e r i n d e n d ö v i z satın a l m a l a r ı n a izin v e r i l m i ş t i r .
- Y a t ı r ı m l a r ı k o r u m a a n l a ş m a l a r ı ile k u r u l u ş u n f a a l i y e t i n i d u r d u r m a s ı h a l i n d e
yabancı
yatırımcının para v e y a mal şeklinde haklarını geri alabilmeleri garantisi getirilmiştir.
- Y a b a n c ı s e r m a y e l i k u r u l u ş l a r ı n ü r e t t i k l e r i ü r ü n l e r i ö z e l bir l i s a n s a g e r e k o l m a d a n v e y a bir
dış ticaret k u r u m u n a gerek k a l m a d a n ihraç etmeleri ve bu yolla elde ettikleri dövizlerin tamamını
s e r b e s t ç e t a s a r r u f e t m e l e r i n e , ü r e t i m f a a l i y e t l e r i y l e ilgili o l a r a k i h t i y a ç d u y d u k l a r ı m a l l a r ı ithal
e t m e l e r i n e izin v e r i l m i ş t i r .
- J V ' l e r e k â r v e r g i s i v e t r a n s f e r v e r g i s i o l a r a k iki tür v e r g i u y g u l a n m a k t a d ı r . K a r v e r g i s i b a z ı
i s t i s n a b ö l g e l e r h a r i ç g e n e l o l a r a k y ü z d e 3 0 iken b u o r a n y ü z d e 4 5 ' e ç ı k a r ı l m ı ş ,
1991'de
yürürlüğe giren kurumlar vergisi kanununa göre, yabancı ortağın payının y ü z d e 30'u a ş m a s ı
h a l i n d e ilk iki yıl v e r g i m u a f i y e t i t a n ı n m ı ş t ı r . Y a b a n c ı o r t a ğ ı n k a r p a y ı n ı n s e r b e s t d ö v i z l e t r a n s f e r
e t m e k i s t e m e s i h a l i n d e e v v e l c e y ü z d e 2 0 o l a r a k t a y i n e d i l e n t r a n s f e r v e r g i s i y ü z d e 15'e
i n d i r i l m i ş , ö t e y a n d a n e v v e l c e b u v e r g i n i n R u b l e o l a r a k ö d e n m e s i m ü m k ü n k e n artık d ö v i z ile
ö d e n m e s i gerektiği belirtilmiştir.
- İ t h a l e d i l e n yatırım m a l l a r ı ile i s t i h d a m e d i l e n y a b a n c ı p e r s o n e l i n k e n d i i h t i y a ç l a r ı için ithal
e d e c e k l e r i m a d d e l e r g ü m r ü k v e r g i s i ile d i ğ e r v e r g i l e r d e n muaftır.
T ü r k m e n i s t a n ' d a o r t a k g i r i ş i m l e r y o l u y l a iş y a p a c a k l a r a ö n e r i l e r o l a r a k ;
B u ü l k e d e J V ' l e r k a n a l ı ile iş y a p m a k için ö n c e izin a l m a k g e r e k m e k t e d i r .
Yatırım y a p m a k isteyenlerden;
- Hangi sektörde faaliyette bulunacaklarını, (imalat, ticaret, hizmetler)
- P l a n l a n a n y a t ı r ı m ı n k ı s a bir t a n ı t ı m ı ,
- Yatırımın toplam değeri,
- Y a b a n c ı k a t k ı n ı n ne o l a c a ğ ı , ( S e r m a y e , t e k n o l o j i , m a k i n e , y e n i p a z a r v s . )
- Yerli ortaktan neler beklendiği, (sermaye, ofis, fabrika binası, m a k i n e , i ş g ü c ü , pazar)
,
- N e t ü r bir ş i r k e t k u r u l a c a ğ ı , ( L t d . A . Ş . ) , O r t a k l a r ı n p a y l a r ı n ı n ne o l a c a ğ ı ,
- V a r s a ö z e l taleplerin neler o l d u ğ u ,
konularında bilgi istenmektedir.
O r t a k l ı k y a p ı l a c a k k u r u l u ş l a r ı n ç a l ı ş m a b i ç i m i n i ö ğ r e n m e k için b u k u r u l u ş l a r ı n y e r i n d e z i y a r e t
e d i l m e s i , y e t k i l i l e r l e v e y ö n e t i c i l e r l e d o ğ r u d a n bir g ö r ü ş m e y a p ı l m a s ı f a y d a l ı o l a c a k t ı r .
Y a b a n c ı ortakların kısa vadeli hedefler halinde işbirliğinin başarısızlıkla s o n u ç l a n a b i l e c e ğ i ve
y a t ı r ı m l a r ı n g e r i d ö n m e s i için en az 4 - 5 yıl b e k l e n m e s i g e r e k e c e ğ i u n u t u l m a m a l ı d ı r . Bu ü l k e y e
g i d e c e k olanların büyük projeler yerine finansmanı daha kolay olan k ü ç ü k projelerle işe
b a ş l a m a s ı d a h a güvenli olacaktır.
H a m m a d d e v e a r a m a l t e d a r i k i s o n d e r e c e ö n e m l i v e ç ö z ü l m e s i z o r bir k o n u d u r . B u y ü z d e n
eğer h a m m a d d e ve yarı mamul girdilerin yerel kaynaklardan temini m ü m k ü n değilse JV'nin
başarısının azalacağı, bu maddelerin ithalatla temini yoluna gidilmesi halinde, gerekli dövizin
JV'nin kendisi tarafından yaratılmış olması gerektiği, öte yandan ü r e t m e d e n ihracat geliri elde
etmek m ü m k ü n olmayacağına göre tedarik sorununu çözemeyen JV'lerin
başarısızlıkla
sonuçlanacağı unutulmamalıdır. Aynı z a m a n d a hammadde ve ara girdi temininin
karşılanması halinde
m a l i y e t l e r i n a r t a c a ğ ı , b u n u n d a ahm g ü c ü d ü ş ü k o l a n
ithalatla
Türkmenistan
piyasalarını rahatsız edeceği muhakkaktır.
Tabii kaynak açısından zengin olduğu belirtilmekle beraber, esas soru
kaynakların
çıkarılması, i ş l e n m e s i ve sanayie kaliteli girdi sağlanmasıdır. Yerli-yabancı o r t a k payının yarı
yarıya o l m a s ı halinde doğal kaynaklar k o n u s u n d a faaliyet gösterecek JV'lere izin verilmektedir.
Genellikle dağıtım konusunun son derece yetersiz olması nedeniyle, g e c i k m e l e r d e n kaynak­
l a n a c a k z a r a r l a r ı n ö n l e n m e s i için m ü m k ü n s e J V ' l e r i n k e n d i d a ğ ı t ı m k a n a l l a r ı n ı o l u ş t u r m a l a r ı n d a
fayda görülmektedir.
JV'lerin
üretim faaliyetlerinde
bulunmayı taahhüt ettikleri konularda
faaliyet
gösterebilecekleri, ürün geliştirmesine yönelerek değişik ürünler üretebilecekleri a m a taahhüt
e t t i k l e r i n d e n f a r k l ı k o n u l a r d a ü r e t i m y a p a m a y a c a k l a r ı b i l i n m e l i d i r . B u s e b e p l e J V k u r m a k için
izin alırken ü r e t i l e c e k ürünlerin çeşitli o l a b i l m e s i n e imkan v e r e c e k a n l a ş m a l a r a g i d i l m e s i
sağlanmalıdır.
ü l k e d e e ğ i t i m alt y a p ı s m m iyi o l d u ğ u , e s k i t e k n o l o j i ile ç a l ı ş m a y a a l ı ş m ı ş i ş g ü c ü n ü n k ı s a bir
e ğ i t i m p r o g r a m ı ile d e ğ i ş i k t e k n o l o j i l e r a d a p t a s y o n u n u n m ü m k ü n o l d u ğ u t e s b i t e d i l m e k t e d i r .
Batılı a n l a m d a y ö n e t i c i l e r o l m a d ı ğ ı v e y a sayılarının ç o k az o l d u ğ u , J V i l i ş k i s i n e g i r i l e c e k ise
y a b a n c ı o r t a ğ ı t e m s i l e d e c e k y ö n e t i c i l e r i n e s n e k v e h e r k e s l e d i y a l o g a açık o l m a s ı g e r e k t i ğ i ,
kültürel ve sosyal farklılıklardan kaynaklanacak
rahatsılıkların en a z a indirilebilmesi
için
ortaklığın karşılıklı yarar üzerine kurulması gerektiği k o n u s u n d a görüş birliği sağlanmalıdır.
Muhasebe teknikleri farklı olduğundan, sermaye paylarının, a m o r t i s m a n değerlendirilmesin­
d e v e v e r g i m a t r a h ı n ı n t e s b i t i n d e g ü ç l ü k l e r i n a z a l t ı l m a s ı için h a n g i m u h a s e b e
tekniğinin
kullanılacağı konusunda önceden anlaşılmış olması gerekmektedir.
Zarar eden yerel kuruluşlara sübvansiyon geleneğinin devam etmesi halinde,
kaynakları ve gücü
ile v a r o l m a y a z o r u n l u olan J V ' l e r i n r e k a b e t g ü c ü
elde
kendi
etmekte
z o r l a n a b i l e c e ğ i , eşit şartlarda rekabetin sağlanması açısından s ü b v a n s i y o n politikasının
iyi
t a k i p e d i l m e s i , a y r ı c a o r t a k o l u n a c a k k u r u l u ş l a r ı n mali y a p ı s ı d e ğ e r l e n d i r i l i r k e n s ü b v a n s i y o n l a r a
dikkat edilmesi şart olacaktır.
M ü l k i y e t s o r u n u h e n ü z ç ö z ü l m e d i ğ i v e m ü l k i y e t h a k l a r ı h e n ü z iyi t a n ı m l a n m a d ı ğ ı
için
ö z e l l e ş t i r m e k o n u s u n u n s ü r e k l i t a k i p e d i l m e s i g e r e k m e k t e , s ö z l e ş m e y a p ı l ı r k e n n e y i n k i m e ait
o l d u ğ u n u n iyice bilinmesi gerekmektedir.
Yatırım malları dışında ithal edilecek malların vergiye tabi o l d u ğ u ve g ü m r ü k
vergisi
o r a n l a r ı n ı n y ü z d e 2 0 0 ' l e r e ç ı k a b i l e c e ğ i , öte y a n d a n i t h a l a t v e r g i m e v z u a t ı n ı n e s n e k o l d u ğ u v e
gerekli ithalat konusunda ödenecek vergi oranlarının
u z l a ş m a ile d e t a y i n
edilebildiği
görülmektedir.
Ü l k e d e d ö v i z s o r u n u o l d u ğ u için J V ' l e r i n t a s l a k v e y a s w a p a n l a ş m a l a r ı ile ç a l ı ş m a y a hazır
olmaları gerektiği belirtilmektedir. Reklam konusuna oldukça yabancı olan yerli kuruluşların,
b ü t ç e d e n r e k l a m a p a y a y ı r m a y a istekli o l m a d ı k l a r ı t e s b i t e d i l m e k t e d i r .
2 . 1 5 . K a m b i y o IVIevzuatı Haiclcında İ z a h a t
T ü r k m e n i s t a n ' d a k a m b i y o m e v z u a t ı b u l u n m a m a k t a , n o r m a l dış t i c a r e t b a n k a c ı l ı ğ ı n ı n d a i c r a
e d i l m e m e s i n e d e n i y l e i ş l e m l e r , S o v y e t l e r Birliği s i s t e m i n i n m e v c u t d u r u m a
adaptasyonuyla
yürütülmektedir.
İ t h a l a t y a p m a k i s t e y e n T ü r k m e n f i r m a l a r ı T ü r k m e n i s t a n D e v l e t B a n k a s ı ' n d a n izin i s t i h s a l
etmiş
ticari bankalara müracaat etmekte, bankalar müracaatı Devlet
Bankası
kanalıyla
Bakanlığa intikal ettirmekte ve lisans temini halinde akreditif açılabilmektedir.
T i c a r i b a n k a l a r ı n y u r t d ı ş ı b a n k a l a r l a m u h a b i r l i k ve h e s a p i l i ş k i s i n i n b u l u n m a y ı ş ı n e d e n i y l e
ödemeler
sadece
Devlet Bankası'nm
hesabı bulunduğu yurt dışındaki
h e r h a n g i bir
banka
marifetiyle icra edilmektedir.
Döviz rezervinin yetersizliğinden ötürü transferler uzun beklemelerden sonra gerçekleşebil­
m e k t e , alınan k o m i s y o n ve masraflar maliyete tesir etmektedir.
M i l l i p a r a n ı n o l m a y ı ş ı n e d e n i y l e R u b l e ile y a p ı l a n dış t i c a r e t d a h a z i y a d e B a ğ ı m s ı z D e v l e t l e r
T o p l u l u ğ u ü l k e l e r i y l e y a p ı l m a k t a , p a r a p o l i t i k a s ı n d a M o s k o v a ' y a o l a n b a ğ ı m l ı l ı k R u b l e kıtlığını
da doğurmaktadır.
Dış t i c a r e t d a h a z i y a d e t a k a s s u r e t i y l e s a ğ l a n m a k t a , m a l f i y a t l a r ı k o n u s u n d a a l ı n a n i c a z e ile
takas gerçekleşmektedir.
O c a k - K a s ı m 1 9 9 2 d ö n e m i n d e T ü r k m e n i s t a n ' d a g e r ç e k l e ş t i r i l e n t a k a s t i c a r e t i 10 m i l y o n 150
b i n d o l a r g ö r ü l m e k t e , i h r a ç k o n u s u mallar t ü k e t i m m a l l a r ı n ı , g ı d a m a d d e l e r i n i , t e k s t i l v e d e r i
k o n f e k s i y o n u n u , a k ü , m u h t e l i f m a k i n a v e T V p a r ç a l a r ı n ı i h t i v a e t m e k t e , i t h a l a t ı n d a ise h a m d e r i ,
saçlar, t o r n a tezgahları, et, kömür, ham bez, bağırsak, polietilen ve hurda bakır bulunmaktadır.
G ü m r ü k rejimi taslak halinde olup, vergi ve tatbikat S S C B zamanının tatbikatından ibarettir.
2.16. M a l i y e ve Vergi Politilcası, 1992
Bütçesi
T ü r k m e n i s t a n ' ı n , b a ğ ı m s ı z l ı ğ ı n ı k a z a n d ı k t a n s o n r a k i ilk b ü t ç e s i o l a n 1 9 9 2 b ü t ç e s i n i n v e r g i
yapısının h a r c a m a kategorilerinde önemli değişiklikler olmuştur.
1 9 9 2 b ü t ç e s i h a z ı r l a n ı r k e n , y e t k i l i l e r c e u y g u l a m a y a k o n u l a n iki t e m e l v a r s a y ı m ı n 1 9 9 1 'e g ö r e
g e n e l f i y a t s e v i y e s i n i n 4 - 5 k a t , ü c r e t l e r i n ise 2.9 kat a r t a c a ğ ı ş e k l i n d e o l d u ğ u b e l i r t i l m e k t e d i r .
Bu v a r s a y ı m l a r d a , 1 9 9 2 için G S Y Î H ' n i n y ü z d e 4 . 6 ' s ı n a v a r a n , 4 . 2 m i l y a r r u b l e l i k bir açık
beklentisi yatmaktadır.
G e l i r l e r t a r a f ı n d a ( 1 9 9 1 ' d e b e n i m s e n e n ) m u a m e l e v e satış v e r g i l e r i y e r i n e , 1 9 9 2 ' d e K a t m a
D e ğ e r V e r g i s i v e bir m i k t a r t ü k e t i m v e r g i s i k o n u l m u ş b u l u n m a k t a d ı r .
T ü k e t i m v e r g i l e r i , n i s b e t e n k ü ç ü k bir m a l g r u b u ü z e r i n e k o n u l m u ş o l u p , d o ğ a l g a z ü z e r i n d e
y ü z d e 3 8 , v o t k a ü z e r i n d e ise y ü z d e 80 t ü k e t i m v e r g i s i m e v c u t t u r .
K D V y ü z d e 2 8 o l a r a k t e k bir o r a n d a u l u s l a r a r a s ı t a t b i k a t s t a n d a r t l a r ı n a u y g u n o l a r a k t a t b i k
edilmektedir. KDV'ye konu teşkil etmeyen, Commonvvelth dışından yapılan ithalat o l u p , KDV'den
muafiyet birkaç tane görülmektedir.
Ş u b a t 1 9 9 2 s o n u n d a , b a z ı t a r ı m s a l m a l l a r için y e n i m u a f i y e t l e r i h d a s e d i l m i ş b u l u n m a k t a d ı r .
Hükümetin
K D V u y g u l a m a s ı n d a ç o k az bir t e c r ü b e s i b u l u n d u ğ u s ö y l e n m e k t e d i r .
Vergi
tahsilatı k o n u s u n u n d a h a ziyade devletin sahip olduğu işletmelere yönelik olması nedeniyle
y e t k i l i l e r f a z l a bir s o r u n y a ş a n m a y a c a ğ ı n ı ifade e t m e k t e d i r l e r .
1 9 9 1 ' d e d ü z e n l e n e n f i r m a k u r u m l a r v e r g i s i , b ü t ü n y e r l i v e y a b a n c ı ş i r k e t l e r için t e k bir o r a n d a
yüzde 35 olarak uygulanmaktadır.
Şahıs gelir vergisi, 1992'de yeniden düzenlenmiş olup, marjinal vergi oranı y ü z d e 12-60'dan
y ü z d e 12-40'a indirilmiştir. Diğer bazı muafiyetler d e v a m etmekle beraber kollektif çiftliklerde
ç a l ı ş a n l a r ile ilgili m u a f i y e t l e r kaldırılmıştır.
1 9 9 2 b ü t ç e s i n i n d i ğ e r iki t e m e l gelir k a y n a ğ ı , d e v l e t g a z v e p a m u k ş i r k e t l e r i n d e n b ü t ç e y e
a k t a r ı l a n s a b i t ö d e m e l e r v e dış e k o n o m i k f a a l i y e t l e r i n d e n e l d e e d i l e n g e l i r l e r d i r . P a m u k v e g a z
ş i r k e t l e r i n c e yapılan sabit ödemeler, şirket gelir vergileri ve KDV ö d e m e l e r i n e
ek
olarak
Hükümete ö d e n e n kazanç transferleridir. Yabancı ekonomik faaliyetlerden elde edilen gelirler,
hükümetçe
ithal edilen gıda maddelerinin perakende satışlarından elde edilen gelirleri
de
kapsamaktadır.
B u g ı d a l a r ı n d ö v i z l e ö d e n e n m a l i y e t i , b ü t ç e d e z ı m n i bir h a r c a m a k a l e m i o l a r a k g ö r ü l m e k t e d i r .
2.17. Temsilcilik
Tesisi
T ü r k m e n i s î a n i ç i n , y a b a n c i ü l k e l e r d e f a a l i y e t t e b u l u n a n t ü m firm.alarm b a n k a l a r v e ş i r k e t l e r i n
bu ülkede temsilcilik açmaları mümkün bulunmakta, hatta teşvik edilmektedir.
Buna rağmen müracaatçıların ülkeye sağlayacakları fayda ve kazandırabilecekleri
döviz
itibariyle tercih sırasına k o n u l d u ğ u , red cevabı verilmemesine r a ğ m e n halen b e k l e m e d e olan
birçok müracatın bulunduğu kaydedilmektedir.
Türk firmalarının açacakları temsilciliklere daha iyimser ve sıcak bakılmakta, adeta öncelik
tanınmaktadır.
T e m s i l c i l i k k u r m a k i s t e y e n f i r m a l a r ı n , T ü r k m e n i s t a n Dış E k o n o m i k İ l i ş k i l e r
Bakanlığı'na
müracaat etmesi ve bu müracaat esnasında,
- Ülkeye geliş amacı.
Temsil edilecek ana firmanın unvanı, iştigal konusu ve adresi belirtilecek,
- Faaliyet alanları, geriye d ö n ü k bilançosu ve şirket a n a s ö z l e ş m e s i b e y a n ve ibraz edilecek,
- Temsil edecek kişi ve kişilerin özgeçmişi açıklanacak ve belgelenecektir.
T ü r k m e n i s t a n k u r u l u ş l a r ı ile i m z a l a n a n a n l a ş m a ve y a p ı l a n b a ğ l a n t ı l a r , k o n u l a r ı v e d e ğ e r l e r i
itibariyle ve s a ğ l a n a c a k imkanlarla deklare edilecek ve vesaik orijinal v e y a resmi m a k a m l a r c a
tasdik edilmiş olacaktır.
T ü m b e l g e l e r i n R u s ç a o l m a s ı v e ilgili ü l k e n i n S o v y e t l e r Birliği K o n s o l o s l u ğ u ' n c a o n a y l a n m a s ı
gerekmektedir.
Dış E k o n o m i k İ l i ş k i l e r B a k a n l ı ğ ı ' n a s u n u l a c a k b u b e l g e l e r y a n ı n d a t e m s i l c i l i k k u r m a k i s t e y e n
a n a f i r m a h a k k ı n d a r a n s e y m a n v e r e b i l e c e k b a n k a v e y a m u t e b e r bir f i r m a n ı n b i l g i v e t a v s i y e s i
de aranabilmektedir.
III. D I Ş
TİCARET
3.1. Genel Dış Ticaret,
İthalat-İhracat
T ü r k m e n i s t a n dış t i c a r e t i n i y o ğ u n o l a r a k birliğin d i ğ e r C u m h u r i y e t l e r i ile g e r ç e k l e ş t i r m e k t e d i r .
Birlik i ç i n d e yıllardır u y g u l a n a n iş b ö l ü m ü s o n u c u d i ğ e r C u m h u r i y e t l e r d e o l d u ğ u g i b i s a d e c e
belli sanayilerin
sağlanmaktadır.
geliştiği Türkmenistan'da
da ihtiyaçların
çoğunluğu
ithalat
yoluyla
İ h r a c a t 1 9 9 1 v e r i l e r i n e g ö r e , net m a d d i ü r e t i m ( N M Ü ) ' i n y ü z d e 5 7 ' s i
iken
( 1 9 8 8 - 1 9 8 9 ' d a y ü z d e 5 5 ) ithalat y ü z d e 5 0 ' s i n i o l u ş t u r m u ş t u r { 1 9 8 8 - 8 9 ' d a y ü z d e 6 0 ) . 1 9 8 8
yılında Cumhuriyetler arası ticaret toplam ticaretin yüzde 95'ini teşkil ederken bu oran 1991
yılında y ü z d e 81'e inmiştir.
Ü l k e n i n b a ş l ı c a i h r a ç ü r ü n l e r i n i g a z v e p e t r o l l e b i r l i k t e p a m u k v e hafif e n d ü s t r i ü r ü n l e r i t e ş k i l
etmektedir. 1991 yılında ihraç edilen 74.5 milyar metre küp g a z v e 3 8 0 . 0 0 0 ton p a m u ğ u n y ü z d e
8 4 ' ü d i ğ e r C u m h u r i y e t l e r e satılmıştır.
T ü r k m e n i s t a n d i ğ e r C u m h u r i y e t l e r d e n hafif s a n a y i i ü r ü n l e r i , i ş l e n m i ş m e t a l , g ı d a s a n a y i i
ürünleri, diğer d ü n y a ülkelerinden de gıda sanayi ürünleri ithal etmektedir.
Toplam
i h r a c a t ı 1 9 8 8 ' d e 2.6 m i l y a r R u b l e i k e n , t o p l a m ithalatı 2.9 m i l y a r R u b l e
olarak
g e r ç e k l e ş m e k t e v e y ü z d e 6 o r a n ı n d a dış t i c a r e t açığı hasıl o l m a k t a d ı r . B u t i c a r e t a ç ı ğ ı n ı n y ü z d e
2 ' s i d i ğ e r C u m h u r i y e t l e r ile y ü z d e 4 ' ü dış d ü n y a ile y a p t ı ğ ı t i c a r e t s o n u c u m e y d a n a g e l m e k t e d i r .
T ü r k m e n i s t a n ' ı n 1 9 9 0 yılı i t i b a r i y l e dış t i c a r e t i i ç i n d e b a ş l ı c a i t h a l a t ı o l a r a k 2 0 2 b i n m e t r e k ü p
k e r e s t e , 2 7 2 b i n t o n ç i m e n t o , 2 2 5 b i n t o n k i m y e v i g ü b r e , 7 bin t o n p l a s t i k m a d d e l e r , 3 4 9 bin
adet oto lastiği, 126 bin adet dikiş makinesi, 228 adet tarım makinası b u l u n m a k t a , 5 0 3 0 adet
t r a k t ö r , 9 1 4 9 a d e t o t o m o b i l , 2 7 1 7 a d e t k a m y o n d a i t h a l a t ı i ç i n d e ağırlıklı k a l e m l e r i
teşkil
etmektedir.
İhracatın ithalatı karşılama oranındaki imkan negatif görünümdedir. 1990 yılında ihracatı
s a d e c e 6 0 b i n t o n l u k k i m y e v i g ü b r e , 4 7 bin t o n ç i m e n t o v e 6.4 m i l y o n R u b l e l i k m a k i n a e k i p m a n ­
dan ibaret o l u p , ithalatının tüketime oranı birkaç kalem hariç yüzde 100 g ö r ü l m e k t e , ihracatının
ü r e t i m e o r a n ı d a ç i m e n t o ' d a y ü z d e 4 , k i m y e v i g ü b r e d e y ü z d e 31 v e m a k i n a e k i p m a n k o n u s u n d a
y ü z d e 9 7 , d i ğ e r k a l e m l e r d e ise sıfır s e v i y e s i n d e d i r .
T ü r k m e n i s t a n ' ı n yine 1990 yılında başlıca maddeler itibariyle üretimi v e diğer C u m h u r i y e t l e r l e
t i c a r e t i i ç i n d e ağırlıklı m a d d e l e r i n t e t k i k i n d e t a r ı m s a l ü r ü n o l a r a k ,
- Süt ve ürünleri üretimi 208.7 bin ton,
- Y u m u r t a 221.1 milyon adet,
- Un 412.2 bin ton,
- A y ç i ç e k y a ğ ı 1 0 4 . 3 bin t o n ,
- S e b z e 3 3 4 . 6 bin t o n ,
- M e y v e , ü z ü m d a h i l 1 8 2 . 2 bin t o n ,
- A l k o l l ü içki 3 6 9 . 5 m i l y o n R u b l e ' l i k ü r e t i m g ö r ü l m e k t e .
Sanayi ürünlerinde,
- Hafif sanayi ürünü olarak 347.7 milyon Rublelik,
- Hazır g i y i m d e 145.5 milyon Rublelik,
- Pamuklu k u m a ş t a 32.1 milyon metrelik,
- Ç o r a p t a 1 7 . 3 m i l y o n çift,
- T r i k o t a j d a 11.3 milyon adet üretim bulunmakta, ve.
Ev e ş y a l a r ı k o n u s u n d a ,
- Mobilya 20.9 milyon Rublelik,
- D i ğ e r ev e ş y a l a r ı o l a r a k 3 2 . 2 m i l y o n R u b l e l i k ,
- Bisiklet ve bisiklet motoru olarak 112.2 bin adetlik üretim k a y d e d i l m e k t e d i r .
C u m h u r i y e t l e r a r a s ı i h r a c a t ı n d a k i en ö n e m l i k a l e m l e r i ç i n d e ,
- Tarımsal ürünler 279.1 milyon Rublelik,
- Balık v e k o n s e r v e s i 5 8 . 7 b i n t o n l u k ,
- A y ç i ç e k yağı 76.5 bin tonluk,
- S e b z e 101.7 bin tonluk,
- M e y v e , ü z ü m dahil 32.1 bin tonluk yer işgal etmekte,
Sanayi ürünlerinde,
- Hafif s a n a y i ürünleri 74.2 milyon Ruble,
- P a m u k l u k u m a ş 18.2 milyon metre,
- Hazır g i y i m 1 9 . 8 m i l y o n R u b l e o l a r a k c u m h u r i y e t l e r a r a s ı s a t ı ş s ö z k o n u s u b u l u n m a k t a d ı r
İ t h a l a t ı i t i b a r i y l e d i ğ e r c u m h u r i y e t l e r d e n belli b a ş l ı a l ı m l a r i ç i n d e ,
- Tarımsal ürünler 515.6 milyon Ruble,
- Süt ve ürünleri 341.6 bin t o n ,
- Un 95.5 bin t o n ,
- Ş e k e r 109.2 bin t o n ,
- Patates 4 8 . 6 bin t o n ,
- Alkollü içkiler 43.9 milyon Ruble tesbit edilmekte,
Sanayi ürünü olarak,
- Hafif s a n a y i ürünü 635.8 milyon Ruble,
- Pamuklu k u m a ş , 56.3 milyon metre,
- İpek k u m a ş , 21.3 milyon metre,
- Hazır giyim 119.3 milyon Ruble, ithalat bulunmaktadır.
Ev e ş y a l a r ı k o n u s u n d a d a 344.3 milyon Rublelik ithalatı yanında, 62.9 bin adet radyo teyp
5 2 . 4 bin a d e t t e l e v i z y o n , 4 9 . 9 b i n a d e t ç a m a ş ı r m a k i n a s ı , 2 6 . 8 bin a d e t b u z d o l a b ı , 1 1 . 4 m i l y o n
R u b l e l i k d e p o r s e l e n ü r ü n alımı t e s b i t e d i l m e k t e d i r .
B u g e l i ş m e l e r l e dış t i c a r e t açığı ö n e m l i b o y u t l a r i ç i n d e b u l u n m a k t a d ı r .
Dış t i c a r e t i n iç f i y a t l a r y e r i n e d ü n y a f i y a t l a r ı ile y a p ı l m a s ı h a l i n d e T ü r k m e n i s t a n ' ı n t o p l a m
i t h a l a t ı , y u r t d ı ş ı n d a n d a h i l o l m a k ü z e r e ( c u m h u r i y e t l e r d e n d a h i l ) ; iç f i y a t l a r l a 1 3 5 . 8 6 m i l y o n
R u b l e , d ü n y a f i y a t l a r ı y l a 1 0 1 . 9 m i l y o n R u b l e g ö r ü l m e k t e , t o p l a m i h r a c a t i s e iç f i y a t l a r l a 1 0 2 . 5 4
milyon Ruble, d ü n y a fiyatlarıyle 132.7 milyon Ruble olarak hesap edilmektedir.
Bu d u r u m d a T ü r k m e n i s t a n
dış t i c a r e t i n i n t a m a m ı n ı n d ü n y a f i y a t l a r ı y l e
gerçekleştiği
düşünülürse rakamların büyük oranda düşüş sergileyeceği anlaşılmaktadır.
Y i n e bir t e s b i t e g ö r e T ü r k m e n i s t a n ' d a ü r e t i m i n y ü z d e 2 2 ' s i i h r a ç e d i l m e k t e , i t h a l a t ı n ı n d a
yüzde 24'ü tüketilmektedir.
D ö r t ö n e m l i k a l e m o l a n k ö m ü r , k a ğ ı t , k e r e s t e v e her tür k u m a ş k o n u s u n d a , yıllık o r t a l a m a
i t i b a r i y l e 1 9 8 0 ' l ı yılların s o n l a r ı i t i b a r i y l e i t h a l a t - i h r a c a t v e d e n g e t e t k i k i n d e ,
- Kömür ithalatı 645 bin ton olup ihracat b u l u n m a m a k t a ve denge aleyhte g ö r ü l m e k t e ,
- Kağıt i t h a l a t ı 2 0 bin t o n o l u p , i h r a c a t b u l u n m a m a k t a ,
- K e r e s t e 2 2 . 0 0 0 m e t r e k ü p l e s a d e c e ithalat g ö r ü l m e k t e ,
- Her t ü r l ü k u m a ş k o n u s u n d a i s e , 90 m i l y o n m e t r e l i k ithalat k a r ş ı s ı n d a 2 5 m i l y o n m e t r e l i k
i h r a c a t ı y l a d e n g e y i n e 65 m i l y o n m e t r e l i k açık s e r g i l e m e k t e d i r .
3.2. T ü r k m e n i s t a n Ö d e m e l e r Dengesi ve Dış
Borç
1 9 9 1 ö n c e s i n d e e s k i birlik C u m h u r i y e t l e r i a r a s ı t i c a r e t i d a h i l i f i y a t l a r l a s ü r e k l i a ç ı k v e r e n
T ü r k m e n i s t a n ' ı n 1 9 9 0 yılı açığı G S Y İ H ' n i n y ü z d e 6 ' s m a u l a ş t ı ğ ı g ö r ü l m e k t e d i r .
1 9 8 7 v e 1 9 9 0 yılları a r a s ı n d a d i ğ e r C u m h u r i y e t l e r d e n y a p ı l a n i t h a l a t ı n d e ğ e r i y ü z d e 1 3 , a y n ı
d ö n e m i ç i n d e i h r a c a t ı n d e ğ e r i ise y ü z d e 6 o r a n ı n d a artış s e r g i l e m e k t e d i r .
Karşılaştırmalı fiyatlarla verilmiş eski ticari verilerin bulunmayışı n e d e n i y l e 1 9 8 7 - 9 0 d ö n e m i
ticari hadlerinin gelişme özellikleri tayin edilememektedir. Sadece 1991'de ticaret dengesinde
G S Y İ H ' n i n y ü z d e 6'sı o r a n ı n d a f a z l a l ı k o r t a y a ç ı k m a k t a , b u dış t i c a r e t d e n g e s i f a z l a s ı , i h r a c a t
d e ğ e r l e r i n i n k e s k i n bir s ı ç r a y ı ş ı ( y a k l a ş ı k y ü z d e 170) v e ithalat d e ğ e r l e r i n d e k i d a h a d ü ş ü k bir
artış ( y a k l a ş ı k y ü z d e 9 0 ) ' d a n k a y n a k l a n m a k t a d ı r .
B u r a k a m l a r , E y l ü l 1 9 9 1 ' e k a d a r o l a n eski C u m h u r i y e t l e r a r a s ı t i c a r i a n l a ş m a l a r ı n v e r i l e r i n e
d a y a n ı l a r a k t a h m i n e d i l m e k t e ise d e 1 9 9 1 ' d e t i c a r i f a z l a n ı n arttığı g ö r ü l m e k t e , b u n e t i c e n i n
T ü r k m e n i s t a n ' ı n d ı ş t i c a r e t h a d l e r i n d e k i o l u m l u d e ğ i ş m e ile ithal m a l l a r ı h a c m i n d e k i bir d a r a l ­
m a d a n kaynaklandığı sabit olmaktadır.
E s k i C u m h u r i y e t l e r a r a s ı dış t i c a r e t f a z l a s ı ( B i r l i k ' t e n T ü r k m e n i s t a n ' a y a p ı l a n net t r a n s f e r l e r d e k i ö n e m l i bir a r t ı ş l a b i r l i k t e ) h i z m e t l e r k a l e m i n d e k i açığı f a z l a s ı y l a k a p a t m ı ş t ı r .
S o n u ç olarak, transferleri de kapsayan Cumhuriyetler arası cari i ş l e m l e r hesabının 1 9 9 0 ' d a
G S Y İ H ' n i n y ü z d e 0.4 o r a n ı n d a k i a ç ı k t a n 1991 ' d e G S Y İ H ' n i n y ü z d e 1 6 ' s ı o r a n ı n d a k i bir f a z l a l ı ğ a
ulaştığı tahmin edilmektedir.
C u m h u r i y e t l e r a r a s ı ö d e m e l e r d e n g e s i n i n b ü t ü n ü n d e k i fazlalık, C u m h u r i y e t l e r a r a s ı s e r m a y e
h e s a b ı n d a k i k ü ç ü k bir a ç ı k l a b i r l i k t e ele a l ı n d ı ğ ı n d a , 1991 'de G S Y İ H ' n i n y a k l a ş ı k y ü z d e 1 4 ' ü n e
u l a ş a n bir ö d e m e l e r d e n g e s i f a z l a s ı a n l a m ı n a g e l m e k t e d i r .
Türkmenistan'ın yabancı ülkelerle ticaret dengesi de dahili fiyatlarla 1987-90 d ö n e m i boyunca
s ü r e k l i a ç ı k v e r m i ş o l u p , b u açık 1 9 9 0 ' d a G S Y İ H ' n i n y ü z d e 7 ' s i n e u l a ş m a k t a d ı r . 1 9 9 1 ' d e n ö n c e k i
t i c a r e t b i l a n ç o s u v e r i l e r i d i k k a t l e y o r u m l a n m a l ı d ı r . Ç ü n k ü T ü r k m e n i s t a n ' ı n h e r yıl 7 5 - 7 9 m i l y a r
metre küp arasındaki doğalgaz ihracatı kayıtlarda görünmemektedir.
1 9 9 1 ' d e dış
ticaret
h e s a b ı n ı n , d a h i l i f i y a t l a r l a e s k i s i n d e n d a h a k ü ç ü k bir a ç ı k l a k a y d e d i l d i ğ i t a h m i n e d i l m e k t e d i r .
Z i r a 12 milyar metre küp tutarındaki doğalgaz ihracatı. Cumhuriyetler arası ihracattan yabancı
i h r a c a t a d e v r e d i l m i ş t i r . A y n ı z a m a n d a , i h r a ç e d i l e n m a l l a r ı n n i s b i f i y a t l a r ı n d a k i bir d e ğ i ş m e
y ü z ü n d e n , ihracatta iyileşme görülmektedir. Ticaret dengesindeki bu iyileşmelere rağmen,
1 9 9 1 ' d e y a b a n c ı ü l k e l e r l e t o p l a m ö d e m e l e r d e n g e s i d a h i l i f i y a t l a r l a , ( G S Y İ H ' n i n y ü z d e 1.5'i)
a ç ı k o l a r a k d e v a m e t m e k t e d i r . F a k a t b u açık. C u m h u r i y e t l e r a r a s ı ö d e m e l e r d e n g e s i f a z l a l ı ğ ı y l a
ziyadesiyle karşılanmaktadır.
Dahili fiyatlarla konsolide
ödemeler dengesinin Türkmenistan'ın
net yabancı
varlık
p o z i s y o n u n d a k i d e ğ i ş i m i n g ö s t e r g e s i o l a r a k v e d a h i l i f i n a n s a l s i s t e m d e k i bir l i k i d i t e k a y n a ğ ı
o l a r a k , 1 9 9 1 ' d e G S Y İ H ' n i n y ü z d e 1 2 ' s i o r a n ı n d a bir f a z l a v e r d i ğ i t a h m i n e d i l m e k t e d i r .
Kasım
1991'de
(Türkmenistan'ı d a içeren) eski Sovyet C u m h u r i y e t l e r i n d e n
8'i
arasında
y a p ı l a n dış b o r ç a n l a ş m a l a r ı n a g ö r e , T ü r k m e n i s t a n ' ı n t o p l a m U S S R dış b o r c u n d a n
payına
d ü ş e n , t o p l a m ı n yüzde 0.7'si v e y a kredi mektupları dışında yaklaşık 4 2 0 milyon dolardır. T e m e l
o l a r a k , o r t a v e u z u n v a d e l i b o r ç s e r v i s ö d e m e l e r i p r o g r a m ı , 1 9 9 2 için 9 5 m i l y o n d o l a r o l a r a k
t a h m i n e d i l m e k t e v e b u n u n 41 m i l y o n d o l a r ı f a i z o l a r a k b e l i r l e n m e k t e d i r .
Türkmenistan
1992'deki 50 milyon dolarlık ödemelerini, prensip olarak kredi
anlaşmaları
ç e r ç e v e s i n d e erteleyebilecektir. Diğer şartlar uygun olduğu ahvalde yaklaşık 29 milyon dolar
k a d a r d a b a k i y e b o r ç t a n i n d i r i m s a ğ l a n a b i l e c e ğ i ifade e d i l m e k t e , ş i m d i y e k a d a r T ü r k m e n i s t a n ' ı n
faiz y ü k ü n d e n ö d e m e yapamadığı açıklanmaktadır.
B u g i r i ş i m l e r i n h e n ü z bir n e t i c e v e r m e d i ğ i y e t k i l i l e r c e i f a d e e d i l m e k t e d i r .
Ö n c e k i U S S R d ö n e m i g e r ç e k dış b o r ç m i k t a r l a r ı n ı n ş a r t l a r ı n ı g ö s t e r e n y e t k i l i l e r , d i ğ e r ö n c e k i
Cumhuriyetlerin
ödeme
amaçları, Türkmenistan
payının h e s a p l a n m a y ö n t e m i ,
USSR
V n e s h e k o n o m b a n k ' ı n yasal ve finansal statüsüne göre belirsizlikler taşımaktadır.
Ö n c e k i S o v y e t l e r B i r l i ğ i ' n i n y a b a n c ı varlıklarının s e v i y e s i v e d a ğ ı l ı m ı için d e a y n ı d u r u m
s ö z k o n u s u d u r . T ü r k m e n i s t a n , 1 9 9 1 ' d e d e Birlik d ö n e m i n d e k i a y n ı d ö v i z s i s t e m i n i d e v a m ettir­
miştir ve Birliğin dağılmasından beri sistemde birçok sahada mevcut eksiklikler halen d e v a m
etmektedir.
YABANCI ÜLKELERLE ÖDEMELER DENGESİ
DÜNYA FİYATLARIYLA
(Milyon Dolar)
T i c a r e t bilançosu
İhracat
İthalat
Hizmetler, net
Ulaştırma
Seyahat
Faiz
Diğer
Net K a m u S e k t . Transferleri
Cari işlemler D e n g e s i
(Transferler Dahil)
Sermaye Hesabı
M L T Borç M u a m e l e l e r i (net)
Geri Ödemeler
Amortizasyon
Dışarıdan Geri Ödeme
Direkt Ö z e l Yatırım
H a t a v e Noksanlar
T o p l a m Bilanço
Finansman
N F A B a n k a Sistem (-)
Kalanlar (Bakiye) (+)
Borç E r t e l e m e
F i n a n s m a n açığı
H a t ı r l a t m a kalemleri
G a z D ı ş ı n d a Tic. Bilançosu
G a z Dışı İhracat
İthalat
3.3. Ekonomik İşbirliği
1988
1989
1990
1991
-101
179
280
-234
197
431
-249
148
397
-57
-31
-2
-25
341
1.187
846
-103
-76
-
-306
237
23
23
73
56
3
34
34
90
57
2
-283
283
252
31
272
-272
-268
-6
2
-249
148
397
-680
167
846
-101
179
280
-234
197
431
-27
Planları
Türkmenistan'ın y a b a n c ı şirketlerle ekonomik işbirliği suretiyle planladığı v e Türkiye'nin d e
istifade e d e b i l e c e ğ i konular a ş a ğ ı d a görülmektedir.
- 2 0 0 bin ton polietilen, 5 0 bin ton ince tel, 10 bin ton tare, yılda 1 0 bin ton polietilen tüp
üretimi için g a z - k i m y a kompleksi kurulması,
- Kapasitesi yılda 1 0 . 0 0 0 bin ton olan soda külü fabrikasının k u r u l m a s ı ,
- M a g n e z y u m oksit v e i ş l e n e m e z maddelerin üretimi için gerekli fabrikaların kurulması,
- Kapasitesi yılda 2 . 4 0 0 bin ton olan çimento üretim kompleksi k u r u l m a s ı ,
- S o d y u m hidroksit üretimi için fabrika kurulması,
- Klor içermeyen potasyum gübresi üretimi için fabrika kurulması.
- K a r b o n - h u m u s l u g ü b r e ü r e t i m i için f a b r i k a k u r u l m a s ı ,
- M a g n e z y u m klorit t e m e l l i d e f o l j a n t ü r e t i m i için f a b r i k a k u r u l m a s ı ,
- Mineral gübrelerin üretiminin yapıldığı fabrikanın modernizasyonu ve teknik o l a rak yeniden
donanımı.
- İ r a n ü z e r i n d e n T ü r k i y e ' y e d o ğ a l g a z t a ş ı y a c a k b o r u hattının i n ş a a s ı ,
- S t r o n s y u m t u z u ü r e t i m i için f a b r i k a k u r u l m a s ı ,
- B e t o n i t k i l i ü r e t i m i n i n g e l i ş t i r i l m e s i v e r a d y o a k t i f b e t o n i t ü r e t i m i için g e r e k l i
kurulması,
sanayinin
- S e r a m i k e ş y a v e s e r a m i k tıbbi e k i p m a n ü r e t i m i için k o m p l e k s l e r i n k u r u l m a s ı , ,
- S o d y u m t u z u ü r e t i m i için f a b r i k a n ı n k u r u l m a s ı ,
- M i n e r a l e l y a f v e m i n e r a l e l y a f t a n ü r e t i l e n e ş y a l a r ı n ü r e t i m i için f a b r i k a n ı n k u r u l m a s ı ,
- A l ç ı t a ş ı v e a n i d r i d ü r e t i m i için t e ş e k k ü l l e r i n k u r u l m a s ı ,
- D e k o r a t i f p a n e l ü r e t i m i için f a b r i k a k u r u l m a s ı ,
- İ y o t , k r o m v e t ü r e v l e r i n i n ü r e t i m i için f a b r i k a k u r u l m a s ı ,
- 1 0 0 0 t o n p a m u k i p l i ğ i n i n i ş l e n m e s i için k u m a ş d o k u m a f a b r i k a s ı k u r u l m a s ı ,
- 1000 ton k u m a ş , 40 milyon metrekare dokunmuş k u m a ş , 3 milyon adet bitmiş e ş y a olarak
spor m a l z e m e l e r i üretimi için, m e v c u d ipek d o k u m a fabrikasının yeniden i n ş a a s ı ,
- Tekstil fabrikalarının kurulması,
- D o k u m a v e h a v l u tipi k u m a ş ü r e t i m f a b r i k a s ı n ı n k u r u l m a s ı ,
- P a m u k a t ı k l a r ı n ı n y e n i d e n i ş l e n m e s i için f a b r i k a l a r ı n k u r u l m a s ı ,
- K ı n a y e t i ş t i r i l m e s i v e i ş l e n m e s i için t a r ı m k o m p l e k s i k u r u l m a s ı ,
- Aynı a n d a 2 0 0 0 ton d o n m u ş üzüm depolanabilen, 5000 ton kuru üzüm üretim kapasiteli
tarım kompleksinin kurulması,
- D o m a t e s y a n ü r ü n l e r i n i n ü r e t i m i için her biri 5 m i l y o n k u t u k a p a s i t e l i , 10 a d e t t e k n o l o j i k
hattın, zirai endüstriel fabrikaların tesisi,
- B e b e k b e s i n m a d d e s i o l a r a k k u t u l a n m ı ş m e y v e v e s e b z e ü r e t i m i i ç i n , h e r biri 5 m i l y o n k u t u
k a p a s i t e l i , 6 a d e t t e k n o l o j i k hattın z i r a i e n d ü s t r i y e l f a b r i k a l a r ı n a t e s i s i ,
- M e v s i m l i k k a p a s i t e s i her b i r i n i n 4 0 0 0 t o n o l a n m e y v e , s e b z e v e ü z ü m k u r u t u l m a s ı n d a v e
i ş l e n m e s i n d e k u l l a n ı l m a k ü z e r e 6 t e k n o l o j i k hattın k u r u l m a s ı ,
- Herbiri 3 milyon kutu kapasiteli, füze şeklinde kutulanmış meyve ve sebze
k u l a n ı l m a k ü z e r e 10 t e k n o l o j i k hattın t e s i s i ,
üretiminde
- Herbiri v a r d i y a başına 5 ton kapasiteli, sütlü b e b e k besinleri üretiminde kullanılmak üzere
3 teknolojik hattın kurulması,
- K o n s a n t r e b e s i n ü r e t i m i için 2 t e k n o l o j i k hattın k u r u l m a s ı ,
- D ü ş ü k k a p a s i t e l i fırınların v e tahıl ö ğ ü t ü c ü l e r i n t e s i s a t ı ,
* G ü n d e 5 - 1 0 t o n tahıl ( 3 0 0 ünite)
* G ü n d e 2 0 - 5 0 t o n tahıl (20 ünite)
* G ü n d e 2 0 0 - 5 0 0 0 k g fırın ü r ü n ü (30 ü n i t e )
- A m b a l a j için t e s i s l e r i n o n a r ı l m a s ı , m a t b a a l a r ı n y e n i d e n k u r u l m a s ı v e d e l i k l i k a r t o n k u t u
üretilmesi,
- Z i r a i - e n d ü s t r i y e l k o m p l e k s l e r i n e n d ü s t r i y e l alt yapısının g e l i ş t i r i l m e s i ,
- Ö r g ü v e i p e k d o k u m a f a b r i k a l a r ı n ı n t e k n o l o j i y e n i l e n m e s i ile y e n i d e n k u r u l m a s ı ,
- K a p a s i t e s i 10 m i l y o n d e s i m e t r e k a r e o l a n i ş l e n m i ş d e r i ü r e t i m i i ç i n g e r e k l i
sanayilerin
kurulması,
- Yıllık k a p a s i t e s i 5 0 0 bin m e t r e k ü p o l a n p a m u k g ö v d e l e r i n d e n t a h t a ü r e t m e k a m a c ı y l a g e r e k l i
sanayinin kurulması,
- Maden suyunun tuzdan arındırımasında kullanılacak, d ü ş ü k kapasiteli ünitelerin üretilmesi
için gerekli sanayilerin k u r u l m a s ı ,
- Bilim, eğitim, sağlık, kültür ve tevziinin geliştirilmesi konularında işbirliği yapılmasıdır.
3.4, Türkiye-Türkmenistan
İlişkileri
1. Ekonomik, Ticari, Bilimsel ve Kültürel,
7 Kasım 1 9 9 0
2 . 1 9 9 1 - 1 9 9 5 yıllarını k a p s a y a n Tıp v e Sağlık A n l a ş m a s ı ,
3 . K ü l t ü r e l v e D e ğ i ş i m P r o g r a m l a r ı n a Dair S ö z l e ş m e ,
4. Dostluk ve İşbirliği A n l a ş m a s ı ,
23 Ş u b a t 1 9 9 1
11 H a z i r a n 1 9 9 1
3 Aralık 1991
5 . E k o n o m i k v e T i c a r i İ l i ş k i l e r i n G e l i ş t i r i l m e s i n e Dair A n l a ş m a ,
6. M u t a b a k a t Z a p t ı ,
3 Aralık 1991
3 Aralık 1991
7. 1 9 9 0 - 1 9 9 2 Yılları İçin K ü l t ü r e l D e ğ i ş i m P r o g r a m ı ,
16 E k i m 1 9 9 0
8. T ü r k - T ü r k m e n İş K o n s e y i ' n i n K u r u l m a s ı n a İlişkin P r o t o k o l ,
5 A r a l ı k 1991
T ü r k i y e O d a l a r v e B o r s a l a r Birliği ( T O B B ) ile T ü r k m e n i s t a n L e v a z ı m D e v l e t K o m i t e s i a r a s ı n d a
Türk-Türkmenistan
İş K o n s e y i k u r u l m a s ı n a ilişkin o l a r a k 15 A r a l ı k 1 9 9 1 t a r i h i n d e
a n l a ş m a d a , h e r iki t a r a f y e t k i l i k a r a r o r g a n l a r ı n c a , T ü r k - T ü r k m e n i s t a n
ikili İş
yapılan
Konseyi'nin
kurulmasını d e s t e k l e m e k o n u s u n d a mutabık kalındığı.
İş K o n s e y i ' n i n e s a s a m a c ı n ı n T ü r k i y e ile T ü r k m e n i s t a n a r a s ı n d a t i c a r e t v e yatırım k o n u l a r ı n ı n
gelişmesine katkı sağlanmasının amaçlandığı,
- İş K o n s e y i ' n i n b u h e d e f e u l a ş ı l m a s ı n ı t e m i n e n ilgili h ü k ü m e t o r g a n l a r ı n a
tavsiyelerde
b u l u n a c a ğ ı v e d i ğ e r u y g u n v e etkili g i r i ş i m l e r y a p a c a ğ ı b e l i r t i l m e k t e .
İş K o n s e y i T ü r k k a n a d ı n ı n T O B B ' n u n y e t k i l i l e r i y l e k u r u l m u ş o l a n Dış E k o n o m i k
Kurulu, DEİK tarafından, Türkmenistan
kanadının
Levazım devlet
Komitesi
İlişkiler
tarafından
d ü z e n l e n e c e ğ i , her iki t a r a f ı n k e n d i f a a l i y e t l e r i n i k e n d i k a y n a k l a r ı y l a f i n a n s e e d e c e ğ i , İş K o n s e y i
ü y e l e r i n i n her iki ü l k e n i n iş a l e m i n i b ö l g e s e l , s e k t ö r e l b a k ı m d a n t e m s i l e d i c i ç e ş i t l i l i k l e f i r m a l a r
t a r a f ı n d a n d a v e t l e o l u ş a c a ğ ı , her iki k a n a d ı n , y ü r ü t m e k u r u l u n u v e b a ş k a n ı n ı a y r ı a y r ı s e ç e c e ğ i ,
f a a l i y e t l e r i n i b u o r g a n m a r i f e t i y l e d ü z e n l e y i p u y g u l a y a c a ğ ı v e K o n s e y ' i n y ı l d a e n a z bir o r t a k
toplantı yapacağı açıklanmaktadır.
Y i n e 5 A r a l ı k 1 9 9 1 t a r i h i n d e D E İ K ile T ü r k m e n i s t a n C u m h u r i y e t i a d ı n a D ı ş i ş l e r i B a k a n ı A b d i
K u l i e v a r a s ı n d a iki ü l k e iş ç e v r e l e r i n i b i r a r a y a g e t i r m e k s u r e t i y l e e k o n o m i k v e t i c a r i i ş b i r l i ğ i n i
teşvik etmek amacıyla, Türk-Türkmenistan
İş K o n s e y i k u r u l m a s ı n ı t e m i n e n
bir
protokol
i m z a l a n m ı ş o l u p , p r o t o k o l d e , T . C . Dış E k o n o m i k İ l i ş k i l e r K u r u l u ( D E İ K ) v e T ü r k m e n i s t a n C u m ­
huriyeti Levazım
Devlet Komitesi (GOSSNAB-Türkmenistan)'ın
iki t a r a f l ı iş k o n s e y i
kurma
k o n u s u n d a aşağıdaki şekilde anlaştıkları belirtilmektedir.
Konseyin kuruluş amaçları içinde;
- T ü r k i y e ile T ü r k m e n i s t a n a r a s ı n d a k i v e e k o n o m i k i ş b i r l i ğ i n i n g e l i ş t i r i l m e s i n e
olunacağı.
yardımcı
Tarafların e k o n o m i k kuruluşları arasında endüstriyel ve teknolojik işbirliğinin geliştirilmesine
katkıda bulunulacağı,
- Ticaret, e k o n o m i k ve teknik işbirliği ve sermaye yatırımları hakkında bilgilerin t o p l a n m a s ı ,
i n c e l e n m e s i , d e ğ e r l e n d i r i l m e s i v e dağıtımı k o n u l a r ı n d a o r t a k ç a l ı ş m a l a r ı n k o o r d i n e e d i l e c e ğ i ,
- İş K o n s e y i ' n i n f a a l i y e t l e r i n i iki tarafın u l u s a l k a n a d ı v a s ı t a s ı ile y ü r ü t e c e ğ i , h e r k a n a d a ilgili
ülkenin e k o n o m i k a l a n d a faal işletme ve kuruluşlarının üye o l a c a ğ ı , DEİK'in T ü r k
kanadı
sekreteryasının oluşturulmasını sağlayacağı.
K o n s e y i n h e r iki t a r a f k a n a d ı n ı n ü y e m u h t e v a s ı n ı n , ilgili ü l k e m e v z u a t ı , y ö n e t m e l i k l e r i v e
gelenekleri uyarınca müteakiben tayin edileceği,
K o n s e y i n h e r iki t a r a f m iş ç e v r e l e r i n i , i ş b i r l i ğ i i m k a n l a r ı n ı karşılıklı y a r a r e s a s ı n a d a y a l ı o l a r a k
geliştirecek şekilde temsil edeceği.
K o n s e y i n h e r k a n a d ı n ı n k e n d i y ü r ü t m e k u r u l u n u s e ç e c e ğ i her iki t a r a f y ü r ü t m e k u r u l u n u n
k e n d i b a ş k a n ı n ı s e ç e c e ğ i , iki t a r a f b a ş k a n l a r ı n ı n k e n d i u l u s a l k a n a t ü y e l e r i n i n
faaliyetlerini
Konseyin amaçladığı görevler doğrultusunda yönlendireceği,
- K o n s e y i n h e r iki k a n a d ı n ı n y ı l d a en az bir d e f a o l m a k ü z e r e , s ı r a s ı y l a bir d e f a T ü r k i y e ' d e v e
d i ğ e r d e f a T ü r k m e n i s t a n ' d a bir a r a y a g e l e c e ğ i , b u t o p l a n t ı d a t i c a r e t , y a t ı r ı m l a r , s a n a y i v e t e k n i k
işbirliği alanlarında alınan sonuçlar ve yapılacak çalışmaların g ö r ü ş ü l e c e ğ i ,
- Bu o r t a k t o p l a n t ı l a r d a d e ğ i ş i k t i c a r e t ş e k i l l e r i , y a t ı r ı m l a r ı n f i n a n s m a n ı , ikili v e ç o k u l u s l u
i ş b i r l i ğ i ş e k i l l e r i n i g e l i ş t i r m e ile ilgili k o n u l a r ı n ele a l ı n a c a ğ ı s e k t ö r e l v e b ö l g e s e l b ö l ü m l e r
halinde tertip edileceği.
H e r iki t a r a f y ü r ü t m e k u r u l l a r ı n ı n , karşılıklılık e s a s ı n a d a y a l ı o l a r a k , y ı l d a e n a z ü ç d e f a o r t a k
t o p l a n t ı y a p a c a ğ ı , y ü r ü t m e k u r u l l a r ı o r t a k t o p l a n t ı l a r ı n d a İş K o n s e y i ' n i n ç a l ı ş m a
planının
yapılacağı, sektörel ve bölgesel faaliyetlere ilişkin mutabakat tesis edileceği, ayrıca ticaretin
y a t ı r ı m l a r ı n s a n a y i v e t e k n i k i ş b i r l i ğ i n i n g e l i ş t i r i l m e s i ile ilgili i m k a n l a r ı n a r a ş t ı r ı l a c a ğ ı v e b u
k o n u d a y a p ı l a c a k ç a l ı ş m a s o n u ç l a r ı n ı n K o n s e y ' i n her iki k a n a t ü y e s i k u r u l u ş v e i ş l e t m e l e r i v e
h e r iki t a r a f h ü k ü m e t i n e i l e t i l e c e ğ i ,
- İş K o n s e y i ' n i n , t i c a r i - e k o n o m i k i l i ş k i l e r i n i n g e l i ş m e s i n i e n g e l l e y i c i s o r u n l a r ı b e l i r l e y e c e ğ i v e
b u s o r u n l a r ı n g i d e r i l m e s i k o n u s u n d a her iki t a r a f ı n h ü k ü m e t y e t k i l i l e r i n e ö n e r i d e b u l u n a c a ğ ı ,
- İş K o n s e y i v e K o n s e y ' i n her iki t a r a f u l u s a l s e k r e t e r y a s ı n ı n , ilgili ü l k e n i n e k o n o m i k f a a l i y e t
a l a n l a r ı ile ilgili i s t a t i s t i k b i l g i l e r i t o p l a y a c a ğ ı v e b u n l a r ı İş K o n s e y i ü y e s i i ş l e t m e k u r u l u ş l a r ı n ı n
istifadesine sunacağı,
- İş K o n s e y i ' n i n k a r ş ı l ı k l ı s e r g i v e f u a r l a r ı n d ü z e n l e n m e s i n e y a r d ı m c ı o l a c a ğ ı v e
üyelerinin bu tür etkinliklere katılmalarının teşvik edileceği,
Konsey
- K o n s e y i n h e r iki m i l l i k a n a d ı n ı n k e n d i b ü t ç e s i n i d ü z e n l e y e c e ğ i , yıllık o r t a k t o p l a n t ı l a r d a ilgili
masrafların, ev sahibi tarafın namı ve hesabına yapılacağı, bu gibi d u r u m l a r d a
toplantıya
k a t ı l a c a k i ş t i r a k ç i l e r i n y u r t d ı ş ı u ç a k m a s r a f l a r ı h a r i ç , k o n a k l a m a v e y i y e c e k , iç h a t
uçak
m a s r a f l a r ı n ı n ev s a h i b i t a r a f ı n d a n ö d e n e c e ğ i ,
O r t a k a r a ş t ı r m a ç a l ı ş m a l a r ı , s e m p o z y u m l a r , s e r g i l e r v e b e n z e r i d i ğ e r f a a l i y e t l e r l e ilgili f i n a n sal şartların Ortak Y ü r ü t m e Kurulu toplantılarında tesbit edileceği v e ,
- Bu a n l a ş m a n ı n , K o n s e y i n y e t k i l i K u r u c u - İ ş B a ş k a n l a r ı t a r a f ı n d a n i m z a e d i l d i ğ i g ü n y ü r ü r l ü ğ e
g i r e c e ğ i v e g e ç e r l i l i ğ i n i n a n c a k t a r a f l a r ı n birinin 12 ay ö n c e s i n d e n v e r e c e ğ i y a z ı l ı t a l e p ü z e r i n e
sona ereceği kaydedilmektedir.
T ü r k m e n i s t a n ' ı n T ü r k i y e ile o l a n i l i ş k i l e r i n i n ö z e t o l a r a k t e k r a r ı n d a ;
T ü r k m e n i s t a n Hükümeti ile.T.C. Hükümeti arasında 7 Kasım 1990 tarhinde İşbirliği Protokolü
i m z a l a n m ı ş t ı r . 5 yıl s ü r e y l e y ü r ü r l ü k t e k a l a c a k p r o t o k o l e g ö r e , e k o n o m i k , s ı n a i , t i c a r i , k ü l t ü r e l ,
b i l i m s e l v e t e k n o l o j i a l a n l a r ı n d a u z u n d ö n e m l i v e t u t a r l ı bir i ş b i r l i ğ i n i n
gerçekleştirilmesi,
geliştirilmesi ve güçlendirilmesine yardımcı olacak yabancı ortaklı işletmelerin
kurulması
amaçlanmaktadır.
B u n u n d ı ş ı n d a T . C . ile T ü r k m e n i s t a n C u m h u r i y e t i a r a s ı n d a , biri tıp v e s a ğ l ı k , d i ğ e r i k ü l t ü r e l
d e ğ i ş i m k o n u s u n d a o l m a k ü z e r e i m z a l a n m ı ş iki b e l g e b u l u n m a k t a d ı r . Bu b e l g e l e r d e n ilki 2 3
Şubat
1 9 9 1 t a r i h i n d e i m z a l a n a n T . C . S a ğ l ı k B a k a n l ı ğ ı ile T ü r k m e n i s t a n S a ğ l ı k
Bakanlığı
a r a s ı n d a T ı p v e S a ğ l ı k a l a n l a r ı n d a 1991 -95 yıllarına ilişkin i ş b i r l i ğ i a n l a ş m a s ı d ı r . Bu a n l a ş m a y a
g ö r e , t a r a f l a r tıp v e s a ğ l ı k a l a n ı n d a b i l i m s e l v e t e k n i k i ş b i r l i ğ i y a p a c a k l a r d ı r .
A n l a ş m a a y r ı c a , a y n ı a l a n l a r d a o r t a k a n l a ş m a l a r y a p ı l m a s ı n ı ö n g ö r m e k t e d i r . İ l a ç , tıbbi m a l ­
z e m e v e tıbbi c i h a z ü r e t i m i için o r t a k yatırım i m k a n l a r ı , o r t a k e c z a d e p o l a n , e c z a n e l e r v e t e s i s l e r
k u r u l m a s ı k o n u s u n d a d a a n l a ş m a y a varılmıştır. E ğ i t i m k o n u s u n d a a n l a ş m a h ü k ü m l e r i T ü r k tıp
öğrencilerinin denklik olması kaydıyla 1991-1992 ders yılından b a ş l a m a k
üzere
karşılıklı
değişimlerini öngörmektedir.
D i ğ e r b e l g e ise T . C . K ü l t ü r B a k a n l ı ğ ı ile T ü r k m e n i s t a n Kültür B a k a n l ı ğ ı a r a s ı n d a 1 1 . 6 . 1 9 9 1
t a r i h i n d e i m z a l a n a n " K ü l t ü r D e ğ i ş i m P r o g r a m ı M u k a v e l e s i U y g u l a m a s ı n a Dair S ö z l e ş m e " d i r .
A y r ı c a T ü r k m e n i s t a n ile P . T . T . y e t k i l i l e r i n i n 4-8 K a s ı m 1 9 9 0 t a r i h l e r i n d e y a p t ı k l a r ı g ö r ü ş m e l e r
s o n u c u n d a , iki ülke a r a s ı n d a i 2 t e l e f o n d e v r e s i n i n k u r u l m a s ı , ü ç ü n c ü ü l k e l e r ile t r a n s i t b a ğ l a n t ı
sağlanması ve indirimli tarife
donanımının
Türkiye'den
uygulanması, Türkmenistan'ın
ihtiyaç duyduğu
s a ğ l a n m a s ı konularında a n l a ş m a y a varılmış ve bir
iletişim
Protokol
imzalanmıştır.
T ü r k m e n i s t a n D e v l e t B a ş k a n ı N i y a z o v ' u n A r a l ı k b a ş ı n d a y a p t ı ğ ı z i y a r e t , iki ü l k e a r a s ı n d a k i
i l i ş k i l e r i n g e l i ş m e s i n d e ö n e m l i rol o y n a m ı ş t ı r .
Yapılan görüşmeler çerçevesinde Türkmenistan'ın Türkiye'den beklentilerini şöyle özetlemek
mümkündür:
- Karşılıklı Ticaretin Arttırılması
T ü r k m e n i s t a n ' d a h e n ü z ş a h ı s i ş l e t m e l e r i n e izin v e r i l m e m i ş o l m a s ı n a r a ğ m e n , y ö n e t i m T ü r k
i ş a d a m l a r ı ile o r t a k l ı k a r a y ı ş ı n d a d ı r v e ö z e l l i k l e a s t r a g a n ü z e r i n d e o r t a k f a b r i k a k u r m a y ı is­
temektedir.
- Ekonomik Yardım Beklentisi
Türkmenistan ekonomisi, güçlü doğal kaynaklara sahip olmasına r a ğ m e n , alarm işaretleri
v e r m e k t e d i r . N i y a z o v , T ü r k i y e ' d e n nakit k r e d i a l ı n m a s ı k o n u s u ü z e r i n d e d u r u r k e n , T ü r k i y e , n a k i t
kredi yerine ihtiyaçların ortak yatırımlarla giderilmesini tercih etmektedir.
- T ü r k i y e ' y e D o ğ a l g a z ve Petrol S a t m a İsteği
T ü r k m e n i s t a n , Türkiye'ye satacakları petrol ve doğalgaz karşılığında yiyecek almayı istemek­
t e d i r . A y r ı c a n a k i t k r e d i k a r ş ı l ı ğ ı o l a r a k p e t r o l ve d o ğ a l g a z s a t m a y ı a r z u l a m a k t a d ı r .
- Haberleşme Arayışı
T ü r k m e n i s t a n v e T ü r k i y e a r a s ı n d a u y d u aracılığıyla t e l e f o n b a ğ l a n t ı s ı k u r u l m a s ı y ö n ü n d e
N i y a z o v ' u n z i y a r e t i s ı r a s ı n d a ilke a n l a ş m a s ı n a v a r ı l m ı ş t ı r . T ü r k m e n l e r b a ğ l a n t ı n ı n b i r a n ö n c e
gerçekleşmesini arzulamaktadır.
9 - 1 2 A r a l ı k 1 9 9 1 t a r i h l e r i a r a s ı n d a y a p ı l a n T ü r k - S o v y e t İş K o n s e y i T o p l a n t ı l a r ı n d a , T ü r k
firmalarından
Tekstil
Danışmanlık
Servisi A.Ş., pamuk
ipliği ve d o k u m a
konusunda
Türkmenistan'la çeşitli görüşmelerde bulunmuştur. Ayrıca toplantı Türkiye'den teknoloji trans­
feri
ve
ortak
yatırım
talebinde
bulunmuştur.
Türk
firmalarından
Ret
Holding'in
ise
T ü r k m e n i s t a n ' l a petrol üretim anlaşması bulunmaktadır.
T ü r k m e n i s t a n ' ı n d a içinde bulunduğu BDT Ülkelerine uluslararası yardım amacıyla p l a n l a n a n
"Umut Operasyonu"
T ü r k i y e ü z e r i n d e n k u r u l a n h a v a k ö p r ü s ü y l e 10 Ş u b a t 1 9 9 2
tarihinde
b a ş l a m ı ş , A n k a r a ' d a n kalkan uçaklarla Türkmenistan'a gıda yardımı sağlanmıştır.
Ş u b a t 1 9 9 2 ' d e T . C . K ü l t ü r B a k a n l ı ğ ı ile T ü r k m e n i s t a n , h a l ı v e el s a n a t l a r ı g i b i ü r ü n l e r i n i
p a z a r l a y a c a k bir ş i r k e t k u r m u ş t u r .
3.5. T ü r k m e n i s t a n ' d a k i Özel Sektör Yatırımlarına İlişkin Son
Gelişmeler
T ü r k m e n i s t a n a d e t a T ü r k yatırımcılarının en ç o k itibar ettiği ülke d u r u m u n d a b u l u n m a k t a d ı r .
B u g ü n e k a d a r T ü r k m e n i s t a n ' a ihraç e d i l e n 3 m i l y o n d o l a r l ı k y a t ı r ı m i ç i n d e T ü r k ö z e l s e k t ö r
p a y ı 7 0 0 m i l y o n d o l a r ı b u l m a k t a , T ü r k i y e ' n i n d ı ş ı n d a b ü y ü k yatırım y a p a n ü l k e l e r ise A r j a n t i n v e
İtalya görülmektedir.
Doğalgaz, petrol ve p a m u k ülkesi olan Türkmenistan'da 7 milyar dolar d o ğ a l g a z
ihracat
p o t a n s i y e l i o l m a k l a b e r a b e r t o p l a m i h r a c a t ı a n c a k 1,5 m i l y a r d o l a r s e v i y e s i n e e r i ş e b i l m e k t e , b u
rakamın 400 milyon doları pamuk ihracatından oluşmaktadır.
Dört milyon nüfus ve Türkiye'nin yarısına yakın y ü z ö l ç ü m ü b u l u n a n T ü r k m e n i s t a n ' d a son
yıllar i t i b a r i y l e d o ğ u m v e ö l ü m a r a n l a r ı n ı n y ü k s e l d i ğ i k a y d e d i l m e k t e , ü r e t t i ğ i e l e k t r i ğ i n y a r ı s ı n ı
s a t a n , h a l k ı n a g ü n d e 2 4 s a a t a n c a k su v e r e b i l e n ü l k e n i n t e k e k s i ğ i n i n s e r m a y e o l d u ğ u i f a d e
edilmektedir.
M e v c u t 19 ü n i v e r s i t e s i n e r a ğ m e n i n ş a a t için bile e ğ i t i m l i e l e m a n b u l u n m a s ı n d a z o r l u k ç e k i l e n
ülke ihtiyaçları T ü r k i y e ' d e k i yatırımcıyı çekmekte, b a ş t a gıda, tekstil, inşaat v e
iletişim
a l a n l a r ı n d a y a t ı r ı m a hız v e r i l d i ğ i g ö r ü l m e k t e d i r .
Sektörler itibariyle yatırımların ve yatırımcı firmaların telkikinde;
- G ı d a S e k t ö r ü ' n d e , E k i n c i l e r H o l d i n g ' i n B a ğ ı m s ı z D e v l e t l e r T o p l u l u ğ u ü l k e l e r i için k u r d u ğ u
Ekpar'ın T ü r k m e n i s t a n ' d a k i şirketi E k t ü r k m e n gıda yatırımlarına ağırlık v e r m e k t e .
Yönetim
Kurulu
Başkan
Yardımcısı Namık
Kemal
Ekinci, Türkmenistan'a
Holding
yerleşmiş
b u l u n m a k t a d ı r . C u m h u r b a ş k a n ı S a p a r m u r a d N i y a z o v ' u n A B D B a ş k a n ı CıHinton ile g ö r ü ş t ü r d ü ğ ü
nakledilmektedir.
E k i n c i l e r t a r a f ı n d a n T ü r k m e n i s t a n ' d a 14 t e s i s i n t e m e l i atılmış o l u p , b u n l a r m a m a , u n , m a k a r ­
n a , et v e t a v u k ç u l u k f a b r i k a l a r ı n ı t e ş k i l e t m e k t e , y a n ı s ı r a k ü ç ü k v e b ü y ü k b a ş d e r i , s o ğ u k h a v a
t e s i s l e r i , ç i v i , t e l f a b r i k a s ı , o t e l , k ü l t ü r m e r k e z i , üç a d e t ç o c u k y u v a s ı v e m i s a f i r h a n e
yatırımlara dahil bulunmaktadır.
de
T ü m y a t ı r ı m t u t a r ı 1 0 7 m i l y o n 3 6 4 bin d o l a r t a h m i n e d i l m e k t e , y ı l d a b i n a d e t T o f a ş o t o m o b i l i
satış p r o j e s i n i n a y r ı c a e l e alındığı b i l d i r i l m e k t e d i r .
Gıda sektöründe Efes Pilsen'in de bira fabrikası kurma girişiminden bahsedilmektedir.
- Tekstil Sektörü yönüyle İstanbul'un Aşkabat Kıpçak'a indiği, C u m h u r b a ş k a n ı Niyazov'un
d o ğ u m y e r i o l a n b u b ö l g e n i n T ü r k i y e ' d e n g i d e n yatırımcılar için d e , T ü r k m e n ' l e r için d e ö n e m l i
görüldüğü tesbit edilmektedir.
P a m u k karşılığı ortaklıklarla Türkiye'nin önde gelen iplikçileri bu bölgede f a b r i k a k u r m a k t a ,
m ü t e ş e b b i s l e r d e n K ö l ü k a i l e s i n i n ş i r k e t i N o r s e l ' ı n , ç u v a l , iplik v e k o n f e k s i y o n
fabrikalarının
t e m e l l e r i n i n a t ı l d ı ğ ı , 5 5 v e 65 m i l y o n d o l a r t u t a r ı n d a k i bu y a t ı r ı m l a r ı n b i n i n ü z e r i n d e i s t i h d a m
sağlayacağı nakledilmekte.
T a m a m ı ö z k a y n a k l a r ı n d a n k a r ş ı l a n a c a k bu f a b r i k a l a r ı n d ı ş ı n d a a y r ı c a üç a d e t s ü p e r m a r k e t
v e her ilde 1 m i l y o n 75 b i n d o l a r a e k m e k fırını a ç a c a k l a r ı d u y u r u l m a k t a d ı r .
Tekstil'in ikinci yatırımı Ortadoğu Tekstil'den görülmekte, 52 milyon dolarlık blucin ve çorap
fabrikası i n ş a edildiği ve İsviçre ve A l m a n teknolojisinin kullanıldığı, s ö z k o n u s u
firmanın
T ü r k m e n i s t a n ' d a i n ş a a t v e b a n k a s e k t ö r ü ile d e i l g i l e n d i ğ i k a y d e d i l m e k t e d i r .
P r o j e l e n d i r i l e n 2 0 iplik f a b r i k a s ı n d a n 11'inin T ü r k l e r t a r a f ı n d a n k u r u l a c a ğ ı
memnuniyetle
müşahade edilmektedir.
- İ l e t i ş i m S e k t ö r ü o l a r a k Koç G r u b u , t r a k t ö r m o n t a j ı f a b r i k a s ı n d a n s o n r a i l e t i ş i m a l a n ı n d a
d a yatırım s a h i b i g ö r ü l m e k t e , Koç o r t a k l ı ğ ı y l a k u r u l a n S i m k o f i r m a s ı n ı n 4 5 0 b i n d o l a r t u t a r ı n d a
bir s a n t r a l h i b e e t t i ğ i n a k l e d i l m e k t e d i r .
901 a b o n e l i k , A n a d o l u tipi kırsal s a n t r a l ı üç g ü n d e i n ş a e d i p , T ü r k m e n i s t a n ' ı d ü n y a y a a ç a n
S i m k o ' n u n 1 0 0 m i l y o n d o l a r l ı k bir de y e n i yatırım s ö z l e ş m e s i i m z a l a d ı ğ ı v e b u f i r m a i h r a c a t ı n ı n ,
g i d e r e k y o ğ u n l a ş a n T ü r k i C u m h u r i y e t l e r e y ö n e l i k i h r a c a t ı n ı n 140 m i l y o n M a r k ' t a n 3 0 0 m i l y o n
Mark'a yükseldiği kaydedilmektedir. Avrupalı rakiplerine rağmen Türkmenistan'ı
kazanan
S i m k o ' n u n s a n t r a l t e s i s l e r i d ı ş ı n d a 15 m i l y o n d o l a r l ı k k a b l o f a b r i k a s ı y a t ı r ı m ı b u l u n d u ğ u v e b u
fabrikayı Türkmen'lerin çalıştıracağı belirtilmektedir.
- T u r i z m ve İnşaat S e k t ö r ü çerçevesinde Üçgen İnşaat'ın 20 milyon d o l a r a 2 4 0 yataklı otel
i n ş a e t m e k t e o l d u ğ u , b ö y l e c e , bu ülkenin en b ü y ü k e k s i k l i k l e r i n d e n olan k a l ı n a c a k
yer
s o r u n u n u n , doğru dürüst hizmet veren tesis konusunun halledileceği nakledilmekte,
Üçgen'in ayrıca bölgede soğuk hava deposu k u r m a y a çalıştığı, Ekinciler'in de otel projesi
üzerinde durduğu ifade edilmektedir.
Metis-Nurol-Yüksel inşaatın oluşturduğu Mensel şirketinin T.C. Büyükelçiliği ve lojmanlarını
ü s t l e n d i ğ i , a y n ı o r t a k l ı ğ ı n 15 m i l y o n d o l a r a T ü r k m e n O t e l i n ş a a t ı n ı d a i k m a l e d e c e ğ i b i l d i r i l m e k ­
tedir.
A l a r k o , İ n g i l i z J o h n L a i n g ve A m e r i k a n L o c k h e d f i r m a s ı ile 82 m i l y o n d o l a r a
havaalanı
y a p ı m ı n ı s ü r d ü r m e k t e , P e n t a - S u m m a i s e , 8,5 m i l y o n d o l a r a m a l o l a c a k c u m h u r b a ş k a n l ı ğ ı k o n u k
evlerini projelendirmektedir.
Turizm
tesislerinin, 1995 yılında Türkmenistanı konaklanabilecek
ülke
durumuna
getirebileceği ve halen güç koşullara ancak dayanabilen Türk girişimcilerine olumsuz ortamın
b e l k i d e bir ş a n s o l d u ğ u g ö r ü ş ü ö n e s ü r ü l m e k t e d i r .
- B a n k a c ı l ı k S e k t ö r ü n d e , Z i r a a t Banl<ası T ü r k m e n i s t a n A g r o p n o m b a n k ile o r t a k bir b a n k a
k u r m u ş b u l u n m a k t a , T ü r k m e n b a n k d a Halk B a n k a s ı ile m u h a b i r l i k a n l a ş m a s ı n a g i t m e k t e d i r .
Ayrıca E k i n c i l e r i n ve Ortadoğu Tekstil'in sanayi grupları içinde dışticaret bankası kurma
girişimlerinden bahsedilmekte, Etibank'ın da bu girişim içinde bulunduğu vurgulanmaktadır.
- P e t r o l v e D o ğ a l g a z k o n u s u n d a ise T ü r k m e n i s t a n ' ı n ö n c e l i k l e bir d o ğ a l g a z ü l k e s i o l d u ğ u
b i l i n m e k t e . O c a k a y ı n d a R u s asıllı bir A B D v a t a n d a ş ı n ı n üç d o ğ a l g a z s a h a s ı n ı i h a l e y e a ç t ı ğ ı v e
T ü r k i y e ' n i n iştirak etmediği bu ihaleyi Amerika'lılar Arjantin'liler ve İngiliz'lerin aldığı
duyurulmaktadır.
K a s ı m a y ı n d a üç y e n i s a h a n ı n d a h a ihale e d i l e c e ğ i v e her b i r i n i n 1.5 m i l y a r d o l a r r e z e r v d e ğ e r i
b u l u n d u ğ u bildirilmekte, Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı araştırmalarının d a s ü r d ü ğ ü nak­
ledilmektedir.
Türk firmalarından
bu s a h a d a BDT'da yatırımları b u l u n a n
Pet H o l d i n g ' i n
anlaşması
b u l u n m a k t a d ı r . G a m a ile b i r l i k t e G a s t r o m f i r m a s ı n ı n H a z a r D e n i z i ' n d e sıvı d o ğ a l g a z
üretip,
A v r u p a ' y a d o ğ r u d a n i h r a ç e t m e p r o j e l e r i de b u l u n m a k t a , S T F A ' d a b u d o ğ a l g a z e l e k t r i k s a n t r a l ı
tevzi v e y e n i l e m e projesinde yer almaktadır.
IV.
PİYASA
4.1. Piyasanın
Türkmenistan'da
Yapısı
serbest piyasa ekonomisine
geçiş
sürecinin
lienüz
başlangıcmda
bulunulmaktadır.
Bu s e b e p l e batı sisteminin kurum ve kuruluşları henüz tesis edilememiştir.
İthalat v e ihracatın t ü m ü n e yakını resmi kuruluşlar ve devlete ait fabrikalar
tarafından
yapılmaktadır.
İ t h a l a t v e i h r a c a t l i s a n s ı a l a b i l e n ö z e l k i ş i l e r ise g e r e k d ö v i z y e t e r s i z l i ğ i , g e r e k s e b ü r o k r a t i k
rahatsızlıklar ve g ü m r ü k engeli nedeniyle ve en önemlisi bankacılık sisteminin
kurulamayışı
n e d e n i y l e dış t i c a r e t i ş l e m l e r i n d e k ı s a z a m a n d a n e t i c e y e u l a ş a m a m a k t a d ı r .
T ü k e t i m e ilişkin ithalat k o n u s u , resmi makamların özenle üzerinde d u r d u ğ u k o n u o l u p , zaruri
i h t i y a ç m a d d e l e r i için g e r e k t a k a s ş e k l i , g e r e k s e d i ğ e r u l u s l a r a r a s ı i t h a l a t ş e k i l l e r i y l e a l ı m , kısa
z a m a n d a n e t i c e l e n d i r i l m e k l e b e r a b e r , y i n e d e ü l k e de y o k l u k v e k a r a b o r s a h a k i m b u l u n m a k t a d ı r .
T ü k e t i m m a l l a r ı n ı n h a l k a i n t i k a l i , d e v l e t v e y a ö z e l ş a h ı s l a r a ait o l m a k l a b e r a b e r ,
kontrol
altında bulunan "Magazin"ler vasıtasıyla olmaktadır.
H a m m a d d e , a r a m a l l a r ı ise h e r h a n g i bir a r a c ı o l m a k s ı z ı n d o ğ r u d a n i h t i y a ç m a h a l l i n e i n t i k a l
ettirilmektedir.
Halkın s e b z e - m e y v e ve diğer küçük ihtiyaçlarını karşılayabilecekleri
sabit
pazarlar
b u l u n m a k t a d ı r . K ö y l ü l e r b u r a l a r d a ü r ü n l e r i n i r a h a t l ı k l a p a z a r l a y a b i l d i k l e r i g i b i , s e y y a r satıcı
h ü v i y e t i n d e k i ş i l e r c e d e b e l i r l i y e r l e r d e satış y a p ı l a b i l m e k t e d i r .
A ş k a b a d ' d a a l ı ş - v e r i ş k u y r u k l a r ı g ö r ü l m e m e k l e b e r a b e r , y o k l u k v e i h t i y a ç h e r ş e k l i y l e his­
s e d i l m e k t e , misal olarak çay ekseriyetle kuru üzümle içilmektedir.
4.2. Dağıtım
Kanalları
İthalatı g e r e k devlet eliyle, gerekse özel firmalar vasıtasıyle gerçekletirilen tüketim malları
v e y a devlet kurumları tarafından üretilen emteaların dağıtımı,
- T ü r k m e n i s t a n İstihlak Kooperatifleri,
- T ü r k m e n i s t a n Dış T i c a r e t K u r u l u ş u ,
- T ü k m e n i s t a n Ticaret Bakanlığı ve diğer bakanlıklar tarafından icra edilmektedir.
R e s m i t i c a r i k u r u l u ş l a r a i n t i k a l e d e n m a l l a r , ü l k e n i n her t a r a f ı n d a a y n ı f i y a t v e e v s a f t a o l m a k
üzere sadece bu kuruluşlarca satılabilmektedir.
T i c a r i m a l s i r k ü l a s y o n u n d a en ö n e m l i k u r u m , ülke ç a p ı n d a en ü c r a y e r e k a d a r u z a n a b i l e n
İstihlak Kooperatifleridir.
Bu k o o p e r a t i f l e r
her kesimin ihtiyacını ü r e t i m
merkezlerinden
t o p l a y a r a k k a r ş ı l a m a k t a d ı r . Bu k o o p e r a t i f l e r y i n e B a k a n l ı ğ ı n m ü s a a d e s i y l e d a h a z i y a d e k a r ş ı l ı k l ı
t i c a r e t s i s t e m i y l e i t h a l a t y a p a b i l m e k t e v e bu i t h a l a t ı k ı s a z a m a n d a g e r ç e k l e ş t i r e b i l m e k t e d i r .
S ö z k o n u s u k o o p e r a t i f m u b a y a a v e y a ithal e t t i ğ i m a l l a r ı s a d e c e k e n d i m a ğ a z a l a r ı n d a s a t a b i l ­
mektedir.
T ü r k m e n i s t a n Dış T i c a r e t K u r u l u ş u ise ö z e l k i ş i v e f i r m a l a r için g e r e k l i m a l l a r ı k o m i s y o n
karşılığı ithal e d e b i l m e k t e ve ihracatını g e r ç e k l e ş t i r m e k t e , bu kanalla dış ticaret işlemleri d a h a
rahat y ü r ü t ü l m e k l e beraber maliyet ve suistimal durumu kuruma gölge d ü ş ü r m e k t e d i r .
T ü m dış t i c a r e t
yapılmaktadır.
işlemleri
BDT içinde
Ruble, diğer ülkelerle
serbest döviz
cinsiyle
A y r ı c a t u r i s t i k m a ğ a z a l a r d a s a d e c e d ö v i z l e y a b a n c ı l a r a s u n u l a n m a l l a r b u l u n m a k t a , bu
mağazalar resmi ticari kuruluş olarak sadece turistik özelliği olan yerlerde faaliyet
göstermektedir.
4.3. Satış
Kanalları
S a t ı ş i ş l e m l e r i C o m m e r c i a l adlı m a ğ a z a l a r v e y a M a g a z i n a d ı v e r i l e n m ü e s e s e l e r t a r a f ı n d a n
yapılmakta, b u n u n yanında Sun ve Gun olarak isimlendirilen süper market tipinde
büyük
m a ğ a z a l a r d a a l ı ş - v e r i ş p i y a s a s ı n d a farklı bir g ö r ü n ü m y a r a t m a k t a d ı r .
Yerli üretim olarak tüketim ve ihtiyaç malzemeleri fiyatları çok ucuz olarak halka intikal
e t m e k t e , m i s a l o l a r a k , bir d o l a r 1 5 0 R u b l e o l a r a k d ü ş ü n ü l ü r s e , T ü r k m e n i s t a n ' d a 1 litre b e n z i n
6 R u b l e , 1 e k m e k 1.5 R u b l e , 1 K g . et 8 R u b l e , s e b z e f i y a t l a r ı o r t a l a m a 4 - 5 R u b l e ' d i r .
1 9 9 3 M a r t a y ı n d a 1 d o l a r 6 0 0 R u b l e ' y e y ü k s e l m e s i n e r a ğ m e n f i y a t l a r d a k i artış y ü z d e y ü z
oranında görülmektedir.
Giyim e ş y a s ı ve beyaz e ş y a fiyatları gelir düzeylerine nazaran pahalı g ö r ü l m e k l e beraber
b u z d o l a b ı e n p a h a l ı m a r k a i t i b a r i y l e 1 2 0 d o l a r , ç a m a ş ı r m a k i n e s i 1 5 0 d o l a r , bir a d e t d o l u v i d e o
kaset 2 dolar civarındadır.
Bu fiyatlar itibariyle yabancı sermaye intikaliyle kurulacak ortaklıklar ve yapılacak üretimin
s a t ı ş ı n d a n a s ı l bir fiyat p o l i t i k a s ı n ı n u y g u l a n a b i l e c e ğ i d ü ş ü n d ü r ü c ü d ü r .
Ü r e t i m i n h e r t ü r l ü s ü n ü n b e l i r l i bir k ı s m ı , g e r e k t a r l a d a n v e ç i f t l i k t e n o l s u n , g e r e k s e
f a b r i k a s y o n o l s u n d e v l e t e t e s l i m m e c b u r i y e t i o l m a k l a b e r a b e r , el a l t ı n d a n k a ç ı r ı l a n v e el a l t ı n d a n
s a t ı l a n m a l l a r a y r ı bir p a z a r o l u ş t u r m a k t a , b ö y l e c e k a r a b o r s a a d e t a t e s c i l e d i l m i ş bir t i c a r i s i s t e m
olmaktadır.
4.4. S e r b e s t Piyasa D ü ş ü n c e ve
Projeleri
T ü r k m e n i s t a n ' d a s e r b e s t p i y a s a y a g e ç i ş için ş o k t e d b i r l e r a l ı n m a s ı d ü ş ü n ü l d ü ğ ü v e bu
g e ç i ş i n 10 yıllık bir z a m a n a i h t i y a ç g ö s t e r d i ğ i i f a d e e d i l m e k t e d i r .
H a l e n y ü z d e 7 0 d ı ş a b a ğ ı m l ı bir t i c a r i p o l i t i k a l a r ı m e v c u t o l u p , tahılın y ü z d e 5 0 ' s i
ithal
e d i l m e k t e , g i y i m v e k o n f e k s i y o n d a d a a y n ı o r a n d a bir bağımlılık t e s b i t e d i l m e k t e d i r .
T a r ı m s e k t ö r ü n ü n g e l i ş i m i için üç yıllık bir p r o g r a m h a z ı r l a n d ı ğ ı v e h e d e f i n k e n d i k e n d i n e
yeterlilik olduğu belirtilmekte, özellikle pamuğun bizzat işlenmesi öngörülmektedir.
A ş k a b a t ' t a bir nakliye merkezi kurulacağı ve Glasnavost unvanının kaldırılacağı ifade edil­
mektedir.
M e v c u t 11 t r i l y o n m e t r e k ü p d o ğ a l g a z v e 7 0 0 m i l y o n t o n l u k p e t r o l r e z e r v i n i n e n v e r i m l i ş e k i l d e
işlenebilmesi amaçlanmakta, özel program geliştirilmektedir.
Program
n e t i c e s i yıllık
petrol
ü r e t i m i n i n 5.5 m i l y o n t o n a ç ı k a r ı l a c a ğ ı t a h m i n e d i l m e k t e d i r .
Y i n e p r o j e k a p s a m ı n d a , h a l e n iplik s a n a y i i n d e a n c a k % 3.5 o r a n ı n d a k u l l a n ı l a n p a m u ğ u n
1 9 9 5 y ı l ı n a k a d a r y ü z d e 2 5 o r a n ı n a y ü k s e l t i l m e s i de b u l u n m a k t a , h e d e f i n 1 . 3 0 0 . 0 0 0 ton/yıllık
ç e k i r d e k l i p a m u k ü r e t i m i y l e , 5 0 0 b i n t o n lif p a m u ğ a u l a ş ı m o l d u ğ u k a y d e d i l m e k t e d i r .
Pamuk,
ipek ve deri işleme alanlarmda yüzlerce
anlaşma aktedildiği fakat
büyük
çoğunluğunun henüz hayatiyet kazanmadığı nakledilmektedir.
H a l e n 15 m i l y a r K W c i v a r ı n d a ü r e t i l e n e l e k t r i k e n e r j i s i n i n 5 m i l y a r K W ' ı
Kazakistan'a
s a t ı l m a k t a o l u p ü r e t i m i n iki k a t ı n a ç ı k a r ı l m a s ı n ı n p l a n l a n d ı ğ ı .
Y i n e p r o j e d a h i l i n d e H a z a r kıyısında 2 4 0 b i n hektarlık a l a n d a n a r e n c i y e
yetiştirilmesinin
p l a n l a n d ı ğ ı , k i m y e v i m a d d e , k r o m , k ü k ü r t v e tuz k a y n a k l a r ı n ı n i ş l e t i m e s i v e h a l e n m e v c u t 5.5
m i l y o n k ü ç ü k b a ş h a y v a n varlığının artırılmasının ö n e m l i k o n u l a r i ç i n d e b u l u n d u ğ u i f a d e e d i l mektedFr.
Y a s a l a r dahilinde k a m u ve özel sektör rekabetinin sağlanmasının i s t e n d i ğ i , ithalat ve ihracat­
t a n z i y a d e y a b a n c ı s e r m a y e ortaklığının a r z u l a n d ı ğ ı ve ü r e t i m artışının b u y o l l a t e m i n i n i n t e r c i h
edildiği nakledilmektedir.
JV yatırımı nisbetinde üretim sağlanıncaya kadar vergi muafiyetinin mevcut o l d u ğ u , bilahare
s a d e c e y ü z d e 3 0 v e r g i y e t a b i t u t u l a c a ğ ı , y a b a a c ı ^ e r m a y e d a r l a r a ilk e t a p t a nakledilmekle^ d i k k a t
çekilmek istenmekte, petrol, doğalgaz ve pamuk konusunda geniş teşviklerle sermaye trans­
ferine çalışılmaktadır.
En ö n e m l i p r o j e l e r i n d e n birisinin de İran üzerinden T ü r k i y e ' y e d o ğ a l g a z
sevkiyatı ve
d e m i r y o l u n u n y i n e İran ü z e r i n d e n T ü r k i y e ' y e b a ğ l a n m a s ı o l d u ğ u g ö r ü l m e k t e d i r .
Bu a r a d a dış ticarette Barter'den ziyade Kliring sisteminin kendilerine d a h a uygun geleceği
duyurulmaktadır.
P i y a s a d a 1 9 9 2 yılı H a z i r a n a y ı n d a t e s b i t e d i l e n bazı m a l l a r ı n f i y a t l a r ı v e m e n ş e i
aşağıda
ö r n e k o l a r a k v e r i l m e k t e o l u p , bu f i y a t l a r 1 9 9 3 M a r t a y ı n d a iki m i s l i n e y ü k s e l m i ş b u l u n m a k t a d ı r .
Fiyatı/Ruble
Cinsi
Menşei
3.385
Çin malı
2.779 - 2.587
Çekoslavakya
Erkek Gömleği
690
Pakistan
Erkek Gömleği
501
Erkek Gömleği
Erkek Ayakkabısı
Erkek Ayakkabısı
211 - 2 5 0
Rus
Türkmen
Erkek Deri Mont
5.175
Çin malı
Erkek Pantolon
810
Litvanya
104 - 9 0 3
Türkmen
2.080
Türkmen
197
Türkmen
Bayan Bluz
1.518
Bayan Takım
1.188
Çin malı
Rus malı
Bayan Kazak
2.440
Avusturya
Erkek Pantolon
Takım Elbise
Tişört
4 . 5 . T ü r k i y e - T ü r k m e n i s t a n A r a s ı n d a 1 9 9 2 Yılı İlk Altı A y l ı k D ı ş T i c a r e t e
Konu
Mallar
1992 yılına gelinceye kadar, Türkmenistan'la olan ticari işlemlerin Sovyetler
Birliği ile
m ü ş t e r e k kayıt altında b u l u n u ş u nedeniyle, bu ülkeye has ithalat ve ihracatın mal ve değer
olarak sağlıklı tesbiti m ü m k ü n olmamıştır.
1 9 9 2 y ı l ı y l a b e r a b e r m ü n f e r i t kayıt s i s t e m i n i n b a ş l a m a s ı , b u n d a n b ö y l e s ü r e c e k g e l i ş m e l e r i n
sağlıklı takibini sağlayabilecektir.
D e v l e t İ s t a t i s t i k E n s t i t ü s ü ' n ü n ilk altı aylık v e r i l e r i , T ü r k i y e - T ü r K m e n i s t a n d ı ş t i c a r e t h a c m i n i n
s a d e c e 2 m i l y o n 7 9 5 . 6 bin d o l a r d a n i b a r e t o l d u ğ u n u g ö s t e r m e k t e d i r v e b u y e k û n u n 1 m i l y o n
1 2 2 b i n d o l a r ı i t h a l a t ı m ı z ı 1 m i l y o n 6 7 4 b i n d o l a r ı d a bu ü l k e y e o l a n i h r a c a t ı m ı z ı s e r g i l e m e k t e d i r .
A y r ı c a H a z i n e v e Dış T i c a r e t M ü s t e ş a r l ı ğ ı ' n c a 9 m i l y o n 150 bin d o l a r l ı k B a r t e r M ü s a a d e s i
v e r i l d i ğ i t e s b i t e d i l m e k l e b e r a b e r , b u m ü s a a d e n i n ne k a d a r ı n ı n g e r ç e k l e ş t i ğ i n e d a i r h e n ü z
i s t a t i s t i k i bir b i l g i m e v c u t d e ğ i l d i r .
T ü r k m e n i s t a n ' d a k i b ü r o k r a t i k e n g e l l e r i n bu s i s t e m l e y a p ı l a c a k t i c a r e t i z o r l a d ı ğ ı , d o l a y ı s ı y l e
alınan müsaadelerin kullanılamadığı genel kanaat olarak söylenebilir.
T ü r k m e n i s t a n ' d a n 1 9 9 2 yılının îlk 6 a y ı i ç i n d e y a p ı l a n i t h a l a t 6 k a l e m d e n m ü t e ş e k k i l o l u p c i n s
olarak bağırsak, deri ve p a m u k t a n ibarettir.
İki k a l e m l i k p a m u k i t h a l a t ı 1 m i l y o n 18 b i n d o l a r t u t m a k t a , b a ğ ı r s a k v e d e r i i t h a l a t ı d a 1 m i l y o n
35 bin dolar seviyesinde görülmektedir. İhracatımız k o n u s u n a gelince;
A l t ı a y l ı k v e 1 m i l y o n 6 7 3 bin 5 4 6 d o l a r l ı k d e ğ e r i ç i n d e e n y ü k s e k iki k a l e m s a t ı ş , 7 3 7 . 7 d o l a r l ı k
ön d a b a k l a m a yapılmış koyun-kuzu derisi bulunmakta, bunu 662.4 bin dolarlık
haşarat
öldürücüleri ihracatı takip etmektedir.
T a k i b e n 7 9 b i n d o l a r l ı k s e n t e t i k e l y a f , 60 bin d o l a r l ı k p l a s t i k k a p l a m a l a r , 3 8 b i n d o l a r h k k a z a k
ve k o n f e k s i y o n ihracatımız bulunmaktadır.
Diğer küçük kalemleri de konfeksiyon çeşitleri, aksesuar, deriden m a m u l çanta ve kemer
ç e ş i t l e r i , h a l ı , k a d i f e p e l ü ş , iç g i y s i l e r y e m e k d o l a p l a r ı , c a m a y n a l a r v s . t e ş k i l e t m e k t e d i r .
K e n d i k e n d i n e y e t e r l i l i k p r e n s i b i n i n ağır b a s t ı ğ ı dış t i c a r e t p o l i t i k a s ı n d a v e o r t a k
t e ş e b b ü s ü n d e başarının uzun z a m a n a ihtiyaç göstereceği tahmin edilmektedir.
üretim
V.KANUNLAR
5 . 1 . T ü r k m e n i s t a n Dış Ekonomik Faaliyetleri Hakkında
Kanun
Türkmenistan Devleti Kanunu
İ ş b u K a n u n dış e k o n o m i k f a a l i y e t l e r i a l a n ı n d a , T ü r k m e n i s t a n ' d a k i dış e k o n o m i k f a a l i y e t l e r i n e
d a i r b a ş l ı c a i l k e l e r i n i v e h u k u k i k u r a l l a r ı n ı v e d e T ü r k m e n i s t a n ' d a b u l u n a n b u h u s u s l a r l a ilgili
d e v l e t y ö n e t m e l i k l e r i n i v e d e v l e t r e s m i k u r u l u ş l a r ı n ı n y e t k i l e r i n i tarif e d e r .
M e v c u t k a n u n , her t ü r l ü v e ç e ş i t t e k i dış e k o n o m i k f a a l i y e t i k a p s a r .
Madde
1 . Dış e k o n o m i k f a a l i y e t l e r
T ü r k m e n i s t a n ' d a k i dış e k o n o m i k f a a l i y e t l e r , y a b a n c ı ü l k e l e r l e , o n l a r ı n g e r ç e k v e t ü z e l k i ş i l e r i
v e d e u l u s l a r a r a s ı k u r u l u ş l a r l a dış ekonomik işbirliğini k u r m a y a ve g e l i ş t i r m e y e
yönelik,
T ü r k m e n i s t a n ' ı n d e v l e t r e s m i d a i r e l e r i ile g e r ç e k v e t ü z e l k i ş i l e r i n f i i l l e r i n i i ç i n e a l a n e y l e m l e r i n
tümünü kapsar.
M a d d e 2 . Dış e k o n o m i k f a a l i y e t l e r a l a n ı n d a , T ü r k m e n i s t a n ' ı n y a b a n c ı d e v l e t l e r l e o l a n
ilişkilerinin ana prensipleri
T ü r k m e n i s t a n , dış e k o n o m i k f a a l i y e t l e r i n i a ş a ğ ı d a k i e s a s l a r d a h i l i n d e y ü r ü t ü r :
T ü m devletler, bunların gerçek ve tüzel kişileri, uluslararası k u r u l u ş l a r l a karşılıklı yararlı
işbirliği esasına göre;
Tarafların eşitliği esasına göre;
Dış e k o n o m i k i l i ş k i l e r k o n u s u n d a , t a r a f l a r a r a s ı n d a b i r b i r i n i n iç i ş l e r i n e k a r ı ş m a m a e s a s ı n a
göre;
Y a b a n c ı devletler ve uluslararası kuruluşlarla yapılan anlaşmalar ç e r ç e v e s i n d e kabul edilen
karşılıklı yükümlülüklerin yerine getirilmesi esasına göre;
Diğer, genel olarak kabul gören uluslararası kurallar, tüzükler ve k o ş u l l a r a göre.
M a d d e 3. Dış e k o n o m i k f a a l i y e t l e r k o n u s u n d a k a n u n l a r ı n d ü z e n l e n m e s i
T ü r k m e n i s t a n ' d a k i dış e k o n o m i k f a a l i y e t l e r , i ş b u k a n u n l a ,
Türkmenistan'ın uluslararası anlaşmalarıyla, işbu kanunla.
U l u s l a r a r a s ı k u r a l v e t ü z ü k l e r i n e aykırı d ü ş m e y e n , T ü r k m e n i s t a n ' ı n d i ğ e r k a n u n l a r ı ile
düzenlenir.
M a d d e 4. Dış e k o n o m i k f a a l i y e t l e r i y l e ilgili d e v l e t y ö n e t m e l i k l e r i
D e v l e t i n dış e k o n o m i k f a a l i y e t l e r i ile ilgili y ö n e t m e l i k l e r i a ş a ğ ı d a k i l e r i k a p s a r :
Dış e k o n o m i k f a a l i y e t l e r e i ş t i r a k e d e n l e r i n t e s c i l e d i l m e s i ;
Devlet sınırlarından taşınan maların ve diğer menkullerin beyan e d i l m e s i ;
M a m u l l e r i n ( i ş l e r , h i z m e t l e r ) i h r a ç v e ithali ile ilgili r e s m i i ş l e m l e r ;
Dış e k o n o m i k f a a l i y e t l e r i n f i i l e n d ü z e n l e n m e s i ile ilgili m e v z u a t .
Y u k a r ı d a belirtilen d ü z e n l e m e şekli, doğrudan sınai, bilimsel-teknik v e kültürel ilişkiler, sahil
v e sınır t i c a r e t i , m a l d e ğ i ş - t o k u ş f a a l i y e t l e r i v e d e dış e k o n o m i k f a a l i y e t l e r i n e i ş t i r a k e d e n h e r k e s
d a h i l o l m a k ü z e r e h e r t ü r l ü dış e k o n o m i k f a a l i y e t i içine alır.
M a d d e 5. D ı ş e k o n o m i k f a a l i y e t l e r i n d ü z e n l e n m e s i n d e y e t k i l i m e r c i l e r v e
hükümet dairelerinin sorumluluğu
H ü k ü m e t i n d ı ş e k o n o m i k f a a l i y e t l e r l e ilgili o l a r a k y a p t ı ğ ı d ü z e n l e m e l e r T ü r k m e n i s t a n ' ı n Dış
E k o n o m i k İ l i ş k i l e r l e ilgili D e v l e t K o m i t e s i , T ü r k m e n i s t a n ' ı n M a l i y e B a k a n l ı ğ ı v e T ü r k m e n i s t a n
k a n u n l a r ı n ı n t a y i n i , d i ğ e r m e r c i l e r t a r a f ı n d a n y ü r ü t ü l ü r . Bu m e r c i l e r i n . Dış E k o n o m i k İ l i ş k i l e r i n
düzenlenmesi
konusundaki
yetkileri, oturmuş
prosedürlere
uygun olarak
onaylanmış
T ü r k m e n i s t a n ' ı n kanunları ve onların hükümleri tarafından tarif edilmektedir. Devlet mercilerinin
v e y e t k i l i l e r i n i n , dış e k o n o m i k f a a l i y e t l e r i n e i ş t i r a k e d e n l e r e m ü d a h a l e s i n e m ü s a a d e e d i l m e z .
M a d d e 6. D ı ş E k o n o m i k f a a l i y e t l e r i n e k o n u o l a n n e s n e l e r
T ü r k m e n i s t a n ' d a a ş a ğ ı d a k i l e r i n dış e k o n o m i k f a a l i y e t l e r i n e k o n u o l d u ğ u k a b u l e d i l i r : H e r t ü r l ü
kaynak, ulusal ekonominin tüm dallarında ve alanlarında üretilen mal ve hizmetler, e s h a m ve
tahvilat, bilimsel teknik ürünler, manevi ve diğer değerler. Türkmenistan kanunlarına
uygun
olarak dış e k o n o m i k faaliyetlerinde kullanılması yasaklananlar bunların dışında tutulur.
M a d d e 7. D ı ş E k o n o m i k f a a l i y e t l e r d e b u l u n a n kişiler
M i l l i y e t ç e ş i t l e r i n e b a k ı l m a k s ı z ı n , T ü r k m e n i s t a n ' d a dış e k o n o m i k f a a l i y e t l e r d e
k i ş i l e r i n ş u n l a r o l d u ğ u k a b u l edilir: T ü r k m e n i s t a n t o p r a ğ ı ü z e r i n d e v e y a y a b a n c ı
bulunan
ülkelerde
f a a l i y e t g ö s t e r e n v e dış e k o n o m i k i l i ş k i l e r e i ş t i r a k e d e n o l a r a k T ü r k m e n i s t a n ' d a t e s c i l e d i l m i ş
bulunan y a b a n c ı , uluslararası kuruluşlar dahil olmak üzere, gerçek ve tüzel kişiler.
M a d d e 8. D ı ş E k o n o m i k f a a l i y e t l e r d e b u l u n a n k i ş i l e r i n h a k l a r ı
M i l l i y e t l e r i n t ü r ü v e dış e k o n o m i k f a a l i y e t l e r i n c i n s i ne o l u r s a o l s u n , dış e k o n o m i k f a a l i y e t ­
lerde bulunanların t ü m ü , bu faaliyetlerin gerçekleştirilmesi konusunda eşit haklara sahiptirler.
Dış e k o n o m i k f a a l i y e t t e b u l u n a n her bir k i ş i , c a r i k a n u n l a r d a i r e s i n d e , dış e k o n o m i k f a a l i y e t ­
l e r i n i n g e r ç e k l e ş m e s i n i t e m i n e n , dış e k o n o m i k i l i ş k i l e r e i s t e d i ğ i t ü r d e , ş e k i l d e v e i s t i k a m e t t e
iştirak etmeye
s e r b e s t ç e k a r a r v e r m e , t a k d i r i k e n d i s i n e ait o l m a k ü z e r e , o n a y l a n m ı ş
bir
p r o s e d ü r e g ö r e , bir a n l a ş m a e s a s ı ü z e r i n d e n v e y a d a h e r h a n g i d i ğ e r bir t a z m i n e d i c i v e y a
b e d e l s i z e s a s ü z e r i n d e n g e r ç e k v e t ü z e l k i ş i l e r i dış e k o n o m i k f a a l i y e t l e r e d a h i l e t m e h a k k ı n a
sahiptir.
Dış e k o n o m i k f a a l i y e t l e r d e b u l u n a n k i ş i l e r , T ü r k m e n i s t a n ' d a b u l u n a n b a n k a l a r v e y a y a b a n c ı
bankalar nezdinde hesaplar açma yetkisine sahiptirler.
Y a b a n c ı d ö v i z ş e k l i n d e o l a n l a r d a h i l o l m a k ü z e r e , dış e k o n o m i k f a a l i y e t l e r d e
k i ş i l e r i n k a r l a r ı , v e r g i l e r i n ö d e n m e s i n d e n s o n r a , o n l a r ı n t a s a r r u f u n a bırakılır.
bulunan
Dış e k o n o m i k f a a l i y e t l e r d e b u l u n a n k i ş i l e r i n k a r a r ı u y a r ı n c a , m ü l k l e r k o n u s u n d a k i h a k l a r ı ,
b u n l a r ı n k u l l a n ı m v e d e dış e k o n o m i k f a a l i y e t l e r i n s o n u ç l a r ı n ı y ö n l e n d i r m e h a k l a r ı , k a n u n l a
b e l i r l e n e n bir p r o s e d ü r u y a r ı n c a , d i ğ e r g e r ç e k v e y a t ü z e l k i ş i l e r e d e v r e d i l e b i l i r v e y a e m a n e t
edilebilir. Y u k a r ı d a belirtilen hakların devri konusunda tarafların birbirleriyle olan
ilişkileri
anlaşmalar (mukaveleler) uyarınca düzenlenir.
M a d d e 9. Dış E k o n o m i k faaliyetlerde b u l u n a n kişilerin y ü k ü m l ü l ü k l e r i
Dış E k o n o m i k f a a l i y e t l e r d e b u l u n a n l a r a ş a ğ ı d a k i l e r i y a p m a k z o r u n d a d ı r l a r :
Üretim v e y a diğer faaliyetleri, Türkmenistan toprağı üzerinde geçerli kanunlar ve
diğer
k u r a l l a r ile g e n e l o l a r a k k a b u l e d i l e n k u r a l v e y ö n e t m e l i k l e r u y a r ı n c a g e r ç e k l e ş t i r m e k ;
K e n d i l e r i n i , o n a y l a n m ı ş bir d ü z e n l e m e i l e , dış e k o n o m i k i l i ş k i l e r i n e i ş t i r a k e d e n
kimseler
o l a r a k t e s c i l e t t i r m e l e r i v e dış e k o n o m i k f a a l i y e t l e r i n i d ü z e n l e y e n d e v l e t m e r c i l e r i n e m u h a s e b e
kayıtlarını ve istatistiksel hesaplarını göstermeleri;
Sağlık-temizlik, ekolojik, sismik ve diğer şartlara uymak bakımmdan bilirkişi kararlarını talep
etmek ve uluslararası işbirliği alanında yürütülen araştırmalar ve projeler istemek.
T ü r k m e n i s t a n B a k a n l a r K u r u l u n u n t e s p i t ettiği dış e k o n o m i k f a a l i y e t l e r i n i n ç e ş i t l i ş e k i l l e r i n i n
gerçekleştirilmesine dair lisans sahibi olmak.
M a d d e 1 0 . Dış E k o n o m i k f a a i i y e t i e r d e b u l u n a n k i ş i l e r e a i t h a k v e ç ı k a r l a r ı n g a r a n t i
edilmesi
T ü r k m e n i s t a n , dış e k o n o m i k faaliyetlerde b u l u n a n kişilerin hak v e h u k u k i
çıkarlarının
korunacağını garanti eder.
Dış e k o n o m i k f a a l i y e t l e r e i ş t i r a k e d e n l e r e ait m ü l k l e r i n d e v l e t l e ş t i r i l m e s i n e m ü s a a d e e d i l ­
mez.
D e v l e t m e r c i l e r i ile b u n l a r ı n y e t k i l i l e r i n i n , k a n u n d a ö n g ö r ü l e n d u r u m l a r d ı ş ı n d a , d ı ş e k o n o m i k
faaliyetlerde bulunan kimselerin haklarını kısıtlamaya hakları yoktur.
Dış e k o n o m i k f a a l i y e t l e r d e b u l u n a n l a r ı n d e v l e t m e r c i l e r i n e v e r d i ğ i z a r a r l a r , o n l a r t a r a f ı n d a n
tazmin edilecektir.
•Madde 1 1 . Dış E k o n o m i k f a a i i y e t i e r d e b u l u n a n k i ş i l e r i n s o r u m l u l u k l a r ı
T ü r k m e n i s t a n , dış e k o n o m i k f a a l i y e t l e r d e b u l u n a n k i ş i l e r i n y ü k ü m l ü l ü k l e r i k o n u s u n d a bir
sorumluluk
taşımaz.
Dış e k o n o m i k f a a l i y e t l e r d e
bulunan
kişiler
de,
Türkmenistan'ın
y ü k ü m l ü l ü k l e r i k o n u s u n d a bir s o r u m l u l u k t a ş ı m a z l a r .
A k i t s e l y ü k ü m l ü l ü k l e r e r i a y e t e d i l m e m e s i n d e n m ü t e v e l l i t , dış e k o n o m i k f a a l i y e t l e r d e b u l u n a n
k ş i l e r , k a n u n v e a n l a ş m a l a r ı n ö n g ö r d ü ğ ü , m ü l k l e ilgili v e d i ğ e r t ü r d e n s o r u m l u l u k l a r t a ş ı r l a r .
K a n u n v e y a a n l a ş m a a k s i n e bir h ü k ü m b e l i r t m e d i k ç e , a n l a ş m a h ü k ü m l e r i n i n i h l a l i d o l a y ı s ı y l a
p a r a c e z a s ı n ı n ö d e n m e s i v e z a r a r l a r ı n t a z m i n e d i l m i ş o l m a s ı k e y f i y e t i , h e r h a n g i bir t a r a f ı
yükümlülüklerini yerine getirme zorunluluğundan kurtarmaz.
M a d d e 1 2 . Dış E k o n o m i k f a a l i y e t l e r d e b u l u n a n l a r ı n f a a l i y e t l e r i n i n a s k ı y a a l ı n m a s ı v e
bunlara son verilmesi
İ ş b u k a n u n u n 7 s a y ı l ı m a d d e s i n d e b e l i r t i l e n , dış e k o n o m i k f a a l i y e t l e r d e b u l u n a n k i ş i l e r i n
f a a l i y e t l e r i , a ş a ğ ı d a k i d u r u m l a r d a , T ü r k m e n i s t a n ' ı n Dış E k o n o m i k İ l i ş k i l e r l e ilgili D e v l e t K o m i t e s i
v e M a l i y e B a k a n l ı ğ ı t a r a f ı n d a n a s k ı y a alınabilir:
T ü r k m e n i s t a n ' ı n dış e k o n o m i k f a a l i y e t l e r l e ilgili k a n u n l a r ı n ı n i h l a l e d i l m e s i , T ü r k m e n i s t a n ' ı n
u l u s l a r a r a s ı a n l a ş m a l a r ı n d a y e r a l a n ş a r t l a r a r i a y e t e d i l m e m e s i v e dış ü l k e l e r d e
geçerli
k a n u n l a r ı n ihlal e d i l m e s i v e a r d ı n d a n T ü r k m e n i s t a n a l e y h i n e e k o n o m i k v e p o l i t i k z a r a r l a r a s e b e p
olunması.
İhracat ve İthalat malları k o n u s u n d a k i yükümlülüklerin yerine g e t i r i l m e m e s i ;
Dış e k o n o m i k i ş l e m l e r i n i n g e r ç e k l e ş t i r i l m e s i y l e ardından k a n u n i k a p a s i t e l e r i n i n ihlal e d i l m e s i ;
İlanlarda, g ü m r ü k t e , döviz-mali ve tescil belgelerinde bilerekten yanlış bilgiler v e r i l m e s i .
Askıya alma kararı, bu kararı gerektiren nedenlerin ortadan kalkması üzerine, değiştirilebilir
v e y a iptal edilebilir.
T ü r k m e n i s t a n , k a n u n l a r ı n ihlal e d i l m e s i d u r u m u n d a , iflas h a l i n d e , T ü r k m e n i s t a n ' ı n B a k a n l a r
K u r u l u n u n t e s p i t e t t i ğ i d i ğ e r n e d e n l e r d o l a y ı s ı y l a , dış e k o n o m i k f a a l i y e t l e r d e b u l u n a n k i ş i l e r i n
dış e k o n o m i k faaliyetleri müstakilen veya m a h k e m e kararına uygun ş e k i l d e askıya alınabilir.
M a d d e 1 3 . İhtilafların halli
T ü r k m e n i s t a n ' d a d ı ş e k o n o m i k f a a l i y e t l e r d e b u l u n a n k i ş i l e r ile d e v l e t m e r c i l e r i ile y e t k i l i
d a i r e l e r i a r a s ı n d a k i v e d e dış e k o n o m i k f a a l i y e t l e r d e b u l u n a n k i ş i l e r i n k e n d i
ihtilafları, mukavelelerde
ve a n l a ş m a l a r d a b a ş k a şekilde ö n g ö r ü l m e d i ğ i
T ü r k m e n i s t a n m a h k e m e l e r i t a r a f ı n d a n halledilir.
İşbu k a n u n , basında yayınlanması tarihinden itibaren yürürlüğe girer.
T Ü R K M E N İ S T A N DEVLET BAŞKANI
S.NİAZOV
aralarındaki
durumlarda,
5.2. T ü r k m e n i s t a n ' d a Dış Y a t ı r ı m Faaliyeti İle İlgili
Kanun
Türkmenistan Kanunu
İ ş b u K a n u n , T ü r k m e n i s t a n toprağı üzerinde yer alan v e , serbest p i y a s a
ekonomisinin
oluşturulmasını t e m i n e n , yabancı ülkelerde geliştirilen teknolojinin, yönetim deneyiminin, mal­
z e m e ve mali kaynaklarının ulusal ekonomiye celbedimesine ve anılan e k o n o m i d e etkin şekilde
k u l l a n ı l m a s ı n a y ö n e l i k y a t ı r ı m f a a l i y e t i n i n g e r ç e k l e t i r i l m e s i y l e ilgili h u k u k i , e k o n o m i k v e org a n i z a s y o n e l e s a s l a r ı n ı tarif e t m e k t e d i r .
KISIIM I - G E N E L H Ü K Ü I M L E R
IMadde 1 . Y a b a n c ı y a t ı r ı m l a r
Y a b a n c ı y a t ı r ı m l a r d a n k a s ı t , y a b a n c ı yatırımcılar t a r a f ı n d a n T ü r k m e n i s t a n t o p r a ğ ı ü z e r i n d e
g i r i ş i m , m a m u l l e r i v e d i ğ e r f a a l i y e t l e r e d a h i l e d i l e n her t ü r l ü m a l , m ü l k v e m a n e v i d e ğ e r l e r d i r .
Y a b a n c ı yatırımlar, aşağıdaki şekilde gerçekleşebilir:
- Türkmenistan toprağı üzerinde Türkmenistan parasına tahvil edilen kuvvetli dövizler, diğer
yabancı döviz şeklindeki paralar, dövizler;
- M e n k u l d e ğ e r l e r ile g a y r i m e n k u l l e r ( b i n a , i n ş a a t l a r , t e ç h i z a t v e d i ğ e r m a d d i d e ğ e r l e r ) v e d e
b u n l a r l a ilgili m ü l k i y e t h a k l a r ı ;
- H i s s e s e n e t l e r i , e s h a m v e t a h v i l a t ile g i r i ş i m l e r e d i ğ e r k ı y m e t l i e v r a k l a r v e y a
belgeler
halinde iştirakler;
- K ı y m e t i f a d e e d e c e k ş e k i l d e , p a r a t a l e p l e r i ile a k i t s e l y ü k ü m l ü l ü k l e r i y e r i n e g e t i r m e k için
gereksinim duyulan haklar;
- T e l i f h a k l a r ı , b u l u ş l a r l a ilgili h a k l a r , t e s c i l l i m a r k a l a r , f i r m a isimlieri, sınai
numuneler,
t e k n o l o j i v e d i ğ e r l e r i d a h i l o l m a k ü z e r e , her t ü r l ü d e ğ e r l i m a n e v i m ü l k i y e t l e ilgili h a k l a r ı n h e r b i r i ;
- Doğal kaynakların araştırılması, topraktan çıkarılması, geliştirilmesi v e y a işletilmesi dahil,
k a n u n v e y a a n l a ş m a t a h t ı n d a k a z a n ı l a n , e k o n o m i k f a a l i y e t l e r l e ilgili h a k l a r ;
- Ödenen hizmetler;
- T ü r k m e n i s t a n k a n u n l a r ı ile y a s a k l a n m a m ı ş , d i ğ e r tür y a t ı r ı m l a r .
Y a b a n c ı y a t ı r ı m c ı l a r , t a m a m e n y a b a n c ı y a t ı r ı m c ı l a r a ait o l a n g i r i ş i m l e r k u r a r a k v e y a ç a l ı ş a n
kuruluşları iktisap ederek, evler, apartmanlar,
araziler, teçhizatlar, taşıma araçları
ve
Türkmenistan kanunlarınca yasaklanmamış bulunan diğer mülkiyet nesneleri dahil olmak üzere,
menkul ve gayrimenkullerin edinilmesiyle, doğrudan veya hisse senedi, e s h a m ve tahvilat, diğer
k ı y m e t l i e v r a k y o l u ile m a l v e m ü l k ü n e d i n i l m e s i y o l u i l e , T ü r k m e n i s t a n t o p r a ğ ı ü z e r i n d e b u l u n a n
d o ğ a l kaynakların kullanılmasına dair, müstakilen v e y a T ü r k m e n i s t a n ' d a b u l u n a n gerçek ve
t ü z e l k i ş i l e r l e i ş t i r a k h a l i n d e , a r a z i ve h a k l a r ı n ı n k u l l a n ı l m a s ı s u r e t i y l e v e d e d i ğ e r m ü l k i y e t
haklarının iktisap edilmesi yolu ile, T ü r k m e n i s t a n ' d a yer alan k u r u l u ş l a r a h e r h a n g i bir ş e k i l d e
iştirak ederek yatırımlar gerçekleştirmek hakkına sahiptirler.
M a d d e 2. Yabancı yatırımcılar
T ü r k m e n i s t a n ' d a k i y a b a n c ı yatırımcılar ş u n l a r o l a b i l i r :
- Uluslararası kuruluşlar ve ortaklıklar ve de ayrıca devletlerin kendileri dahil o l m a k ü z e r e ,
yabancı tüzel kişiler;
- Y a b a n c ı g e r ç e k k i ş i l e r ( y a b a n c ı v a t a n d a ş l a r ve v a t a n s ı z k i m s e l e r ) .
M a d d e 3. Y a b a n c ı y a t ı r ı m l a r l a k u r u l a n g i r i ş i m l e r
Y a b a n c ı y a t ı r ı m l a k u r u l a n bir g i r i ş i m k a b u l e d i l m e k t e v e i ş b u K a n u n u n k a p s a m ı , y a b a n c ı
y a t ı r ı m , bir t a k v i m y ı l ı n d a t a s d i k l i b e y a n e d i l m i ş s e r m a y e s i n i n a s g a r i y ü z d e 2 0 ' s i n e v e y a o n u n
bir k ı s m ı n a s a h i p s e , T ü r k m e n i s t a n k a n u n l a r ı u y a r ı n c a k u r u l m u ş , h e r h a n g i t ü r d e k i bir g i r i ş i m e
tahvil edilmekte olup, bunun kesin değeri Türkmenistan Bakanlar Kurulu tarafından belirlenmek­
tedir.
M a d d e 4 . Y a b a n c ı y a t ı r ı m l a ilgili k a n u n i d ü z e n l e m e l e r
Türkmenistan
t o p r a ğ ı ü z e r i n d e k i yabancı yatırımlarla ilgili ilişkiler,
"Türkmenistan'da
Y a t ı r ı m l a ilgili F a a l i y e t " b a ş l ı k l ı k a n u n l a , i ş b u k a n u n l a v e d e a y r ı c a , T ü r k m e n i s t a n ' d a g e ç e r l i
kanunlar tarafından ve de uluslararası anlaşmalarla düzenlenmektedir.
Bu ilişkiler Türkmenistan'ın imzalamış olduğu, uluslararası mukavele v e y a a n l a ş m a
ile
d ü z e n l e n i y o r s a v e b u n l a r m u h t e v a s ı itibariyle T ü r k m e n i s t a n ' d a c a r i h ü k ü m l e r d e n a y r ı h ü k ü m l e r
taşıyorsa, bu takdirde uluslararası a n l a ş m a v e y a mukavelenin hükümleri geçerlidir.
M a d d e 5. Y a b a n c ı y a t ı r ı m l a r l a ilgili h ü k ü m e t p o l i t i k a s ı
Y a b a n c ı yatırımların celbi ve kullanımı hakkında T ü r k m e n i s t a n Politikasının geliştirilmesi ve
g e r ç e k l e ş t i r i l m e s i , y a t ı r ı m l a ilgili f a a l i y e t i n k o o r d i n e e d i l m e s i , T ü r k m e n i s t a n t o p r a ğ ı ü z e r i n d e
faaliyetleri k o n u s u n d a yabancı yatırımcılara yardımda b u l u n m a eylemleri, T ü r k m e n i s t a n Bakan­
lar K u r u l u v e y a y e t k i l i r e s m i m e r c i t a r a f ı n d a n g e r ç e k l e ş t i r i l i r .
K I S I M II - Y A B A N C I İ Ş T İ R A K V E B U N L A R I N F A A L İ Y E T L E R İ İ L E
İHDAS EDİLEN TÜZEL KİŞİLER
M a d d e 6. Y a b a n c ı i ş t i r a k l e i h d a s e d i l e n t ü z e l k i ş i l e r
Y a b a n c ı i ş t i r a k l e i h d a s e d i l m i ş t ü z e l k i ş i k u r u l u ş u n d a y e r a l a n h e r h a n g i bir t ü z e l k i ş i d e n k a s ı t ,
i ş b u K a n u n u n 2 sayılı M a d d e s i n d e b e l i r t i l e n v e T ü r k m e n i s t a n K a n u n l a r ı n ı n y a r g ı d e n e t i m i a l t ı n d a
bulunan kişilerin ticari faaliyetine yatırımda bulundukları girişimci şirketlerdir.
Y a b a n c ı iştirakle kurulmuş tüzel kişiler, girişimci kuruluşların faaliyetleri, hisse
senetli
o r t a k l ı k l a r l a ilgili k a n u n l a r ı n tarif ettiği ş a r t l a r a l t ı n d a i ş b u k a n u n u n v e T ü r k m e n i s t a n ' ı n d i ğ e r
standart fiilleri altında kurulmaktadır.
M a d d e 7. Y a b a n c ı i ş t i r a k l e k u r u l a n t ü z e l k i ş i l e r i n f a a l i y e t l e r i
Y a b a n c ı k a t ı l ı m l a k u r u l a n t ü z e l k i ş i l e r , T ü r k m e n i s t a n k a n u n l a r ı n ı n y a s a k l a m a d ı ğ ı her t ü r l ü
faaliyeti gerçekleştirebilir.
T ü r k m e n i s t a n B a k a n l a r K u r u l u t a r a f ı n d a n tarif e d i l e n d i ğ e r f a a l i y e t t ü r l e r i n d e n ,
k a t ı l ı m l a k u r u l a n t ü z e l k i ş i l e r , a n c a k ö z e l m ü s a a d e ile k u l l a n ı l a b i l i r l e r .
yabancı
M a d d e 8. R e s m i t e s c i l
Yabancı iştirakle kurulmuş bulunan tüzel kişilerin resmen tescili, Türkmenistan
Bakanlar
Kurulunun belirlediği esaslar dahilinde gerçekleştirilir. Tüzel kişilerin hakları resmi tescille elde
e d i l m i ş o l u r . R e s m i t e s c i l l e r l e ilgili ilanlar, t ü z e l k i ş i t a r a f ı n d a n d e r g i l e r d e y a y ı n l a n ı r .
Yabancı katılımla kurulmuş
bulunan tüzel kişilerin resmen tescil edilmesi,
girişimlerin
kurulmasına dair Türkmenistan'ın yerleşmiş kanunlarına riayet e d i l m e m e s i d u r u m u n d a ve de
a y r ı c a , b u k a b i l bir g i r i ş i m i n k u r u l u ş a n l a ş m a s ı n d a yer a l a n m a d d e l e r ile i ş b u K a n u n d a k i ş a r t l a r
a r a s ı n d a aykırılıklar b u l u n m a s ı h a l i n d e , r e d d e d i l e b i l i r .
Yabancı yatırımla kurulmuş
girişimlerin
resmi tescili veya bu tescilin
reddi,
başvuru
yapılmasından 30 gün sonra bildirilecektir.
M a d d e 9. Y a b a n c ı k a t ı l ı m l a k u r u l m u ş b u l u n a n t ü z e l k i ş i l e r i n k u r u l u ş e v r a k l a r ı
Y a b a n c ı k a t ı l ı m l a k u r u l m u ş b u l u n a n bir t ü z e l k i ş i n i n t e s c i l i için a ş a ğ ı d a k i l e r e g e r e k v a r d ı r ;
- İştirakçilerin (kurucuların) başvurusu;
- N i y e t l e r i n b e l i r t i l d i ğ i bir a n l a ş m a ;
-Anlaşma;
- B a n k a t a r a f ı n d a n d ü z e n l e n e n , y a b a n c ı yatırımcının m a l i d u r u m u ile ilgili b i l g i l e r ;
- B i l i r k i ş i l e r d e n k u r u l u D e v l e t K o m i t e s i n i n k a r a r ı ( İ ş b u K a n u n u n 10 s a y ı l ı m a d d e s i n d e belir­
tilen d u r u m l a r d a ) .
N i y e t b e y a n n a m e s i ile k u r u l u m u k a v e l e s i , T ü r k m e n c e T e r c ü m e s i ile b i r l i k t e , n o t e r l i k ç e t a s ­
dikli çift n ü s h a h a l i n d e i b r a z edilir.
Y a b a n c ı k a t ı l ı m l a k u r u l m u ş b u l u n a n bir t ü z e l k i ş i n i n k u r u l u ş b e l g e l e r i f a a l i y e t i n k o n u v e
amaçlarını, şirket sermayesinin nominal değeri, sermayedeki hissesi, tüzel kişinin tasfiye şekli
ve d e T ü r k m e n i s t a n k a n u n l a r ı ile b e l i r l e n e n d i ğ e r h u s u s l a r ı b e l i r t e c e k t i r .
Ayrıca, y a b a n c ı yatırımlarla kurulmuş bulunan tescilli girişimlerin kuruluş
belgelerinde
yapılacak tüm ilaveler ve değişiklikler ve de şubeler resmi tescile tabi olacaklardır.
b e l g e l e r i n d e k i d e ğ i ş i k l i k l e r v e ilaveler a n c a k b u n l a r ı n t e s c i l e d i l m e s i n d e n
sonra
Kuruluş
yürürlüğe
girecektir.
M a d d e 10. Y a t ı r ı m konularının bilirkişi kurallarınca tetkiki
Y a t ı r ı m , p r o j e v e p r o g r a m l a r ı , t e k n i k e k o n o m i k k u r u l u ş l a r v e n e s n e l e r i n y a p ı m ı ile ilgili
teknik-ekonomik fizibilite çalışmaları, sismik karşı mukavemet standartlarına, y a n g ı n a
karşı
g ü v e n l i k ö n l e m l e r i , e k o l o j i k v e sağlık k o ş u l l a r ı n a r i a y e t e d i l m e s i d a h i l o l m a k ü z e r e , z o r u n l u
olarak devletin incelemesine tabi olacaktır.
Yatırımcı, resmi ve diğer bilirkişi kuruluşlarını davet etmek suretiyle, yatırım
konusunun
uzmanlarca tetkikini isteyebilir.
Madde 1 1 . Yabancı yatırımın kısıtlanması
Y a b a n c ı yatırımın kurulması ve kullanılması, T ü r k m e n i s t a n k a n u n l a r ı tarafından
hükme
b a ğ l a n a n , sağlık, ekolojik ve diğer standart şartlara cevap vermeyen konularla iştigal etmesine
müsaade edilmez.
Madde 12. Yabancı yatırımcıların sorumluluğu
Y a b a n c ı y a t ı r ı m c ı l a r , T ü r k m e n i s t a n k a n u n l a r ı n ı ihlal e d e n e y l e m l e r i d o l a y ı s ı y l a , B a k a n l a r
Kurulu kararıyla Türkmenistan toprağı üzerindeki kendi faaliyetlerine son vermekten sorum­
ludurlar.
M a d d e 1 3 . Y a b a n c ı y a t ı r ı m c ı l a r ı n ü r e t i m l e r i ile ilgili ş a r t l a r
Yabancı yatırımcılar tarafından üretilen mamullerin ve sağlanan
hizmetlerin
kalitesi,
T ü r k m e n i s t a n ' d a kabul edilen standartlara uyacaktır.
Y a b a n c ı katılımla kurulan tüzel kişiler, fiyatlar dahil, üretimi g e r ç e k l e ş t i r m e
müstakilen tespit edebilir.
şartlarını
M a d d e 1 4 . Y a b a n c ı k a t ı l ı m l a k u r u l m u ş b u l u n a n t ü z e l k i ş i l e r i n b a ş k a l a r ı ile b i r l e ş m e s i
Y a b a n c ı katılımla kurulmuş bulunan tüzel kişiler, Türkmenistan kanunları tarafından belirtilen
ş e k i l v e ş a r t l a r a l t ı n d a , k e n d i a r z u l a r ı ile, birliklerle o r t a k l ı k l a r , f i r m a l a r , b ö l g e s e l d e r n e k l e r l e
birleşebilirler.
M a d d e 1 5 . G ü m r ü k l e ilgili a y r ı c a l ı k l a r
Yabancı katılımla kurulmuş bulunan tüzel kişilerin sermayenin nominal değerine
yabancı
y a t ı r ı m c ı n ı n k a t k ı s ı o l a r a k , T ü r k m e n i s t a n ' a ithal e d i l e n m a l , m ü l k v e d e a y r ı c a , k i ş i s e l m a l z e m e
ü r e t i m i a m a c ı n a d ö n ü k m a l l a r g ü m r ü k v e r g i s i n d e n m u a f o l u r l a r v e b u n l a r ü z e r i n d e bir i t h a l a t
vergisi tahakkuk ettirilmez.
Y a b a n c ı katılımla kurulmuş bulunan tüzel kişiler nezdinde çalışan y a b a n c ı memurların kendi
k i ş i s e l i h t i y a ç l a r ı için T ü r k m e n i s t a n ' a ithal e d i l e n m a l l a r g ü m r ü k v e r g i s i n d e n m u a f t u t u l u r l a r .
M a d d e 16. İmalatların ihraç ve ithali
S e r m a y e n i n n o m i n a l d e ğ e r i n d e y a b a n c ı yatırımı y ü z d e 3 0 ' d a n f a z l a y a g e l e n , y a b a n c ı i ş t i r a k l e
kurulmuş bulunan tüzel kişiler, sermayedeki kendi hissesine d ü ş e n üretimlerini (mal, hizmetler)
lisanssız olarak ihraç etme yetkisine sahiptirler.
Y a b a n c ı k a t ı l ı m l a k u r u l m u ş b u l u n a n t ü z e l k i ş i l e r , k e n d i k i ş i s e l e k o n o m i k f a a l i y e t i ile ilgili
i m a l a t ı n ı ( m a l , h i z m e t l e r ) l i s a n s a g e r e k o l m a d a n ithal e t m e h a k k ı n a s a h i p t i r l e r . Y a b a n c ı k a t ı l ı m l a
kurulmuş
b u l u n a n t ü z e l k i ş i l e r i n k i ş i s e l f a a l i y e t i n i n ü r e t i m i n e g e r e k l i ilgili i m a l a t ı n
(mallar,
hizmetler) sırası, T ü r k m e n i s t a n Bakanlar Kurulu tarafından tespit edilir.
Yabancı katılımla kurulmuş bulunan tüzel kişilerin kişisel üretimin ihracından d o ğ a n döviz
gelirleri, Türkmenistan kanunları tarafından öngörülen vergilerin ödenmesinden sonra, kendi
t a s a r r u f l a r ı n d a kalır.
Madde 17. Vergilendirme
Yabancı katılımla kurulmuş bulunan tüzel kişiler, kendi karları üzerindeki
Türkmenistan kanunlarına uygun şekilde öderler.
vergileri,
G i r i ş i m s e r m a y e s i n i n n o m i n a l d e ğ e r i n e , k e n d i payının y ü z d e 3 0 ' u n d a n f a z l a s ı n a d ö v i z l e
i ş t i r a k e d e n y a b a n c ı y a t ı r ı m c ı , ilk s e r m a y e yatırımlarının i n d i r i m s ü r e c i n d e , k â r l a r
üzerinden
vergi v e r m e k t e n muaf tutulur.
Y a b a n c ı katılımla kurulmuş bulunan tüzel kişilerin sermaye yatırımlarının indirim sürecinde,
kârlar üzerinden vergi v e r m e k t e n muaf tutulur. Yabancı katılımla kurulmuş
bulunan
tüzel
kişilerin s e r m a y e yatırımlarının indirim sürecinde, kârlar üzerinden vergi v e r m e k t e n muaf tutulur.
Mali ve ticari faaliyetler
üzerinden tahakkuk ettirilen vergilerin düzenli olarak
T ü r k m e n i s t a n ' ı n devlet vergi mercileri ve yetkili kuruluşları tarafından gerçekleştirilir.
kontrolü,
M a d d e 18. M u h a s e b e ve mali kayıtlar
T ü r k m e n i s t a n t o p r a ğ m d a y a b a n c ı katılımla k u r u l m u ş b u l u n a n t ü z e l k i ş i l e r i n m u h a s e b e v e
mali hesapları Türkmenistan'da kabul edilen kurallar uyarınca kaydedilir. Y a b a n c ı
katılımla
k u r u l m u ş b u l u n a n t ü z e l k i ş i l e r i n b i l a n ç o l a r ı ile m a l l a r ı n a dair m a l i h e s a p l a r , T ü r k m e n i s t a n D e v l e t
Bankasının özel döviz kuruna göre, yabancı dövizin Türkmenistan'ın para birimi
cinsinden
hesaplanmasıyla gerçekleştirilir.
M a d d e 19. Y ü k ü m l ü l ü k l e r e karşı kullanılacak teminatlar
T o p r a k , toprak mülkiyeti ve diğer doğal kaynaklar dışında, ödünç alınan paralar, binalarla
ilgili m ü l k i y e t h a k a n , y a p ı t l a r , t e ç h i z a t d a h i l , y a b a n c ı katılımla k u r u l m u ş b u l u n a n t ü z e l k i ş i l e r i n
malları, her türlü y ü k ü m l ü l ü ğ e karşı teminat olarak kullanılabilir.
İpotek edilen mallar, ipotek muhafızı tarafından, müzayedeler dahil, diğer g e r ç e k ve tüzel
kişiler için, Türkmenistan para birimi ve kuvvetli döviz cinsinden paraya çevrilebilir.
K I S I M ili - Y A B A N C I Y A T I R I M L A R I N G Ü V E N L İ Ğ İ K O N U S U N D A D E V L E T G A R A N T İ S İ
M a d d e 20. Yabancı yatırımlara dair kanuni düzenleme
Türkmenistan
toprağı üzerindeki yabancı yatırımlar, işbu k a n u n l a , diğer kanunlar
ve
uluslararası anlaşmalar Türkmenistan toprağı üzerinde geçerli uluslararası anlaşmalarla temin
edilen kanuni güvenliğe sahiptir.
Y a b a n c ı y a t ı r ı m l a r l a v e d e y a b a n c ı y a t ı r ı m c ı l a r l a ilgili k a n u n i rejim T ü r k m e n i s t a n ' d a y e r l e ş m i ş
b u l u n a n t ü z e l k i ş i l e r i n v e v a t a n d a ş l a r ı n m a l l a r ı , m ü l k i y e t h a k l a r ı v e y a t ı r ı m f a a l i y e t i ile ilgili
f a a l i y e t l e r k o n u s u n d a k i r e j i m d e n d a h a az e l v e r i ş l i o l a m a z .
Y a b a n c ı y a t ı r ı m l a r l a ilgili o l a r a k y a b a n c ı y a t ı r ı m c ı d a n t a l e p e d i l e n ş a r t l a r k o n u s u n d a k i k a n u n ­
d a bir d e ğ i ş i k l i k y a p ı l m a s ı h a l i n d e , yatırımların t e s c i l e d i l d i ğ i a n d a g e ç e r l i b u l u n a n k a n u n u n , 10
yıl s ü r e ile y ü r ü r l ü k t e k a l a c a ğ ı n a d a i r bir K a n u n b u l u n m a k t a d ı r .
M a d d e 2 1 . Y a b a n c ı y a t ı r ı m c ı n ı n m a l l a r ı ile ilgili g a r a n t i
T ü r k m e n i s t a n ' d a yabancı yatırımlar devletleştirmeye ve müsadereye tabi t u t u l m a z . Y a b a n c ı
y a t ı r ı m c ı n ı n m a l ı , yatırımcının k a n u n s u z f i l l e r d e b u l u n m a s ı h a l i n d e v e s a d e c e m a h k e m e k a r a r ı
ile m ü s a d e r e e d i l e b i l i r .
M a d d e 2 2 . M a l t r a n s f e r i ile ilgili h a k k o n u s u n d a v e r i l e n g a r a n t i
M a l ı n s e r b e s t ç e t r a n s f e r i n e d a i r h a k , y a b a n c ı yatırımcı için g a r a n t i e d i l m i ş t i r . D ö v i z t r a n s f e r
e m r i , ö d e m e e v r a k l a r ı , k ı y m e t l i e v r a k l a r , T ü r k m e n i s t a n ' ı n d ö v i z l e ilgili d ü z e n l e m e l e r h a k k ı n d a k i
k a n u n l a tarif e d i l m i ş t i r .
M a d d e 2 3 . Y a b a n c ı y a t ı r ı m c ı n ı n k a r l a r ı k u l l a n m a s ı ile ilgili h a k k ı n ı n g a r a n t i e d i l m e s i
Y a b a n c ı yatırımcının karları, vergilerin ö d e n m e s i n d e n sonra, kendi u h d e s i n d e kalır v e bunlar
T ü r k m e n i s t a n t o p r a ğ ı n d a t e k r a r yatırılabilir.
Y a b a n c ı yatırımcılar, Türkmenistan ve diğer devletlerin para birimleri c i n s i n d e n T ü r k m e n i s t a n
bankalarında cari ve tediye hesapları a ç m a hakkına sahiptirler.
Y a b a n c ı y a t ı r ı m c ı , d a h i l i d ö v i z p i y a s a s ı n d a k u v v e t l i d ö v i z satın a l m a k için T ü r k m e n i s t a n ' ı n
para birimini k u l l a n m a hakkına haizdir.
M a d d e 24. Yabancı yatırımcının malının iade edilme hakkına dair garanti
Y a t ı r ı m l a ilgili f a a l i y e t l e r i n i n s o n b u l m a s ı h a l i n d e , y a b a n c ı y a t ı r ı m c ı , e n g e ç 6 ay i ç i n d e
yatırımlarını ve gerçek piyasa maliyetinden parasal ve mal olarak gelirlerini geri götürme hakkına
sahiptir.
Madde 25. Yabancı yatırımcının manevi mülkiyet haklarının güvence altına alınması
E d e b i v e b i l i m s e l y a p ı t l a r l a ilgili telif h a k l a r ı , e l e k t r o n i k b i l g i s a y a r p r o g r a m l a r ı v e b u l u ş l a r v e
s ı n a i n u m u n e l e r l e ilgili d i ğ e r h a k l a r , t e k n o l o j i , t i c a r i sırlar, t i c a r i m a r k a l a r , f i r m a i s i m l e r i v e b u
hakların
h a k s ı z r e k a b e t t e n k o r u n m a s ı ile ilgili g ü v e n c e l e r d a h i l o l m a k ü z e r e ,
Yabancı
yatırımcıların m a n e v i mülkiyet haklarının yerine getirilmesi ve korunması T ü r k m e n i s t a n kanunları
tarafından öngörülmektedir.
Madde 26. Yabancı yatırımcıların maddi zararlarının tazmin edilmesi
Y a b a n c ı y a t ı r ı m c ı l a r , m a h k e m e k a r a r ı ile, r e s m i k u r u l u ş l a r ı n k a n u n s u z f i i l l e r i n d e n
doğan
m a d d i z a r a r l a r l a ilgili o l a r a k t a z m i n a t t a l e p e t m e h a k k ı n a s a h i p t i r l e r . Z a r a r ı n d e ğ e r i , c a r i p i y a s a
f i y a t l a r ı n a g ö r e v e y a d a b i t a r a f m u r a k ı p l a r t a r a f ı n d a n t e s p i t e d i l e n d e ğ e r l e r e g ö r e b e l i r l e n i r . Bu
z a r a r , y a t ı r ı m ı n g e r ç e k l e ş t i r i l d i ğ i , k u v v e t l i d ö v i z c i n s i n d e n v e y a k a b u l e d i l e c e k d e ğ i ş i k bir d ö v i z
c i n s i n d e n t a z m i n edilir v e ö d e n i r . T a z m i n a t hakkının d o ğ m a s ı t a r i h i n d e n b u n u n
ödenmesi
t a r i h i n e k a d a r g e ç e n s ü r e için f a i z l e r h e s a p l a n ı r .
K I S I M IV - Y A B A N C I K A T I L I M Î L E K U R U L M U Ş B U L U N A N
T Ü Z E L KİŞİLERİN İŞÇİ-İŞVEREN İLİŞKİLERİ
M a d d e 27. Yabancı katılımla kurulmuş olan girişimci şirketlerde işçi-işveren ilişkileri
Yabancı katılımla kurulmuş bulunan girişimci şirketlerde, işçilerin sosyal gelişimi ve de
ü y e l e r i n i n s a ğ l ı k k o n u l a r ı n d a k o r u n m a s ı ile ilgili k o n u l a r d a d a h i l o l m a k ü z e r e , i ş ç i l e r v e d i ğ e r
kişiler tarafından düzenlenir.
Y a b a n c ı katılımla kurulmuş olan tüzel kişilerin ve bunların yönetimlerinin işçi ve
memur
k a d r o s u n a y a b a n c ı uyruklu kişiler de dahil olabilir.
Madde 28. Sosyal sigorta ve sigortalama
Y a b a n c ı katılımla kurulmuş bulunan tüzel kişilerin kadrosunda bulunan işçilerin
işçilerin
emeklilik
sigortası
hariç olmak
üzere)
sosyal
sigortası ve
(yabancı
sigortalanması,
Türkmenistan'da cari kanunlarla düzenlenir.
Y a b a n c ı katılımla kurulmuş bulunan tüzel kişiler, kendi işçilerinin emeklilik sigortası için,
Türkmenistan'da
kuruluşlar
için t e s p i t e d i l m i ş o r a n l a r ü z e r i n d e n d e v l e t s o s y a l
sigortasına
ö d e n e k ayırır.
T ü z e l k i ş i l e r n e z d i n d e ç a l ı ş a n y a b a n c ı i ş ç i l e r için d e v l e t s o s y a l s i g o r t a s ı ö d e n e k l e r i a n c a k
a n ı l a n i ş ç i l e r i n T ü r k m e n i s t a n t o p r a ğ ı n d a ilgili c a r i s o s y a l s i g o r t a y ı k u l l a n m a k i s t e m e l e r i h a l i n d e
mümkündür.
Kuruluşlar nezdinde çalışan yabancı işçilerin emeklilik sigortasına dair ödenekler, bunların
d a i m i o l a r a k i k a m e t e t t i ğ i ü l k e l e r i n ilgili f o n l a r ı n a bu ü l k e l e r i n d ö v i z c i n s i n d e n v e b u ü l k e l e r i n
ş a r t l a r ı ü z e r i n d e n t r a n s f e r edilir.
Madde 29. Yabancı yatırımlarla kurulmuş bulunan kuruluşlarda manevi mülkiyet
hakkının düzenlenmesi
Y a b a n c ı k a t ı l ı m l a k u r u l m u ş b u l u n a n t ü z e l k i ş i ile i ş ç i a r a s ı n d a k i m a n e v i m ü l k i y e t
hakkı,
b u n l a r ı n a r a s ı n d a a k t e d i l e n bir a n l a ş m a ç e r ç e v e s i n d e d ü z e n l e n i r . Bu a n l a ş m a d a , t ü z e l k i ş i n i n ,
patent mülkiyet hakkının devri karşılığında bu işçilerin m a d d e t e n , üretim v e sosyal sigortası
y a p m a s ı z o r u n l u l u ğ u b e l i r t i l i r . Bu k a b i l bir a n l a ş m a n ı n a k t e d i l m e m e s i h a l i n d e , p a t e n t , b u l u ş u n
s a h i b i n e v e r i l i r v e t ü z e l k i ş i , b u k u r u l u ş u , b u l u ş u n s a h i b i - p a t e n t s a h i b i a r a s ı n d a k i bir a n l a ş m a
ile t e s p i t e d i l e n ş a r t l a r d a i r e s i n d e k u l l a n a b i l i r .
B u l u ş l a ilgili p a t e n t v e sınai n u m u n e v e t e s c i l l i m a r k a , anılan a n l a ş m a n ı n i b r a z ı n d a n s o n r a ,
ilgili m e r c i l e r t a r a f ı n d a n t ü z e l ş a h s a t e v d i edilir.
M a d d e 3 0 . Mülkiyetin sigortalanması ve riskler
Y a b a n c ı k a t ı l ı m l a k u r u l m u ş b u l u n a n h ü k m i ş a h ı s l a r ı n m ü l k i y e t s i g o r t a s ı ile b u n a ait r i s k l e r ,
Türkmenistan
t o p r a ğ ı n d a cari k a n u n l a r aksine bir hüküm b e l i r t m e d i k ç e , m e z k u n
hükmi
ş a h ı s l a r ı n i s t e ğ i d o ğ r u l t u s u n d a y e r i n e getirilir.
KISIM V - YABANCI KATILIMLA KURULMUŞ BULUNAN TÜZEL KİŞİLERİN
TASFİYESİ V E İHTİLAFLARIN HALLİ
M a d d e 3 1 . Yabancı katılımla kurulmuş bulunan tüzel kişilerin tasfiyesi
Y a b a n c ı katılımla kurulmuş bulunan tüzel kişilerin ve bunların şubelerinin (temsilciliklerinin)
tasfiyesi, bunların kuruluş mukavelesinde ve Türkmenistan'da geçerli kanunlarında belirtilmiş
bulunan şekil ve durumlarda gerçekleştirilir.
Y a b a n c ı k a t ı l ı m l a k u r u l m u ş b u l u n a n t ü z e l k i ş i l e r i n t e s c i l e d i l m e s i n d e n s o n r a k u r u l u ş u n yıl
s o n u n d a , b u k u r u l u ş u n h e r bir ü y e s i t a r a f ı n d a n k u r u l u ş m u k a v e l e s i n d e ş i r k e t i n n o m i n a l ser­
m a y e s i n e y a t ı r ı l a c a ğ ı b e l i r t i l e n m e v d u a t ı n e n az y ü z d e 5 0 ' s i n i n y a t ı r ı l d ı ğ ı n a d a i r e v r a k a d a y a l ı
bir k a n ı t ı n m e v c u t b u l u n m a m a s ı h a l i n d e , k u r u l u ş u t e s c i l e d e n m e r c i , b u ş i r k e t i ö d e m e k a b i l i y e t i
b u l u n m a y a n bir ş i r k e t o l a r a k t a n ı m l a r v e k u r u l u ş a n l a ş m a s ı n d a a k s i n e b i r h ü k ü m b u l u n m a d ı k ç a ,
tasfiyesine karar verir.
Yabancı katılımla kurulmuş
bulunan tüzel kişilerin tasfiye
ile ilgili t e s c i l i ,
tasfiye
k o m i s y o n u n u n beyanı v e tasfiye bilançosu üzerinden tasfiye mercii tarafından yerine getirilir ve
m u r a k a b e k u r u l u ş u t a r a f ı n d a n t e y i d edilir.
Y a b a n c ı yatırımlarla kurulmuş bulunan kuruluşların birikmiş varlıkları tasfiyeye konu birimler,
bunların g e r ç e k değeri üzerinden vergilendirmeye tabi tutulur.
Y a b a n c ı katılımla kurulmuş bulunan tüzel kişiler, bu hususun basında yayınlanması tarihi
ü z e r i n d e e n a z 3 0 g ü n g e ç m e s i n d e n s o n r a t a s f i y e edilir.
M a d d e 3 2 . Y a b a n c ı y a t ı r ı m c ı l a r l a ilgili i h t i l a f l a r ı n halli
Y a b a n c ı yatırımcıların gerçek ve tüzel kişilerle olan ihtilafları, T ü r k m e n i s t a n ' d a k i
mah­
k e m e l e r d e e l e alınır v e y a t a r a f l a r ı n m u t a b a k a t ı ü z e r i n e h a k e m l i k y o l u i l e h a l l e d i l i r .
T ü r k m e n i s t a n ' ı n a k t e t m i ş o l d u ğ u u l u s l a r a r a s ı a n l a ş m a l a r d a b u h u s u s l a ilgili o l a r a k b e l i r t i l m i ş
b a ş k a c a k u r a l l a r ı n m e v c u t b u l u n m a s ı h a l i n d e , anılan u l u s l a r a r a s ı a n l a ş m a l a r d a b e l i r t i l e n k u r a l ­
lar u y g u l a n a c a k t ı r .
TÜRKMENİSTAN DEVLET BAŞKAKİİ
S.NİYAZOV
5.3. T ü r k m e n i s t a n ' d a Yatrrım Faaliyetleri Hakkında
Kanun
Türkmenistan Kanunu
İ ş b u K a n u n , T ü r k m e n i s t a n t o p r a ğ ı ü z e r i n d e yatırım f a a l i y e t l e r i n i n h u k u k i , e k o n o m i k s o s y a l
k o ş u l l a r ı n ı t a r i f e t m e k t e d i r . Bu k a n u n , m ü l k i y e t i n ş e k i l l e r i n e ne o l u r s a o l s u n , y a t ı r ı m f a a l i y e t i n d e
b u l u n a n k i m s e l e r i n h a k e ş i t l i ğ i n i n v e çıkar v e m ü l k l e r i n i n t e m i n a t a l t ı n a a l ı n m a s ı n a y ö n e l i k t i r .
BÖLÜİVI1 - G E N E L HÜKÜMLER
Madde 1 . Yatırımlar
Yatırımlar, s o n u c u k a z a n ç (gelir) elde etmek v e y a sosyal etki y a r a t m a k o l a n ,
ticaret
a m a ç l a r ı n ı n v e d i ğ e r f a a l i y e t t ü r l e r i n i n e m r i n e k o n a n her t ü r l ü m ü l k d e ğ e r l e r i Ne m a n e v i
değerleridir.
Bu gibi değerler şunlar olabilir:
- P a r a s a l k a y n a k l a r , a m a ç l ı o l a r a k b a n k a y a yatırılan p a r a l a r , h i s s e s e n e t l e r i e s h a m t a h v i l a t
ve diğer kıymetli evraklar;
- Kişisel ve gayrimenkul mülkler (binalar, inşaatlar, teçhizat ve diğer m a d d i d e ğ e r l e r ) ;
- Telif hakkı, teknoloji, deneyim ve diğer manevi kıymetlerden elde edilen mülkiyet hakları;
- T o p r a k ve diğer doğal kaynakları kullanma hakkı ve de diğer mülkiyet hakları;
- Diğer kıymetler.
S a b i t k ı y m e t l e r i n ü r e t i l m e s i ile ilgili y a t ı r ı m l a r , s e r m a y e y a t ı r ı m l a r ı ş e k l i n d e y e r i n e g e t i r i l e b i l i r .
M a d d e 2 . Y a t ı r ı m l a r l a ilgili f a a l i y e t l e r
1 . Y a t ı r ı m l a r l a ilgili f a a l i y e t l e r d e n k a s ı t , y a t ı r ı m l a r ı n g e r ç e k l e ş m e s i a m a c ı y l a v a t a n d a ş l a r ı n ,
tüzel kişilerin ve devletin tüm faaliyetleridir.
2 . Y a t ı r ı m l a ilgili f a a l i y e t l e r , a ş a ğ ı d a k i e s a s l a r d a h i l i n d e y e r i n e g e t i r i l i r :
- Kollektif ve özel mülkiyete dayalı olarak, Türkmenistan'ın vatandaşları, devlet
dışı
k u r u l u ş l a r ı , ticari birlikler, şirketler ve ortaklıklar ve de ayrıca, sosyal ve dini organizasyonlar,
diğer tüzel kişilerin yatırımları;
- T ü r k m e n i s t a n yetkili makamları ve hükümeti tarafından yapılan devlet yatırımları, bütçe
k a y n a k l a r ı , b ü t ç e dışı fonlar v e ikraz kaynakları tarafından karşılanan y e r e l devlet
yetkili
m a k a m l a r ı , ayrıca öz ve istikraz kaynakları tarafından karşılanan devlet kuruluş ve büroları
tarafından yapılan yatırımlar;
- E c n e b i devletler, tüzel kişiler ve vatandaşlar ve de vatansız kişilerce yapılan yatırımlar;
- T ü r k m e n i s t a n v e y a b a n c ı d e v l e t l e r i n v e a y r ı c a b u n l a r ı n k e n d i k i ş i l e r i v e v a t a n d a ş l a r ı ile
vatansız kişilerin m ü ş t e r e k e n yaptığı yatırımlar.
M a d d e 3. Y a t ı r ı m faaliyetlerinin k o n u s u
Yatırım faaliyetlerinin k o n u s u , tekrar düzenlenen ve güncelleştirilen sabit kıymetler
ve
e k o n o m i k faaliyetlerin tüm dallarında ve alanlarında paraların sirküle ettirilmesi, kıymetli evrak­
lar, a m a ç l ı o l a r a k b a n k a y a y a t ı r ı l a n p a r a l a r , b i l i m s e l - t e k n i k m a m u l l e r , m a n e v i k ı y m e t l e r , d i ğ e r
mülkiyet konuları ve ayrıca mülkiyet hakları.
Tesis ve kullanımr, zelzeleye karşı koyacak sağlamlık koşullarına, yangın ve patlayıcı m a d d e
güvenliğine, sağlık-temizlik, çevresel ve şehir inşaat koşullarına u y m a y a n ve keza, vatan­
daşların, tüzel kişilerin ve devletin kanunla korunmuş hukuki haklarına halel getiren nesnelerle
ilgili y a t ı r ı m l a r ı n y a p ı l m a s ı y a s a k l a n m ı ş t ı r .
M a d d e 4. Y a t ı r ı m f a a l i y e t l e r i n d e b u l u n a n kişiler
1 . Y a t ı r ı m l a ilgili f a a l i y e t l e r d e b u l u n a n k i ş i l e r (yatırımcılar v e i ş t i r a k ç i l e r ) , T ü r k m e n i s t a n ' ı n v e
ecnebi ülkelerin v a t a n d a ş l a r ı ve tüzel kişileri olabildiği gibi d o ğ r u d a n bu devletlerin kendileri de
olabilirler.
2 . Y a t ı r ı m c ı l a r , k e n d i ö z k ı y m e t l e r i ile istikraz v e e d i n i l e n m ü l k i y e t v e m a n e v i k ı y m e t l e r l e ilgili
y a t ı r ı m l a r d a k a r a r l a r a l a b i l e n , y a t ı r ı m l a r l a ilgili f a a l i y e t l e r d e b u l u n a n k i ş i l e r o l a b i l i r . Y a t ı r ı m c ı l a r ,
y a t ı r ı m f a a l i y e t l e r i ile ilgili p a r a y a t ı r a n k i m s e l e r , a l a c a k l ı l a r , m ü ş t e r i l e r v e d e k e z a , yatırım
f a a l i y e t i n d e h e r h a n g i bir i ş t i r a k ç i g ö r e v i n d e b u l u n a n k i ş i l e r o l a b i l i r .
3 . Y a t ı r ı m l a ilgili f a a l i y e t l e r e i ş t i r a k e d e n l e r , k a n u n l a r ı y ü r ü t m e m e v k i i n d e b u l u n a n v e y a d a
y a t ı r ı m c ı n ı n k o m i s y o n u e s a s ı ü z e r i n d e n , yatırımları g e r ç e k l e ş t i r e n , T ü r k m e n i s t a n v e d i ğ e r d e v ­
letlerin v a t a n d a ş l a r ı v e tüzel kişileri olabilir.
M a d d e 5. Y a t ı r ı m l a r l a ilgili f a a l i y e t l e r h a k k ı n d a k i T ü r k m e n i s t a n K a n u n l a r ı
T ü r k m e n i s t a n ' d a y a t ı r ı m l a r l a ilgili f a a l i y e t l e r i n y e r i n e g e t i r i l m e s i ile ilgili i l i ş k i l e r i ş b u k a n u n l a
düzenlenir ve T ü r k m e n i s t a n ' ı n kanunları uyarınca yayınlanır.
Y a t ı r ı m l a r l a ilgili f a a l i y e t l e r a ş a ğ ı d a k i l e r için d ü z e n l e n i r :
- Türkmenistan'ın
ecnebi
ülkelerdeki vatandaşları
konusunda
- anılan
g e r ç e k l e ş t i r i l d i ğ i t o p r a k ü z e r i n d e c a r i d e v l e t i n k a n u n l a r ı , b u f a a l i y e t l e r l e ilgili
faaliyetin
uluslararası
anlaşmalar ve devletlerarası anlaşmalarla keza Türkmenistan'ın özel kanunları ile:
- Türkmenistan'da bulunan yabancı devletlerin vatandaşları.
B Ö L Ü M 2 - Y A T I R I M L A R L A İLGİLİ FAALİYETLERİN G E R Ç E K L E Ş T İ R İ L M E S İ
M a d d e 6. Y a t ı r ı m c ı l a r ı n h a k l a r ı
1 . T ü m y a t ı r ı m c ı l a r , y a t ı r ı m l a r l a ilgili f a a l i y e t l e r i n g e r ç e k l e ş t i r i l m e s i y ö n ü n d e n a y n ı h a k l a r a
sahiptir.
İ ş b u K a n u n v e T ü r k m e n i s t a n ' ı n d i ğ e r k a n u n l a r ı ile y a s a k l a n m a y a n
konular
hakkında,
y a t ı r ı m c ı n ı n m ü l k v e m a n e v i d e ğ e r l e r i k u l l a n m a s ı h a k k ı , h e r h a n g i bir k ı s ı t l a m a y a t a b i t u t u l ­
m a d a n , t a s a r r u f u e l i n d e n a l ı n a m a y a n bir h a k o l a r a k tanınır v e b u h u s u s k a n u n l a t e m i n a t a l t ı n a
alınır.
2 . Y a t ı r ı m c ı , g e r ç e k l e ş t i r i l e c e k y a t ı r ı m l a r l a ilgili h a c m i , y ö n e t i m i v e e t k i n l i ğ i n i
serbestçe
b e l i r l e r v e y a t ı r ı m l a r ı n g e r ç e k l e ş t i r i l m e s i için k e n d i s i n e g e r e k l i v a t a n d a ş l a r ı v e t ü z e l k i ş i l e r i bir
a n l a ş m a y a dayalı olarak getirtir.
3. Yatırımcının kararı üzerine, mülkiyet hakları, bu yatırımların g e r ç e k l e ş t i r i l m e s i s o n u c u olan
y a t ı r ı m l a r ı n k u l l a n ı m ı , e l d e n ç ı k a r ı l m a s ı , K a n u n u n tespit ettiği m e v z u a t ç e r ç e v e s i d a h i l i n d e d i ğ e r
v a t a n d a ş l a r a v e t ü z e l k i ş i l e r e d e v r e d i l e b i l i r . A n ı l a n h a k d e v r i ile i l g i l i , t a r a f l a r a r a s ı n d a k i i l i ş k i l e r
bu taraflarca anlaşmalar dahilinde düzenlenir.
4 . Yatırımlar için, k a n u n u n tespit ettiği şekilde, mali kaynaklar cezbedilebilir,
kullanılabilir, değerli evraklar ve istikrazlar elde edilebilir.
krediler
Yatırımcının mülkü, kendisi tarafından yükümlülüklerinin
Türkmenistan
karşılığı olarak
kullanılabilir.
k a n u n l a r ı t a h t ı n d a b a ş k a c a bir ş e k i l d e b e l i r t i l m e d i k ç e s a d e c e t a m
ekonomik
m u h a f a z a h a k k ı n a g ö r e k e n d i n e ait e ş y a l a r ı m u h a f a z a e d e n m u h a f ı z t a r a f ı n d a n k a b u l e d i l e n
m ü l k ü n r e h i n e d i l m e s i n e m ü s a a d e e d i l i r . R e h i n l e ilgili y ü k ü m l ü l ü k l e r i n i h l a l e d i l d i ğ i
rehin
a l t ı n d a k i m a l l a r , k a n u n t e s p i t ettiği ş e k i l d e p a r a y a ç e v r i l e b i l i r .
5. Y a t ı r ı m c ı , T ü r k m e n i s t a n ' d a cari kanunlara uygun ş e k i l d e , T ü r k m e n i s t a n
toprakları
d a h i l i n d e y e n i d e n yatırım ve ticari işlemlerin gerçekleştirilmesi de dahil o l m a k
üzere,
yatırımlarının nesne ve sonuçlarını tasarruf etme, kullanma ve elden çıkarma hakkına sahiptir.
T ü r k m e n i s t a n kanunları ile, bunlar hakkında iktisap hakkının elde edilmediği ve
fakat
T ü r k m e n i s t a n d ı ş ı n a i h r a c a t h a k k ı n ı ileri s ü r e r e k t e n d i ğ e r d e v l e t l e r i n y a t ı r ı m c ı l a r ı i ç i n , b u n e s ­
n e l e r i n i ş l e t i l m e s i n d e n d o ğ a n k a r l a r ı n elde e d i l m e s i k o n u s u n d a yatırımcının m ü t e m m i m m ü l k i y e t
işletme y ö n e t i m i v e y a iştirak olanağını dışlamayan, nesneler tayin edilebilir.
6 . Y a t ı r ı m c ı , h a c i m v e n o r m kısıntısı o l m a d a n , k a n u n a aykırı b u l u n m a m a s ı k o ş u l u i l e , t a r a f l a r
a r a s ı n d a a k t e d i l e n a n l a ş m a l a r d a b e l i r t i l e n fiyat v e ş a r t l a r ü z e r i n d e n , k e n d i s i için g e r e k l i b u l u n a n
mülkü d o ğ r u d a n v e y a aracılar vasıtasıyla vatandaşlardan hükmi şahıslardan iktisap
etme
hakkına sahiptir.
M a d d e 7. Y a t ı r ı m l a r l a ilgili f a a l i y e t l e r d e b u l u n a n k i ş i l e r a r a s ı n d a k i i l i ş k i l e r
1 . Y a t ı r ı m l a r l a ilgili f a a l i y e t l e r d e b u l u n a n k i ş i l e r a r a s ı n d a k i i l i ş k i l e r i d ü z e n l e y e n e s a s h u k u k i
belge taraflar arasında aktedilen anlaşmadır.
T ü r k m e n i s t a n kanunlarına aykırı o l m a y a n , anlaşmaların aktedilmesi, ortakların
seçimi,
y ü k ü m l ü l ü k l e r i n t a r i f i , e k o n o m i k i l i ş k i l e r i n d i ğ e r her t ü r l ü ş a r t ı n a m ü s a a d e e d i l i r . İ ş b u k a n u n d a
ö n g ö r ü l e n d u r u m l a r d ı ş ı n d a , y a t ı r ı m l a r l a ilgili f a a l i y e t t e b u l u n a n k i ş i l e r a r a s ı n d a a n l a ş m a l a r ı n
aktedilmesine
yönelik, devlet resmi daireleri nezdinde ve resmi memurları
nezdinde
müdahalede b u l u n m a k yasaktır.
Y a t ı r ı m l a r l a ilgili f a a l i y e t l e r d e b u l u n a n l a r , y a t ı r ı m f a a l i y e t l e r i n i g e r ç e k l e ş t i r m e k
amacıyla
v a t a n d a ş v e t ü z e l k i ş i l e r i n ilgisini u y a n d ı r m a k için i h a l e l e r ( s a t ı ş l a r ) d ü z e n l e m e h a k k ı n a h a i z d i r .
M a d d e 8. Y a t ı r ı m l a r l a ilgili f a a l i y e t l e r d e b u l u n a n k i ş i l e r i n y ü k ü m l ü l ü k l e r i
1. Yatırımcı, T ü r k m e n i s t a n kanunlarının tespit ettiği d u r u m l a r d a ve ş e k i l d e , aşağıdakileri
yerine getirmeye mecburdur;
- Kendi yatırımları tarafından gerçekleştirilen hacimler ve kaynaklar k o n u s u n d a mali m a k a m ­
lara b e y a n n a m e l e r ibraz etmek;
- S e r m a y e t e s i s i için ilgili d e v l e t d a i r e l e r i n d e n v e ö z e l m a k a m l a r d a n g e r e k l i m ü s a a d e l e r v e
onaylar almak;
- Zelzeleye k a r ş ı sağlamlık, yangın-patlama'ya karşı güvenlik, sağlık, temizlik, çevresel ve
ş a h i r i n ş a a t k o ş u l l a r ı ile ilgili n o r m v e k u r a l l a r ı n a riayet e d i l m e s i ile ilgili o l a r a k y a t ı r ı m p r o j e l e r i n i
tetkik eden devlet bilirkişi heyetlerinden onay almak.
2 . Y a t ı r ı m l a r l a ilgili f a a l i y e t l e r d e b u l u n a n k i ş i l e r a ş a ğ ı d a k i l e r i y e r i n e g e t i r m e k z o r u n d a d ı r ;
- T ü r k m e n i s t a n kanunları tarafından tespit edilen normlara, standartlara ve kuruluş şekline
riayet e t m e k ;
- Haksız r e k a b e t e m ü s a a d e e t m e m e k ve tekel karşıtı yönetmeliklerin şartlarını y e r i n e getir­
mek;
- Devlet makamlarının ve yetkili resmi kişilerin, yetkileri dahilindeki şartlarını yerine getirmek;
- M u h a s e b e defterlerini ve istatistiksel hesapları tespit edilen şekle göre ibraz etmek.
3 . İ ş i g e r ç e k l e ş t i r e c e k t a r a f ı n d a n ilgili t a s d i k l i e v r a k a i h t i y a ç g ö s t e r e n , ö z e l t ü r ç a l ı ş m a l a r ı n
y e r i n e g e t i r i l m e s i i ş i n d e yatırım f a a l i y e t i n d e b u l u n a n her i ş t i r a k ç i n i n , b u t ü r i ş l e r i g e r ç e k l e ş t i r ­
m e y e e h i l o l d u ğ u n a d a i r bir l i s a n s a s a h i p o l m a s ı g e r e k i r . B u k a b i l i ş l e r i n l i s t e s i ile b u n l a r a ait
l i s a n s l a r ı n a l ı n m a ş e k l i T ü r k m e n i s t a n ' ı n ilgili r e s m i d a i r e l e r i t a r a f ı n d a n t e s p i t e d i l i r .
M a d d e 9. Y a t ı r ı m f a a l i y e t i n i f i n a n s e e d e c e k k a y n a k l a r
Y a t ı r ı m f a a l i y e t l e r i y a t ı r ı m c ı n ı n k e n d i öz k a y n a k l a r ı ile (kar, a m o r t i s m a n ö d e n e k l e r i , p a r a
birikimi, v a t a n d a ş l a r ı n tasarrufları, tüzel kişiler ve diğerleri) yerine getirilebilir:
Yatırımcılar tarafından ö d ü n ç verilen mali kaynaklar (tahvil ikrazları, b a n k a ve bütçe kredileri).
BÖLÜM 3 . DEVLET KARARNAMELERİ VE YATIRIM FAALİYETLERİNİN YÖNETİMİ
M a d d e 1 0 . Y a t ı r ı m l a r l a ilgili f a a l i y e t l e r k o n u s u n d a D e v l e t K a r a r n a m e s i n i n a m a ç l a r ı
Y a t ı r ı m l a r l a ilgili f a a l i y e t l e r h a k k ı n d a k i Devlet K a r a r n a m e s i , T ü r k m e n i s t a n ' ı n e k o n o m i k , b i l i m s e l - t e k n i k v e s o s y a l p o l i t i k a s ı n ı n g e r ç e k l e ş t i r i l m e s i a m a c ı y l a y e r i n e g e t i r i l m e k t e v e d e v l e t için
ö n c e l i k l i h e d e f l e r için y a t ı r ı m l a ilgili f a a l i y e t l e r d e b u l u n a n h e r h a n g i bir y a t ı r ı m c ı için a y r ı c a l ı k l ı
ş a r t l a r ı ö n g ö r m e k t e d i r . Yatırımcılar için ayrıcalıklı şartların b a h s e d i l d i ğ i ö n c e l i k l i
faaliyet
d a l l a r ı n a ait l i s t e , b ö l g e l e r i n ayırt e d i l m e s i ş e k l i n d e , T ü r k m e n i s t a n B a k a n l a r K u r u l u t a r a f ı n d a n
teyit edilmekte ve peryodik olarak tekrar değerlendirilmektedir.
M a d d e 1 1 . Y a t ı r ı m l a ilgili f a a l i y e t l e r e dair d e v l e t k a r a r n a m e s i n i n ş e k i l l e r i
1 . Y a t ı r ı m l a ilgili f a a l i y e t l e r e dair D e v l e t K a r a r n a m e s i , y a t ı r ı m l a ilgili f a a l i y e t l e r i n ş a r t l a r ı n ı
b e l i r l e y e n y ö n e t m e l i k l e r i k a p s a r v e d e v l e t yatırımlarının y ö n e t i m i n i y ö n l e n d i r i r .
2 . Y a t ı r ı m l a r l a ilgili f a a l i y e t l e r e ait ş a r t l a r h a k k ı n d a k i D e v l e t K a r a r n a m e s i , k a n u n l a r u y a r ı n c a ,
Türkmenistan devlet resmi daireleri tarafından yerine getirilir:
- " K u r u l u ş l a r ı n , teşkilatların ve diğer tüzel kişilerin karları üzerindeki Vergi"
başlıklı
T ü r k m e n i s t a n K a n u n u n a uygun şekilde vergi ayrıcalıkları s i s t e m i ;
- Sabit kıymetlerin hızlandırılmış amortismanı dahil, a m o r t i s m a n politikasının y ü r ü t ü l m e s i .
A m o r t i s m a n l a ilgili a y r ı c a l ı k l a r a r a ğ m e n , a ş a ğ ı d a k i l e r i n y a p ı l m a s ı k o ş u l u ile a m o r t i s m a n l a r ,
e k o n o m i n i n a y r ı d a l l a r ı v e a l a n l a r ı , s a b i t k ı y m e t l e r i n u n s u n l a r ı v e a y r ı t e ç h i z a t t ü r l e r i için t e s p i t
edilebilir;
- A y r ı b ö l g e l e r i n , d a l l a r ı n i m a l a t l a r ı n g e l i ş t i r i l m e s i için m a l i h i b e l e r , s ü b v a n s i y o n l a r , b ü t ç e
i k r a z l a r ı ş e k l i n d e mali y a r d ı m d a b u l u n m a k ;
- T a m a m l a n m a m ı ş tesis dahil olmak üzere, kredi politikası, devlet norm ve standartlarını
g e r ç e k l e ş t i r m e , t e k e l k a r ş ı t ı ö n l e m l e r a l m a k , d e v l e t m ü l k ü n ü n ö z e l l e ş t i r i l m e s i y o l u ile f i y a t
o l u ş t u r m a politikası ile;
- T o p r a k v e d i ğ e r d o ğ a l k a y n a k l a r ı k u l l a n m a ş a r t ı , yatırım p r o j e l e r i n i n e k s p e r t i z i .
Yatırımla ilgili faaliyetlere dair devlet kararnamesinin
ekonomik
yöntemleri
olarak,
T ü r k m e n i s t a n k a n u n u n a göre belirlenmiş şekildeki bütçe dışı yatırım fonları kullanılabilir v e k e z a
küçük girişimler destekleyici fonlarla desteklenebilir.
D e v l e t , a y r ı c a , k o l l e k t i f m ü l k i y e t , e s a s ı ü z e r i n d e C u m h u r i y e t için ö n c e l i k l i h e d e f l e r e y ö n e l i k
olarak ve de devlet yatırım faaliyetinde onların iştirakim s a ğ l a m a k için, v a t a n d a ş l a r ı n , devlet
d ı ş ı n d a k i k u r u l u ş l a r ı n , d i ğ e r h ü k m i ş a h ı s l a r ı yatırım f a a l i y e t l i r i n i g e r ç e k l e t i r m e l e r i için ş a r t l a r
tesis eder ve d e , hisse senetleri ödemesi (ücretler) ve diğerleri c e z b e t m e k suretiyle, hisselerin
ibrazı ve satılmasıyla, devlete yönelik programların gerçekleştirilmesini hedeflenebilir.
3. Devlet yatırım faaliyetlerinin doğrudan yönetimi Türkmenistan, Gengeshi'nin devlet resmi
k u r u l u ş l a r ı t a r a f ı n d a n y e r i n e getirilir v e t a h m i n l e r i , ş a r t l a r ı n v e o r a n t ı l a r ı n t a y i n i n i , iyi n i y e t
esasına göre cezbedilen bütçe olanakları, bütçe dışı fonlar, diğer kaynakların
yatırımları
k o n u s u n d a s o m u t eylemlerin gerçekleştirilmesini içerir.
M a d d e 1 2 . Y a t ı r ı m faaliyetlerinin gerçekleştirilmesi a m a c ı y l a T ü r k m e n i s t a n ile
d i ğ e r d e v l e t l e r v e G e n g e s h i ile k a r ş ı l ı k l ı f a a l i y e t l e r
T ü r k m e n i s t a n ' ı n d i ğ e r d e v l e t l e r l e , yatırım k o n u s u n d a k i k a r ş ı l ı k l ı f a a l i y e t l e r i , b i r l i k t e e k o n o m i k
k a n u n l a r ç ı k a r m a k s u r e t i y l e yatırımlar a l a n ı n d a m ü ş t e r e k bir p o l i t i k a g ü d e r e k t e n ,
devletler
a r a s ı n d a a k t e d i l e n a n l a ş m a l a r a u y g u n o l a r a k y e r i n e getirilir, b u i ş l e r m e y a n ı n d a
projeler,
d e v l e t e y ö n e l i k o r t a k a m a ç l ı b i l i m s e l - t e k n i k , e k o n o m i k , s o s y a l , ç e v r e s e l v e o r t a k ilgi a l a n ı n a
giren p r o g r a m l a r ve de doğal afetlerin sonuçlarının ortadan bertaraf edilmesine yönelik p r o g r a m ­
lar v e b ö l g e s e l g e l i ş t i r m e v e t o p l a m d e s t e k f o n l a r ı n ı n t e s i s i v e k u l l a n ı m ı , E k o n o m i k T o p l u m u n
a m a ç l ı p r o g r a m l a r ı n ı f i n a n s e e t m e k için b ü t ç e d ı ş ı f o n l a r ı v e d i ğ e r ö n l e m l e r s a y ı l a b i l i r .
T ü r k m e n i s t a n , kendi toprağında, bunların gerçekleşmesi şeklini tespit eder ve yatırımların
korunmasını temin eder.
T ü r k m e n i s t a n ' ı n y a t ı r ı m l a r l a ilgili f a a l i y e t l e r k o n u s u n d a G e n g e s h i ile k a r ş ı l ı k l ı e t k i l e ş i m i ,
m e v c u t t a m yetki ç e r ç e v e s i içinde ülkenin sosyal-ekonomik g e l i ş m e s i hakkındaki
planların
düzenlenmesi ve onaylanması vasıtasıyla ve de, ekonomik ve sosal hedeflerin tespit edilmesi
v e d e d o ğ a l k a y n a k l a r ı n k u l l a n ı m ı ile ilgili b ö l g e n i n ç e v r e s i n i k o r u m a k için a l m a n
önlemler
vasıtasıyla yerine getirilir.
M a d d e 1 3 . D e v l e t l e ilgili y a t ı r ı m l a r için k a r a r a l ı n m a ş e k l i
1. Devletle
ilgili yatırımlar h u s u s u n d a k i kararlar, T ü r k m e n i s t a n ' ı n
ekonomik ve
g e l i ş m e s i n e d a i r y a p ı l a n t a h m i n l e r ü z e r i n d e n v e d e bu y a t ı r ı m l a r ı n i v e d i l i ğ i t a y i n
sosyal
edilmek
suretiyle, üretim güçlerinin ayarlanması, amaçlı bilimsel-teknik ve karmaşık devlet programları
ile t e k n i k e k o n o m i k e s a s l a r ü z e r i n d e n alınır.
2 . D e v l e t ç e ö n e m l i k o m p l e k s p r o g r a m l a r l a ilgili p r o j e l e r , y ü r ü t m e y e t k i s i b u l u n a n r e s m i y e r e l
m a k a m l a r ı n , ilgili d e v l e t d a i r e l e r i v e s o s y a l t e ş k i l a t l a r ı n i ş t i r a k i i l e , T ü r k m e n i s t a n
Bakanlar
Kurulunun tespit ettiği tarzda düzenlenir ve Bakanlar Kurulu tarafından mütalaa edilmek üzere
T ü r k m e n i s t a n Millet Meclisine sunulur.
3. Bakanlar k u r u l u n u n takdimi üzerine, T ü r k m e n i s t a n Millet Meclisi, a m a ç l ı programların
gerçekleşmesine
g e r e k l i s e r m a y e yatırımlarını ve de devletle ilgili k o n u l a r ve
inşaatların
p r o g r a m l a r ı n ı v e d e a y r ı c a , d e v l e t l e r a r a s ı a n l a ş m a l a r d a h i l o l m a k ü z e r e , d e v l e t l e ilgili y a t ı r ı m
hacimlerini onaylar.
4 . D e v l e t l e ilgili y a t ı r ı m l a r ı p l a n l a r k e n . B a k a n l a r K u r u l u , y ü r ü t m e y e t k i s i n i h a i z y e r e l k u r u l l a r l a
b i r l i k t e , p r o g r a m l a r ı n g e r ç e k l e ş m e s i için g e r e k l i v e d e d e v l e t ç e t e s p i t e d i l e n s a b i t r a k a m l a r l a ,
yatırım hacimlerini tayin eder.
5 . D e v l e t b ü t ç e s i n d e n v e r i l e c e k ö d e n e k l e r , s a d e c e d e v l e t l e ilgili e n ö n e m l i y a p ı t l a r v e d e v l e t
p r o g r a m l a r ı n ı n g e r ç e k l e ş m e s i için l ü z u m l u e s e r l e r için v e r i l i r .
M a d d e 1 4 . D a n ı ş m a n l a r ı n a r a ş t ı r m a s ı v e b a ş l ı c a İ n ş a a t l a r l a ilgili d e v l e t y a t ı r ı m l a r ı n ı n
onaylanması
1 . D e v l e t y a t ı r ı m ı ile g e r ç e k l e ş e c e k d e v l e t e y a l e t l e r a r a s ı v e b ö l g e s e l p r o j e l e r ile bir a m a c a
yönelik karmaşık programlar zorunlu olarak Devlet bilirkişi kurullarının araştırması ve onayına
t a b i o l u p b u h u s u s l a r l a ilgili m e v z u a t T ü r k m e n i s t a n ' ı n B a k a n l a r K u r u l u t a r a f ı n d a n t e s p i t e d i l i r .
Bilirkişi kurullarının araştırmaları sırasında, herbir program ve proje hakkında
yatırım
teminatının varolduğu hususunda garanti verilmesi gerekir.
2 . F i n a n s m a n k a y n a k l a r ı ne o l u r s a o l s u n , y a p ı t l a r ı n i n ş a a t l a r ı ile ilgili p r o j e l e r ,
teknik-
e k o n o m i k e s a s l a r , z o r u n l u o l a r a k Devlet b i l i r k i ş i k u r u l l a r ı t a r a f ı n d a n p a t l a m a y a k a r ş ı g ü v e n l i ğ i n
k o r u n m a s ı , s a ğ l ı k - t e m i z l i k , ç e v r e s e l ve ş e h i r c i l i k l e ilgili h u s u s l a r a r i a y e t e d i m e s i n e t a b i d i r .
M a d d e 1 5 . S e r m a y e t e s i s i ile ilgili D e v l e t t a l i m a t ı n a u y u l m a s ı h u s u s u
1 . D e v l e t y a t ı r ı m l a r ı n ı n g e r ç e k l e ş m e s i ile ilgili ş e k i l l e r d e n biri s e r m a y e t e s i s i ile ilgili d e v l e t
tarafından verilen talimattır.
2 . S e r m a y e t e s i s i ile ilgili d e v l e t ç e v e r i l e n t a l i m a t , ö n c e l i k l i a l a n v e t a l i m a t l a ilgili en ö n e m l i
ü r e t k e n l i k a r z e d e n v e u y g u l a m a y a k o n m a s ı ile ilgili s ü r e l e r i n t e s p i t e d i l d i ğ i d u r u m l a r d a v e r i l i r .
3. Devletçe verilen talimat, genellikle rekabete dayanan düzenlemeler içerir. Serbest Piyasa
Kuralları uygulamalarına geçiş süreci dahilinde, Türkmenistan Bakanlar K u r u l u n u n , tüm devlet
kuruluş
v e k u r u m l a r ı ile y a t ı r ı m l a r l a ilgili f a a l i y e t l e r d e b u l u n a n k i ş i l e r i b a ğ l a y ı c ı
devlet
y ö n e t m e l i ğ i ç ı k a r m a y a y e t k i l i o l u p , bu t a l i m a t l a r ı n k u r u l u ş v e k u r u m l a r için e k o n o m i k y a r a r ı n ı
nazarı dikkate alacaktır. Bakanlar Kurulu, devlet talimatlarının öncelikli şekilde g e r ç e k l e ş m e s i
ile ilgili a y r ı c a l ı k l a r ı n k a p s a m ı n ı b e l i r l e r .
4 . Y a p ı t l a r ı n i n ş a a t ı ile i l g i l i d e v l e t t a l i m a t l a r ı n ı n t e y i d i , T ü r k m e n i s t a n ı n
kanunları
b e l i r l e n d i ğ i ş e k i l d e , b u n l a r ı n y e r e l d e v l e t k u r u l l a r ı k a r a r l a r ı ile u y u m h a l i n d e
ile
olduklarının
a n l a ş ı l m a s ı n d a n s o n r a y e r i n e getirilir.
5 . Y a t ı r ı m l a r l a ilgili f a a l i y e t l e r d e b u l u n a n her k i m s e , ö n e m l i y a p ı t l a r ı n i n ş a s ı n d a y e r a l m a k
için d e v l e t i h a l e l e r i n e i ş t i r a k e t m e k y e t k i s i n e s a h i p t i r .
6 . D e v l e t i h a l e l e r i n e k o n u o l a n n e s n e l e r i n i ş l e t i l m e s i ile ilgili k a b u l l e r , T ü r k m e n i s t a n B a k a n l a r
K u r u l u n u n t e s p i t e t t i ğ i ş e k i l d e olıir.
7. D e v l e t i h a l e l e r i n e k o n u o l a n y a p ı t l a r l a ilgili m ü t e a h h i t l e r l e o l a n t ü m h e s a p l a r , d e v l e t i n b u
i ş l e r l e ilgili k o m i s y o n u n u n o n a y ı n d a n s o n r a g ö r ü l ü r .
M a d d e 16. Devlet yatırımlarının kıymetli evrak, mevduat hesapları, kişisel
varlıklar ve gayrimenkuller ve diğer değerlerle yerine getirilmesi
1 . Devletin, kıymetli evrak; mevduat hesapları, kişisel varlıklar ve gayrimenkuller ve diğer
m e n k u l d e ğ e r l e r ş e k l i n d e y a p a c a ğ ı yatırımların h a c m i T ü r k m e n i s t a n B a k a n l a r K u r u l u t a r a f ı n d a n
onaylanır.
2 . A m a ç l a r ı b e l i r l e n e n yatırım p r o j e l e r i T ü r k m e n i s t a n B a k a n l a r K u r u l u t a r a f ı n d a n b e l i r l e n e n
şekle uygun şekilde devlet araştırma kurullarından geçer.
Madde 17. Devlet yatırımlarının yerine getirilmesi konusunda devlet yürütme yetkisine
sahip yerel kurulların faaliyetleri
Devlet yürütme yetkisine sahip resmi yerel makamlar, yatırımları, işbu
T ü r k m e n i s t a n ' ı n " M ü l k i y e t l e ilgili" k a n u n l a r ı n a u y g u n ş e k i l d e g e r ç e k l e ş t i r i r .
Kanunun
ve
M a d d e 1 8 . Y a t ı r ı m l a ilgili f a a l i y e t l e r d e f i y a t l a r ı n o l u ş u m u
Y a t ı r ı m l a r l a ilgili faaliyetler s ü r e s i n c e , mamullerin
(mallar, hizmetler) değerleri,
esas
itibariyle, ihaleler (satışlar) s o n u n d a elde edilen sonuçlar dahil olmak üzere, a n l a ş m a fiyatları
ü z e r i n d e n t e p i t e d i l i r , a n c a k D e v l e t b ü t ç e s i h e s a b ı n a f i n a n s e e d i l e n y a p ı t l a r , e k i n d e k s l e r l e ilgili
tahmini fiyatların tespit edilmesini gerektirir.
Y a p ı t l a r ı n i n ş a s ı n d a t a h m i n i f i y a t l a r , ek m a s r a f l a r ı n t e l a f i e d i l m e s i ile t a v s i y e e d i l e n t a h m i n i
n o r m v e f i y a t l a r ı n k u l l a n ı m ı ş e k l i n d e o r t a y a çıkar.
BÖLÜM 4 - HAKLARIN GARANTİ ALTINA ALINMASI VE YATIRIMLARIN KORUNMASI
M a d d e 1 9 . Y a t ı r ı m l a r l a ilgili f a a l i y e t l e r d e b u l u n a n k i ş i h a k l a r ı n ı n g a r a n t i a l t ı n a a l ı n m a s ı
1 . T ü r k m e n i s t a n , y a t ı r ı m l a r l a ilgili f a a l i y e t l e r d e b u l u n a n k i ş i l e r e ait h a k l a r a d o k u n u l m a m a s ı n ı
g a r a n t i e d e r . Y a t ı r ı m l a r l a ilgili f a a l i y e t i ş r d e b u l u n a n k i ş i l e r i n haklarını kısıtlayan
yönetmelik ve kararnamelerinin
uygulanması ve de bunların ilgili t ü z ü k l e r i ,
Devlet
bunların
y a y ı n l a n m a s ı t a r i h i n d e n i t i b a r e n 10 yıldan e v v e l y ü r ü r l ü ğ e k o n a m a z .
2 . D e v l e t r e s m i m a k a m l a r ı n ı n , y a t ı r ı m c ı l a r l a ilgili f a a l i y e t l e r d e b u l u n a n y a t ı r ı m c ı l a r ı n
iştirakçilerin
haklarına halel gelecek şekilde, anılan k a r a r n a m e , y ö n e t m e l i k ve
ve
tüzüklerin
u y g u l a n m a s ı n d a n d o l a y ı , y a t ı r ı m l a r l a ilgili f a a l i y e t l e r d e b u l u n a n k i ş i l e r e v e r i l e n k a r d a n z a r a r
ş e k l i n d e k i z a r a r z i y a n d a h i l o l m a k ü z e r e , her t ü r l ü m a ğ d u r i y e t , b u r e s m i m e r c i t a r a f ı n d a n ,
m a h k e m e k a r a r ı i l e , b u k i ş i l e r e t a z m i n edilir. A n ı l a n r e s m i d a i r e n i n k a y n a k e k s i k l i ğ i s ö z k o n u s u
o l u r s a , b u z a r a r z i y a n l a r , y a t ı r ı m c ı l a r ı n v e d e y a t ı r ı m l a r l a ilgili f a a l i y e t l e r d e b u l u n a n k i ş i l e r i n
haklarına tecavüz eden, yönetmelik, kararname ve tüzükleri uygulanan resmi makamın bağlı
olduğu, Türkmenistan'ın Bakanlar Kurulu, Gengeshi'nin alacağı karar doğrultusunda
tazmin
edilir.
Bu gibi madahalelerin kanunlarca müsaade edildiği durumlar ve de bu resmi dairelerin ve
resmi memurların yetkisi çerçevesinde yapılması durumu dışında, devlet resmi kuruluşları ve
o n l a r ı n r e s m i y e t k i l i l e r i y a t ı r ı m l a r l a ilgili f a a l i y e t l e r d e b u l u n a n k i ş i l e r i n f a a l i y e t l e r i n e m ü d a h a l e
etme hakları yoktur.
3 . Y a t ı r ı m l a r l a ilgili f a a l i y e t l e r i n a s k ı y a a l ı n m a s ı v e y a d u r d u r u l m a s ı , a ş a ğ ı d a k i l e r i n
üzerine alınabilir:
kararı
Y a t ı r ı m c ı l a r : a n c a k b u y a t ı r ı m c ı l a r ı n , y a t ı r ı m l a ilgili f a a l i y e t l e r d e b u l u n a n i ş t i r a k ç i l e r i n z a r a r
ziyanını tazmin etmeleri gerekir:
- Yetkili devlet dairesi.
Y a t ı r ı m l a r l a ilgili f a a l i y e t l e r i n a s k ı y a a l ı n m a s ı v e y a d u r d u r u l m a s ı n a d a i r ilgili D e v l e t R e s m i
dairesinin kararı, aşağıdaki nedenlerle kabul edilebilir:
- k a n u n l a b e l i r l e n m i ş ş e k i l d e , ö d e m e k a b i l i y e t i b u l u n m a m a s ı n e d e n i y l e , y a t ı r ı m c ı n ı n iflasını
beyan etmesi:
- doğal afetler, kazalar ve diğer benzeri durumlar;
- o l a ğ a n ü s t ü bir d u r u m u n m e y d a n a g e l m e s i ;
- y a t ı r ı m l a r l a ilgili f a a l i y e t l e r i n s ü r m e s i s ı r a s ı n d a , b u n l a r ı n d e v a m ı n ı n k a n u n l a k o r u n m u ş o l a n
s a ğ l ı k - t e m i z l i k , ç e v r e s e l v e d i ğ e r n o r m l a r l a ilgili k a n u n l a r ı n i h l a l e d i l m e s i v e d e v a t a n d a ş l a r ı n ,
h ü k m i ş a h ı s l a r ı n v e d e v l e t i n h a k v e çıkarlarının z e d e l e n m e s i n e y o l a ç a c a ğ ı n ı n a n l a ş ı l m a s ı
durumlarında.
B u d u r u m , y a t ı r ı m l a r l a ilgili f a a l i y e t l e r d e b u l u n a n i ş t i r a k ç i l e r e ö d e n e c e k t a z m i n a t ı n ş e k i l v e
t u t a r ı T ü r k m e n i s t a n k a n u n l a r ı ile b e l i r l e n i r .
M a d d e 2 0 . Y a t ı r ı m l a r l a ilgili f a a l i y e t l e r d e b u l u n a n k i m s e l e r i n s o r u m l u l u ğ u
A k i t s e l y ü k ü m l ü l ü k l e r i n y e r i n e g e t i r i l m e m e s i d u r u m u n d a , y a t ı r ı m l a r l a ilgili f a a l i y e t l e r d e b u l u ­
n a n k i m s e l e r , k a n u n t a r a f ı n d a n a k t e d i l e n a n l a ş m a l a r c a ö n g ö r ü l e n m ü l k l e ilgili v e d i ğ e r t ü r d e n
sorumluluk taşırlar.
A n l a ş m a şartlarının ihlal edilmesi y ü z ü n d e n para cezasının ve verilen zararlar dolayısıyla
tazminatın ö d e n m e s i . Kanun veya anlaşmada aksine hüküm bulunmadıkça, suçlu tarafı, y ü k ü m ­
lülüklerini yerine getirmekten kurtarmaz.
M a d d e 2 1 . D e v l e t i h a l e l e r i n i n g e r ç e k l e ş t i r i l m e s i ile ilgili s o r u m l u l u k
1. Devlet ihaleleri veya yükümlülükleri sonucu olarak kanuni esaslar dolayısıyla üstlenilen
b o r ç l a r l a ilgili y ü k ü m l ü l ü k l e r i n y e r i n e g e t i r i l m e m e s i v e y a u y g u n ş e k i l d e g e r ç e k l e ş t i r i l m e m e s i
dolayısıyla, kuruluş ve girişimler, cari kanunlar çerçevesinde sorumluluk taşırlar.
2 . Devlet resmi makamları d a , kârdan zarar dahil olmak üzere maruz kalınan zarar ziyanların
t a z m i n i ile ilgili d e v l e t i h a l e l e r i n i n g e r ç e k l e ş t i r i l m e s i n e d a i r y ü k ü m l ü l ü k l e r i n e r i a y e t e t m e m e s i n ­
d e n v e y a d a b u n l a r ı n u y g u n ş e k i l d e y e r i n e g e t i r i l e m e m e s i n d e n m ü t e v e l l i t m ü l k l e ilgili s o r u m l u l u k
taşırlar.
3 . Y a t ı r ı m l a r l a ilgili f a a l i y e t l e r d e b u l u n a n i ş t i r a k ç i l e r , k a n u n l a r ı n t e s p i t e t t i ğ i ş e k i l d e
ve
aktedilen anlaşmaların öngördüğü tarzda, devlet ihalelerinin gerçekleştirilmesi için yatırımcıT ü r k m e n i s t a n ö n ü n d e m ü l k l e ilgili s o r u m l u l u k t a ş ı r l a r .
Madde 22. Yatırımların korunması
1 . T ü r k m e n i s t a n , m ü l k ü n t ü r ü n e v e d e v l e t e ait o l u p o l m a d ı ğ ı n a b a k ı l m a k s ı z ı n , y a t ı r ı m l a r ı n
k o r u n m a s ı n ı g a r a n t i a l t ı n a alır. Yatırımlar, T ü r k m e n i s t a n ' ı n k a n u n l a r ı t a h t ı n d a k o r u m a a l t ı n a
alınmıştır. Yatırımların yönetimi, kullanımı ve tasfiyesini önleyebilecek nitelikte, ayırımı ö n g ö r e n
önlemlerin uygulanmasını dışlayacak şekilde, bu husus tüm yatırımcılara eşit şekilde temin edilir
v e d e a y r ı c a , y a t ı r ı m s o n u ç l a r ı n ı n i h r a c ı için k a y ı t v e ş a r t l a r ı b e l i r l e y e n d ü z e n l e m e l e r d e
mevcuttur.
2. Yatırımlar gayrikabilirücu şekilde devletleştirilemez, müsadere edilemez ve onlar hakkında
h e r h a n g i bir ö n l e m a l ı n a m a z . Bu k a b i l ö n l e m l e r , a n c a k T ü r k m e n i s t a n ' ı n k a n u n l a r ı ç e r ç e v e s i n d e
y a t ı r ı m l a r l a ilgili f a a l i y e t l e r i n s o n a e r m e s i n d e n m ü t e v e l l i k o l a r a k v e r i l e n b u z a r a r l a r ı n , z a r a r l a r ı n
t ü m h a c m i n i k a p s a y a c a k ş e k i l d e y a t ı r ı m c ı y a t a z m i n e d i l m e s i ile u y g u l a n a b i l i r .
Yatırımcının duçar kaldığı zarar ziyanın tazmin edilme şekli anılan k a n u n l a r l a belirlenir.
Yatırımcılar tarafından, amaçlı banka mevduat hesapları, hisse senetleri v e y a diğer kıymetli
e v r a k ş e k l i n d e s a h i p l e n i l e n v e y a e d i n i l e n v e y a T ü r k m e n i s t a n ' ı n k a n u n l a r ı n a u y g u n o l a r a k bir
m u a f i y e t s ö z k o n u s u o l d u ğ u d u r u m l a r d a k i r a l a m a h a k l a n , yatırımcıların b i z z a t k e n d i l e r i t a r a f ı n ­
d a n g e r ç e k l e ş t i r i l e n fiiller d o l a y ı s ı y l a h a r c a n a n , t a s a r r u f e d i l e n p a r a l a r h a r i ç o l m a k ü z e r e ,
y a t ı r ı m c ı l a r t a r a f ı n d a n t a z m i n edilir.
3 . Y a t ı r ı m l a r l a ilgili f a a l i y e t l e r d e n d o ğ a n i h t i l a f l a r , ilgili m a h k e m e l e r t a r a f ı n d a n ç ö z ü m l e n i r .
4 . T ü r k m e n i s t a n ile y a b a n c ı d e v l e t l e r a r a s ı n d a k i , y a t ı r ı m l a r l a ilgili f a a l i y e t l e r d e n ileri g e l i p ,
a n l a ş m a ve mukavelelerden doğan yükümlülüklerin yerine getirilmemesi v e y a d a uygun şekilde
g e r ç e k l e t i r i l m e m e s i ile ilgili ihtilaflar m a h k e m e d e ç ö z ü m l e n e b i l e c e ğ i g i b i m ü z a k e r e l e r y o l u ile
de halledilebilir.
5. Yatırımlar, kanunun öngördüğü durumlar dışında, zorunlu olarak sigortalanacaktır.
İşbu K a n u n , basında yayınlanması tarihinden itibaren yürürlüğe girer.
T Ü R K M E N İ S T A N DEVLET BAŞKANI
S.NİYAZOV
5.4. Bankalar ve Bankacılık Hakkında Türkmenistan
Kanunu
BÖLÜM 1 - GENEL HÜKÜMLER
Madde 1 . Kavram olarak banka
B a n k a , T ü r k m e n i s t a n D e v l e t ( M e r k e z ) B a n k a s ı t a r a f ı n d a n v e r i l e n l i s a n s (izin) ç e r ç e v e s i n d e
v e y ü r ü r l ü k t e k i k a n u n a u y g u n o l a r a k ; b e l i r l i s ü r e s o n u n d a f a i z i ile g e r i ö d e m e k k o ş u l u y l a t ü z e l
ve g e r ç e k şahıslardan mevduat toplama, topladığı mevduatı kendi adına kullanma, bu arada
d i ğ e r b a n k a c ı l ı k f a a l i y e t l e r i n i g ö s t e r m e y e t k i s i v e r i l e n t ü z e l k i ş i l i ğ e h a i z t i c a r i bir k u r u l u ş t u r .
B a n k a l a r T ü r k m e n i s t a n k a n u n k o y u c u s u t a r a f ı n d a n b e l i r l e n e n e s a s l a r d a h i l i n d e h e r tür m ü l k
(yabancı s e r m a y e hareketi dahil) temelinde kurulabilir ve faaliyetlerini ticari esaslar dairesinde
yürütebilir.
B a n k a l a r ı n faaliyetleri bu k a n u n l a , " T ü r k m e n i s t a n Devlet (Merkez) Bankası Hakkında
T ü r k m e n i s t a n K a n u n u " ile v e b u k a n u n l a r a v e s t a t ü l e r i n e u y u m l u o l a r a k d ü z e n l e n m i ş d i ğ e r
k a n u n v e k u r a l k o y a n b e l g e l e r ile d ü z e n l e n i r .
M a d d e 2. T ü r k m e n i s t a n B a n k a c ı l ı k S i s t e m i
T ü r k m e n i s t a n bankacılık sistemi aşağıdakileri içerebilir:
a) D e v l e t B a n k a l a r ı :
T ü r k m e n i s t a n Devlet (Merkez) Bankası (Türkmengosbank), Türkmenistan Yabancı Ekonomik
F a a l i y e t D e v l e t B a n k a s ı ( T ü r k m e n v n e s h e k o n o m b a n k ) , T ü r k m e n i s t a n T a s a r r u f B a n k a s ı (Sberbank).
T ü r k m e n i s t a n Devlet Bankası'nm faaliyeti Türkmenistan Devlet (Merkez) Bankası Hakkında
T ü r k m e n i s t a n K a n u n u v e o n u n s t a t ü s ü ile d ü z e n l e n e b i l i r .
Bu kanunun hükümleri, kanunda belirlenen şartlardaki durumlarda Türkmenistan
Bankası'na uygulanabilir.
Devlet
T ü r k m e n i s t a n T ü r k m e n v n e s h e k o n o m b a n k ve Sberbank kendi kanunlarına uygun olarak ticari
faaliyette bulunabilirler.
b) T i c a r i B a n k a l a r :
T i c a r i b a n k a l a r ı n f a a l i y e t l e r i b u k a n u n ile, T ü r k m e n i s t a n ' ı n d i ğ e r k a n u n v e k u r a l k o y u c u
b e l g e l e r i v e o n l a r ı n ş a r t l a r ı ile d ü z e n l e n i r .
Y a b a n c ı s e r m a y e l i b a n k a l a r , kayıtlı s e r m a y e s i t ü m ü y l e y a b a n c ı i ş t i r a k ç i l e r e ait o l a n b a n k a l a r ,
(bundan böyle "yabancı bankalar" olarak geçecektir) ve bununla beraber diğer
devletlerin
bankaları bu k a n u n yanında Y a b a n c ı Yatırım hakkında k a n u n l a düzenlenir.
T ü r k m e n i s t a n ' ı n ticari bankaları sadece Türkmenistan Devlet Bankasından lisans aldıktan
sonra tüzel kişilik kazanıp faaliyette bulunabilirler.
Uzman devlet ve ticaret bankaları büyük odaklı devlet programlarına finans
sağlama
k o n u s u n d a k i y a s a l a r d a belirtilen şartlar ve usuller altında oluşturulabilir.
M a d d e 3. B a n k a c ı l ı k faaliyetleri v e muameleleri
Bankalar alttaki bankacılık faaliyet ve muamelelerinde b u l u n m a hakkına haizdirler:
- Yabancı bankalar d a dahil olmak üzere muhabir bankaların ve müşterilerin
açmak ve muhafaza etmek.
hesaplarını
- Müşterilerin ve muhabir bankaların talimatlarındaki ödemeleri y a p m a k ve nakit hizmetleri
sağlamak.
- M e v d u a t h e s a p l a r ı n ı t e ş v i k e t m e k v e b o r ç l u ile a n l a ş a r a k k r e d i v e r m e k .
- Yatırım yapılacak kıymetlerin yönetici veya sahiplerinin
talimatlarındaki
sermaye
yatırımlarını finans etmek, bankanın kendi fonlarını kullanmak.
- H i s s e s e n e t l e r i v e d i ğ e r t e m i n a t l a r ç ı k a r t m a k . Kıymetli e v r a k v e t e m i n a t l a r ( ç e k , p o l i ç e ,
hisse, b o n o ve diğer) almak, satmak ve muhafaza etmek ve bunlarla diğer işlemlerde bulunmak.
- Ü ç ü n c ü şahıslar adına parasal icra edilebilir kefalet senetleri, garanti v e diğer yükümlülükler
çıkartmak.
- M a l l a r ı n t e s l i m a t ı v e d i ğ e r h i z m e t l e r i n y ü r ü t ü l m e s i ile ilgili bir s ö z l e ş m e d e n d o ğ a n h a k l a r ı
e l d e e t m e k , b u tür h a k l a r ı n t a h s i l a t ı n d a n v e i c r a s ı n d a n d o ğ a c a k r i s k l e r i k a b u l e t m e k ( f o r f a i t i n g )
v e a y r ı c a b u t ü r i ş l e m l e r i m a l l a r ı n h a r e k e t ü z e r i n d e ilave k o n t r o l ile y ü r ü t m e k ( f a c t o r i n g ) .
- Yabancılar dahil tüzel ve gerçek kişilere nakit olarak v e y a hesaplardaki dövizi s a t m a k v e y a
almak.
- T ü r k m e n i s t a n i ç i n d e v e sınırları d ı ş ı d a , k ı y m e t l i m e t a l v e t a ş l a r ı v e b u n l a r d a n m a m u l e m t i a y ı
kabul ve muhafaza etmek.
- B a n k a c ı l ı k f a a l i y e t l e r i ile b i r l i k t e d a n ı ş m a h i z m e t l e r i v e r m e k .
- Leasing (finansal kiralama) işlemleri yürütmek.
- T ü r k m e n i s t a n Devlet Bankasından verilen izne dayanarak yetkileri içinde diğer işlemleri
yürütmek.
- P r o s e d ü r l e r e u y g u n bir l i s a n s a l ı n m a s ı s u r e t i y l e bu m a d d e d e y e r a l a n t ü m i ş l e m l e r r u b l e
v e y a d ö v i z ile y ü r ü t ü l e b i l i r .
- T ü r k m e n i s t a n D e v l e t B a n k a s ı n ı n t a l i m a t l a r ı ü z e r i n e b a n k a l a r b ü t ç e n i n n a k i t i c r a s ı ile ilgili
işlemlerde bulunabilirler.
B a n k a l a r ı n : döviz, kredi, faiz ve bankacılık faaliyetlerinin diğer risklerinin sigortası hariç tüm
sigortacılık faaliyetleri ve bunun yanında mal üretimi ve ticareti k a p s a m ı n a giren faaliyetlerde
bulunmaları yasaktır.
M a d d e 4. Bankaların Bağımsızlığı
T i c a r i b a n k a l a r rutin b a n k a c ı l ı k f a a l i y e t l e r i ile ilgili o l a r a k k e n d i k a r a r m e k a n i z m a l a r ı n d a idari
ve icrai h ü k ü m e t organlarından bağımsızdırlar. Devlet organlarının i d a r e s i n d e
çalışanların
bankaların idari yapılarında yeralmaları yasaktır.
M a d d e 5. D e v l e t i n v e b a n k a l a r ı n y ü k ü m l ü l ü k l e r i n i n s ı n ı r l a n d ı r ı l m a s ı
B u k a n u n d a v e T ü r k m e n i s t a n ' ı n d i ğ e r y a s a l a r ı ile b e l i r l e n e n h a l l e r h a r i ç v e y a k e n d i l e r i
ü z e r l e r i n e b u t ü r bir s o r u m l u l u k a l m a d ı k ç a , T ü r k m e n i s t a n b a n k a l a r ı d e v l e t i n , d e v l e t d e
bankaların yükümlülüklerinden sorumlu tutulamaz.
M a d d e 6. B a n k a m u k a v e l e s i
Bankalar, iştirakçi (hisse sahipleri) toplantısında kabul edilen m u k a v e l e y e uygun
faaliyet gösterebilirler.
Banka mukavelesi şunları içermelidir:
Bankanın unvanı ve yeri (yazışma adresi);
B a n k a c a y ü r ü t ü l e n f a a l i y e t l e r i n bir l i s t e s i ;
olarak
B a n k a n ı n k a y ı t l ı s e r m a y e m i k t a r ı v e o l u ş t u r u l a n d i ğ e r f o n l a r ı n bir l i s t e s i ;
B a n k a n ı n i d a r i o r g a n l a r ı n ı n , i d a r i yapısının o l u ş u m k o ş u l l a r ı n ı n v e g ö r e v l e r i n i n t ü z ü ğ ü ;
B a n k a n ı n v e ş u b e l e r i n i n f a a l i y e t l e r i n i o l u ş t u r m a v e y a iptal e t m e u s u l l e r i
M u k a v e l e , b a n k a f a a l i y e t i n i n a n a ö z e l l i k l e r i n i k a p s a y a n y a s a l a r ile ç e l i ş m e y e n
hükümleri de içerebilir.
diğer
M a d d e 7. B a n k a k a y ı t l ı s e r m a y e s i
Bir b a n k a n ı n k a y ı t l ı s e r m a y e s i t ü z e l v e g e r ç e k k i ş i l e r i n v a r l ı k l a r ı n d a n , h i s s e k a t k ı l a r ı n d a n v e
h i s s e v e d i ğ e r t e m i n a t (tahvil) ç ı k a r ı l m a s ı n d a n o l u ş t u r u l a b i l i r v e b a n k a b o r ç l a r ı n a k a r ş ı bir
teminattır.
Bütçe fonları (Türkmenistan Devlet Bankası için, hariç), kredi olarak alınan ve karşılık taşıyan
k ı y m e t l e r , s i y a s i v e t i c a r i birlik o r g a n i z a s y o n l a r ı n ı n k ı y m e t l e r i ö z e l k a m u f o n l a r ı (hayır f o n l a r ı
d a h i l ) b a n k a k a y ı t l ı s e r m a y e s i n i o l u ş t u r m a k için k u l l a n ı l a m a z .
Bankalar döviz kârlarından döviz fonları oluşturabilirler.
Bankalar yürürlükteki y a s a usulleri çerçevesinde Türkmenistan'da ve yurt dışında bankacılık
y a t ı r ı m l a r ı n ı g e l i ş t i r m e k için d ö v i z f o n l a r ı n ı n k ı y m e t l e r i n i k u l l a n a b i l i r l e r .
M i n i m u m kayıtlı sermaye miktarı aşağıdaki gibi oluşturulabilir:
( J o i n t - s t o c k ) A . Ş . ş e k l i n d e k i b a n k a l a r v e h i s s e e s a s ı n a d a y a l ı b a n k a l a r için - 2 5 m i l y o n r u b l e .
( C o o p e r a t i v e ) K o o p e r a t i f b a n k a l a r için - 2.5 m i l y o n r u b l e .
Ş a h ı s b a n k a l a r ı için - 2 5 0 . 0 0 0 r u b l e .
Y a b a n c ı b a n k a l a r , o r t a k yatırım b a n k a l a r ı v e y a b a n c ı s e r m a y e l i b a n k a l a r için - 5 0 m i l y o n r u b l e
- k i , y a b a n c ı y a t ı r ı m c ı n ı n katkısının k o n v e r t i b l p a r a b i r i m i c i n s i n d e n d e ğ e r i % 5 0 ' y i a ş m a y a c a k .
B Ö L Ü M II - T İ C A R İ B A N K A N I N F A A L İ Y E T İ N E B A Ş L A M A S I N A
VE İPTALİNE İLİŞKİN PROSEDÜR
M a d d e 8. T i c a r i b a n k a l a r ı n k u r u c u l a r ı v e h i s s e s a h i p l e r i ( i ş t i r a k ç i l e r i )
T i c a r i bankaların kurucuları ve hisse sahipleri (iştirakçileri), idari devlet o r g a n l a r ı , siyasi ve
k a m u o r g a n i z a s y o n l a r ı v e (hayır i ş l e r i d e d a h i l ) ö z e l k a m u f o n l a r ı h a r i ç o l m a k ü z e r e t ü z e l k i ş i l e r
v e v a t a n d a ş l a r o l a b i l i r . K u r u c u l a r d a n y a d a h i s s e s a h i p l e r i n d e n h i ç b i r i n i n i ş t i r a k h i s s e s i kayıtlı
sermayenin % 35'ini aşmamalıdır.
M a d d e 9. B a n k a f a a l i y e t i n e l i s a n s v e r i l m e s i p r o s e d ü r ü
Ticari ve diğer bankalar faaliyetlerini Türkmenistan Devlet Bankasınca verilen bankacılık
faaliyetlerinin yürütülmesine mahsus lisans esasında yürütürler. Lisans b a n k a tarafından
y ü r ü t ü l e c e k f a a l i y e t l e r i n bir l i s t e s i n i k a p s a r .
B a n k a c ı l ı k f a a l i y e t i l i s a n s ı a l a b i l m e k için a ş a ğ ı d a k i b e l g e l e r s u n u l m a l ı d ı r :
L i s a n s v e r i l m e s i n e d a i r bir b a ş v u r u
Kuruluş b e l g e l e r i : Birliğin maddeleri, b a n k a mukavelesi, b a n k a m u k a v e l e s i n i n kabulüne ve
b a n k a n ı n i d a r i o r g a n l a r ı n ı n a t a n m a s ı n a d a i r bir p r o t o k o l .
- B a n k a k u r u l u ş u n u n istenmesini ortaya koyacak ekonomik ispat.
K u r u c u l a r ı n m a l i s t a t ü l e r i h a k k ı n d a bir d e n e t l e m e k u r u l u ş u n u n d ü ş ü n c e l e r i .
T ü r k m e n i s t a n ' ı n y a b a n c ı s e r m a y e i ş t i r a k l i bir b a n k a s ı v e y a d i ğ e r bir d e v l e t i n b a n k a v e y a
ş u b e s i t a r a f ı n d a n b a n k a c ı l ı k f a a l i y e t l e r i n i y ü r ü t m e k için l i s a n s a l ı n a b i l m e s i i ç i n b e l i r l e n e n u s u l ­
lerle n o t e r d e t a s d i k e t t i r i l m i ş a ş a ğ ı d a b e l i r t i l e n e v r a k l a r ek o l a r a k s u n u l m a l ı d ı r :
a) Y a b a n c ı t ü z e l k i ş i l e r için
T ü r k m e n i s t a n s ı n ı r l a r ı n d a b a n k a k u r u l m a s ı v e y a ş u b e a ç ı l m a s ı için i ş t i r a k h a k k ı n d a y a b a n c ı
kurucu ortağın yetkili organının kararı,
Y a b a n c ı yatırımcının ü l k e s i n i n e m r e t t i ğ i h a l l e r d e , T ü r k m e n i s t a n s ı n ı r l a r ı n d a b a n k a k u r u l m a s ı
i ç i n v e y a ş u b e a ç ı l m a s ı için i ş t i r a k i h a k k ı n d a y a b a n c ı k u r u c u i ş t i r a k ç i n i n i k a m e t ettiği ü l k e n i n
y e t k i l i o r g a n ı n ı n yazılı o n a y ı .
b) Y a b a n c ı g e r ç e k ş a h ı s l a r :
S ö z k o n u s u k i ş i n i n b o r ç l a r ı n ı ö d e m e g ü c ü o l d u ğ u n u n b i r i n c i sınıf b i r y a b a n c ı
bankaca
teminatı.
İ k i d e n az o l m a m a k k a y d ı y l a ö d e m e i k t i d a r ı b i l i n e n y a b a n c ı t ü z e l v e y a g e r ç e k
kişilerin
önerileri.
M a d d e 10. Y a b a n c ı bankaların ve yabancı s e r m a y e iştirakli b a n k a l a r ı n s e r m a y e le ri n in
miktarının belirlenmesinde Türkmenistan Devlet Bankasının yetkileri
B a n k a l a r a r a s ı e ş i t r e k a b e t o r t a m ı n ı s a ğ l a m a k için T ü r k m e n i s t a n D e v l e t B a n k a s ı kayıtlı ser­
m a y e n i n m a x . v e m i n . m i k t a r l a r ı ile ilgili o l a r a k y a b a n c ı b a n k a l a r ı n v e y a y a b a n c ı s e r m a y e i ş t i r a k l i
b a n k a l a r ı n k u r u c u l a r ı n d a n ilave b e l g e l e r t a l e p e d e b i l i r .
Madde 1 1 . Bankaların tescili
B a n k a c ı l ı k f a a l i y e t l e r i için l i s a n s v e r i l m e s i ile b e r a b e r T ü r k m e n i s t a n D e v l e t B a n k a s ı t i c a r i
v e y a d i ğ e r ç e ş i t b a n k a y a kayıtlı s e r m a y e y e bağlı bir ö d e n m i ş l i k e s a s ı n a g ö r e t e s c i l e d e r v e o n a
bir tescil numarası verir.
M a d d e 12. Ticari bankaların ş u b e veya bağlı kuruluş a ç a b i l m e p r o s e d ü r ü
T i c a r i b a n k a l a r , T ü r k m e n i s t a n D e v l e t B a n k a s ı n a k o n u y l a ilgili b i l g i v e r e r e k , T ü r k m e n i s t a n
sınırları i ç i n d e v e y a d ı ş ı n d a ş u b e v e y a t e m s i l c i l i k b ü r o l a r ı a ç m a h a k k ı n a s a h i p t i r l e r .
B a n k a l a r ı n T ü r k m e n i s t a n ' d a a ç ı l a c a k ş u b e l e r i v e t e m s i l c i l i k b ü r o l a r ı n ı n t e s c i l i için g e r e k l i
belgelerin listesine T ü r k m e n i s t a n Devlet Bankası'nca karar verilir.
T ü r k m e n i s t a n D e v l e t B a n k a s ı t i c a r i v e d i ğ e r b a n k a l a r ı n açılan ş u b e v e t e m s i l c i l i k b ü r o l a r ı n ı
tescil kütüğüne kaydeder.
M a d d e 1 3 . L i s a n s v e r i l m e s i n e d a i r b a ş v u r u için k a r a r v e r m e s ü r e s i n i n s o n a e r m e s i
Bankacılık f a a l i y e t l e r i n d e b u l u n a b i l m e k için lisans v e r i l m e s i n e d a i r y a p ı l a n
başvuruya
T ü r k m e n i s t a n D e v l e t B a n k a s ı t a r a f ı n d a n bu k a n u n l a b e l i r l e n e n l i s a n s i ç i n g e r e k l i b e l g e l e r i n v e
b a ş v u r u b e l g e s i n i n t e s l i m i n d e n i t i b a r e n "bir ay" i ç i n d e k a r a r v e r i l i r .
Türkmenistan
Devlet
B a n k a s ı b a ş v u r u y u y a n ı t l a m a k için ö n g ö r ü l e n b u s ü r e y i
aşması
d u r u m u n d a , h e r g e c i k m e g ü n ü için b a n k a n ı n b i l d i r i l e n kayıtlı s e r m a y e s i n i n % 0.01 t u t a r ı n d a bir
miktarı b a n k a kurucularına ceza olarak öder.
Başvuru
Devlet
y a n ı t l a n m ı ş sayılır.
Bankasının karar aldığı (aynı gün b a n k a k u r u c u l a r ı n a bildirilir)
gün
M a d d e 1 4 . B a n k a c ı l ı k f a a l i y e t i için l i s a n s v e r i l m e s i n i n r e d d e d i l m e s i n i n g e r e k ç e l e r i
T ü r k m e n i s t a n Devlet Bankası aşağıdaki gerekçelerle lisans vermeyi reddedebilir.
Ortaklık ve mukavele maddelerinin yürürlükteki kanunlara uygun olamaması.
K u r u c u l a r ı n b a n k a m u d i l e r i n i n v e iş ç e v r e s i n i n m e n f a a t l e r i n i t e h d i t e d e n ,
(denetleme
kuruluşu d ü ş ü n c e s i n e dayanarak ) yetersiz görülen mali statüleri.
M a d d e 15. Bankacılık faaliyetlerinde bulunma lisansının iptalinin gerekçeleri
T ü r k m e n i s t a n D e v l e t B a n k a s ı a ş a ğ ı d a k i d u r u m l a r d a l i s a n s ı iptal e d e b i l i r :
Lisansın verilmesine esas teşkil eden bilgilerin doğru olmadığının ortaya ç ı k m a s ı .
B a n k a n ı n f a a l i y e t e g e ç m e s i n i n lisansın v e r i l m e s i n i m ü t e a k i p "bir y ı r d a n f a z l a s ü r e g e c i k m e s i .
L i s a n s l a v e r i l m e y e n v e y a şirket m u k a v e l e s i n i n y a s a l sınırlarının ö t e s i n d e
faaliyetlerde
bulunulması.
T ü r k m e n i s t a n D e v l e t B a n k a s ı h a k k ı n d a k i k a n u n u n 1 9 . m a d d e s i ile b e l i r t i l e n g e r e k ç e l e r d e ;
A n t i k a r t e l y a s a s ı n a k a r ş ı h a r e k e t l e r k a m u o y u n a açıklanır.
Lisansın iptali b a n k a varlıklarını paraya çevirme kararı olabilir.
L i s a n s ı n i p t a l i n d e n ö n c e i ş l e n e n k a n u n a aykırı d u r u m u o r t a d a n k a l d ı r m a y a y ö n e l i k u y a r ı
önlemleri alınmalıdır.
T ü r k m e n i s t a n Devlet Bankası lisans iptalini basın y o l u y l a duyurur.
M a d d e 16. Bankaların Türkmenistan Devlet Bankasını kuruluş belgelerine
yapılan ilavelerden haberdar etme sorumluluğu
T i c a r i v e d i ğ e r b a n k a l a r , k u r u l u ş b e l g e l e r i n e y a p t ı k l a r ı e k l e r i bir ay i ç i n d e i l a v e b e l g e l e r i n
noterce onaylanmış suretlerini sunarak Türmenistan Devlet Bankasına haber
vermelidirler.
Eklerin bu k a n u n u n 14. maddesinde belirlenen "lisansın reddedilmesi" gerekçelerini k a p s a m a s ı
halinde lisans iptal edilebilir.
M a d d e 17. T ü r k m e n i s t a n Devlet Bankasının kararlarına karşı temyiz p r o s e d ü r ü
Ticari ve diğer bankalar veya kurucuları yasal yollardan Türkmenistan Devlet
Bankasının
kararlarına karşı temyize gidebilirler.
B Ö L Ü M III - B A N K A N I N M A L İ İ S T İ K R A R I N I G A R A N T İ A L T I N A A L M A K V E
MÜŞTERİLERİNİN MENFAATLERİNİ KORUMAK
Madde 18. Bankanın ekonomik standartara uyumu
Bankanın mali istikrarını garanti altına almak ve müşterilerin menfaatlerini k o r u m a k amacıyla
ticari ve diğer bankalar, Türkmenistan Devlet Bankasınca belirlenen e k o n o m i k
standartlara
uyarlar ve bu arada sigorta ve yedek fonlar oluştururlar.
M a d d e 19. Bankacılıkta gizlilik
Türkmenistan Devlet Bankası dahil, bankalar faaliyetleri, hesaplar, mudilerinin ve muhabir­
l e r i n m e v d u a t l a r ı ile ilgili o l a r a k g i z l i l i k p r e n s i b i n i g a r a n t i e d e r l e r . B a n k a ç a l ı ş a n l a r ı n ı n t ü m ü n ü n
gizlilik persibini korumaları beklenir.
T ü z e l k i ş i l e r i n h e s a p l a r ı v e f a a l i y e t l e r i ile ilgili o l a r a k t ü z e l k i ş i l e r i n k e n d i l e r i n e , y e t k i l i
organlarına, devlet vergi teftiş organlarına, mahkemelere, tetkik organlarına ve
denetleme
k u r u l u ş l a r ı n a r e s m i t a l e p l e r i h a l i n d e bilgi v e r i l e b i l i r .
G e r ç e k k i ş i l e r i n h e s a p v e m e v d u a t l a r ı ile ilgili o l a r a k h e s a p s a h i p l e r i n i n k e n d i l e r i n e v e y a
t e m s i l c i l e r i n e i l a v e t e n m a h k e m e l e r e v e t e t k i k o r g a n l a r ı n a y ü r ü t t ü k l e r i d a v a l a r l a ilgili b i l g i
verilebilir.
H e s a p s a h i b i n i n ö l ü m ü h a l i n d e , h e s a p v e m e v d u a t l a r l a ilgli o l a r a k m u r i s t a r a f ı n d a n v a s i y e t
d a ğ ı t ı m ı n d a b e l i r l e n e n k i ş i l e r e , n o t e r l e r e v e y a b a n c ı k o n s o l o s l u k l a r a g ö r d ü k l e r i d a v a l a r l a ilgili
o l a r a k bilgi v e r i l e b i l i r .
M a d d e 2 0 . B a n k a l a r d a k i parasal ve diğer kıymetlere el k o n u l m a s ı veya s e r b e s t
bırakılması
Tüzel kişilerin (yabancılar dahil) bankalardaki parasal ve diğer kıymetlerine m a h k e m e v e y a
d i ğ e r t e f t i ş o r g a n l a r ı n ı n k a r a r l a r ı hariç el k o n u l a m a z v e el k o n u l a n k ı y m e t l e r s a d e c e
kemelerin yazılı emirleri v e y a devlet vergi teftiş kuruluşlarının talepleri halinde
mah­
serbest
bırakılabilir.
G e r ç e k k i ş i l e r i n b a n k a l a r d a k i p a r a s a l v e d i ğ e r v a r l ı k l a r ı n a el k o n u l m a s ı v e y a el k o n u l a n
varlıkların serbest bırakılması sadece mahkeme kararı esasında m ü m k ü n d ü r .
G e r ç e k k i ş i l e r i n b a n k a l a r d a k i p a r a s a l y a d a d i ğ e r v a r l ı k l a r ı n a k e s i n l i k k a z a n m ı ş bir c e z a i
h ü k ü m v e y a h a c z e i l i ş k i n k a r a r n a m e g e r e k ç e l e r i ile h a c i z u y g u l a n a b i l i r .
M a d d e 2 1 . B a n k a l a r ı n h a k t a l e p l e r i ile ilgili o l a r a k s ı n ı r l a m a l a r k a n u n u
Türkmenistan bankalarının kendileri tarafından verilen krediler konusundaki hak talepleri
sınırlamalar k a n u n u n a tabi değildir.
B Ö L Ü M IV - B A N K A L A R A R A S I İ L İ Ş K İ L E R V E B A N K A M Ü Ş T E R İ H İ Z M E T L E R İ
M a d d e 22. Bankalararası mevduat, kredi vs. faaliyetleri
Ticari ve diğer bankalar birbirlerinden mevduat ve kredi şeklinde p a r a toplayabilir, kullanabilir
ve mukavelelerinin elverdiği ölçüde sözleşme zemininde diğer karşılıklı ilişkilerde bulunabilir.
Ticari ve diğer bankalar, fonları, müşterilerine kredi hizmeti sunulması v e y a
bekledikleri
t a a h h ü t l e r i y e r i n e g e t i r i l m e s i için y e t e r s i z o l d u ğ u h a l l e r d e T ü r k m e n i s t a n D e v l e t B a n k a s ı n a k r e d i
için b a ş v u r a b i l i r l e r .
Bu tür k r e d i l e r için p r o s e d ü r v e ş a r t l a r T ü r k m e n i s t a n
Devlet
Bankası
tarafından belirlenir.
B a n k a l a r a r a s ı ö d e m e l e r için T ü r k m e n i s t a n D e v l e t B a n k a s ı a l t b ö l ü m l e r i n d e m u h a b i r h e s a p l a r ı
açabilir.
M a d d e 23. Kredinin geri ödenmesini garanti altına almak
Bankalar kredilerin z a m a n ı n d a geri ödenmesini garanti altına a l m a k için, kefalet v s . gibi
bankacılıkta pratikte kullanılan taahhütleri kabul edebilirler.
Bankalar teminat alınmadan kredi verilmesi konusunda kararlar alabilirler.
B a n k a y a t e m i n a t için b ı r a k ı l a n k ı y m e t i n s a t ı ş ı m a h k e m e y e b a ş v u r u l m a k s ı z ı n b a n k a e m r i y l e
gerçekleştirilebilir.
M a d d e 2 4 . B a n k a k r e d i l e r i n i n faiz o r a n l a r ı
Ticari ve diğer bankalar muamele komisyonlarını ve faiz oranlarını T ü r k m e n i s t a n Devlet
B a n k a s ı h a k k ı n d a k i T ü r k m e n i s t a n K a n u n u n u n 1 0 , 11 v e 1 2 . m a d d e l e r i n i g ö z ö n ü n d e b u l u n ­
durarak bağımsız olarak belirleyebilirler.
M a d d e 25. Banka ve müşterisi arasındaki ilişkilerin akitsel doğası
B a n k a l a r v e m ü ş t e r i l e r i a r a s ı n d a k i ilişkiler a k i t s e l d o ğ a d a o l a b i l i r .
M ü ş t e r i l e r k r e d i , ö d e m e v e n a k i t h i z m e t l e r i için b a ğ ı m s ı z o l a r a k b a n k a l a r ı s e ç e b i l i r l e r v e a n a
f a a l i y e t i y ü r ü t m e k i ç i n s a d e c e bir b a n k a d a ö d e m e h e s a b ı a ç a r k e n t ü m b a n k a c ı l ı k f a a l i y e t l e r i n ­
d e n bir y a d a b i r k a ç b a n k a d a y a r a r l a n a b i l i r l e r .
B a n k a l a r f i n a n s e e d i l e n yatırımlar için k r e d i n i n m ü ş t e r i t a r a f ı n d a n d o ğ r u v e p l a n l ı k u l l a n ı m ı
konusunda kontrol uygulayabilirler.
M a d d e 26. Banka ödemelerinin şekilleri
Bankalar T ü r k m e n i s t a n Devlet Bankası tarafından belirlenen v e y a uluslararası bankacılık
kurallarınca kabul edilen şekillerde ödeme yaparlar.
Madde 27. Antikartel yönetmeliklerine uyum
Faiz oranlarını, komisyon miktarlarını belirleme, bankacılıkta rekabeti sınırlama gibi
b a n k a c ı l ı k f a a l i y e t l e r i n d e p i y a s a n ı n t e k e l l e ş m e s i n e y o l a ç a c a k a n l a ş m a l a r için b a n k a l a r ı n b i r l i k ,
d e r n e k v e her tür kurumlarını kullanmaları yasaklanmıştır.
Bankaların antikartel yönetmeliklerine uymaları Türkmenistan Devlet Bankası veya antikartel
y a s a s ı ile b e l i r l e n m i ş ö z e l y e t k i l i o r g a n l a r t a r a f ı n d a n i z l e n e b i l i r .
Madde 28. Borçlunun temerrüdü açıklaması
B a n k a d a n aldığı kredilerin düzenli ödenmesi k o n u s u n d a yükümlülüklerini yerine g e t i r m e y e n
borçlunun t e m e r r ü d e d ü ş t ü ğ ü açıklanabilir ve durum ana kreditörlere, idare organına ve
borçlunun kurucularının (iştirakçileri) t e ş e b b ü s ü n ü n kayıtlı o l d u ğ u yerel devlet otoritesine bildirilebilir.
M a d d e 2 9 . T e m e r r ü d e d ü ş t ü ğ ü a ç ı k l a n a n b o r ç l u ile ilgili ö n l e m l e r :
T e m e r r ü d e d ü ş t ü ğ ü a ç ı k l a n a n b o r ç l u ile ilgili s o r u n u y g u n y a s a l a r l a ç ö z ü m l e n i r .
BÖLÜM V - TÜRKMENİSTAN'DA TASARRUF İŞLEMLERİ
Madde 30. Halkın tasarruf mevduatları
Halkın tasarruf mevduatları tüm ticari ve diğer bankalar tarafından toplanabilir.
B a n k a l a r h a l k ı n m e v d u a t ı n ı n t o p l a n m a s ı y l a ilgili f a a l i y e t l e r i n d e g e ç e r l i k o ş u l l a r ı b a ğ ı m s ı z
o l a r a k b e l i r l e r l e r . M e v d u a t alındığı z a m a n m e v d u a t s a h i b i n e m e v d u a t ı n alındığını g ö s t e r e n bir
belge verilir.
Bankalar halkın mevduatının tam muhafazasını ve sigortasını garanti ederler. Bu amaçla
bankalar kayıtlı s e r m a y e l e r i n d e n büyük mevduat toplayamazlar v e b a n k a l a r d a n T ü r k m e n i s t a n
D e v l e t B a n k a s ı n c a b e l i r l e n e n k o ş u l v e u s u l l e r d e halkın m e v d u a t ı n ı s i g o r t a l a m a k için i n t e r b a n k
fonları oluşturmaları istenir.
Devlet halkın T ü r k m e n i s t a n Tasarruf Bankasına yatırılan p a r a s a l ve diğer kıymetlerinin t a m
muhafazasını ve sigortasını garanti eder.
Madde 3 1 . Mevduat sahipleri
T ü r k m e n i s t a n v a t a n d a ş l a r ı , yabancı uyruklular ve vatansız kişiler mevduat sahibi olabilirler.
M e v d u a t s a h i p l e r i t a s a r r u f l a r ı için b a n k a s e ç i m i n d e h ü r d ü r v e ç e ş i t l i b a n k a l a r d a m e v d u a t l a r ı
olabilir.
M e v d u a t s a h i p l e r i m e v d u a t l a r ı için faiz v e y a b a n k a l a r c a s u n u l a n d i ğ e r ş e k i l l e r d e g e l i r e l d e
edebilir ve gayri nakdi ödemeler yürütebilirler.
M e v d u a t s a h i b i ö l ü m ü h a l i n d e m e v d u a t ı n ı n h e r h a n g i bir k i ş i y e v e y a d e v l e t e
bırakılması
k o n u s u n d a b a n k a y a emir verme hakkına sahiptir.
M e v d u a t s a h i b i n i n ö l ü m ü h a l i n d e , b ö y l e bir e m i r v e r i l m e m i ş s e , m e v d u a t
Türkmenistan
K a n u n l a r ı ile b e l i r l e n m i ş u s u l l e r ç e r ç e v e s i n d e k a n u n i m i r a s ç ı l a r ı n a v e r i l i r .
Kendi adlarına m e v d u a t açan gayri reşitler bu mevduatlarını bağımsız olarak kullanabilirler.
G a y r i r e ş i t b i r i a d ı n a b a ş k a s ı t a r a f ı n d a n yatırılan m e v d u a t a ş a ğ ı d a k i g i b i k u l l a n ı l a b i l i r :
G a y r i r e ş i t k i ş i n i n 15 y a ş ı n d a n ö n c e ; e b e v e y n l e r i v e y a y a s a l v a s i s i t a r a f ı n d a n .
G a y r i r e ş i t k i ş i n i n 15 y a ş ı n ı d o l d u r m a s ı n d a : e b e v e y n l e r i n i n v e y a d i ğ e r y a s a l v a s i s i n i n r ı z a s ı
ile g a y r i r e ş i t i n k e n d i s i t a r a f ı n d a n .
Mevduatların geliri vergilendirilemez.
B Ö L Ü M VI - B A N K A F A A L İ Y E T L E R İ N İ N M U H A S E B E S İ , R A P O R E D İ L M E S İ V E G Ö Z E T İ M İ
M a d d e 3 2 . B a n k a l a r m muhasebesi ve rapor edilmesi
Ticari ve diğer bankaların muhasebesi kuralları, raporlarının içerikleri v e tabiatı T ü r k m e n i s t a n
D e v l e t Bank'ası t a r a f ı n d a n b e l i r l e n i r .
M a d d e 3 3 . B a n k a y ı l l ı k b i l a n ç o l a r ı v e kâr v e z a r a r b i l d i r i l e r i n i n y a y ı n l a n m a s ı
Ticari v e diğer bankalar, Türkmenistan Devlet Bankası tarafından belirlenen formlar
g ö z l e m süreleri s o n u n d a , bilgilerin doğruluğu denetleme firmaları tarafından
ve
onaylandıktan
s o n r a k â r - z a r a r t a b l o s u v e yıllık b i l a n ç o y a y ı n l a r l a r .
Madde 34. Türkmenistan devlet bankasının denetimi
Türkmenistan
Devlet
Bankası, "Türkmenistan
Devlet (Merkez)
Bankası
Hakkındaki
T ü r k m e n i s t a n K a n u n u " n a uygun olarak ticari ve diğer bankaların faaliyetlerini denetlerler.
M a d d e 3 5 . Bankacılık faaliyetlerinin teftişi
Ticari ve diğer bankaların faaliyetleri, kanunla belirlenen usuller çerçevesinde
k u r u m l a r ı n yıllık t e f t i ş i n e t â b i d i r .
Bu k a n u n y a y ı n l a n d ı ğ ı t a r i h itibariyle y ü r ü r l ü ğ e g i r e r .
yetkili
VI. EKONOMİK
GÖSTERGELER
İ H R A C A T ( M i l y o n A B D $'ı)
1989
1990
1991
178.7
196.5
148.3
1186.8
Elektrik
-
-
-
-
Petrol ve Gaz
-
5.4
29.9
1052.1
Kömür
-
-
-
Diğer Yakıtlar
-
-
-
-
Demir ve Çelik
-
-
-
-
Demir Dışı Metaller
-
-
0.3
-
Kimya ve Petrokimya Ürünleri
2.0
0.8
6.9
8.5
Makina İmalat
1.3
1.0
2.3
0.2
-
-
-
-
0.7
0.2
-
-
Hafif Sanayi Ürünleri
161.8
171.6
97.4
116.3
Gıda Sanayi Ürünleri
1.5
0.8
4.7
-
Diğer Sanayi Ürünleri
5.1
15.6
6.0
5.4
6.4
1.3
0.9
4.3
1988
Toplam İthalat
Sanayi
K e s e r t e , İ ş l e n m i ş A ğ a ç ve Kağıt
Yapı Malzemeleri
İTarım
YABANCI ÜLKELERLE OLAN TİCARETİ, 1988-1991
1988
1989
1990
1991
279.8
430.8
397.1
846.3
_
-
-
Petrol ve Gaz
-
-
-
Kömür
-
-
-
Diğer Yakıtlar
-
-
-
15.6
37.8
12.6
-
0.2
0.1
8.9
22.5
24.7
Makina İmalat
32.5
115.5
110.4
K e r e s t e , İ ş l e n m i ş A ğ a ç ve Kağıt
25.2
10.5
6.8
3.9
2.9
2.9
Hafif Sanayi Ürünleri
86.7
94.0
83.9
Gıda Sanayi Ürünleri
73.4
87.9
89.0
Diğer Sanayi Ürünleri
3.0
2.1
6.6
30.7
56.5
60.3
Toplam İthalat
Sanayi
Elektrik
Demir ve Çelik
Demir Dışı Metaller
Kimva ve Petrokimya Ürünleri
l
—
i
Yapı Malzemeleri
Tarım
..
—
ÖDEMELER DENGESİ, 1987-1991 (GSYİH'nin %'si olarak)
Cumhuriyetlerarası
Y a b a n c ı Ül k e l e r
1987
1988
1989
1990
1991
1987
1988
1989
1990
1991
İhracat
37.9
36.5
35.9
33.6
36.2
2.0
3.7
3.6
2.3
5.9
İthalat
42.2
38.0
40.8
39.9
30.3
5.3
6.6
8.7
9.3
7.0
Dış t i c a r e t d e n g e s i
-4.4
-1.5
-4.9
-6.2
5.9
-3.4
-2.9
-5.2
-7.0
-1.1
-0.4
15.6
-8.0
-1.8
Cari işlemler dengesi
SEÇİLMİŞ GÖSTERGELERİN YILLIK % DEĞİŞİMİ
Reel NMÜ
1988
1989
1990
1991
10
-6.9
1.5
-0.6
Nominal NMÜ
5.6
2.3
10.2
158.8
T ü k e t i c i f i y a t l a r ı (yıllık o r t a l a m a l a r )
0.1
2.1
4.6
90.4
4.4
210.6
100.3
Toptan Eşya Fiyatları (Endüstri ortalama)
Hükümet Geliri
7.0
40.6
Hükümet
Harcaması
8.2
40.1
89.3
İ h r a c a t ($ o l a r a k )
1.6
-16.9
-46.9
İ t h a l a t ($ o l a r a k )
13.4
-12.4
-5.3
CUMHURİYETLERARASI TİCARETİ, 1987-1991
Toplam İthalat
1987
1988
1989
1990
1990
2596.3
2486.0
2746.1
2927.4
5636.4
8.6
8.9
9.6
10.0
100.2
100.2
100.0
79.3
6.9
8.8
9.6
_
_
Sanayi
Elektrik
Petrol ve Gaz
Kömür
Diğer Yakıtlar
-
6.6
-
Demir ve Çelik
105.9
107.0
83.9
105.8
5.6
9.4
9.5
9.1
Kimya ve Petrokimya Ürünleri
182.2
200.1
209.4
202.6
Makina İmalat
935.1
925.6
949.4
958.8
K e r e s t e , İ ş l e n m i ş Ağaç ve Kağıt
119.6
103.1
124.9
96.7
Yapı Malzemeleri
54.0
53.5
54.2
50.2
Hafif Sanayi Ürünleri
466.2
395.1
453.3
550.7
Gıda Sanayi Ürünleri
436.6
433.9
477.9
444.7
Diğer Sanayi Ürünleri
108.7
114.4
231.6
277.8
66.7
28.2
33.6
132.1
Demir Dışı Metaller
Tarım
ENERJİ DENGELERİ 1988-1992
1988
1989
1990
1991
1992 Plan
m i l y a r m^
88.3
89.9
87.8
84.3
80.6
İthal
0.2
0.2
0.2
0.2
0.2
Tüketim
9.0
8.7
9.2
9.5
9.6
Sanayi
6.74
6.79
6.84
6.97
7.03
İnşaat
0.03
0.05
0.03
0.03
0.03
Tarım
0.04
0.05
0.05
0.06
0.07
1.4
1.41
1.41
1.41
1.42
0.77
0.8
0.85
0.91
0.92
0.2
0.02
0.02
0.02
0.02
0.1
0.1
0.1
62.9
59.8
79.5
80.9
78.7
12
11.3
0.5
-
0.4
0.4
0.4
Çıkarma
Ulaştırma
Toplumsal ihtiyaçlar
Diğer Sektörler
Kayıplar
Cumhuriyetler arası İhracat
Avrupaya ihracat
Diğer
milyon KWh
Fİ
FKTRİK
14846.3
16624.3
16637.2
17171.4
15814.0
979.2
1058.4
1113.2
1132.5
1280.0
7460.0
8054.7
8215.4
8337.1
9060.0
Sanayi
3401.4
3864.8
3532.8
3589.1
3600.0
İnşaat
201.0
218.1
246.8
248.8
250.0
Tarım
1610.1
1643.1
1817.2
1831.5
2510.0
Ulaştırma
794.4
809.2
1043.7
1059.1
1060.0
Toplumsal ihtiyaçlar
974.2
986.7
1020.4
1028.5
1040.0
Diğer Sektörler
505.9
532.8
554.5
580.1
600.0
Kayıplar
1071.8
1209.0
1237.8
1399.3
94.0
İhracat
5335.3
6302.2
6070.8
6302.5
5380.0
Yurtiçi Üretimi
İthal
Tüketim
(Kalori)
ISI
Üretim
6572.2
6650.2
6789.2
6870.0
6880.0
Tüketim
4792.1
5990.6
6048.0
6150.0
6200.0
Evde
1854.6
2265.7
2019.6
2050.0
2070.0
Toplumsal İhtiyaçlar
1053.5
1043.8.
1255.1
1280.0
1260.0
Sanayide
1884.0
2681.1
2773.3
2820.0
2870.0
Kayıplar
1780.1
659.6
741.2
720.0
680.0
ENERJİ REZERVLERİ 1986-90
R E Z E R V L E R 1986
Gaz (Milyar m3)
Petrol (milyon ton)
REZERVLER
1990
Muhtemel
Belirlenen
İşleyen
Muhtemel
Belirlenen
İşleyen
6429.0
553.0
3147.4
8087.0
326.0
2783.0
317.2
118.5
222.3
697.8
100.9
212.8
PETROL İŞLEME, 1988-1991
(bin ton)
1988
1989
1990
1991
5092.8
5075.4
5140.0
7131.8
685.3
758.5
773.3
813.9
Tüketim
658.0
670.0
675.0
690.0
İhracat
27.3
88.5
98.3
123.9
113.1
69.1
110.4
98.1
Tüketim
28.0
31.0
32.0
33.0
İhracat
85.1
38.1
78.4
65.1
1541.8
1618.3
1572.5
2236.1
Tüketim
862.0
889.0
896.0
903.3
İhracat
679.8
729.3
676.5
1332.8
1437.8
1302.9
1218.0
1991.0
Tüketim
286.0
290.0
294.0
398.0
İhracat
1151.8
1012.9
924.0
1593.0
Kok Kömürü
199.8
183.4
177.7
196.0
Diğer
115.0
1143.2
1288.0
1796.7
Toplam İşlenen
Benzin
Gazyağı
Dizel Yağı
Mazot
Doğalgaz
Petrol
Elektrik Enerjisi
Sülfür
Sodyum Sülfat
80 M i l y a r m 3 / y ı l
120.000 varil/gün
13.220 Milyon KWh/yıl
5.547.000 ton/yıl
261.000 ton/yıl
T Ü R K M E N İ S T A N ' D A BAŞLICA MADDELER İTİBARİYLE Ü R E T İ M VE
D İ Ğ E R C U M H U R İ Y E T L E R L E T İ C A R E T VE T Ü K E T İ M M İ K T A R L A R I (1990 yılı
Tüketim
Cumhuriyetlerarası
İthalat
İhracat
Üretim
İhr-İth.
Üret+
(İhr-ith)
Bütün maddeler, milyon Ruble
arımsal ürünler
1799.6
377.8
1764.0
-1386.2
3185.8
1307.5
279.1
515.6
-236.5
1544.0
95.1
40.4
0.1
54.8
-54.7
süt ve ürünleri, bin ton
208.7
3.5
341.6
-338.1
546.8
yumurta, milyon adet
221.1
-
50.1
-50.1
271.2
u n , bin ton
412.2
-
95.5
-95.5
507.7
a r p a , bin ton
23.2
-
20.3
-20.3
43.5
m a k a r n a , bin t o n
17.7
0.8
0.3
+0.5
17.2
et, bin ton
ş e k e r , bin ton
_
-
109.2
-109.2
109.2
-18.0
52.8
ekmekçilik ürün, adet
34.8
0.2
18.2
balık, bin ton
44.9
41.1
8.5
+32.6
12.3
5.2
+ 12.4
8.2
4.5
-4.5
4.5
28.7
balık konserve, adet
m a r g a r i n , bin ton
a y ç i ç e k y a ğ ı , bin ton
sebze konserve,
meyve konserve,
patates, bin ton
sebze, bin ton
m e y v e , ü z ü m dahil, bin ton
17.6
-
20.6
_
104.3
76.5
0.9
+75.6
10.1
0.4
8.8
-8.4
18.5
10.7
-8.5
21.4
48.6
-48.6
58.2
234.0
2.2
12.9
- •
9.6
334.6
182.2
101.7
1.1
+100.6
32.1
0,8
+31.3
150.9
alkollü içki, milyon ruble
369.5
4.6
43.9
-39.3
408.8
Sanayi ürünleri, Milyon Ruble
492.1
98.7
1248.4
-1149.7
1641.8
909.3
Hafif sanayi ürünleri
p a m u k k u m a ş , mil m t
347.7
74.2
635.8
-561.6
32.1
18.2
56.3
-38.2
70.3
4.3
y ü n k u m a ş , mil m t
2.7
0.9
2.5
-1.6
i p e k k u m a ş , mil mt
9.3
4.1
21.3
-17.2
26.5
245.0
hazır g i y i m , mil. Ruble
t r i k o t a j , mil a d .
ç o r a p , mil çift
145.5
19.8
119.3
-99.5
11.3
0.1
8.4
-8.3
19.6
17.3
0.5
4.8
-4.3
21.6
-5.8
9.9
d e r i g i y i m , mil a d .
4.1
0.9
6.4
|Ev E ş y a l a r ı , m i l . R u b l e
32.2
_
344.3
-344.3
376.5
m o b i l y a , mil ruble
20.9
-
36.7
-36.7
57.6
_
-
26.8
-26.8
26.8
_
_
49.9
-49.9
49.9
t e l e v i z y o n , bin adet
_
-
52.4
-52.4
52.4
radyo t e y p , bin adet
_
-
buzdolabı, bin adet
çamaşır makina, bin adet
p o r s e l e n ürünleri, mil, ruble
c a m e ş y a , m u t f a k e ş y a s ı , mil r b l .
b i s i k l e t + m o t o r , bin a d e t
0.5
_
112.2
62.9
-62.9
62.9
-
11.4
-11.4
11.9
-
5.5
-5.5
5.5
212.2
-187.7
299.9
24.5
T Ü R K M E N İ S T A N ' D A B A Ş L I C A M A D D E L E R İ N D I Ş T İ C A R E T İ ( 1 9 9 0 yılı)
Başlıca Maddeler
İthalat
Diğer
İhracat
İth-Tük
İh r/Ü r e .
(%)
(%)•
Cum.lere
İhr-İth
Satılan
K e r e s t e , bin m3
202
Çimento, bin ton
272
47
Kim. Gübre, bin ton
225
54
Plastil^ m a d , bin ton
7
Oto Lastiği, bin adet
349
Dikiş mak. bin adet
126
Tarım Makinası, adet
228
Hadde Makinası, adet
175
-
100
12.6
-
92
_
-12.6
-99.6
97
1.8
100
_
-5030
100
_
-9149
100
_
-2717
100
_
Aydınlatma
_
100
6
-202
21
4
66
31
_
100
100
-225
-171
•
-7
-349
100
-126
_
100
-228
-175
malzemeleri
Milyon Ruble
Hizmet Sektörü İçin
Mak. Ekip, milyon Ruble
4.6
6.4
Traktör adet
5030
Otomobil Adet
9149
-
Metalürji Mak. Ad.
451
Kamyon
2717
Hadde mamulleri, bin ton
207.2
Kömür, bin ton
801.4
100
-451
100
-207.2
-801.4
S S C B ' D E D I Ş T İ C A R E T İ N İÇ F İ Y A T L A R Y E R İ N E D Ü N Y A F İ Y A T L A R I İ L E Y A P I L M A S I
HALİNDE CUMHURİYETLERİN İTHALAT VE İHRACAT HACMİ
T o p l a m İthalat
Toplam ihracat
Dış t i c a r e t i n D ü n y a f i y a t ı
(Yurt dışından ith. dahil)
(Yurt d ı ş ı n d a n ihr. d a h i l )
ile y a p ı l m a s ı h a l i n d e
Dünya
İç F i y a t l a r l a
Rusya
Fiyatlarıyla
Dünya
İç F i y a t l a r l a
Fiyatlarıyla
Artış
Azalış
135.86
101.9
102.54
132.7
-33.32
+30.8
Ukrayna
49.86
47.4
46.94
44.5
-2.92
-2.9
Belarusya
17.84
18.5
19.92
16.4
+2.08
-2.1
Özbekistan
12.32
10.5
10.49
8.0
-1.83
-2.5
Kazakistan
16.40
15.6
9.10
9.0
-7.30
-6.6
Gürcistan
6.49
5.3
5.90
3.4
-0.59
-1.9
Azerbaycan
5.70
5.1
6.80
4.6
+ 1.10
-0.5
Litvanya
7.49
7.8
5.96
4.1
-1.53
-3.7
Moldovya
6.10
5.1
5.06
-2.6
5.60
5.0
4.90
2.5
3.7
-1.04
Letonyâ
-0.70
-1.3
Kırgızistan
3.77
3.2
2.56
2.1
-1.21
-1.1
Tacikistan
3.49
2.8
2.33
1.7
-1.16
-1.1
Ermenistan
4.88
3.6
3.76
2.2
-1.12
-1.4
Türkmenistan
2.90
2.4
2.60
2.4
-0.30
_
Estonya
3.70
3.2
3.00
1.9
-0.70'
-1.3
SOVYETLER BİRLİĞİ'NDE CUMHURİYETLER İTİBARİYLE İHRACAT / ÜRETİM
ve İTHALAT / TÜKETİM ORANLARI (1988)
İhracat / ü r e t i m
Rusya
Ukrayna
Belarusya
Özbekistan
Kazakistan
Gürcistan
Azerbaycan
Litvanya
Moldovya
Letonya
Kırgızistan
Tacikistan
Ermenistan
Tükmenistan
Estonya
"/o Yi
16
27
20
12
26
26
22
25
24
19
20
26
22
24
İthalat / tüketim
/° ]%
1/
22
1«
¿0
"
27
28
'^o
27
Ji
29
SEÇİLMİŞ MADDELERE GÖRE TÜRKMENİSTAN'A GERÇEKLEŞTİRİLEN
İHRACATIMIZ
(1992 YILI)
Genel Telam 7.495.326.- $
Mal Cinsi
Buğday unu
Makarna
Bamya (Konserve)
Biralar
Sabun
Haşarat öldürücüler
Zararlı bitkileri yok edici ürünler
PVC borular
Yer, duvar, kavan kaplamaları
Diğer katılma polimerizasyonu ürünlerinden diğer levha
Oto lastiği
Full, analin koyun kuzu derileri
Deriden kadın giyimi
Deriden erkek giyimi
Mensucat
Çeşitli giyim eşyaları
Çorap
Kız v e e r k e k ç o c u k l a r ı n a m a h s u s e t e k , p a n t a l o n , a n o r a k v b .
Çeşitli ayakkabılar
S e r a m i k t e n sıhhi tesisat
Demir-çelik ve mamulleri
Mutfak eşyası
Alüminyum levhalar
Silindirli kapı kilitleri
A s m a kilit
Menteşeler
Post, deri, kösele makinaları
Apaç işleyen makinalar
Bilgi işlem makinaları
Beton, harç karıştırıcıları
Kiremit, tuğla yapma makinaları
Sıhhi tesisat muslukları
Testereler
Kasetli video bantları
Yemek dolapları
Ahşap mobilya
Demir çelikten prefabrik yapılar
Jimnastik malzemeleri
Genel Toplam
D e ğ e " (P^'^*")
1.641.300.96
51.593.20
3.179.99
220.000
31.027
750.520.90
1.012.972
576.623
60.000
465.427
31.770
737.717
43.846
59.106
135.277
299.112
2.550
31.292
76.770
26.065
50.993
1038
14.427
28.146
47.350
37.231
75.000
3.400
31.000
9.626
443.000
24.247
4.062
6.750
14.188
296.666
66.000
8.060
7.495.326
1992 YILI İTİBARİYLE T Ü R K M E N İ S T A N ' D A N YAPILAN
İTHALATIN
S E Ç İ L M İ Ş M A D D E L E R E G Ö R E D A Ğ I L I M I ($)
MAL CİNSİ
DEĞERİ
Koyun türü hayvan bağırsağı
Motorin
Öküz, inek derileri
Ç a m ve kontraplak
Çeşitli pamuk
Anten
Genel
Rakam
9.559
1.181.494
493.750
11.700
19.483.674
2.002
21.181.243
1993 YILI OCAK AYI İTİBARİYLE T Ü R K M E N İ S T A N ' A
YAPILAN
İ H R A C A T I N S E Ç İ L M İ Ş M A D D E L E R E G Ö R E D A Ğ I L I M I ($)
MAL CİNSİ
DEĞERİ
Peynir
Çay
Pirinç
Ayçiçeği yağı, margarin
Şeker
Çikolatalı mamuller
Makarnalar
Konserve çeşitleri
Çorbalar
Tabii deriden kadın giyimi
Tabii deriden erkek giyimi
Çeşitli ayakkabılar
Demir-çelikten eşya
D e m i r - ç e l i k el a l e t l e r i
Şekerleme, kakao, çikolata
İmaline mahsus makinalar
Elektrikli matkaplar
Lambalar, ütüler
Fotokopi cihazları
Ahşap mobilyalar
Metal yaylı yataklar
Prefabrik yapılar
Genel
1.025
80
135
398
14.580
5.000
7.788
708
400
15.093
20.854
150.560
45.373
7.940
18.535
4.868
620
4.600
2.575
3.190
51.115
363.782
Toplam
1993 YILI OCAK AYI İTİBARİYLE T R Ü K M E N İ S T A N ' D A N
YAPILAN
İ T H A L A T I N S E Ç İ L M İ Ş M A D D E L E R E G Ö R E D A Ğ I L I M I ($)
MAL CİNSİ
Motorin
Her türlü deri
Çeşitli pamuk
Genel
Rakam
DEĞERİ
930.598
82.489
6.722.787
7.735.873
VII. İ Ş A D A M L A R I İÇİN YARARLI
BİLGİLER
Ülkeye Giriş
- Pasaport ve Vize İşlemleri
T ü r k m e n i s t a n ' a y a p ı l a c a k her t ü r l ü s e y a h a t için v i z e a l ı n m a s ı m e c b u r i y e t i b u l u n m a k t a d ı r .
Ülkenin
müstakil bir Cumhuriyet olmasına rağmen vize halen
Rusya
K o n s o l o s l u ğ u ' n c a v e r i l m e k t e , ö d e n e n vize ücreti 300 bin T ü r k lirası R u s y a
Federasyonu
Federasyonu'nca
gelir kaydedilmektedir.
Türkmenistan Konsolosluğu'nun ihdasıyla beraber vize işlemlerinin resen yapılabileceği ve
hatta vize mecburiyetinin kaldırılacağı tahmin edilmektedir.
Vize için gerekli belgeler,
- Geçerli pasaport,
- 4 adet resim
- V a r s a d a v e t i y e v e 3 0 0 b i n liralık h a ç t a n i b a r e t t i r .
Rusya Federasyonu
Konsolosluğu'nun, Türkmenistan'a
ilişkin vize taleplerinde,
ülkenin
m u v a f a k a t i m a l d ı ğ ı k a y d e d i l m e k t e , s ö z k o n u s u ü l k e d e z i y a r e t e d i l e c e k ş e h i r l e r i n a y r ı a y r ı belir­
tilmesi gerekmektedir.
A z a m i bir h a f t a d a i k m a l e d i l e b i l e n v i z e i ş l e m l e r i , bir d a v e t e m ü s t e n i t o l d u ğ u a h v a l d e iki g ü n d e
de halledilebilmektedir.
- Konut Fonu
T ü m T ü r k i C u m h u r i y e t l e r d e o l d u ğ u g i b i , T ü r k m e n i s t a n için d e K o n u t F o n u 2 5 . $ m u a d i l i T ü r k
lirasıdır.
-Gümrük İşlemleri
G ü m r ü k m e v z u a t ı i t i b a r i y l e y o l c u l a r sıkı bir k o n t r o l a t a b i t u t u l m a k t a d ı r . Ü l k e y e g i r i ş t e t a n z i m
edilen ve uçakta dağıtılan deklarasyon belgesinin sağlıklı şekilde d o l d u r u l m a s ı g e r e k m e k t e d i r .
Özellikle altından v e kıymetli taşlardan mamul ziynet eşyalarının (evlilik y ü z ü ğ ü
m u h a k k a k b e l i r t i l m e s i g e r e k m e k t e ve hatta s e y a h a t t e bu tür ş e y l e r i n y o l c u
hariç)
beraberinde
götürülmemesi tavsiye edilmektedir.
Ayrıca fotoğraf makinası, kamera ve elektronik e ş y a ve cihazların da dekare edilmesi ve
mevcut y a b a n c ı paranın muhakkak döviz cinsi ve miktarı itibariyle k a y d a geçirilmesi lazımdır.
Giriş g ü m r ü ğ ü , form üzerindeki belgeleri şifahen tekrarlatmakta, bagajınızın neler
ihtiva
ettiğini de ö ğ r e n e r e k açıp kontrol edebilmektedir.
G ü m r ü ğ ü n tasdik ettiği deklarasyon belgesinin muhakkak muhafazası gerekmektedir.
Z i r a , ü l k e d e n ç ı k ı ş t a y e n i d e n d o l d u r u l a n d e k l a r a s y o n b e l g e s i n i n k o n t r o l ü , ilk
belgeyle
karşılaştırılarak yapılmaktadır.
H a r c a n a n p a r a miktarının makul ölçüler içinde belirtilmesi, satın alınan m a l a ilişkin faturaların
v e r e s m e n b o z d u r u l a n d ö v i z kayıtlarının i b r a z ı m e c b u r i y e t i u n u t u l m a m a l ı d ı r .
Ülkeye giriş ve çıkışta Ruble bulundurulması kat'iyetle yasak olup, m ü s a d e r e edilmekte ve
cezalandırılmaktadır.
- Nasıl Gidilir
T ü r k m e n i s t a n ' ı n b a ş k e n t i A ş k a a b a d ile İ s t a n b u l a r a s ı n d a d i r e k t u ç u ş l a r b a ş l a m ı ş
T ü r k m e n i s t a n H a v a y o l l a r ı her S a l ı g ü n ü y e r e l s a a t l e 0 7 . 0 0 ' d e A ş k a b a d ' d a n k a l k a r a k
11 .OO'de İ s t a n b u l ' a v a r m a k t a d ı r .
olup
saat
Ayrıca Türk Hava Yolları'nm Pazartesi ve Perşembe günleri Bakü-AlmaAta-Taşkent seferi
y a p a n u ç a ğ ı ile d e ü l k e y e g i d i l e b i l m e k t e , bu ş e k l i y l e B a k ü v e y a T a ş k e n t ' t e n A ş k a a b a t ' a y e r e l
havayoluyla ulaşmak imkanı bulunmaktadır.
- Günlük Yaşam
T ü r k m e n i s t a n ' d a haftada beş g ü n , pazartesi-cuma olmak üzere mesai yapılmakta. Cumar­
t e s i , P a z a r g ü n l e r i h a f t a s o n u tatili o l a r a k b e l i r l e n m e k t e d i r . R e s m i d a i r e l e r d ı ş ı n d a a l ı ş - v e r i ş
yerleri Cumartesi günleri de faaliyetlerine devam etmektedir.
Çalışma saatleri bazı kurumlara göre değişebilmekte, genellikle
08.00-17.00
08.30-17.30
09.00-18.00 arası hizmet verilmektedir.
Ö ğ l e tatili de 1 2 . 0 0 - 1 3 . 0 0 arasında yapılmaktadır.
B a ğ ı m s ı z l ı ğ ı n d a n ö n c e k i d ö n e m e i l i ş k i n r e s m i tatil g ü n l e r i t a r t ı ş m a k o n u s u o l u p h a l e n g e ç e r l i
olan tatil günleri,
- 21 M a r t N e v r u z B a y r a m ı ,
- 8 Mart'ta D ü n y a Kadınlar G ü n ü ,
- 1 ve 2 Mayıs İşçi Bayramı
- 31 Aralık - 1 O c a k Yılbaşı olarak belirlenmektedir.
- Şehiriçi Ulaşım
T ü r k m e n i s t a n ' d a ş e h i r içi u l a ş ı m , t r e l e y b ü s , o t o b ü s v e t a k s i l e r l e s a ğ l a n m a k t a , ş e h i r l e r d e
m u n t a z a m bir t r a f i k a k ı ş ı b u l u n m a k t a d ı r .
Geniş ve ferah caddeleri olan şehir, güzel parklara ve yeşilliğe sahiptir.
Şehirlerarası yolculuk tren ve otobüslerle yapılmasına r a ğ m e n , yerli halka çok ucuz olan uçak
yolculuğu tercih edilmektedir.
- Otel ve Lokantalar
Başkent A ş k a a b a d ' d a faaliyette olan çeşitli oteller
standartlarında ikamet edilecek yer yok gibidir.
bulunmasına
rağmen
Avrupa
Özellikle kalabalık grupları istihdam edebilecek evsaf ve temizlikte yer bulabilmek oldukça
z o r o l u p ç o k ö n c e d e n m e v c u t l a r ı için bile r e z e r v a s y o n m e c b u r i y e t i g ö r ü l m e k t e d i r .
T a v s i y e e d i l e b i l e c e k y e r l e r , v a s a t ö l ç ü l e r içinde b u l u n a n D e v l e t M i s a f i r h a n e s i t a b i r e d i l e n y e r
k i , her m ü r a c a a t k a b u l e d i l m e m e k t e o l u p , y e g a n e k a l ı n a c a k y e r O t e l N a g i n a ' d ı r . B u n l a r ı n d ı ş ı n d a
I n t u r i s t ' e ait A ş k a b a t O t e l i , ç o k b ü y ü k v e m o d e r n bir g ö r ü n ü m e s a h i p b u l u n m a k l a
beraber
tavsiye edilmemektedir.
Lokanta olarak "Aynalı Restaurant" yegane yemek yenebilecek yer olarak görülmekle
beraber, geç kalındığı ahvalde birşey bulabilme imkanı kalmamaktadır. Servis ve y e m e k çeşidi
i t i b a r i y l e v a s a t bir y e r d i r .
Otel Nagina, kafeteryasında
sadece kahvaltı vermekte, öğle ve a k ş a m
yemekleri
bulunmamaktadır.
O t e l A ş k a b a d ' ı n l o k a n t a s ı ise ç o k b ü y ü k v e s e r v i s i t i b a r i y l e o r t a m a g ö r e m u n t a z a m d ı r . Y a t a k
ve o d a hizmetinin tersine, lokantası tavsiye edilebilir.
- İklim ve Kıyafet
Ü l k e n i n c o ğ r a f i k o n u m u itibariyle k a r a s a l bir iklim h ü k ü m s ü r m e k t e , h a v a s ı c a k l ı ğ ı g ü n v e yıl
içinde b ü y ü k farklılıklar göstermektedir.
Y a z a y l a r ı n d a 3 5 d e r e c e n i n a l t ı n a d ü ş m e y e n sıcaklık kışın e k s i 1 5 ' l e r e k a d a r i n e b i l m e k t e d i r .
Ü l k e n i n g ü n e y d o ğ u s u n d a b u l u n a n K a r a k u m ç ö l l e r i n i n iklime o l a n e t k i s i n i n b a z ı y ı l l a r b a r i z
şekilde g ö r ü l d ü ğ ü ve çevreye hakim olduğu nakledilmektedir.
A ş ı r ı s ı c a ğ a r a ğ m e n r u t u b e t b u l u n m a y ı ş ı b u n a l t ı c ı bir d u r u m y a r a t m a m a k t a , e n k ü ç ü k bir
işyerinde bile klima bulunmaktadır.
Kıyafet k o n u s u n d a erkek ve çocuklar batı standartlarına uygun g ö r ü l m e k t e , hanımların orta
yaş g r u b u mahalli kıyafet denebilecek uzun, işlemeli elbiseleri çarşı ve g ü n l ü k elbise olarak
kullanmaktadır.
R e s m i d a i r e l e r d e t ü m ü y l e b a t ı kıyafeti b u l u n m a k t a , g e n ç h a n ı m l a r ö z e l y a ş a n t ı l a r ı n d a d a
batılı g ö r ü n ü m ü n ü t e r c i h e t m e k t e d i r l e r .
- Haberleşme
Uluslararası g ö r ü ş m e l e r son derece zor olmaktadır. T e l e k o m ü n i k a s y o n sistemi yetersiz o l u p ,
T ü r k i y e ile g ö r ü ş e b i l m e k b ü y ü k bir s a b i n g e r e k t i r m e k t e d i r . S a b a h a k a r ş ı v e y a g e c e n i n g e ç
saatlerinde yapılacak görüşmelerin d a h a çabuk sağlanabileceği ifade edilmekle b e r a b e r , yine
de birkaç saat bekleme mecburiyeti olmaktadır.
Yeni ve dijital santralların kurulacağı Teletaş'a sipariş edildiği nakledilmektedir.
P . T . T . ile m ü ş t e r e k y a p ı l a c a k s i s t e m i n h e b a r l e ş m e y i b ü y ü k ö l ç ü d e r a h a t l a t a c a ğ ı i f a d e e d i l ­
m e k t e , d ı ş t i c a r e t m ü n a s e b e t l e r i n d e ç o k ö n e m l i bir u n s u r o l d u ğ u v u r g u l a n m a k t a d ı r .
TÜRKMENİSTAN'DA
BAŞVURULABİLECEK ÖNEMLİ
- T ü r k m e n i s t a n Ticaret ve Sanayi Odası
C C I n d . of T ü r m e n i a
744000 Ashabad
U l . L a k h u t i , 17
Tel: (36322) 557 56
- Dış T i c a r e t K u r u l u ş u
Ashabad
T e l : (36322) 566 82
Tlx: (116175) tinto su
- T ü r k m e n İş K o n s e y i
B a ş k a n : Nur M u h a m m e d Hanamov
T e l : 25 43 21
Tlx: 116 177 Oazis su
ADRESLER
A
J
A
N
S
REKLAMCIUK MATBAACIUK FUAR HİZMETLERİ
Piyerloti Cad. Babaocağı iş Hanı No: 59 Zemin Kat. Çemberlitaş - İSTANBUL Tel: 516 93 28
Download

türkmenistan