VAKA KONTROL ARAŞTIRMALARI
(Retrospektif Araştırmalar)
HAZIRLAYAN
Yard. Doç. Dr. Asiye KARTAL
VAKA KONTROL ARAŞTIRMALARI
Klinik,
deneysel
gözlemlere
veya
tanımlayıcı
araştırmalara
dayanarak
saptanan bazı ilişkilerin nedensel olup
olmadığını
saptamak
için
sıklıkla
başvurulan analitik araştırmaların en
kolayı, ucuzu ve kısa zamanda sonuç
alınanı vaka-kontrol türü araştırmalardır.
• Geriye dönük araştırmalar ya da
Retrospektif araştırmalar olarak ta
tanımlanır.
Vaka-kontrol
tipi
araştırmaların
yönü
bağımlı değişkenden bağımsız değişkene
doğrudur.
(Sonuçtan
hareket
nedeni bulunmaya çalışılır).
ederek
Nedeni araştırılacak hastalığı olanlardan
bir vaka grubu, bu hastalığı olmayanlardan
ise bir kontrol grubu oluşturulur.
Her iki gruptaki bireylerin
değişkenle
karşılaşma
saptanmaya çalışılır.
bağımsız
durumu
• Belirli bir hastalığı olan “vaka” grubu ile bu
hastalığı olmayan bir “kontrol” grubu alınır.
• Bu gruplarda hastalık ile ilişkisinin olduğu
sanılan bir özelliğin ne oranda bulunduğu
saptanmaya çalışılır.
• Burada Hastalık’  sonuç, ‘Etken’ 
neden olarak adlandırılır.
• Bu araştırma yönteminde sonuçtan
hareket ederek nedeni bulma yolu izlenir.
• Retrospektif veya geriye dönük
araştırmalar da denir.
• Başlangıç noktası olarak hastalar ve
sağlamlar alınmış ve onlara belirli bir veya
birkaç etkenle karşılaşma sorunları
sorulmuşsa veya kayıtlardan saptanmışsa
retrospektif araştırmalardır.
Etkenle karşılaşanlar
Vaka grubu
(Hastalar)
Etkenle karşılaşmayanlar
(a)
(b)
Etkenle karşılaşanlar
(c)
Etkenle karşılaşmayanlar
(d)
Kontrol grubu
(Sağlamlar)
Etken
Karşılaşan
Karşılaşmayan
Toplam
Vaka
grubu
Kontrol
grubu
Toplam
a
c
a+c
b
d
b+d
a+b
c+d
N= a+b+c+d
Her grubun etkenle karşılaşma
oranı şöyle bulunur
• Vaka grubunda
etkenle karşılaşma oranı=
a
X k
a+b
• Kontrol grubunda
etkenle karşılaşma oranı=
c
X k
c+d
• Neden sonuç ilişkisinin derecesinin dolaylı
yoldan göstermek için bir başka yöntem
TRR’in hesap edilmesidir. Gerçek rölatif
risk prospektif araştırmalardan, etkenle
karşılaşan gruptaki insidansın etkenle
karşılaşmayan gruptaki insidansa
bölünmesiyle elde edilir. Vaka- kontrol
araştırmalarında insidans hızları elde
edilemediği için bu mümkün değildir.
• Vaka – kontrol araştırmalarında Tahmini
Rölatif Risk hesaplanır. ( ODDS Oranı)
• TRR= (a)X (d)
• b X (c)
• Bazı koşulların bulunması durumunda TRR elde
edilebilir. Bu koşullar şunlardır:
- Eğer kontrol grubu tüm toplumu temsil ediyorsa,
- Vaka grubunu oluşturanlar toplumdaki tüm vakaları
temsil ediyorsa,
- Nedeni araştırılan hastalık toplumda çok sık
görülmüyorsa.
ODDS ORANI (Odss ratio)
Odds
oranı,
incelenen
etkenle
karşılaşanların bu hastalığa yakalanma
ihtimalinin bu etkenle karşılaşmayanlara
göre kaç kat fazla olduğunu yaklaşık
olarak gösterir.
OR = a d / bc
• Örnek: Hodgkin hastalığı ile geçmişte
yapılan tonsillektomi arasında nedensel bir
ilişki olup olmadığını değerlendirmek
amacıyla planlanan bir araştırmada
vaka grubu; hodgkini olanlar, kontrol
grubunu da sağlamlar oluşturur. Her iki
grupta
tonsillektomi
yapılanların
%
saptanır ve aralarında anlamlı bir fark olup
olmadığı saptanır.
Tonsillektomi olanlar ( 67)
Vaka grubu
(Hastalar)
Tonsillektomi olmayanlar ( 34
(a)
(b)
Tonsillektomi olanlar ( 43)
(c)
Tonsillektomi olmayanlar ( 64)
(d)
Kontrol grubu
(Sağlamlar)
Etken
Karşılaşan
Vaka
grubu
Kontrol
grubu
Toplam
67
43
110
Karşılaşmayan
34
64
98
Toplam
101
107
N= 208
Her grubun etkenle karşılaşma
oranı şöyle bulunur
• Vaka grubunda
etkenle karşılaşma oranı=
• Kontrol grubunda
etkenle karşılaşma oranı=
67
101
43
107
X 100
X 100
• Vaka Grubunda tonsillektomi oranı: %66.3
• Kontrol grubunda tons. oranı: %40.2
• TRR=a.d/b.c
• TRR= 67X64/ 34X43= 2.9
Vakaların seçimi
• Herhangi bir sağlık kurumunda belirli bir
hastalık tanısı konulan kişiler
• Genel popülasyonda veya belirli bir
toplumda saptanan tüm vakalar arasından
seçim yapılabilir.
Kontrolların seçimi
• Hastane veya bir sağlık kurumuna
başvuranlar,
• Akrabalar
• Komşular, arkadaşlar ( okul, iş yeri)
• Toplam nüfus.
• Kontrol grubunun seçilmesinde bazı
değişkenler açısından benzer olmalı
• Kontrol grubuna incelenen
hastalığa
benzer hastalığı olanlar ile incelenen
etkenle karşılaşma olasılığı yüksek olan
kişiler alınmamalıdır.Aksi taktirde neden
sonuç ilişkisi doğru olarak tanımlanamaz.
• Örn: Vaka grubu akc. Kanseri ise, kontrol
grubu
kronik
akc.hastalığı
olanlar
alınmamalıdır.
Vaka ve kontrol grubunun seçiminde ve
uygulamada dikkat edilecek noktalar
• Vaka ve kontrol grupları araştırmanın
amacına uygun olan değişkenler dışında,
bunların dağılımını etkileyebilecek bazı
özellikler (yaş, cinsiyet, ırk, sosyo-ekonomik
durum, vb) yönünden benzer seçilmelidir.
• Bu özelliklerin her birine kontrol değişkeni
denir.
• Kontrol değişkeni sayısı genellikle üç-dört
dolayındadır.
• Kontrol grubuna incelenen hastalığa benzer
hastalığı olanlar ile incelenen etkenle
karşılaşma olasılığı yüksek olan kişiler
alınmamalıdır.
Vaka ve kontrol grubunun seçiminde ve
uygulamada dikkat edilecek noktalar
• Vaka ve kontrol grupları araştırmanın
amacına uygun olan değişkenler dışında,
bunların dağılımını etkileyebilecek bazı
özellikler (yaş, cinsiyet, ırk, sosyo-ekonomik
durum, vb) yönünden benzer seçilmelidir.
• Bu özelliklerin her birine kontrol değişkeni
denir.
• Kontrol değişkeni sayısı genellikle üç-dört
dolayındadır.
• Kontrol grubuna incelenen hastalığa benzer
hastalığı olanlar ile incelenen etkenle
karşılaşma olasılığı yüksek olan kişiler
alınmamalıdır.
• Kontrol grubunun denek sayısı vaka
grubundan az olmaması gerekir.
• Gözlem ve ölçümler hem vaka hem de
kontrol grubunda aynı koşullar altında
ve aynı yöntemler uygulanarak
yapılmalıdır.
• Kontrollerı seçerken araştırmada
pratik ve ekonomik koşullara uygunluk
dikkate alınmalıdır.
Vaka ve kontrol grubuna ilişkin bilgiler;
• Her iki grupla yüz yüze görüşme yöntemi
• Her iki gruba mektupla postalamak
• Hastane, doğum, ölüm, veya işyeri
kayıtlarından elde edilebilir.
Vaka-kontrol araştırmalarının yararları
• Uygulama yönünden kolay, ucuz ve ekonomiktir.
• Toplumda seyrek görülen ve etkenle karşılaştıktan
sonra ortaya çıkması için uzun bir latent dönem
gereken
hastalıkların
etiyolojilerinin
araştırılmasında en uygun yöntemdir.
• Araştırmayı terketme sorunu yoktur.
• Hastalık ile araştırılan özelliğin etiyolojide önemli
rolü olduğu veya olmadığı konusunda daha kesin
bir kanıya varılabilir.
Vaka-kontrol araştırmalarının sakıncaları
• Eğer vaka ve kontrol grupları evreni temsil
eder nitelikte değilse araştırma sonuçları
evrene genellenemez, sadece üzerinde
araştırma yapılan grup için geçerlidir.
• Bu yöntemde genellikle evren bilinmediği
için, elde edilen sonuçlardan gerçek
morbidite, mortalite hızları, rolatif ve
atfedilen
risk
gibi
önemli
ölçütler
bulunamaz.
• Retrospektif yöntemde sonuç (hastalık)
veya şüphe edilen etken (neden)den
hangisinin önce başladığını saptamak güç
olabilir.
Sakıncalarının Devamı
*Çeşitli nedenlerle taraf tutma olasılığı yüksektir. Bu
nedenlerden bazıları şunlardır:
-bilgi toplanan kayıtların tam, doğru ve güvenilir
olması gerekir,
-geçmişle ilgili durumların doğru hatırlanması güç
olabilir,
-vakalar eğer farklı kurumlara başvuranlar
arasından
seçilmişse
farklı
kriterler,
değerlendirmeler, tanılar konulmuş olabilir,
-hayatta kalan seçilmiş vakalar üzerinde inceleme
yapılmasıdır.
KESİTSEL ARAŞTIRMALAR
(Cross Sectional Araştırmalar)
Bu
araştırmaların
yönü
bağımsız
değişkenden bağımlı değişkene doğrudur.
• Kesitsel araştırma; toplum saha taraması,
prevelans araştırması, durum saptama
araştırmaları diye adlandırılır.
İncelenecek
bağımsız
değişkenle
karşılaşan ve karşılaşmayan bireylerden
iki grup oluşturulur.
Her iki grupta kesitsel bir tarama yapılarak,
incelenen hastalığı (bağımlı değişken)
olanlar ve olmayanlar belirlenir.
Kesitsel araştırmalar
• Risk altındaki toplumda veya buradan
seçilen bir örnek üzerinde herhangi bir
hastalığın veya olayın bir zaman
kesitindeki bulunma sıklığı, yani prevelansı
belirlenir.
• Bu yöntemle belirli bir zaman kesitinde
neden-sonuç ilişkisi birlikte incelenir.
• Bazı araştırmacılar bu tür çalışmalarda
toplumun sağlık sorunlarının veya bir
olayının adeta “fotograf çeker” gibi
saptandığını ifade eder.
• Risk altındaki toplumun tümü veya seçilen
bir örnek üzerinde çalışıldığı ve çeşitli
nedensel
faktörlere
ilişkin
bilgiler
toplandığı için toplumu temsil eden analitik
sonuçlara ulaşılabilir.
• Kısa sürede, az personel, az masrafla
sağlık sorunlarını ve bunların muhtemel
nedenlerini saptamaya yaradıkları için
özellikle;
• Sağlık hizmetlerinin planlanması
• Değerlendirilmesi ve yönlendirilmesinde
veri elde etme aracı olarak sıklıkla
kullanılan araştırma yöntemidir.
• Toplumun tümünde ya da belirli risk
gruplarında anemi,hipertansiyon, kronik
bronşit, jinekolojik hastalıkların prevelansı
ve
bunları
etkileyen
faktörlerin
belirlenmesini
amaçlayan
çalışmalar
kesitsel araştırmalardır.
Kesitsel araştırmaların genel özellikleri
• Uygun bir yöntemle toplumu temsil eden
bir örnek seçilir.
ETKEN (+), HASTALIK (+)
ETKEN (+), HASTALIK (-)
RİSK ALTINDAKİ
TOPLUM
a
b
ÖRNEK
ETKEN (-), HASTALIK (+)
c
ETKEN (-), HASTALIK (-)
d
ELDE EDİLEN ÖLÇÜTLER
• Toplam prevalans =
• Prevalans (etken +) =
a+c
a + b + c+ d
a
a+b
X k
X k
• Prevalans (etken -) =
c
c+ d
X k
YORUM
karşılaşan
Etkenle
grubun
hastalık
prevalansı etkenle karşılaşmayan grubun
hastalık
prevalansından
yüksekse
ve
aradaki fark istatistiksel açıdan önemli ise
bu etkenin bu sonuca yol açabileceği
düşünülür.
Araştırma popülasyonu ve örneğin
seçilmesi
• Araştırmanın risk altındaki toplumun
tümüne mi, yoksa belirli bir kesiminde mi
yapılacağına eldeki olanaklara (zaman,
personel, para ve diğer olanaklar) göre
karar verilir.
• Örnek seçimi:
• Tüm ülkeyi veya bir bölgeyi temsil eden bir
örnek seçilebilir.
• Yüksek risk taşıyan belirli gruplardan
seçilebilir (örneğin, bir fabrikada çalışanlar,
yurtta kalanlar, bir bölgede yaşayanlar gibi)
Kesitsel araştırmaların genel özellikleri
• Belirli bir hastalığın (örneğin hipertansiyon) veya durumun
(örneğin etkin aile planlaması yöntemi kullanma)
araştırma sırasındaki sıklığını belirlemek üzere elde
edilen ölçüte prevalans hızı denir.
• Veri kaynağı olarak rutin sağlık kayıtları, anketler, fizik ve
laboratuar muayenesini sonuçlarını içeren formlar
kullanılabilir.
• Toplumun tümü veya örneğe seçilen kişilerin araştırmaya
yüksek oranda katılması sonuçların güvenirliği açısından
çok önemlidir.
• Az masraf ve personelle çok yararlı bilgiler elde etmek
amacıyla birden fazla hastalık veya durumun görülme
sıklığı belirlenebilir.
• Uygun yöntemle toplumu temsil eden bir örnek seçilir.
Kontrol grubu seçmeye gerek yoktur.
• Üzerinde
çalışılan
grubun
genel
popülasyonun
niteliklerine
benzeyip
benzemediği, benziyorsa hangi yönlerden
benzediği
araştırılmalıdır.Bu
gruplar
evrenden farklı özellik gösteriyorsa
genellenemez, sadece üzerinde çalışılan
grubu ilgilendirir.
Veri kaynakları, Verilerin Özellikleri
• Kişisel sosyo-demografik özellikler (yaş,
cinsiyet,medeni durum,çocuk sayısı, eğitim
düzeyi, alışkanlıklar),
• Kişilik yapısı,
• Meslek,
• Çalışma durumu,
• Ekonomik durumu,
• Çevreye ilişkin fizik, biyolojik bilgiler (konut
koşulları, çalışma yeri koşulları),
• Sağlığa ilişkin tutumlar, davranışlar,
• Sağlık hizmetinden yararlanma,
• Muayeneler,
• Laboratuar testleri
Katılma oranı ve etkileyen faktörler
• Araştırmaya katılma oranını
etkileyen faktörler;
- araştırmanın konusu
- katılacak kişilerin belirli özellikleri
(yaş, meslek,çalışma durumu,eğitim
düzeyi gibi)
- araştırma bölgesinin özellikleri
- soru sayısı ve niteliğidir.
• Örneğin, A hastalığının prevelansını bulmak
üzere planlanan bir araştırmada katılım oranı
%72’sinin katıldığını varsayalım. Buradan
elde edilen hastalık prevelansı evren
prevelansından farklı olabilir.
• *Katılmayanların hepsi sağlıklı olabilir
• *Katılmayanların prevelansı katılanlarınkine
eşit olabilir
• *Ya da katılmayanlarınki yüksek olabilir
• İncelenen hastalık yaş ile ilişkili olduğunda
örneğin yaş arttıkça hastalık oluşma riski
artıyorsa ve katılmayanların çoğu yaşlı ise
araştırma sonucu evreni temsil etmez.
Araştırmaya katılımı artırmak için
• Sabırlı olunmalı
• Araştırmanın amacı anlatılmalı, katılmama
nedenleri öğrenilmeli
• Anket için uygun zaman seçilmeli
• Ücretsiz tedavi olanakları sağlanmalı
Kesitsel araştırmalarda hata kaynakları
• Çalışmada kullanılan araçların ve gözlemcilerin
güvenilir ve doğru olmaması,
• Doğru olmayan, geçersiz, tutarsız veri
toplanması,
• Kişilerin yanlış gruplandırılması veya sonuçların
doğru kayıt edilmemesi
• Sonuçların yanlış yorumlanması
• Kullanılan araçların başlangıçta ve belirli
aralıklarla standardize edilmemesi
• Çeşitli gözlemcilerin kullanılması ve bunların
denetiminin yapılmaması
Kesitsel araştırmaların yarar ve sakıncaları
• Kısa sürede, düşük maliyetle yararlı veriler
elde edilebilir
• Birden fazla sağlık sorununu saptamaya
yönelik kesitsel araştırmalar daha da ucuza
mal olur
• Elde edilen sonuçlar topluma veya kendi
evrenlerine genellenebilir
• Saptanan nedenler kohort araştırmaları kadar
güvenilir değildir
• Geçmişe dönük olaylarla ilgili bilgilerde
hatırlamama, tamamen unutma gibi durumlar
sonuçların taraflı olmasına neden olur.
• Örnek: Bir SO. Bölgesinde jinekolojik
hastalık ve yakınma prevelansı ve bunları
etkileyen faktörler
• Örnek 2: Bir SO. Bölgesinde 4-72 aylık
çocuklarda beslenme düzeyi
• Örn. 3: KOAH prevelansı ve bunu
etkileyen faktörler
• Örn. 4: Gebelikte anemi prevelansı ve
beslenme ile ilişkisi
Download

Document