ARAŞTIRMA (Research)
Hacettepe Dişhekimliği Fakültesi Dergisi
Cilt: 30, Sayı: 3, Sayfa: 91-101, 2006
Kronik Periodontitisli Hastalarda Sistemik
İbuprofen Tedavisinin Dişeti ve Dişeti
Oluğu Sıvısı Superoksit Dismutaz Enzim
Aktivitesine Etkisi
The Effect of Ibuprofen Treatment on
Superoxide Dismutase Activity in Gingiva and
Gingival Crevicular Fluid in Patients with Chronic
Periodontitis
*Dr. Esra TOKLU, *Doç.Dr. Ferda Alev AKALIN, **Prof.Dr. Nurten RENDA
* Hacettepe Üniversitesi, Dişhekimliği Fakültesi, Periodontoloji Anabilim Dalı
** Hacettepe Üniversitesi, Tıp Fakültesi, Biokimya Anabilim Dalı
ÖZET
ABSTRACT
Giriş: Superoksit dismutaz (SOD) hücreyi reaktif oksijen türlerinden (ROS) koruyan antioksidan bir enzimdir. Non steroid anti-inflamatuar ilaçların ROS’ni
baskıladığı belirtilmektedir.
Introduction: Antioxidant enzyme superoxide dismutase (SOD), protects against reactive oxygen
species (ROS). It is known that non-steroidal antiinflammatory drugs scavenge ROS.
Amaç: Kronik periodontitiste (KP) ibuprofen tedavisinin dişeti ve dişeti oluğu sıvısı (DOS) SOD aktivitesine
etkisinin araştırılmasıdır.
Purpose:To evaluate the effect of ibuprofen on gingival and gingival crevicular fluid (GCF) SOD activity
in chronic periodontitis (CP).
Gereçler ve Yöntem: Yirmialtı KP’li-hasta ve 18
periodontal-sağlıklı-kontrolde üst çenede sağ ve sol
kuadrantlarda (A, B bölgeleri) çalışıldı. A ve B bölgelerinden periodontal cerrahi gereken dişlerden başlangıç DOS örnekleri, A bölgesinden cerrahi ile dişeti
örnekleri alındı. Altı-haftalık ibuprofen tedavisinden 1
hafta sonra B bölgesinden DOS ve dişeti, cerrahiden
1, 3 ay sonra B bölgesinden DOS örnekleri toplandı.
Kontrollerde dişetleri ortodontik diş çekiminden sonra
soket çevresinden alındı. SOD aktivitesi spektrofotometrik olarak saptandı.
Material and Methods: Twenty-six CP-patients, 18
periodontally-healthy controls were studied. Patients
presented teeth which required periodontal surgery
in two quadrants of maxilla (site A, site B). Baseline
GCF was collected from sites A and B and gingiva
was collected from site A, during surgery. Samplings
were repeated 1 week after 6-week- ibuprofen treatment (gingiva, GCF) and postoperative 1, 3 months
(GCF) (site B). Controls’ gingivae were obtained after
orthodontic tooth extraction. SOD activities were
spectrophotometrically determined.
Bulgular: Dişeti SOD aktivitesi hastalarda kontrollerden yüksek iken (p<0.05), ibuprofen tedavisinden sonra başlangıça göre önemli derecede azaldı
(p<0.05). DOS’ta cerrahi-sonrası 1-3 aylar arasında
gözlenen yükselme önemsizdi (p>0.05).
Results: Gingival SOD activity was significantly
higher in patients than controls, while significantly
reduced after ibuprofen (p<0.05). An elevation in
GCF between postoperative 1-3 months was nonsignificant (p>0.05).
42
Sonuç: Dişeti SOD aktivitesindeki azalma ibuprofen
etkisiyle ROS üretiminde bir azalmayı ve ilacın antioksidan etkisini düşündürürken DOS’ta 1-3 aydaki
artış yara iyileşmesinde olumlu bir etkiyi düşündürmektedir.
Conclusion: Reduced gingival SOD activity suggests
scavenging effect of ibuprofen on ROS and antioxidant-like action of the drug. Increased SOD in GCF
at 3 months considers favorable wound healing.
ANAHTAR KELİMELER
Antioksidanlar, Superoksit dismutaz, Non-steroid antiinflamatuvar ilaçlar, İbuprofen, Dişeti oluğu sıvısı,
Kronik periodontitis
KEYWORDS
Anti-oxidants, Superoxide dismutase, Non-steroid antiinflammatory drugs, Ibuprofen, Chronic periodontitis
GİRİŞ
Biyolojik sistemlerde serbest oksijen radikalleri veya yeni deyimiyle reaktif oksijen türleri (reactive oxygen species) (ROS), normal fizyolojik
olaylarla veya dış etkenler nedeniyle üretilirler.
ROS, oksijen kökenli radikaller, superoksit (O2.—),
hidroksil (OH) ve nitrik oksit (NO), radikal olmayan oksijen türevleri, hidrojen peroksit (H2O2)
ve hipokloröz asit (HOCL)’i içerir. Bir diğeri, tek
(singlet) oksijen ise çeşitli biyolojik molekülleri oksitleyebilir1,2,3.
ROS üretimi fagositik infiltrasyonla ilişkili hastalıklar için önemli bir patojenik mekanizmadır4.
İltihap sırasında ROS başta polimorfo nukleer lökositler (PMNL) olmak üzere aktive edilmiş fagositik hücreler ve monosit/makrofajlar tarafından
bakteriye karşı konak savunma mekanizması olarak üretilirler. Ancak yüksek derecede toksiktirler
ve bir taraftan dokuları korurken diğer taraftan
önemli doku hasarına neden olurlar3-7. Radikaller
arasında en çok dikkat çeken, aerobik metabolizmaya sahip tüm hücrelerde ‘’respiratuvar burst’’
sırasında üretilen ve ROS üretimi zincirinin tetiğini çeken super oksittir (O2.— )1,2,8.
Hücreler sürekli oksidatif tehditten kendilerini korumak için anti-oksidan (AO) savunma sistemleri geliştirmiştir. Superoksit dismutaz (SOD),
O2.— ‘in H2O2 ve O2’e parçalanmasını katalizleyerek O2.— ‘i etkin ve özgün bir şekilde baskılayan
bir AO enzimdir 1,6,8. SOD ailesi sitozolik Cu,ZnSOD, mitokondriyal Mn-SOD ve hücre dışı
(extracellular) Cu,Zn-SOD (EC-SOD)’ı içerir. ECSOD, sitozolik SOD’a bir miktar dizi benzerliği
gösterirse de karbonhidrat grubu içerir ve hücre
dışı boşluklarda işlev görmek için düzenlenmiştir.
Ancak hücre dışı sıvılarda etkinliği son derece
düşüktür3,6. ROS üretimi mevcut AO savunmayı
aşarsa dokularda oksidatif stres gelişir. İnsanlardaki çok sayıda hastalıkta oksidatif stresin aracı
rol oynadığı düşüncesi kayda değer ilgi çekmeye
başlamıştır. ROS çok sayıda durumun ve daha
yeni olarak da periodontal hastalığın patogenezine dahil edilmektedir2,4,8,9. Periodontitisli hastaların uyarana yanıt olarak anormal derecelerde
yüksek ROS/ O2.— ürettiği gösterilmiştir2,9,10,11.
Çalışmalar ayrıca, ROS’un doku yıkımında
araşidonik asit (AA) metabolitleri gibi diğer maddelerle sinerjistik davrandığını göstermiştir4,8,9.
Siklooksijenaz (COX) ve lipoksijenaz yolların
prostaglandin (PG) ve lökotrien gibi AA metabolitleri iltihabi olayın ve kemik erimesinin önemli
aracılarıdır. Artan PGE2 ve tromboksan A2 sentezi ile periodontal lezyonların şiddeti ve ilerlemesi
arasında ilişki kurulmuştur12,13. AA şelalesi sadece toksik oksidan üretiminin önemli bir kaynağı
olmayıp, kendisi ROS tarafından da başlatılabilir4,7-9. PG biyosentezi ROS metabolizmasını da
içerir ve oksijen basıncındaki değişiklikler PG yapımını değiştirir14. PGH sentaz ve lipooksijenaz,
O2.— radikalini üretebilmektedir8-15.
Non-steroid anti-inflamatuvar ilaçlar (NSAİ) iltihaba karşı etkilerini AA metabolizmasının COX
yolunu ve PG sentezini inhibe ederek gösterir-
43
ler13,16-18. Son yıllarda; NSAİ’ların anti-inflamatuvar etkilerinin, sadece PG sentezini inhibe edebilme yeteneklerine bağlanamayacağı, ilaçların
nötrofil cevapları üzerine olan doğrudan etkileri,
ROS üretimini engellemeleri veya baskılamalarının anti-inflamatuvar etki mekanizmasında
daha önemli bir yeri olabileceği düşünülmektedir4,5,19,20.
Çeşitli çalışmalarla, geleneksel periodontal
tedavinin sonuçlarını daha da iyileştirmek, konağın iltihabi cevabını engellemek ve iyileşmeyi
artırmak için NSAİ’ın mekanik tedaviye ek olarak kullanımı araştırılmıştır12,13,16,18,21. İbuprofen
yaygın olarak kullanılan bir NSAİ ve güçlü bir
COX inhibitörüdür. İltihaptan etkilenen pek çok
dokuda yararlı etkiler gösterdiği ve hücre içi ROS
yapımını azalttığı gösterilmiştir19,22,23.
Bu bilgiler ışığında bu çalışmada ibuprofen tedavisinin kronik periodontitisli hastalarda
iltihaplı dişeti ve dişeti oluğu sıvısında SOD aktivitesi üzerine etkisi araştırılmıştır.
BİREYLER VE YÖNTEM
Klinik Çalışmalar
Çalışma grupları. Çalışma, 26 kronik periodontitis (KP) hastası ve 18 periodontal olarak
sağlıklı kontrol olmak üzere toplam 44 birey üzerinde yürütüldü. KP grubu periodontal problemleri nedeniyle periodontoloji kliniğine başvuran
yaş ortalaması 38.4 (31-52 yaş arasında) olan 14
kadın ve 12 erkekten oluşuyordu. Klinik ve radyografik muayeneler sonucunda günümüz kriterlerine uygun olarak KP tanısı konan24 hastalarda
üst çenede iki kuadrantta orta derecede veya şiddetli periodontitis, ≥5 mm cepler, dişeti iltihabı
ve 50% kemik kaybı olan ve tam kalınlık flap cerrahisi gereken dişler mevcuttu. Tüm ağızda her
bir kuadrantta en az 4 diş bulunuyordu.
Kontrol grubuna üst çenede ortodontik nedenlerle çekimi gereken birinci veya ikinci premolar dişe sahip, yaş ortalaması 24.77 (22-29
yaş arasında) olan 13 kadın ve 5 erkek dahil
edildi. Kontrollerin iyi ağız hijyeni ve periodontal
sağlığa sahip, klinik olarak dişeti iltihabı ve kemik
kaybı belirtileri göstermeyen kişiler olmalarına
özellikle dikkat edildi.
Bireylerin hiçbirisinde herhangi bir sistemik
hastalık olmaması, son 6 ay içinde herhangi bir
antibiyotik veya anti-inflamatuvar ilaç kullanmamış, periodontal tedavi görmemiş olmaları, sigara kullanmıyor olmaları kriterlerine dikkat edildi.
Tüm bireyler çalışma hakkında bilgilendirildi ve
onayları alındı. Çalışma planı Hacettepe Üniversitesi Etik Komitesi tarafından incelenerek onaylandı.
Klinik ölçümler. Katılımcıların periodontal
durumlarını saptamak üzere cep derinliği (CD)
(Williams periodontal probe Hu Friedy, Chicago,
Illinois), klinik ataçman düzeyi (KAD), dişeti indeksi (Dİ) 25, dişeti kanama indeksi (DKİ) 26 ve
plak indeksi (Pİ) 27 ölçümleri yapıldı. Tüm klinik
ölçümler ve radyografik muayeneler aynı araştırmacı tarafından yapıldı (E.T). Her bir birey ölçüm/analiz birimi olarak ele alındı.
KP hastalarında çalışma bölgeleri ve işlemler.
Hastaların dişeti SOD aktivitelerini ibuprofen
tedavisi öncesi ve sonrasında karşılaştırabilmek
için üst çenenin her iki kuadrantı da çalışmaya
dahil edildi (A ve B bölgeleri). Her iki kuadrant da
yukarıda belirtilen özelliklere sahip olup daha ileri periodontal yıkım olan bölge B bölgesi olarak
seçildi. Başlangıç klinik ölçümler ve DOS örneklemeleri A ve B bölgelerinde yapıldı. Başlangıç
dişeti örneği ise (ilaçtan önce) A bölgesinden tam
kalınlık flap işlemi sırasında alındı. A bölgesinden
alınan DOS örneği başlangıçtaki dişeti ve DOS
korelasyonunu incelemek için, B bölgesinden alınan DOS örneği ise tedavi (ilaç ve cerrahi) sonuçlarını karşılaştırmak için kullanıldı.
Başlangıç klinik ölçümleri ve örneklemelerinden sonra hastalar 6 hafta süreyle oral yolla
ibuprofen tabletleri kullandı (3 x 400 mg/gün
tablet). Altı haftalık ilaç tedavisi bittikten 1 hafta
sonra B bölgesinde klinik ölçümler yapıldı, DOS
örnekleri toplandı ve flap işlemi sırasında dişeti
dokuları alındı. Klinik ölçümler ve DOS örneklemeleri cerrahi sonrası 1. ve 3. aylarda tekrar-
44
landı. Etik nedenlerle cerrahi sonrası dişeti örnekleri alınmadı. Başlangıç ölçümlerinden sonra
hastalara başlangıç periodontal tedavi (diştaşı temizliği, plak uzaklaştırma işlemleri) yapıldı, ağız
bakımı ve hijyen önerilerinde bulunuldu. Düzenli
periodontal takipler ve plak kontrolü işlemlerine
cerrahi sonrası idame fazında devam edildi.
DOS örneklemesi. Örnekleme alanları. KP
hastalarında DOS örnekleri; üst çenede A ve B
olarak adlandırılan sağ ve sol kuadrantlarda tam
kalınlık flep cerrahisi endikasyonu olan, ≥5 mm
CD, %50 periodontal kemik kaybı olan (≥4 diş )
ve cep eliminasyonu için cerrahi gerektiren bölgelerden alındı. İlaç tedavisi öncesi örnekler A ve
B bölgelerinden, ilaç kullanımı ve cerahi tedavi
sonrası örnekler B bölgesinden alındı. Kontrollerde DOS örnekleri üst çenede iltihap, kanama
ve kemik kaybı belirtisi olmayan bir kuadrantta
ortodontik nedenlerle çekimi gereken dişlerden
toplandı. Örnekleme işlemi iritasyonu önlemek
amacıyla klinik ölçümlerden 1 gün sonra, dişeti
örneğinin alınacağı flap işleminden önce sabah
8.00-10.00 arasında toplandı. Örneklemeden
önce aynı seansta supragingival plak dikkatle
uzaklaştırıldı. Bölge pamuk rulolarla izole edildi,
havayla yavaşça kurutuldu. Örnekler standart
kağıt şeritlerle (Periopaper, Ora Flow, Inc. Plain view, NY) şerit cep tabanına doğru hafif bir
direnç hissedilene kadar itilerek28 ve 5 sn bekletilerek toplandı. Her kuadrant için 12 şerit kullanıldı. Tedavi sonrası örnekler aynı ceplerden alındı.
Filtre kağıtlar aluminyum folyolara sarılarak sıkı
kapatılmış steril Eppendorf tüpleri içinde -20°C
de çalışma gününe kadar saklandı.
Dişeti örneklemesi. Hastalarda, DOS toplanan aynı dişlerde yapılan tam kalınlık flap işlemi
sırasında, insizyonlarla çıkarılan dokular, kontrollerde, çekimden hemen sonra soket çevresinden
kesilen dokular dişeti örnekleri olarak alındı.
Tüm doku örnekleri hemen salin solüsyonunda
yıkanarak filtre kağıtla kurutuldu, steril Eppendorf tüplerine sarılarak -20°C de çalışma gününe
kadar saklandı.
Korelasyonlar: Dişeti ve DOS SOD aktiviteleri arasındaki ilişkileri incelemek için ilaç öncesi
korelasyonlar A bölgesi, ilaç sonrası korelasyonlar B bölgesi değerleriyle saptandı.
Laboratuar Çalışmaları
SOD aktivitesi, nitroblue tetrazoliumun (NBT),
xanthine-xanthine oxidase’ın ürettiği O2.— tarafından indirgenmesi esasına dayanarak saptandı. NBT’a xanthine-xanthine oxidase ‘ın yaptığı
elektron transferinden sonra oluşan formazan
560 nm’de spektrofotometrik olarak tayin edildi.
Bir ünite (U) SOD, NBT’un %50’sini indirgeyen
protein miktarı olarak tanımlandı.
DOS içeren kağıtlar cam tüplere konarak
1ml, 20mM Tris-HCl tampon (pH:6.5) ile muamele edildi. Örnekler +4°C de yarım saat bekletildikten sonra vortekslendi. Ekstreler daha sonra
tüplere aktarıldı ve çalışma zamanına kadar dondurularak saklandı.
Salin solüsyonla +4°C de yıkanarak kontamine kandan temizlenen doku örnekleri elektronik terazide tartıldıktan sonra (20-50 mg), 1ml,
20mM Tris-HCl tampon (pH:6.5) ilave edildi.
Örnekler eşit miktarlardaki soğuk distile su içinde Potter Elvehzem homojenizatör kullanılarak
teflon havan ile 3 dakika homojenize edildi. Homojenatlar, debrisi uzaklaştırmak için 30 dakika
süreyle santrifüj edildi (1500xg). Değerlendirmeler elde edilen berrak supernatan sıvıda yapıldı.
Yukarıda belirtilen tüm işlemler +4°C’de yapıldı.
DOS ekstreleri ve doku homojenat/supernatanlarındaki SOD aktivitesi Sun ve ark.nın29
yöntemiyle spektrofotometrik olarak saptandı.
Bu yöntemi doku homojenatlarına uyarlamak
için, SOD aktivitesini dişeti doku ekstrelerinde
araştıran bir başka çalışmadan da yararlanıldı30.
Sonuçlar DOS için total aktivite: ünite (U), dişeti
için U/ml-homojenat olarak verildi.
İstatistiksel Analizler
Verilerin normal dağılıp dağılmadığı Kolmogorov-Smirnov testi ile incelendi. .Gruplararası
karşılaştırmalarda normal dağılmayan değişkenler Mann Whitney-U Testi ile, normal dağılan
45
değişkenler ise Bağımsız örnekler için t-testi ile
analiz edildi. Grup içi karşılaştırmalarda (değişik
zaman noktaları ve kuadrantlar: A ve B bölgeleri
arasında) Eşleştirilmiş t-testi kullanıldı. B bölgesinde DOS SOD aktivitesindeki ilaç ve cerrahi
tedavi sonrası değerlerin karşılaştırılması Tekrarlı ölçümlerde Varyans Analizi ile yapıldı. Dişeti
ve DOS SOD aktiviteleri, klinik parametreler ve
SOD aktiviteleri arasındaki korelasyonlar basit
Korelasyon Analizi (Pearson Correlation Co-efficient) ile incelendi.
SONUÇLAR
Klinik Bulgular
Örnekleme bölgelerine ait klinik parametrelerin ortalama ±standart hata değerleri ve gruplararası ve grup içi karşılaştırmalar Tablo 1’de verilmiştir. KP hastalarında tedavi sonuçlarının (ilaç
ve cerrahi) izlendiği B bölgeleri daha şiddetli periodontal yıkıma sahip olan bölgelerden seçilmişti.
Başlangıçtaki A ve B bölgesi değerleri karşılaştırıldığında, CD ve GI değerlerinde önemli fark bulunurken (p<0.05), diğer parametreler arasındaki
farklar önemsizdi (p>0.05). Kontrol grubu değerleri tedavi öncesi ve sonrasında KP grubundan
önemli derecede düşük bulundu (p<0.05). Klinik
parametrelerde tedavi (ilaç, cerrahi) sonrasında
tedavi öncesine göre önemli azalmalar gözlendi
(p<0.05). Bazı parametrelerde başlangıç ile ilaç
tedavisi sonrası, ilaç tedavisi sonrası ile postoperatif 1.ay, veya postoperatif 1.ay ile 3. aylar arasındaki farklar önemsiz bulundu (p>0.05) (Tablo
1).
Laboratuar Bulguları
Dişeti SOD aktivitesi. Başlangıç dişeti örnekleri A bölgesinden ve ibuprofen tedavisi sonrası
dişeti örnekleri B bölgesinden alınarak karşılaştırıldı. İbuprofen tedavisi öncesinde dişeti SOD aktivitesi (A bölgesi) kontrollerden önemli derecede
yüksek bulundu (p<0.05) (Tablo 2). Altı haftalık
ibuprofen tedavisinden 1 hafta sonra (B bölgesi)
dişeti SOD aktivitesinin başlangıça göre önemli
derecede azaldığı gözlendi (p<0.05). Bu dönemde
SOD aktivitesi yine kontrollerden önemli derecede yüksek bulundu (p<0.05) (Tablo 2) (Şekil 1).
DOS SOD aktivitesi. Başlangıçta DOS SOD
aktivitesi KP grubunda kontrollerden hafifçe
yüksek bulunsa da fark istatistiksel olarak önemli
değildi (A ve B bölgeleri) (p>0.05) (Tablo 3). Altıhaftalık ibuprofen tedavisinden sonra (B bölgesi), DOS SOD aktivitesi başlangıça göre hafifçe
azaldı ancak fark istatistiksel olarak önemsizdi
(p>0.05) (Tablo 3). DOS SOD aktivitesinde cerrahi tedavi sonrasında başlangıça göre ve tedavi
sonrası dönemleri arasında önemli bir fark gözlenmedi (p>0.05). Postoperatif 1. ve 3. aylar arasında DOS SOD aktivitesinde bir yükselme olduğu ancak farkın istatistiksel olarak önemli olmadığı gözlendi (p>0.05). Tedavi sonrası dönemler
ile kontrol grubu arasındaki farklar da önemsiz
bulundu (p>0.05) (Tablo 3) (Şekil 2).
Korelasyonlar. Çalışmamızda dişeti ve DOS
SOD aktiviteleri, klinik parametreler ve SOD
aktiviteleri arasındaki ilişkiler de incelendi. KP
grubunda başlangıç dişeti ve DOS SOD korelasyonu A bölgesinde incelenirken ibuprofen
tedavisinden sonraki korelasyon B bölgesinde
incelendi. Her iki zaman noktasında da dişeti ve
DOS SOD aktiviteleri arasında negatif, zayıf ve
istatistiksel olarak önemsiz ilişkiler saptandı: KP
grubunda (r= -0.266, p=0.188) (A bölgesi), (r=0.117, p=0.568) (B bölgesi), kontrol grubunda
(r=-0.280, p=0.260) (p>0.05). Bu bulgular dişeti
ve DOS SOD aktiviteleri arasında hem KP hem
kontrol gruplarında zayıf ve önemsiz ilişkiler olduğunu ve ibuprofen tedavisinin de bir etkisi olmadığını gösterdi. Klinik parametrelerle SOD aktiviteleri arasında ki ilişkiler de önemsiz bulundu.
TARTIŞMA
Çalışmamızda, KP hastalarında kontrollere
kıyasla artan SOD aktivitesi, iltihap bölgesinde
toplanan aktive olmuş fagositlerde artan ROS/
O2.— üretiminin bir sonucu olabilir. O2.—’in H2O2
ve O2’e parçalanmasını sağlayan ve bu radikale
karşı üretilen SOD’un, aynı zamanda radikalin
miktarının saptanmasında yararlı bir araç oldu-
46
TABLO I
Klinik parametrelerin gruplararası ve grup içi karşılaştırmaları
Grup/Bölge
Parametre
(Örnek bölgesi)
n
KP
26
Kontrol
18
A
KP
CD
B
Kontrol*
A
KP
KAD
B
Kontrol*
A
KP
Gİ
B
Kontrol*
A
KP
DKİ
B
Kontrol*
A
Pİ
KP
B
Kontrol*
Zaman
X ±SH
(Örnek bölgesi)
Başlangıç
3.80 ± 0.09
Başlangıç
4.10 ± 0.11
İTS
3.86 ± 0,13
PO 1 ay
2.39 ± 0.07a
PO 3 ay
2.27 ± 0.08a
-
1.26 ±0.06
Başlangıç
4.60 ± 0.15
Başlangıç
4.84 ± 0.15a
İTS
4.44 ± 0.20 a,b
PO 1 ay
4.16 ± 0.15b
PO 3 ay
4.04 ± 0.18b
-
0.00 ± 0.00
Başlangıç
1.72 ± 0.07
Başlangıç
1.80 ± 0.07
İTS
1.59 ± 0.09
PO 1 ay
0.69 ± 0.05 a
PO 3 ay
0.52 ± 0.06 a
-
0.00 ± 0.00
Başlangıç
0.94 ± 0.04
Başlangıç
0.95 ± 0.04 a,b
İTS
0.96 ± 0.02 a
PO 1ay
0.80 ± 0.06b
PO 3 ay
0.74 ± 0.06b
-
0.00 ± 0.00
Başlangıç
1.85 ± 0.11
Başlangıç
1.88 ± 0.12 a
İTS
1.49 ± 0.11 a
PO 1 ay
0.90 ± 0.10b
PO 3 ay
0.72 ± 0.08b
-
0.00 ± 0.00
Test İstatistiği
p
t=3.486
0.002
F=184.41
<0.001
t=1.957
0.062
F=12.42
<0.001
t=2.055
0.05
F=136.07
<0.001
t=1.000
0.327
F=5.563
0.002
t=0.325
0.748
F=30.61
<0.001
*Kontrol grubu ile KP grubuna ait tedavi öncesi ve sonrası dönemler arasındaki farklar önemli (p<0.05)
a, b: Grup içi karşılaştırmalarda aynı harfle gösterilen gruplar arasındaki farklar önemsiz (p>0.05)
X : Aritmetik ortalama SH: Standart hata
İTS: İbuprofen tedavisi sonrası PO: Operasyon sonrası
47
TABLO II
Dişeti SOD aktivitesinin KP ve kontrol grupları ve ibuprofen tedavisi öncesi ve sonrası arasında karşılaştırılması
Grup/ Bölge
n
± SH
(U/ml- homojenat)
Min.
Maks.
Karşılaştırma
A
Baş.
16.59 ± 1.71
0.51
27.43
KP/A Kontrol
B
İTS
12.66 ± 1.69
0.45
31.88
KP/B-Kontrol
-
3.73 ± 0.22
1.59
5.17
26
Kontrol
18
KP
Kontrol*
X
Zaman
KP
t
p
3.084
0.005
* Kontrol grubu ile KP grubu başlangıç ve ITS arası fark önemli (p<0.05)
KP grubunda ibuprofen tedavisi öncesi ve sonrası arasındaki fark önemli (p<0.05)
X : Aritmetik ortalama
SH: Standart hata
İTS: İbuprofen tedavisi sonrası
ŞEKİL 1
Gruplarda dişeti SOD aktiviteleri. * Kontrol grubuna gore
fark önemli (p<0.05). † Başlangıça göre fark önemli (p<0.05).
ğu belirtilmiştir1. Çalışmanın bulguları, iltihaplı dişetinde artan O2.—, diğer ROS ve oksidatif
stresi dengelemek için SOD üretiminin arttığını
düşündürmektedir. Mono nukleer hücrelerde
SOD aktivitesindeki artış mekanizması, hiperaktif durumdaki bu hücrelerde artan O2.— yapımı ile
açıklanabilir1,4,8.
Önceki bir çalışmaya benzer şekilde31 çalışmamızda DOS SOD aktivitesi kontrollerde CP
hastalarından biraz daha yüksek ancak fark istatistiksel olarak önemsiz bulundu. Bu bulgu periodontitiste DOS SOD aktivitesinin dişetindeki
SOD aktivitesi gibi önemli derecede değişmedi-
ğini göstermektedir. SOD aktivitesinin hücre dışı
sıvılarda son derece düşük olduğu bilinmektedir3.6. Bu düşük aktivite, DOS’ta çok sayıda AO
bulunması nedeniyle cep içindeki AO savunmanın sadece çok az bir kısmını oluşturur2. Çalışmamızın bulgusu son zamanlarda yapılan ve DOS
total AO kapasitenin KP hastalarında kontrollerden önemli derecede düşük olduğunu gösteren
bir çalışma ile uyumludur32. AO savunmadaki bu
azalmanın periodontal hastalığın nedeni mi yoksa sonucu mu olduğu ise belli değildir.
Bulgularımız 6 haftalık ibuprofen tedavisinden
sonra dişeti SOD aktivitesinin başlangıça göre
önemli derecede azaldığını ancak hala kontrollerden önemli derecede yüksek olduğunu gösterdi.
Bu azalma çeşitli mekanizmalara bağlı olabilir:
Çalışmalar ROS üretimi ile AA metabolizması
arasında etkileşimler olduğunu göstermiştir4,7-9,14.
AA ürünlerinin ROS üretiminin güçlü uyaranları olduğu belirtilirken4,15 ROS’un da daha sonra
doku yıkımına yolaçan AA ve bunu izleyen PG2,
tromboksan ve lökotrien yapımını başlattığı gösterilmiştir33. Çalışmalar NSAİ’ın, AA metabolitlerini inhibe etme ve COX yolunu engelleme yoluyla ROS üretimini baskıladığını göstermiştir5,17,20.
Çalışmamızda ibuprofen doğrudan veya dolaylı
olarak dişetinde O2.—’i ve bu radikal ROS üretim
zincirini uyardığı için muhtemelen diğer ROS’i
48
TABLO III
DOS SOD aktivitesinin KP ve kontrol grupları ve tedavi öncesi ve sonrası arasında karşılaştırılması
Grup/Bölge
n
KP
26
Kontrol
18
KP B
Kontrol*
Zaman
X ± SH
(U/Total)
Başlangıç
1.08 ± 0.09
İTS
0.87 ± 0.10
PO 1 ay
0.86 ± 0.09
PO 3 ay
1.14 ± 0.09
-
1.01 ± 0.13
F
p
2.602
0.058
* Başlangıçta ve tedavi sonrası zamanlarda KP ve kontrol grupları arasındaki farklar önemsiz (p> 0.05).
KP grubunda tedavi sonrası zamanlar arasındaki farklar önemsiz (p> 0.05).
X :: Aritmetik ortalama
SH: Standart hata
İTS: İbuprofen tedavisi sonrası
PO: Operasyon sonrası
ŞEKİL 2
Gruplarda DOS total SOD aktivitesinde KP grubu ile kontrol
grubu ve tedavi sonrası dönemler arasındaki farklar önemsiz
(p>0.05).
azaltmış olabilir1,8. Bu da oksidatif stresi azaltarak SOD’a olan gereksinimi ve üretimi azaltmış
olabilir. Bu azalma ayrıca ibuprofen ve SOD arasındaki olası sinerjizmden kaynaklanabilir.
Perianin ve ark.19 değişik NSAİ’lar arasında
sadece ibuprofenin PMN’nin oksijene bağımlı öldürme aktivitesini azaltabildiğini gözlemiş ve bu
ilacın PMN’nin respiratuar burst aktivitesini hafiflettiğini belirtmiştir. İbuprofenin koruyucu etkisi-
ni, radikaller üzerindeki zayıf baskılayıcı etkisi ve
bundan daha güçlü olarak oksidatif stres üzerindeki etkisi ile gösterdiği, O2.— ve H2O2 yapımını
baskıladığı gözlenmiştir22,23. Bu çalışmalar, ibuprofenin, nötrofil/makrofaj aktivitesini etkileyerek
bazı AO aktivitelerde bulunduğunu gösterirken,
SOD’un da anti-inflamatuvar ve anti-artritik etkiler gösterdiği, kemik yıkımını engellediği, PG
sentezini inhibe ettiği gözlenmiştir14,34-36. Bu veriler ve çalışmamızın bulgularına dayanarak ibuprofen ve SOD arasında olası bir sinerjizmden söz
edilebilir.
Bulgularımızla uyumlu olarak, Çimen ve ark.
(37) ibuprofen tedavisinden sonra SOD aktivitesi
ve AO enzimlerde önemli azalmalar olduğunu rapor etmişler ve ibuprofenin AO savunma sistemini bozduğunu belirtmişlerdir. Bu mümkünse de
bazı başka olasılıkların da düşünülmesi gerekir:
SOD, O2.—‘in H2O2’ e dismutasyonunu katalizlerken sonuçta oluşan H2O2’in kendisi oldukça
toksiktir. SOD enziminin bir noktaya kadar koruyucu olduğu, ancak bir noktadan sonra bunun
kaybolduğu, daha yüksek dozlarda ise SOD’un
yaralanmayı artırdığı, bunu muhtemelen O2.—‘i
fazla baskılayarak ve lipid peroksidasyonunun son
49
basamağını inhibe ederek yaptığı belirtilmiştir7,8.
SOD’un aşırı ifadesinin, makrofajlardan TNF-α
ve metalloproteinazlar (MMP-2 ve MMP-9) salınımını artırdığı gözlenmiştir38. Bu nedenle, çalışmamızda gözlendiği gibi SOD azalması iltihaplı
dişeti için yararlı olabilir. Bulgumuz, ibuprofenin
dişetinde oksidatif stresi ve superoksit yapımını
azaltabildiğini ancak sağlık düzeyine indiremediğini düşündürmektedir.
DOS SOD aktivitesi de ibuprofen tedavisinden sonra azalsa da başlangıça göre önemli bir
fark gözlenmemiştir. Çalışmamızda dişetinde
ilaçtan sonra önemli bir azalma olması DOS’da
ise önemli bir değişiklik olmaması dişeti ve DOS
SOD’un farklı davrandığını göstermektedir. Nitekim çalışmamızda dişeti ve DOS arasındaki korelasyon incelendiğinde önemli bir ilişki bulunamadı. DOS SOD’un 1.-3. aylar arasındaki yükselme
dışında periodontitis ve ilaçtan fazla etkilenmediği gözlendi. Bu yükselme çeşitli etkenlere bağlı
olabilir: 1. Üç ayda mikrobiyal repopülasyona
bağlı olarak sulkusta SOD artmış olabilir 2. Yaralanmadan sonra ki iyileşmede olan biokimyasal
olaylar ve tamire bağlı olarak SOD yapımı artmış olabilir. 3. Artan ROS ve O2.— üretiminin cep
içindeki nötrofillerde yaptığı oksidatif hasar SOD
üretimini azaltmış ancak ilacın etkisiyle bu hasar
düzelip SOD yapımı artmış olabilir. 4. İbuprofenin bir AO gibi davranarak SOD’un yerini almasıyla SOD yapımı azalırken ilacın etkisi geçince
(3. ay) hücreler dengeyi sağlamak için fazla SOD
üretmiş olabilir. Üçüncü aydaki aktivite artışı (istatistiksel olarak önemli olmasa da) DOS’da artan AO savunmayı düşündürmektedir ve cerrahi
sonrası tamir ve yara iyileşmesi açısından olumlu
bir işaret gibi görünmektedir. SOD tedavisi tıpta
kullanılmaya başlanmış, SOD içeren pomatların
yanıklarda yara iyileşmesini artırdığı gözlenmiştir41. Bu konuda periodontolojide yapılan sadece
bir çalışma mevcuttur. Bu çalışmada diştaşı temizliği-kök düzeltmesi ile birlikte uygulanan bölgesel SOD kapsüllerinin periodontal iyileşmeyi
artırdığı gözlenmiştir36.
DOS’da biyokimyasal veri sunumunda genellikle tercih edilen konsantrasyon ifadesidir. Fakat
DOS hacmi ve kompozisyonu her zaman tam
bir korelasyon göstermediğinden42 çalışmamızda
total SOD miktarı verildi. Ayrıca artan hacmin,
konsantrasyonu seyreltmesi nedeniyle, konsantrasyon ifadesinin her zaman en doğru sunum olmadığı ve bazı çalışmalarda birim zamanda akan
sıvıdaki total enzim aktivitesinin daha uygun olduğu belirtildiğinden42-44, çalışmamızda zamana
dayalı standardizasyonla total enzim aktiviitesi
verilmiştir.
Çeşitli çalışmalarda, değişik NSAİ’lar araştırılmış ancak optimal tip, doz ve yan etki
oluşturmadan ideal tedavi süresi henüz belirtilmemiştir45. Altı haftalık 800 mg/gün ibuprofen
tedavisi veya 2 haftalık ibuprofen tedavisinin
yeterli düzeyde klinik etki göstermediği rapor
edilmiştir21,45. Bu nedenle biz 6 hafta süreyle
biraz daha yüksek dozda (3 x 400 mg) tedaviyi
tercih ettik. Hastaların tümü herhangi bir yan
etki şikayeti olmadan çalışmayı tamamladı.
Sonuç olarak, çalışmamızda periodontitiste
gözlenen dişeti SOD aktivitesi artışı iltihapta AO
savunmaya olan gereksinimi yansıtırken ibuprofen tedavisinden sonra ki azalma ilacın AO etki
gösterdiğini ve SOD yapımının bu nedenle azaldığını düşündürmektedir. İlacın AO benzeri etkisinin oksidatif stresi azalttığı, yara iyileşmesini
artırdığı düşünülebilir. Ayrıca ilaç tek başına bile
klinik düzelme sağladığından (çalışmanın amacı
klinik sonuçların değerlendirilmesi olmadığından
klinik bulgular tartışılmadı), ibuprofenin cerrahi
tedaviye ek olarak kullanılması periodontal iyileşme için yararlı olabilir. Ancak bunu söylemeden
önce SOD aktivitesindeki azalmanın AO savunmada bir bozulmayı mı yoksa oksidatif streste bir
azalmayı mı yansıttığı araştırılmalıdır.
Teşekkür
Çalışma kısmen Eczacıbaşı İlaç Şirketi tarafından desteklenmiştir. Çalışmanın istatistiksel analizlerini yapan sayın Yrd.Doç.Dr. İlker Etikan’a
teşekkür ederiz.
50
KAYNAKLAR
1. Pryor WA. Oxy-radicals and related species: Their
formation, lifetimes, and reactions. Ann Rev Physiol 1986;
48: 657-667.
2. Chapple ILC. Reactive oxygen species and antioxidants in
inflammatory diseases. J Clin Periodontol 1997; 24: 287296.
3. Waddington RJ, Moseley R, Embery G. Periodontal
disease mechanisms. Reactive oxygen species: a potential
role in the pathogenesis of periodontal diseases. Oral Dis
2000; 6: 138-151.
4. Lunec J. Free radicals: their involvement in disease
processes. Ann Clin Biochem 1990; 27: 173- 182.
5. Halliwell B, Hoult JR, Blake DR. Oxidants, inflammation,
and anti- inflammatory drugs. FASEB J 1988; 2: 28672873.
6. Halliwell B, Gutteridge JMC. The anti-oxidants of human
extracellular fluids. Arch Biochem Biophys 1990; 280: 18.
7. Reilly PM, Schiller HJ, Bulkley GB. Pharmacologic
approach to tissue injury mediated by free radicals and
other reactive oxygen metabolites. Am J Surg 1991; 161:
488-503.
8. McCord, JM. Human disease, free radicals, and the
oxidant/anti-oxidant balance. Clin Biochem 1993; 26: 351357.
9. Seymour GJ, Whyte GJ, Powell RN. Chemiluminescence
in the assessment of polymorphonuclear leukocyte function
in chronic inflammatory periodontal disease. J Oral Pathol
1986; 15: 125-131.
10. Whyte GJ, Seymour GJ, Cheung K, Robinson MF.
Chemiluminescence of peripheral polymorphonuclear
leukocytes from adult periodontitis patients. J Clin
Periodontol 1989;16: 69-74.
11. Shapira L, Gordon B, Warbington M, Van Dyke TE. Priming
effect of porphyromonas gingivalis lipopolysaccharide on
superoxide production by neutrophils from healthy and
rapidly progressive periodontitis subjects. J Periodontol
1994; 65: 129-133.
12. Offenbacher S, Odle BM, Van Dyke TE. The use of
crevicular fluid prostaglandin E2 levels as a predictor of
periodontal attachment loss. J Per Res 1986; 21: 101-112.
13. Offenbacher S, Williams RC, Jeffcoat MK, Howell TH,
Odle BM, Smith MA, Hall CM, Johnson HG, Goldhaber
P. Effects of NSAIDs on beagle crevicular cyclooxygenase
metabolites and periodontal bone loss. J Per Res 1992; 27:
207-213.
14. Kelner MJ, Uglik SF. Superoxide dismutase abolishes
the platelet – derived growth factor-induced release of
prostaglandin E2 by blocking induction of nitric oxide
synthase: role of superoxide. Arch Biochem Biophys 1995;
322: 31-38.
15. Abramson SB, Leszczynska- Piziak J, Weissmann G.
Arachidonic acid as a second messenger.Interactions with
a GTP- binding protein of human neutrophils. J Immunol
1991; 147: 231- 236.
16. El Attar TMA, Lin HS, Tira DE. The effect of nonsteroidal anti- inflammatory drugs on the metabolism of
14
C- arachidonic acid by human gingival tissue in vitro. J
Dent Res 1983; 62: 975-979.
17. Abramson S, Edelson H, Kaplan H, Ludewig R, Weissman
G. Inhibition of neutrophil activation by nonsteroidal antiinflammatory drugs. Am J Med 1984;15: 3
18. O’Brien TP, Roszkowski MT, Wolff LF, Hinrichs
JE, Hargreaves KM. Effect of a non- steroidal antiinflammatory drug on tissue levels of immunoreactive
leukotriene and pain after periodontal surgery. J Periodontol
1996; 67: 1307-1316.
19. Perianin A, Giroud J- P, Hakim J. Differential in
vivo effects of indomethacin, ibuprofen, and flurbiprofen
on oxygen- dependent killing activities of neutrophils
elicited by acute nonimmune inflammation in the rat.
Inflammation 1988; 12: 181-189.
20. Auer DE, Ng JC, Seawright AA. Superoxide production
by stimulated equine polymorphonuclear leukocytes.
Inhibition by anti-inflammatory drugs. J Vet Pharm Ther
1990; 13: 59- 66.
21. Taiyeb ATB, Waite IM. The effect of systemic ibuprofen
on gingival inflammation in humans. J Clin Periodontol
1993; 20: 723- 728.
22. Zapolska - Downar D, Zapolski-Downar A, Bukowska H ,
Galka H, Naruszewicz M. Ibuprofen protects low density
lipoproteins against oxidative modification. Life Sci 1999;
65: 2289-2303.
23. Zapolska - Downar D, Naruszewicz M, Zapolski-Downar
A, Markiewski M, Bukowska H, Millo B. Ibuprofen
inhibits adhesiveness of monocytes to endothelium and
reduces cellular oxidative stress in smokers and nonsmokers. Eur J Clin Invest 2000; 30: 1002-1010.
24. Armitage GC. Development of a classification system
for periodontal diseases and conditions. In Annals of
Periodontology. International workshop for a classification
of periodontal diseases and conditions 1999, Vol 4, Genco
RJ, Armitage GC eds, AAP, Chicago,1-6.
25. Löe H, Silness J. Periodontal disease in pregnancy. I.
Prevalence and severity. Acta Odontol Scand 1963; 21 :
533-555.
26. Ainamo J, Bay I. Problems and proposals for recording
gingivitis and plaque. Int Dent J 1975; 25: 229-235.
27. Silness J, Löe H. Periodontal disease in pregnancy.
II. Correlation between oral hygiene and periodontal
condition. Acta Odontol Scand 1964; 22 : 121- 135.
28. Brill N. The gingival pocket fluid. Studies of its occurrence,
composition and effect. Acta Odontol Scand 1962; 20
(Supply 32), 1-115.
29. Sun Y, Oberley LW, Li Y. A simple method for clinical
assay of superoxide dismutase. Clin Chem 1988; 34: 497500.
30. Ellis SD, Tucci MA, Serio FG, Johnson RB. Factors for
progression of periodontal diseases. J Oral Pathol Med
1998; 27: 101- 105.
31. Guarnieri C, Zucchelli G, Bernardi F, Scheda M, Valentini
AF, Calandriello M. Enhanced superoxide production with
51
no change of the anti-oxidant activity in gingival fluid of
patients with chronic adult periodontitis. Free Rad Res
Commun 1991;15: 11-16.
32. Brock GR, Butterworth CJ, Matthews JB, Chapple
ILC. Local and systemic total anti-oxidant capacity in
periodontitis and health. J Clin Periodontol 2004; 31: 515521.
33. Martinez J, Moreno JJ. (1996) Influence of superoxide
radical and hydrogen peroxide on arachidonic acid
mobilization. Arch Biochem Biophys 336, 191-198.
34. Vaille A, Jadot G, Elizagaray A. (1990) Anti-inflammatory
activity of various superoxide dismutases on polyarthritis
in the lewis rat. Biochem Pharm 39, 247-255.
35. Neychev H, Ivanovska N, Valeva V, Stefanova Z,
Kuyumdjieva A. Antiinflammatory effect of superoxide
dismutase (SOD).Comparison between yeast bovine SOD
on some complement-mediated reactions in vitro and in
vivo. Int J Tis Reac 1994;16: 131-137.
36. Petelin M, Pavlica Z, Ivanusa T, Sejurc M, Scaleric
U. Local delivery of liposome-encapsulated superoxide
dismutase and catalase suppress periodontal inflammation
in beagles. J Clin Periodontol 2000; 27: 918-925.
37. Cimen MYB, Cimen ÖB, Eskandari G, Sahin G, Erdoğan
C, Atik U. In vivo effects of meloxicam, celecoxib,
and ibuprofen on free radical metabolism in human
erythrocytes. Drug Chem Toxicol 2003; 26: 169-176.
38. Marikovsky M, Ziv M, Nevo N, Harris-Cerruti C, Mahler
O. Cu/Zn superoxide dismutase plays important role in
immune response. J Immunol 2003; 170: 2993-3001.
39. Lih- Brody L, Powell SR, Collier KP, Reddy GM, Cerchia
R, Kalın E. Increased oxidative stress and decreased
anti-oxidant defenses in mucosa of inflammatory bowel
disease. Digest Dis Sci 1996; 41: 2078-2086.
40. Fine AS. The biochemistry of wound healing. In Periodontal
Surgery. Biologic Basis and Technique. Stahl, S.S ed. 1976.
Springfield, Charles C. Thomas, 42-98.
41. Kiyohara Y, Nishiguchi K, Komada F, Iwakawa S, Hira M,
Okumura K. Cytoprotective effects of epidermal growth
factor (EGF) ointment containing nafamostat, a protease
inhibitor, on tissue damage at burn sites in rats. Biol Pharm
Bul 1993; 46: 1146-1149.
42. Layik M, Yamalik N, Çağlayan F, Kilinç K, Etikan
I, Eratalay K. Analysis of human gingival tissue and
gingival crevicular fluid beta-glucuronidase activity in
specific periodontal diseases. J Periodontol 2000; 71: 618624.
43. Lamster IB, Oshrain RL, Gordon JM. Enzyme activity in
human gingival crevicular fluid: considerations in data
reporting based on analysis of individual crevicular sites. J
Clin Periodontol 1986; 13: 799-804.
44. Griffiths GS. Formation, collection and significance of
gingival crevice fluid. Periodontology 2000 2003; 31: 3242.
45. Ng VWK, Bissada NF. Clinical evaluation of systemic
doxycycline and ibuprofen administration as an adjunctive
treatment for adult periodontitis. J Periodontol 1998; 69:
772-776.
İLETİŞİM ADRESİ
Doç.Dr. Ferda Alev AKALIN
Hacettepe Üniversitesi, Dişhekimliği Fakültesi Periodontoloji Anabilim Dalı, 06100 Sıhhiye Ankara
Tel: 305 22 17 e-mail: [email protected]
Download

kahve molası kapanış oturumu