SAĞLIK DÜZEYİNİ
BELİRLEYEN
EPİDEMİYOLOJİK ÖLÇÜTLER
(GÖSTERGELER)
Öğr. Gör. İlgün ÖZEN ÇINAR
Ölçütler:
• Bir toplumun sağlığını tanımlama ve
sağlığın değişik özelliklere (Yaş, cins)
değişimini belirleme
• Sağlık
sorunlarının
zaman
içindeki
değişimini değerlendirme
• Bir toplumun sağlık düzeyini başka
toplumlarınki ile karşılaştırma
• Sağlık
hizmetlerinin
etkinliğini
değerlendirmede kullanılır.
Sağlık alanında kullanılan ölçütler
genel olarak ;
*HIZ
*ORAN
adını alır.
HIZ
• Sağlık olayının toplum içindeki görülme
sıklığını ölçmek için kullanılır.
• Hızın hesap edilmesinde kullanılan pay ve
paydadaki sayılar aynı bölge ve aynı süre
içinde elde edilmiş olmalıdır.
• Elde edilen hızla birlikte katsayının(k)
biriminin ne olduğu belirtilmelidir. Sağlık
sorunu sık görülüyorsa katsayı küçük,
seyrek görülüyorsa büyük kullanılır.
ORAN :
• Sağlık olayının diğerine göre ne boyutta
olduğunu ifade eder. Pay ve paydada farklı
olaylar yer alır. Erkek/kadın oranı gibi.
• Risk altındaki grup: (a+b) ise;
Sağlam olan grup: a
Bir hastalık/olayla karşılaşan grup: b ise
Bir toplumda belirli bir anda veya süre içindeki “a” olayı sayısı
Oran = ------------------------------------------------------------------------------- x k
Aynı toplumda an veya sürede “b” olayı sayısı
Bir toplumda, belli bir anda veya süre
İçinde hasta kişi veya olay sayısı
Hız= ---------------------------------------------- x k (100, 1000, vb)
Aynı toplumun aynı an veya süredeki
Toplam nüfusu (araştırmaya katılan kişi
Sayısı veya risk altındaki kişi sayısı olabilir)
Bir toplumda bir takvim yılı
içindeki fötal ölüm sayısı
Fötal Ölüm Oranı=………………………………………….……… x k
Aynı toplumda aynı yıl içindeki canlı doğum sayısı
Bir toplumda bir takvim yılı
içindeki fötal ölüm sayısı
Fötal Ölüm Hızı=………………………………………….……… x k
Aynı toplumda aynı yıl içindeki toplam(ölü+canlı)
doğum sayısı
Sağlık alanında kullanılan çeşitli hız ve
oranların genel olarak ana grupları:
•
•
•
•
•
I. Ölüm (Mortalite) Düzeyini Belirleyen Ölçütler:
Kaba Ölüm Hızı
Özel Ölüm Hızları
Fatalite Hızı
Orantılı Ölüm Hızları
– Nedene-Özel
– Yaşa- Özel
• Bebek Ölüm Hızları
– Yenidoğan (neonatal) dönemi (erken, geç)
– Yenidoğan (postneonatal) sonrası dönem
•
•
•
•
Perinatal Ölüm Hızı
Ölü Doğum Hızı
Ölü Doğum Oranı
Ana Ölüm Hızı
• II. Doğurganlık (Fertilite) Düzeyini Belirleyen
Ölçütler
• Kaba Doğum Hızı
• Özel Doğurganlık Hızları
• a)Yaşa-Özel
• b) Pariteye- Özel
•
•
•
•
•
Toplam Doğurganlık Hızı
Genel Doğurganlık Hızı
Çocuk/Kadın Oranı
Net Üreme Hızı
Ortalama gebelik, doğum, yaşayan çocuk
sayıları
III. Hastalık (Morbidite) Düzeyini
Belirleyen Ölçütler:
•
•
•
•
•
İnsidans
Atak Hızları (primer, Sekonder)
Prevalans
a)Nokta prevalans
b) Süre Prevalans
•
•
•
•
•
•
•
IV. Diğer Ölçütler
Nüfusun özelliklerine ilişkin diğer ölçütler
Çocuk düşürme düzeyini belirleyen ölçütler
Sağlık insan gücü ve sağlık hizmetlerinden
yararlanma boyutuna ilişkin ölçütler
İş sağlığı alanında kullanılan ölçütler
Beslenme düzeyini belirlemede kullanılan
ölçütler
İş göremezlik durumu (disability) ölçütleri
Diş sağlığı düzeyini belirlemede kullanılan
ölçütler
Kaba Ölüm Hızı:
Hızın hesap edilmesinde üç temel nokta
bilinmelidir:
a)Toplumun ölüm riski ile karşılaşan kesimi
(Nüfus)
b)Zaman faktörü
c)Belirli bir süre içinde ölüm riski ile
karşılaşan toplumda meydana gelen
ölümlerin sayısı
Bir toplumda belirli bir süre içinde
Meydana gelen ölüm sayısı
Kaba Ölüm Hızı (1000 kişide)= ----------------------------------------------- x k
Aynı toplumun aynı süre içindeki
(yıl ortası) nüfusu
• Genellikle yıllık hesaplanır.
• Bir toplumun sağlık düzeyini belirlemede
çok duyarlı bir ölçüt değildir.
• Farklı toplumların kaba ölüm hızlarının
karşılaştırılması yanıltıcı olabilir.
• Ülkemizde ölüm bildirimi kırsal alanda
özellikle bebek/çocuk ölümlerinde yeterli
değildir.
Özel Ölüm Hızları:
Belirli yaş gruplarında ölümlerin ne düzeyde olduğunu
gösterir. 5-10 yıllık yaş bantları veya 0-4 yaş, 15-44 yaş
gibi özellik taşıyan yaş gruplarında kullanılabilir.
Bir toplumda belirli bir süre içinde “X” yaşında
Ölen kişi sayısı
“X” yaşına özel ölüm hızı (binde) =----------------------------------------x 1000
Aynı toplumda aynı sürede “X” Yaşı
(yıl ortası) nüfusu
Cinse- Özel Ölüm Hızı:
Ölümlerin cinse göre hangi boyutlarda olduğunu
saptamada kullanılır. Örn; kadınlarda;
Bir toplumda belirli bir süre içinde
Ölen kadın sayısı
Kadınlarda ölüm hızı (binde) =--------------------------------------------- x 1000
Aynı toplumda aynı sürede
(yıl ortası) kadın nüfusu
Yerleşim Yerine - Özel Ölüm Hızı:
Bir ülkenin farklı bölgesine, illerine göre veya
kırsal-kentsel alanlar için özel ölüm hızları hesap
edilebilir. Örn. Kentsel alanlar için;
Bir takvim yılında kentlerde meydana gelen
ölüm sayısı
Kentsel alanlara özel ölüm hızı =-------------------------------------- x k1000
Aynı takvim yılında kentsel alanların
(yıl ortası) nüfusu
Nedene- Özel Ölüm Hızı:
• Bu hızla toplumda en öldürücü ilk 5 veya 10
hastalığın, ölüm nedeninin neler olduğu saptanır.
Bir toplumda belirli bir süre içinde “A”
Nedenine bağlı Ölüm sayısı
“A” nedenine- özel ölüm hızı =-------------------------------------------- x 1000
Aynı toplumda aynı süre içindeki
(yıl ortası) nüfusu
•
Bulunan hızlar değerlerine göre sıralanarak ilk
5 veya 10 ölüm nedeni bulunur.
Fatalite Hızı:
Belirli bir hastalığa yakalananlar içinden ne kadarının
öldüğünü, yani bu hastalığın ne kadar fatal-öldürücü
olduğunu gösteren bir ölçüttür. Fatalite hızı da yaş, cins,
hastalığın ağırlık derecesi gibi epidemiyolojik yönden
önemli olan niteliklere göre özelleştirilebilir. Örneğin;
yaşa-özel fatalite hızı gibi.
Bir toplumda belirli bir süre içinde “A” hastalığından
Ölenlerin sayısı
“A” hastalığının fatalite hızı(Yüzde) =------------------------------------ x 100
Aynı toplumda aynı sürede “A” hastalığına
Yakalananların sayısı
Yaşa-Özel Orantılı Ölüm Hızı:
Bir toplumun genel sağlık düzeyini
gösteren anlamlı bir ölçüttür. İki şekilde
hesaplanır. 5 yaş altı ve 50 yaş üzerindeki
ölümlerin tüm ölümler içindeki yerini
gösterir.
* Genellikle bir toplumda 50 yaş ve
üzerindeki ölümlerin oranı yüksekse sağlık
düzeyinin iyi, 5 yaşın altındaki ölümlerin
oranı yüksekse genel sağlık düzeyinin,
özellikle ana-çocuk sağlığının yetersiz
durumda olduğu kabul edilir.
*
• Orantılı hızlarda belli bir gruptaki ölüm
sayısı toplam ölüm sayısına oranlanır.
Bir toplumda belli bir sürede
0-4 yaş ölüm sayısı
0-4 yaş orantılı ölüm hızı= ………………………………………… x k
Aynı toplumda aynı sürede
toplam ölüm sayısı
Bebek Ölüm Hızları:
• Bir toplumun genel sağlık, özellikle çocuk sağlığı
düzeyini belirlemek, bu konuda sunulan
hizmetlerin etkinliğini değerlendirmek için
kullanılan en anlamlı ve önemli ölçütlerden
birisidir.
• Canlı doğan 1000 bebekten ne kadarının ölme
olasılığı olduğunu gösteriyor.
• BÖH yüksekse hangi dönemlerde hangi
nedenlerle öldüklerini anlamada gruplandırılarak
hızları hesaplanır.
Bir toplumda bir yılda canlı doğan ve bir
Yaşını (365gün) tamamlamadan ölen
Bebek sayısı
Bebek Ölüm hızı (Bin canlı doğumda) =---------------------------------- x k
Aynı toplumda aynı süredeki
canlı Doğum sayısı
Yenidoğan (Neonatal) Dönemi Bebek Ölüm
Hızı:
Yaşamın ilk 28 günü içindeki ölüm boyutunu belirler.
Bir toplumda bir yılda canlı doğan ve ilk
28 gün içinde ölen bebek sayısı
Yenidoğan Bebek Ölüm hızı =----------------------------------------x k (1000)
Aynı toplumda aynı süredeki canlı
Doğum sayısı
Erken Yenidoğan Dönemi Ölüm Hızı:
Pay canlı doğan ve 0-7 günlük iken ölen bebek sayısını
içerir, payda aynıdır.
Geç Yenidoğan Dönemi Ölüm Hızı:
Pay canlı doğan ve 8-28 günlük iken ölen bebek sayısını
kapsar, payda aynıdır.
Yenidoğan Sonrası (Postneonatal)
Dönem Bebek Ölüm Hızı:
Pay bir takvim yılında canlı doğan ve 29-365 günler
içinde ölen bebek sayısını, payda da ise aynı yılın canlı
doğan bebek sayısını içerir. Yenidoğan ve yenidoğan
sonrası dönem ölüm hızlarının toplamı bebek ölüm
hızına eşittir.
• Neonatal, özellikle erken neonatal dönem ölüm hızları bir
toplumdaki ana sağlığı düzeyini, doğum öncesi, doğum
ve doğum sonrası bakımlarının ne ölçüde yeterli
olduğunun göstergesidir.
• Postneonatal dönem ölüm hızları ise genellikle bozuk
çevre koşullarının çocuk sağlığına olan olumsuz
etkilerinin boyutlarını belirler. Bu dönem ölümleri büyük
oranda önlenebilir.
Perinatal Ölüm Hızı
Ana sağlığı düzeyini, doğum öncesi
bakımının yeterli ve doğumun sağlıklı
koşullarda olup olmadığını gösteren
önemli bir göstergedir.
Bir toplumda bir yılda ölü doğan (28 hf) ve canlı
doğup 0-7 günlük iken ölen bebek sayısı
Perinatal Ölüm hızı = ------------------------------------------------- x k (1000)
Toplam (ölü+canlı) doğum sayısı
Ana Ölüm Hızı:
Bir toplumda ana sağlığı düzeyini belirleyen ve
bu konudaki hizmetlerin yeterli olup olmadığını
gösteren en önemli ölçüttür. Ayrıca o toplumun
genel sosyo-ekonomik düzeyi hakkında da fikir
verir.
Bir toplumda bir yılda gebelik döneminde, doğum sırasında
Ve Doğumdan sonra ilk 6 hafta içinde ölen kadın sayısı
Ana Ölüm Hızı =------------------------------------------------------- x k (10 000)
Aynı toplumda aynı süredeki canlı doğum sayısı
Kaba Doğum Hızı:
Bir toplumun doğurganlık düzeyini genel
olarak gösteren, ayrıntılı bilgi vermeyen,
elde edilmesi kolay olan bir ölçüttür.
Bir toplumda bir yıldaki canlı doğum sayısı
Kaba Doğum Hızı (1000 kişide)= ------------------------------------ x k (1000)
Aynı toplumun aynı yılın (yıl ortası) nüfusu
Genel Doğurganlık Hızı:
Doğurganlık çağındaki her 1000 kadının
bir yılda yaptığı doğum sayısıdır.
Doğurganlığın duyarlı bir ölçütüdür. Çünkü
paydada sadece risk altındaki grup yani
doğurgan çağdaki tüm kadınlar vardır.
Bir toplumda bir yıldaki canlı doğum sayısı
Genel Doğurganlık Hızı =------------------------------------------ x k (1000)
Aynı toplumda aynı süredeki 15-49
Yaşlardaki kadın sayısı
En sık kullanılan hastalık ölçütleri
*insidans
* prevalans
İnsidans:
Risk altındaki sağlam kişilerin belirli bir
sürede hastalığa yakalanma olasılıklarını
verir. Bir toplumda belirli bir süre içinde
saptanan yeni vaka sayısıdır.
Bir toplumda belirli bir sürede saptanan yeni vaka sayısı
İnsidans =------------------------------------------------------------------------ x k
Aynı toplumun (yıl ortası) nüfusu veya risk altındaki toplum
• İnsidans hızı ile ileriye dönük (prospektif,
kohort) tipteki araştırmalardan veya
toplumun sürekli izlenmesi ile ilgili
kayıtların tam, doğru ve devamlı tutulması
ile elde edilebilir. Belirli özellikleri olan
kişilerin oluşturduğu grupların belirli
sürede
bir
hastalığa
yakalanma
olasılıklarını veren çok önemli bir ölçüttür.
Hastalıkların etiyolojisini aydınlatmada
(rölatif risk hesabı), sağlık sorunlarının
çözümü için alınan önlemlerin etkinliğini
değerlendirmede (atfedilen risk hesabı)
çok yararlıdır.
Atak Hızları:
• İnsidansın bulaşıcı hastalık alanında
kullanılan şeklidir.
• Belirli bir süre içinde saptanan bulaşıcı
hastalık sayısının o hastalığa duyarlı kişi
sayısına bölünmesi ile elde edilir.
• Salgınların boyutunu ve alınan kontrol
önlemlerinin etkinliğini ölçmede primer ve
sekonder atak hızı kullanılır.
Primer Atak Hızı:
• İnsidans hızının özel bir şeklidir.
• Bazı durumlarda toplumun tümü veya bir kesimi
hastalık riski ile geçici/belirli bir süre için
karşılaşırlar. Böyle durumlarda olayın boyutlarını
ölçmek için primer atak hızı kullanılır.
• İlk vaka (index vaka) görüldükten sonra, o
hastalık için “en uzun kuluçka dönemi” içinde
görülen tüm vakalar primer yani aynı kaynaktan
bulaşmış kabul edilir.
• Primer vaka sayısının risk altındaki hassas kişi
sayısına bölünmesi ile primer atak hızı
hesabedilir.
Sekonder Atak Hızı:
Genellikle bulaşıcı hastalıklar alanında kullanılır.
* İlk vaka görüldükten sonra, “ikinci en uzun
kuluçka döneminde” ortaya çıkan vakaların
primerlerden bulaştığı, yani sekonder vakalar
olduğu kabul edilir.
* Eğer ilk vakalardan sonra yeterli önlem
alınmamışsa hastalığın yayılması durmayacaktır.
Payda hastalığın ikinci en uzun kuluçka
döneminde ortaya çıkan vaka sayısı, payda da
ise hassas grup yer alır.
* Atak hızları yaşa, cinse vb. özelliklere göre de
hesap edilebilir
Epizod Hızı:
• Tekrarlayan bulaşıcı hastalıkların boyutunu
ölçmede kullanılır. Belirli bir süre içinde
meydana gelen olay-epizod sayısının risk
altındaki kişi sayısına bölünmesi ile elde
edilir.
• Belirli bir sürede her 100 kişide o
enfeksiyonun
ortalama
kaç
kez
görüldüğünü belirtir.
Prevalans
Belirli bir süre içinde toplumda
bulunan (eski ve yeni) vaka sayısının
risk altındaki kişi sayısına bölünmesi
ile elde edilir. Yani belirli bir zamanda
bir hastalığın toplumda, bir grupta ne
sıklıkta görüldüğünü belirler.
Prevalans ve insidans Arasındaki İlişki:
• Bir hastalığın prevalansı (P), o hastalığın
insidansı (İ) ve ortalama süre (S) bağımlı olarak
değişir. Süre hastalığın başlangıcından sonuna
(iyileşme veya ölüm) kadar geçen zamandır.
• Prevelans görülme sıklığı, insidans oluşma
sıklığıdır.
• Kronik
hastalıklar
için
prevelans
daha
önemlidir.(Diabet, Malnütrisyon)
• Kısa süreli olanlar (Düşük doğum ağırlığı,
bulaşıcı hastalıklar) için insidans kullanılır.
Örnek:
150 kişilik bir çocuk yuvasında Hbg düzeyleri
ölçülmüş, 30 çocuğun 11 gr altında saptanmıştır.
Anemik olmayan 120 çocuğun Hbg 6 ay sonra
tekrarlanmış 12 sinin düşük bulunmuştur.
Prevelans ve insidansı hesaplayalım.
30
Anemi prevelansı= ------------ x100 = %20
150
12
6 aylık insidans= ---------------- x 100 =%10 dur.
120
Download

sağlık düzeyini belirleyen epidemiyolojik ölçütler