MEDIJSKI SISTEM SRBIJE
UNESCO INDIKATORI MEDIJSKOG
RAZVOJA
Prof. dr Snježana Milivojević
Doc.dr Dejan Milenković
Mr Maja Raković
Centar za medije i medijska istraživanja, Fakultet političkih nauka
Univerzitet u Beogradu
april 2012
Ovaj publikacija je deo projekta Monitoring medijskog razvoja u Jugoistočnoj
Evropi koji sufinansira UNESCO Međunarodni program za razvoj
komunikacije (Intentaional Program for the Development of Communication IPDC) i projekta Politički identitet Srbije u globalnom i regionalnom kontekstu
(broj projekta179076) koje finansira Ministarstvo za nauku i tehnološki razvoj
Republike Srbije.
1
SADRŽAJ
Summary
Uvod
Kategorija 1: Regulatorni sistem pogodan za slobodu izražavanja,
pluralizam i raznovrsnost medija
A. Pravni i politički okvir za slobodu izražavanja
B. Pravni okvir elektronskih medija
C. Zakonska ograničenja prema novinarima i medijima
sa posebnim osvrtom na uvredu i klevetu
D. Cenzura
Kategorija 2: Pluralizam i raznovrsnost medija, ekonomska snaga i
transparentnost vlasništva
A.
B.
C.
D.
E.
Medijska koncentracija
Raznovrsnost i mešavina javnih, privatnih i neprofitnih medija
Dodela dozvola za emitovanje i raspodela spektra
Oporezivanje i privredno zakonodavstvo
Oglašavanje
Kategorija 3: Mediji kao platforma za demokratski diskurs
A.
B.
C.
D.
E.
F.
Mediji odražavaju raznovrsnost društva
Model javnog servisa
Samoregulacija u medijima
Zahtevi za fer i nepristrasnim izveštavanjem
Nivo poverenja javnosti u medije
Bezbednost novinara
Kategorija 4: Profesionalna obuka i podrška institucijama koje
podupiru slobodu izražavanja, pluralizam i raznovrsnost
A.
B.
C.
D.
Dostupnost profesionalnih medijskih treninga
Dostupnost akademskih studija o medijskoj praksi
Prisutnost sindikalnih organizacija i profesionalnih udruženja
Prisutnost organizacija civilnog društva
Kategorija 5: Infrastrukturni kapaciteti adekvatni za postojanje
nezavisnih i pluralističkih medija
A. Dostupnost i upotreba tehnoloških resursa od strane medija
B. Štampa, radio i televizija, Internet
2
U ovom tekstu analizira se medijski sistem u Srbiji upotrebom UNESCO
indikatora medijskog razvoja. UNESCO indikatori odnose se na pet strukturnih
kategorija značajnih za svaki medijski sistem:
1.
2.
3.
4.
5.
Slobodu izražavanja (pravni i regulativni okvir, odnos države i medija)
Pluralizam i raznovrsnost medija (medijsko tržište, vlasništvo,
koncentracija)
Medije kao platformu za demokratski dijalog (politički paralelizam,
uloga javnih medija, poverenje u medije)
Razvijenost novinarske profesije (obrazovanje novinara, uloga
profesionalnih, sindikalnih organizacija i civilnog društva)
Tehnološku infrastrukturu
U svakoj od navedenih oblasti indikatori se odnose na medijsku politiku,
strategiju države sadržanu u zakonima i propisima ali i na njihovu primenu i posledice
u medijskom sistemu. Indikatori ukazuju da su za UNESCO normativni ciljevi
medijske politike demokratskog društva sloboda, pluralizam i raznovrsnost medija,
nezavisnost i bezbednost novinara kao i dostupnost tehnološke infrastrukture i
medijskog pristupa različitim publikama.
Istraživanje je uradio tim Centra za istraživanje medija Fakulteta političkih
nauka Univerziteta u Beogradu. Ovaj izveštaj je deo većeg komparativnog projekta
Monitoring medijskog razvoja u Jugoistočnoj Evropi koji zajednički rade Fakultet
političkih znanosti iz Zagreba, Makedonski institut za medije iz Skopja i Fakultet
političkih nauka iz Beograda uz podršku UNESCO Međunarodnog programa za
razvoj komunikacije.
The UNESCO Media Development Indicators dostupni na:
http://unesdoc.unesco.org/images/0016/001631/163102e.pdf
3
Media System in Serbia
According to UNESCO Media Development Indicators
Summary
Republic of Serbia has a population of 7120 666 and 5268 $ GDP per capita
(World Bank GDP Ranking 91 out of 190 countries). According to the UNDP
Human Development Index the rank is higher (59), while Development Index
places it as 65th out of 167 countries. By its overall score (6.33) it is classified in the
group of „flawed democracies“. In terms of press freedom, Freedom House classifies
Serbia as partly free with an overall score of 33, which is a slight improvement
compared to 2009 (score 39).
Republic of Serbia is a parliamentary democracy with the President of
Republic directly elected by a popular vote. During the past twenty years, the country
has passed through several changes which influenced its constitutional order and
international position. After the break up of SFR Jugoslavia, a new state SR
Jugoslavia was formed, which transforemd into the State Unity of Sebia and
Montenegro, and finally, after the independence of Montenegro, Serbia also became
an independent country in 2006. Politically, this period was markd by a clear
distinction between a non-democratic regime ( 1990-2000) and period of democratic
transition (2000-). During the 1990s freedom of expression and media freedom was
severely limeted and frequently violated. The repression culminated with the
adoption od Public Information Act passed by the Paliament in 1998. It was an
unconstitutional document and its main purpose was political control of the media.
Broadcasting regulation, and especially licenceing regime of the period, was
repressive and arbitrary and mostly served to favor media supportive of the regime.
Other, independent or critical meda, were forced to opereate illegaly and were quite
often closed down. Commercial channels begin to operate under those irregular
conditions, and due to ’savage deregulation’ resulted in a hectic media scene with
almost 1500 media.
Category 1: System of Regulation
After democratic changes in 2000, professional associations, experts and
civil society organizations initated media changes and actively contributed to
preparation of two basic media laws, The Public Infromation Act (2002) and The
Broadcasting Act (2003). This pressure and active involvment of civil society
continued throughout the decade. Unfortunatelly, combination of inadequate laws,
delayed privatization and contradictory regulation produced an incosistent normative
framework and saturated media market with many unsustainable media outlets.
Freedom of expression is quaranted by the Constitution (2006) and further
protected by two basic media laws. Both laws have been amended several times
4
since adoption and are currently under review to be thorougly revised. The Public
Infromation Act relates to freedom of expression and media freedom, defines rights
and obligations of all participants in public communication and provides protection of
sources of information. Broadcasting Act regulates dual broadcasting system,
licensing procedures and functioning of broadcast media in accordance with
international conventions, establishes the public broadcasting system and the Republic
Broadcasting Agency as an independent regulatory body. Other laws partly related to
media and journalism are: Law on Free Access to Information of Public Importance,
Law on Advertising, Criminal Code (criminal acts of defamation and offence),
Obligation Law (violation of reputation and honor, and compensation of material and
immaterial damage), Law on Local Government, Capital City Law etc.
This constitutional and legal framework provides a solid normative basis for
media development. However, in practice, there are numerous cases of restrictions of
freedom of expression, especially through the influence of political elites, state
institutions that limit journalists’ rights or freedom of the media, through court’s
decisions and impact of economic lobbies. Also, court’s decisions in lawsuits against
journalists, editors and media according to defamation and offence and violation of
reputation and honor often do not comply with international standards.
The government often lowers the achieved degree of freedom of expression
through subsequent amendments to adopted laws. The most recent case happened
with the Public Information Law in 2009. when series of amendments introduced
severe fines for nonprofessional behavior in the media, particularly in the area of
presumption of innocence and the rights of minors, as well as some business
restrictions. The official justification was to stop the atmosphere of ‘lies, defamation
and threats’ spread by especially aggressive tabloids. But it caused serious public
criticism and most of the amendments were rendered uncostitutional afterwards
(Constitutional court rulings in 2010 and 2011). This debate was the decesive
impetus behind the new vaiwe of regulation initiated in september 2011. by adoption
of Strategy of media development till 2016. Earlier, Ministry of Culture agreed to
initiate a joint intitative with media sassociations and international organizations to
strategicaly reconsider media development as well as medi policy. The document
includes Action plan which defines mesures and legal changes that the state is
expected to undertake wuithin the next five years. Major obligations include state
withdrowal from media ownership (within18-24 months), control of the State aid law
and harmonization of the media framework with the Acquis Communautaire.
In december 2009 Serbia applied for memebrship in the European Union and
it received a membership status at the EU summint in march 2012. The Resolution of
the European parliament supporting Srebian integration indicated problems that the
media face and called the governement to respect media freedom and to undertake
measures against media concentration, to increse transparency of ownership and
nondicriminatory accesst to advertising market and state advertising funding.
Category 2: Media Pluralism and Diversity
Serbia has a sauturated media market and according to IREX still the highest
ration of media per capita. There are aproximatelly 500 print media (20 daily papers,
83 weeklies, 6 byweeklies, and 72 montly publications) 186 radio stations, 96 TV
cnanels and 90 online publication. Serbian Busines Register Agency (for the printed
press) and Broadcasting Council (for the electronic media) feature diffrenet data
5
indicating existence of many pirate and unsustanable media, as well as nontransparent
ownership and financial basis for most of the media outlets.
Some large media outlets are still owned or controlled by the state (e.g.
Tanjug, Politika, and Vecernje novosti), local governments and national councils of
national minorities, which directly affects their editorial policy. The ownership of
large commercial media is not transparent and it is suspected that economic and
financial lobbies, usually connected to the biggest advertisers, influence the media in
many hidden ways. In a recent report the Anti-Corruption Council of the Serbian
Government stated that out of 30 most important media, 18 are with nontransparent
ownership. Their real owners are not publicly known due to presence of many
offshore companies in their ownership structure. These findings were confirmed
recently when a major businessman publicly announced ownership over major
newspaper Vecernje novosti although it was not visible from the official state records.
The other publicly debated case is the recent change of ownership of two major
commercial TV channels TVB92 and TV Prva. There were publicly raised concerns
of both nontransparency and possible concentration in the hands of the same owner,
although the Broadcasting Council had no objections in either case.
Media pluralism is significantly limited because there are no efficient legal
provisions relating to the prevention of media concentration and transparency of
media ownership. Law on Transparency of Media Ownership was drafted in 2007. but
its adoption procedure has never started. Media ownwrship is one of the major media
issues in the country, with the state still being
a significant owner and
nontransparent ownership of commercial media. It is expected to be the major area of
policy conncern for the next vaiwe of media regulation.
Category 3: Media and Democratic Discourse
Media market in Serbia is very competitive and supported by insufficient
funding which has serious consequenses for both quality and diversity of media
output. Total advertising market in 2011. was 175 milion euro which is comparativly
lower than in other countries of the region (Slovenia or Croatia), and the public
service broadcating is financed by the licence fee which is aprox. 5 euro per month.
There are five national bordcasters along with two public service institutions (
TS and RTV) and almost 500 different print media. The circulation of the printed
press is traditionally low and accoring to he recent reports daily newspapers sell
cumulatively 530 000- 588 000 copies. Compare to the population it places Serbia on
the bottom of the European countries list by the newspapers’ readership.
Television is the most important medium of public communication. The
concentration of audience arround four major channels is 77% percent. Public service
broacsater (RTS) toped the watching charts for 310 days in the past year, and its
average audeince share was 23,6 followed by the the largest commercial chanel,
TV Pink, with 20,4% share. Among top 20 shows that attracted audiences’ attention,
15 were RTS programes, inlclifing domestic serials, sports and news bulletin. The
major news bulletin is tsill regularly wathced by 36% of the evening TV audeinces.
Public service broacaster is seriously indangered by a very low licence fee
collection which in the last year dropped to less than 40%, with the commercial
programe limited to 10% per hour. Its major program content obligatuons set by the
law, are difficult to achieve. According to the Broadcasting Council’s monitoring for
the 2009-1011 period , RTS programe output includes 30% of news and information,
6
22% of serial, 15% of film, 10% entertainment and 1,6% childrens’ and sports
programs. Commercial channels have a very limited content diversity, im most cases
only down to six out of 10 recognized programe types, while usually more than half
of them are only four program groups- information, film, serial and entertainment.
Complete dominance of commercially succesfull programs reflects commercial and
sensational agenda of commercial chanels. Coupled with low quality of information,
absance of investigative and rise of Google journalism quality of media performance
is seriously indangered.
Category 4: Professional Capacity
Professional journalism is not conditioned by license, the law does not define
professional requirements so everyone can be a journalist, which significantly affects
the quality of journalism. There is no reliable data about the number of journalists but
the most inclusive professional database novinari.rs, compiled by the Independent
Association of Journalists, includes close to 4000 members in different media
professions.
Journalists have access to education both at academic and professional level.
There are four public university journalism programs in the country and four private
universities, as of recently, offer journalism and media education as well. The oldest
program in Journalism at the Faculty of Political Sciences, University of Belgrade,
dates from 1968, and offers a combination of courses ranging from social, political,
economic and cultural disciplines to professional media and journalism studies. The
program also offers two master degrees, in Journalism and Communication, and a
PhD in Culture and Communication.
Recent research confirms high level of formal education of journalists
(between 56% and 73% university graduates) which is comparatively much higher
than the general population (around 10% with university degrees). Journalists
themselves are very self-critical and aware of needs for permanent education in
professional and technological areas. Many of them also attend specially designed
mid-career journalism trainings frequently offered by many present international
organizations: OSCE, IREX, USAID, Council of Europe, UNICEF, UNDP, and
European Commission.
There are several major professional organizations such as NUNS, UNS,
NDNV, and media associations like ANEM, Local press and Association of media.
They are very active as participants and organizers at conferences and round tables
and involved in cases regarding incidents in which journalists’ safety is compromised,
or information rights questioned (e.g. freedom of expression, legislative or judicial
procedures and authorities). They are more active than trade unions, which have been
mostly compromised during the 1990s, and the idea of labor rights protection is only
as of recently gaining prominence in journalistic circles.
Professional activism was more recognizable in the 1990s when major
division between supporters and opponents of the authoritarian regime deeply divided
the journalistic community and initiated new and critical organizations NDNV,
NUNS, ANEM and Local Press. This division is still very present although there are
signs of joint activities regarding major professional issues such as joint Journalistic
Code adopted in 2006 and joint activities regarding Strategy of Media development
since 2010.
7
Category 5: Infrastructural Capacity
There are significant differences in technological resources, both in terms of
access and use, between media in Serbia. Large international companies with most
sophisticated and advanced technological working environment (e.g. converged news
room of Blic) co-exist alongside some small media where journalists still use type
writes in their daily work. But, despite those differences, general level of
technological infrastructure in the media is not obviously lagging behind European
average.
Internet is used by 41% of the households, higher in Belgrade (51%) and
Vojvodina region than in Central Serbia 36,3%. One third of the households have
broadband connection, while there is also a significant difference in terms of
geography, income and urban/rural distribution.
Technology is not considered among major impediments to media
development and freedom of expression neither by policy analysts nor by media
professionals themselves. Major policy issue regarding technological infrastructure is
connected to digitization which had a late start, but took up since the beginning of
2012. The initial Digital Switch off Strategy proposed a switchover from analog to
digital broadcasting date for 4 April 2012, using DVBT-a and MPEG 4 standards.
Although it was unrealistic to conduct the switch off without preparatory simulcasts it
was only at the beginning of 2012 that the Strategy was modified, the new region-byregion switch off approach introduced and the date postponed for 15 June 2015.
As in other important policy issues, this change was not part of public
discussion. The document was open for public debate between 22 December 2011.
and 5 January 2012. Although a digital swithover is realtively technical issues there
are important policy desissions that are being made without public partitipation.
During the last two decades, the role of civil society in media issues was significant,
but had relatively limited effect. On many occasions both government and political
elites did not acknowledge journalists’ associations or NGO’s demands related to
freedom of expression and media rights (e.g. Media Development Strategy - the key
requirements of professional associations and media professionals was not respected,
especially those related to ownership transparency and the role of the state). On the
other hand, even when government respected professional and civil sector
requirements, adopted standards often were not implemented. That has a significant
effect on guiding public policy in media field and media development through the
entire decade of complex and delayed transition.
8
Uvod
Republika Srbija ima 7 120 666 stanovnika.1 Prema podacima Svetske banke,
bruto društveni proizvod per capita u 2010. godini iznosio je 5269 US dolara, što je
svrstava na 91 mesto od 190 zemalja. Na osnovu UNDP Human Development Indexa, međitim, rangirana na 59 mesto (za jedno mesto bolje nego 2010.godine) od 187
zemalja, a na osnovu ukupnog kvaliteta demokratije (Democracy Index), Economist
Intelligence Unit-a zauzima 65 mestu od 167 zemalja. Prema ukupnoj oceni (6.33)
nalazi se među zemljama koje se klasifikuju kao oštećene demokratije (flawed
democracy). U pogledu slobode medija, prema oceni Freedom House-a Srbija je u
grupi zemalja sa delimično slobodnim medijima sa ukupnim zbirom od 33 boda
(zemlje sa slobodnim mediji imaju od 1 do 30 bodova) i u blagom je usponu u odnosu
na 2009. godinu kada je imala 39 bodova.
Tokom proteklih 20 godina, Srbija je prošla kroz nekoliko perioda koji su
značajno uticali na njenu državnost i međunarodni položaj. Po izbijanju sukoba na
prostoru SFRJ, ova država prestala je da postoji 1992. godine, kada je konstituisana
nova, Savezna Republika Jugoslavija (SRJ). Već 2003. godine nastala je Državna
zajednica Srbija i Crna Gora kao zajednica nezavisnih država, koja je nakon
referenduma o samostalnosti Crne Gore, prestala da postoji. Konstituisanjem Crne
Gore kao nezavisne države, nastala je i Republika Srbija kao samostalna država.
U političkom smislu ovo razdoblje obeleženo je jasnim razlikovanjem perioda
nedemokratskog režima (1990-2000) i perioda tranzicije (2000-2011). Sloboda
izražavanja je i pored ustavnih garancija utvrđenih Ustavima SRJ iz 1992. godine i
Ustavom Srbije, grubo kršena za vreme trajanja nedemokratskog režima. Atak na
medije naročito je izvršen usvajanjem tzv. "radikalskog" Zakona o javnom
informisanju Republike Srbije (1998) koji je bio protivustavni dokument, i osnov za
obračun tadašnje vasti sa nezavisnim štampanim i elektronskim medijima. S druge
strane, propisi koji regulišu rad elektronskih medija, a koji su sukcesivno nastajali u
toku 90-tih godina, pre svega onih koji su se odnosili na izdavanje dozvola za
emitovanje za vreme nedemokratskog režima, često su menjani i stavljani van snage.
Ovi propisi bili su prilagođavani tako da su privremene dozvole, tokom čitave
decenije, dobijali samo članovi i simpatizeri koalicije SPS, JUL i SRS, odnosno
stranaka bliskih režimu Slobodana Miloševića, dok su ostale TV i radio stanice
piratski osnivane i emitovale program. Tako su se, ove druge, svakodnevno suočavale
za mogućnošću momentalnog gašenja, što se u praksi i dešavalo.
Ubrzo nakon demokratskih promena od 5. oktobra 2000 godine, na inicijativu
Medija centra Beograd i Nezavisnog udruženja novinara Srbije, početkom decembra
2000 godine, bila je formirana radna grupa koja je započela sa izradom novih
medijskih zakona. Profesionlna udruženja, nevladine organizacije i stručna javnost
bili su veoma angažovani tokom čitavog procesa pripreme Zakona o javnom
informisanju i Zakona o radiodifuziji koji su u toku 2002. i 2003. godine i usvojeni u
Narodnoj skupštini Republike Srbije. Veliki pritisak stručne i opšte javnosti da se
1
Republički zavod za statistiku, dosupno na:
http://webrzs.stat.gov.rs/WebSite/Public/PageView.aspx?pKey=2
9
usvoji novi pravni i politički okvir za funkcionisanje medija i zaštitu medijske slobode
nastavljen je tokom čitave naredne decenije. Međutim, tokom nje je koegzistencija
loših zakona, zaustavljene privatizacije i međusobno suprotstavljenih propisa
proizvela prilično nekonzistentan okvir i neuređeno tržište na kome mediji jedva
preživljavaju
Danas je sloboda izražavanja u Srbiji zajamčena Ustavom Republike Srbije
(2006), a medijske slobode dodatno se štite Zakonom o javnom informisanju (2003 sa
kasnijim izmenama i dopunama) i Zakonom o radiodifuziji (2002 sa kasnijim
izmenama i dopunama). Oba zakona u skorijoj budućnosti će biti ponovo predmet
izmena i dopuna. Iz nadležnog resornog ministarstva sve češće se govori da će Zakon
o radiodifuziji biti zamenjen Zakonom o elektronskim medijima, te da će Zakon o
javnom informisanju takođe doživeti određene promene. Pored ova dva zakona,
značajni za rad medija su i Zakon o slobodnom pristupu informacijama od javnog
značaja (2004) i Zakon o oglašavanju (2005), a još nekoliko zakona, u pojedinim
svojim odredbama, takođe imaju uticaj na slobodu izražavanja i rad medija. Ova
konstatacija se pre svega odnosi na Krivični zakonik (2006 sa kasnijim izmenama i
dopunama)2 i Zakon o obligacionim odnosima (1978 sa kasnijim izmenama i
dopunama)3, kojima je regulisano pitanje krivične i „građanske“ uvrede i klevete
(povrede časti i ugleda).
Kritička javnost je značajno doprinela da se pitanja medijske transformacije
održe u fokusu javne debate čak i kada vlast nije pokazivala spremnost za medijske
reforme. Zahvaljujući ovakvom angžmanu podstaknut je i novi talas regulativnih
promena koji je započeo donošenjem Strategija razvoja sistema informisanja u
Republici Srbiji do 2016. godine, koja je usvojena u septembru 2011.godine.
Strategija je i nastala pod pritiskom nezadovoljstva javnosti posle usvajanja Zakona o
informisanju u leto 2009. godine. Ministarstvo kulture, zatečeno neočekivano
burnom reakcijom, prihvatilo je da u saradnji sa medijskim udruženjima i uz pomoć
međunarodnih organizacija, utvrdi ciljeve medijskog razvoja i medijske politike za
narednih pet godina. Dokument sadrži i Akcioni plan koji definiše neposredne
obaveze države u narednih pet godina među kojima su najznačajnije vezane za
povlačenje države iz vlasništva u medijima, primenu Zakona o kontroli državne
pomoći i temeljnu promenu zakonskog okvira za funkcionisanje medija u skladu sa
Acquis Communautaire.
U decembru 2009. godine Srbija je podnela zahtev za članstvo u Evropskoj
Uniji a status kandidata za članstvo dobila je na Samitu EU održanom 2. marta 2012.
godine. I tom prilikom je Evropski Parlament, rezolucijom kojom je podržao evropske
integracije Srbije, ukazao na stanje i pritiske kojima su izloženi mediji i pozvao vlast
da poštuje nezavisnost medija.
2
3
Uporedi: Krivični zakonik, „Službeni glasnik RS“, br. 85/2005, 88/2005, 107/2005, čl. 170, 171.
Zakon o obligacionim odnosima, „Službeni list SFRJ“, br. 29/78, 39/85, 45/89, 57/89, Službeni list
SRJ”, br. 31/93, čl 198-200.
10
Kategorija 1
Regulatorni sistem pogodan za slobodu izražavanja,
pluralizam i raznovrsnost medija
Prva kategorija UNESCO medijskih indikatora odnosi se na četiri značajne
oblasti medijskog sistema, podeljenih na dvanaest tema i više pododeljaka u okviru
svake od njih. Ove četiri velike celine čine: Pravni i politički okvir slobode
izražavanja: Pravni okvir elektronskih medija; Uvredu, klevetu i druga zakonska
ograničenja usmerena na novinare i sredstava javnog informisanja i Zabranu cenzure.
A. Pravni i politički okvir
1.1. Ustavni i zakonski okvir slobode izražavanja
i prava medija u Republici Srbiji
Ustav Republike Srbije, u delu koji se odnosi na ljudska i manjinska prava,
jemči: slobodu mišljenja i izražavanja, slobodu izražavanja nacionalne pripadnosti,
slobodu medija i pravo na obaveštavanje. Svakako da centralna sloboda jeste sloboda
mišljenja i izražavanja, iz koje se zatim „izdvaja“ sloboda izražavanja nacionalne
pripadnosti, kao i sloboda medija i pravo na obaveštavanje.4
Što se tiče zakonodavstva, osnovni zakon koji se odnosi na slobodu
izražavanja i pravo medija je Zakon o javnom informisanju (2003).5 Ovim zakonom
uređuje se pravo na javno informisanje kao pravo na slobodu izražavanja mišljenja,
kao i prava i obaveze učesnika u procesu javnog informisanja..6 Zakon dodatno, kao
posebno načelo navodi da „niko ne sme, ni na posredan način, da ograničava slobodu
javnog informisanja, naročito zloupotrebom prava, uticaja ili kontrole nad sredstvima
za štampanje i distribuciju javnih glasila...“ ...te da ...“niko ne sme da vrši bilo kakav
fizički ili drugi pritisak na javno glasilo i njegovo osoblje, kao ni uticaj podesan da ih
omete u obavljanju posla.“ Bitno načelo je i načelo novinarske pažnje koje predviđa
da su novinar i odgovorni urednik javnog glasila dužni da pre objavljivanja
informacije koja sadrži podatke o određenom događaju, pojavi ili ličnosti, sa pažnjom
primerenom okolnostima, proveri njeno poreklo, istinitost i potpunost.“
Zakonom je obezbeđena i zaštita izvora informacija (novinarska tajna),
utvrđen je pojam javnog glasila i sadržaj impresuma. Sve do poslednjih izmena i
dopuna koje su usledile u septembru 2009. godine, nije sadržao obavezu javnih glasila
da se registruju niti o vođenju registra javnih glasila (osim elektronskih medija, ali je
pitanje registra elektronskih medija bilo regulisano Zakonom o radiodifuziji) jer je u
4
Ustav Republike Srbije, „Službeni glasnik RS“ br. 98/06.
Zakon o javnom informisanju, „Službeni glasnik RS“ br. 43/03, 71/09 (osim dela odredaba koje su
kasnije stavljene van snage odlukama Ustavnog Suda Srbije)
6
Uporedi: Zakon o javnom informisanju, „Službeni glasnik RS“ br. 43/03, 71/09 (osim dela odredaba
koje su kasnije stavljene van snage odlukama Ustavnog Suda Srbije) čl. 1.
5
11
postupku donošenja zakona i u vođenim javnim raspravama 2001 i 2002. godine,
preovladao stav da registracija javnih glasila može biti osnov za sužavanje slobode
izražavanja, što je u Srbiji bio slučaj tokom 90-tih godina. Zakon o izmenama i
dopunama Zakona o javom informisanju kasnije je u toku 2010 i 2011. godine, skoro
u celosti osporen pred Ustavnim sudom Srbije.
Posebnu pažnju zakon posvećuje posebnim pravima i obavezama u javnom
informisanju.7 To su: privremeno čuvanje zapisa javnog glasila; pravo na uvid i zapis
javnog glasila; pretpostavka nevinosti; zabrana govora mržnje; zaštita maloletnika i
zabrana javnog izlaganja pornografije.8 Veliki broj normi sadržanih u Zakonu o
javnom informisanju odnosi se na prava lica na koje se odnosi informacija, naročito u
kontekstu prava na privatnost,9 Zakon poznaje tradicionalne institute slobode štampe:
pravo na odgovor i pravo na ispravku, i utvrđuje sudsku proceduru u slučaju tužbe za
objavljivanje odgovora i ispravke.10 Zakon, u vidu posebnih poglavlja sadrži i odrebe
koje se odnose na nadzor, kazne kao i prelazne i završne odredbe.
Drugi zakon je Zakon o radiodifuziji.11 On na sistemski način reguliše rad
elektronskih medija. Ovim zakonom uređuje se uslovi i način obavljanja radiodifuzne
delatnosti u skladu sa međunarodnim konvencijama i standardima, utvrđuje postupak
za izdavanje dozvola za emitovanje, utvrđuju uslovi i postupak za izdavanje dozvole
za emitovanje radio i televizijskog programa i emitovanje samog programa,
uspostavljena je Republička radiodifuzna agencija (RRA) kao nezavisno regulatorno
telo kao i ustanove javnog radiodifuznog servisa koje su trebale da doprinesu
pretvaranju tadašnjeg RTS-a u javni servis oslobođen političke kontrole. U momentu
donošenja, zakonom su bili ispoštovani visoki standardi sadžanim u raznim
međunarodnim dokumentima koji se odnose na ovu oblast, a pre svega standardi
Saveta Evrope sadržani u preporukama komiteta Ministara SE (reč je o Preporuci R
(96) 10 o garantovanju nezavisnosti javnog radiodifuznog servisa i Preporuci R
(2000) 23 o nezavisnosti i funkcijama regulatornih organa u oblasti radiodifuzije).
U korpusu brojnih drugih zakona koji se delimično ili parcijalno ili samo u
pojedinim odredbama odnose na novinare i medije, treba spomenuti i Zakon o
slobodnom pristupu informacijama od javnog značaja, zatim, Zakon o oglašavanju,
Krivični zakonik (krivična dela uvrede i klevete i druga), Zakon o obligacionim
odnosima (povreda časti i ugleda i naknada materijalne i nematerijalne štete), Zakon o
lokalnoj samoupravi, Zakon o glavnom gradu i dr.
Na prvi pogled, reč je o solidnom ustavnom i zakonskom okviru, ako se pođe
od indikatora UNESCO-a Međutim, u praksi, brojni su slučajevi ograničenja slobode
izražavanja koji se ne bi mogli smatrati neophodnim u demokratskom društvu, što je
naročito indikativno kroz uticaj koje političke elite, kroz institucije sistema vrše na
7
Uporedi: Zakon o javnom informisanju, „Službeni glasnik RS“ br. 43/03, 71/09, IVPosebna prava i
obaveze u javnom informisanju, čl. 35-42.
8
Uporedi: Zakon o javnom informisanju, „Službeni glasnik RS“ br. 43/03, 71/09, VII. Posebna prava i
obaveze u javnom informisanju čl. 35-42
9
Uporedi: Zakon o javnom informisanju, "Službeni glasnik RS" br. 43/03, 71/09, čl. 43-90.
10
Uporedi: Zakon o javnom informisanju, „Službeni glasnik RS“ br. 43/03, 71/09, VIII Prava lica na
koje se odnosi informacija, 2. Odgovor na informaciju i ispravka informacije, čl. 47-60.
11
Uporedi: Zakon o radiodifuziji, „Službeni glasnik RS“ br. 42/02, 97/04, 76/05, 79/05, 62/06, 85/06,
86/06.
12
ograničenje slobode izražavanja i pravo medija, sudske presude i uticaj ekonomskih
lobija na slobodu izražavanja i pravo na javno informisanje.
Vlast često kroz izmene i dopune bazičnih medijskih zakona, snižava
dostignuti stepen slobode izražavanja. To se u više navrata desilo sa prethodno
pomenutim Zakonom o javnom informisanju i Zakonom o radiodifuziji. Poslednje
izmene i dopune Zakona o javnom informisanju iz 2009. godine, su kroz dve odluke
Ustavnog suda donete u avgustu 2010. godine i maju 2011. godine, proglašene
neustavnim. Zakon o izmenama i dopunama Zakona o javnom informisanju,
ispostavilo se, bio je direktan atak vlasti na ustavom zajamčeno pravo na slobodu
izražavanja i pravo medija. Jedan deo medija još uvek je u vlasništvu ili pod
direktnom kontrolom države (Tanjug, udeo u pojedinim štampanim medijima –
„Politika“, „Večernje novosti“, kao i jedinica lokalne samouprave i Nacionalnih
saveta nacionalnih manjina, što se direktno odražava na njihovu uređivačku politiku.
Sudovi u tužbama protiv novinara, urednika i medija za uvredu i klevetu i
povredu časti i ugleda, prekršaje i privredne prestupe donose presude koje se nikako
ne mogu smatrati usaglašenim sa međunarodnim standardima i praksom Komiteta za
ljudska prava Ujedinjenih nacija i Evropskog suda za ljudska prava, kao
nadnacionalnim mehanizama za zaštitu ljudskih prava utvrđenih Međunarodnim
paktom o građanskim i političkim pravima i Evropskom konvecijom za zaštitu
ljudskih prava i osnovnih sloboda, pri čemu se kao tužioci i danas često pojavljuju
političari i funkcioneri javne vlasti.
Ekonomski i finansijski lobiji takođe na skrivene načine ograničavaju slobodu
izražavanja i prava medija. Finansijski lobiji su i najveći oglašivači. Objavljivanjem
kompromitujućih informacija o licima koja se nalaze iza krupnog kapitala u javnom
glasilu, dovodi do njihovog povlačenja kao oglašivača, čime se ograničava slobodan
protok ideja, informacija i mišljenja, a na „sceni“ su i drugi prikriveni oblici uticaja.
Brojni slučajevi ograničenja slobode izražavanja, jasno dolaze do izražaja kroz
detaljnu razradu medijskih indikatora UNESCO-a.
1.2 Pravo na pristup informacijama
UNESCO, u kontekstu slobode izražavanja, značajnu pažnju posvećuje i pravu
na slobodan pristup informacijama. Ovo pravo, delimično je utvrđeno Ustavom Srbije
kroz pravo na obaveštenost, a razrađeno Zakonom o slobodnom pristupu
informacijama iz 2004. godine. Zakon o slobodnom pristupu informacijama od javnog
značaja (2004) sa godine, sa kasnijim izmenama i dopunama12 sadrži sve standarde u
Preporuci Komiteta Ministara Saveta Evrope R (2002) 2 o pristupu službenim
dokumentima, iz 2002. godine kao i kasnije Konvencije 205 Saveta Evrope o pristupu
službenim dokumentima (2009).
Tri najbitnije karakteristike ovog zakona jesu: 1) primena testa javnog
interesa; 2) specifičnost procedure u odnosu na koju se sloboda pristupa informacija
12
Zakon o slobodnom pristupu informacijama od javnog značaja, "Službeni glasnik RS", br. 120/04,
54/07; 104/09 i 36/10.
13
uvažava kao osnovno ljudsko pravo i 3) institucija Poverenika za slobodan pristup
informacijama od javnog značaja.
Iako još uvek postoje značajne opstrukcije u sprovođenju ovog zakona, na šta
ukazuje i praksa Poverenika,13 stiče se utisak, da je Srbija, u odnosu na ostale zemlje
u regionu (izuzetak je Slovenija) naročito u poslednje tri godine najbrže napredovala u
ovoj oblasti, ali ne zahvaljujući pomoći države u obezbeđivanju informacijama, već
prvenstveno zahvaljujući ličnosti Poverenika čiji rad odlikuje nezavisnost i
nepristrasnost kao i značajnom doprinosu koje su u ovoj oblasti. od 2002. godine dali
mediji i pojedine nevladine organizacije. Brojni su primeri danas da novinari često i
aktivno koriste pravo na pristup informacijama u svom svakodnevnom novinarskom
poslu.
1.3 Uređivačka nezavisnost
Primetno je, da u srpskom pravnom sistemu, pre svega u Zakonu o javnom
infomisanju (kako u načelnim odrebama ali i u celini), sadržano samo nekoliko
pravnih normi koje se odnose na novinare i urednike što proističe iz stava eksperata
Saveta Evrope pri izradi zakona, da se prava, obaveze i odgovornosti novinara, kao i
urednika i vlasnika medija ne uređuju zakonom, već kroz proces samoregulacije i
deregulacije.U primeni ovih standarda demorkatskog društva, u zemlji u tranziciji
kakva je Srbija, još uvek ima dosta problema. Od demokratskih promena 2000.
godine, na pojedine urednike bili su vršeni različiti pritisci, kako od strane političkih,
tako i od strane ekonomskih elita. Od procesa samoregulacije se dosta očekivalo, ali
on ni do 2011. godine nije dao željene rezultate. Promena vlasničke strukture u
medijima, ogledala se u nekim slučajevima i u smeni glavnih i drugih urednika javnih
glasila. Sve to je uticalo, ali i danas utiče na uređivačku nezavisnost. U opštinskim i
gradskim javnim servisima, urednici i novinari, svojim izveštavanjem i uređivačkom
politikom više podsećaju na opštinske i gradske službenike, nego na pripadnike
novinarske profesije. Slično situacija je i sa medijima čiji su osnivači Nacionalni
saveti nacionalnih manjina. Do danas je ostao utisak da se medijske manipulacije
često ostvaruju preko urednika ali i novinara, koje služe različitim opcijama, centrima
moći i drugim strukturama koje manipulišu ne samo medijima nego i javnošću.
1.4. Pravo novinara na zaštitu izvora informacija
Indikatori UNESCO-a naročito vode računa o tome da novinari mogu da
zaštite poverljivost izvora informacija bez straha od krivičnog gonjenja i
uznemiravanja. Kamen temeljac novinarske profesije svakako jeste zaštita
novinarskog izvora. Zaštita izvora informacija novinara, predstavlja osnovni uslov za
novinarski rad i slobodu, jer u slučaju da novinar ne može da garantuje anonimnost
svojim izvorima, dovodi se u opasnost i sama sloboda izražavanja i javnog
informisanja. Zakon o javnom informisanju Srbije (2003), u članu 32. u skladu sa
pomenutim evropskim standardima, utvrđuje „novinarsku tajnu“ kao jedan od
postulata novinarske profesije. Prema zakonu, ...„novinar nije dužan da otkrije
13
U ovom pitanju i drugim problemima u ostvarivanju prava na pristup informacijama opširnije: Dejan
Milenković, Aktuelni problemi ostvarivanja i institucionalne zaštite ljudskih prava: Poverenik za
informacije od javnog značaja, Evropske integracije, br. 12/2010, Službeni glasnik, Beograd, str. 723.
14
podatke u vezi sa izvorom informacije, osim ako se podaci odnose na krivično delo,
odnosno učinioca krivičnog dela za koje je zaprećena kazna zatvora od najmanje pet
godina“. U praksi, od donošenja Zakona o javnom informisanju, sve do pre nekoliko
meseci, nije bilo zahteva državnih organa (tužilaštva ili suda na primer) da novinar
otkrije izvor informacija. Veoma restriktivna odredba Zakona o javnom informisanju
pojačana i kroz pojedine odredbe Krivičnog zakonika obezbedila su punu zaštitu
anonimnog izvora, odnosno pravo novinara da ne otkriju izvor informacije. Međutim,
u avgustu 2011. godine, tužilaštvo u Novom Sadu, na osnovu krivične prijave
Ministarstva odbrane, pod pretnjom podizanja optužnice za krivično delo odavanja
državne tajne, tražilo je od novinara i odgovornog urednika dnevnog lista „Nacionalne
građanske“ da otkrije izvor koji mu je dostavio poverljiv vojni izveštaj o stanju
Vojske Srbije. Tim povodom reagovao je Poverenik za informacije od javnog značaja
i novinarska udruženja, a vlast je još jednom, ovaj put povodom zaštite anonimnog
izvora, pokazala nespremnost da primeni demokratske standarde slobode izražavanja.
1.5. Učešće civilnog sektora u oblikovanju
javnih medijskih politika
Uloga države da obezbedi istinske mogućnosti za konsultacije za civilnim
sektorom (nevladinim organizacijama, novinarskim udruđenjima i dr), u vezi sa
zakonodavstvom koje se odnosi na medije i javnom medijskom politikom uopšte,
veoma je značajna. Uloga civilnog društva u poslednjih 15 godina u ovoj oblasti bila
je značajna, ali je imala relativno ograničenog domet, jer vlasti i političke elite u
različitim fazama, nisu imale dovoljno sluha da uvaže brojne zahteve nevladinih
organizacija i udruženja novinara koje se odnose na slobodu izražavanja i pravo
medija. Poslednji primer za to je Strategija razvoja sistema javnog informisanja koju
je 2011.godine usvojila Vlada Srbije. U donetoj Strategiji, nisu uvaženi ključni
zahtevi novinarskih udruženja, medijskih asocijacija i medijskih stručnjaka, pre svega
onih koje se odnose na osnivačka prava države u sferi elektronskim medija.
S druge strane, i kada su vlasti imale sluha da poslušaju civilni sektor,
standardi koji su usvajani (u donetim zakonima) nisu zatim bili i primenjeni od strane
državnih organa, što se značajno odrazilo i na vođenje javnih politika u oblasti
medija. Ovo se naročito može konstatovati u vezi sa sprovođenjem Zakona o
radiodifuziji i nespremnosti države da usvoje zakon koji bi regulisao pitanje
transparetnosti medijskog vlasništva.
B. Pravni okvir elektronskih medija
1.6. Nezavisnost regulatornog sistema elektronskih medija
UNESCO u svojim indikatorima, naročito insistira da nezavisnost zakonskog
sistema elektronskih medija podrazumeva tela koja država formira za praćenje
njihvog rada. To su tela koja bi trebala da se finansiraju iz budežta ili prihoda koja
stiču obavljanjem poslova iz njihove nadležnosti, i koja bi trebala biti nezavisna od
politike i sastavljena od stručnjaka s područja medija i od članova civilnog društva. U
Srbiji se ovakva praksa uglavnom odnosi na Republičku radiodifuznu agenciju,
tačnije Savet RRA koji, kao centralni organ agencije, donosi sve odluke iz njene
nadležnosti i izbor organa javnog radiodifuznog servisa, koja su ustanovljena
Zakonom o radiodifuziji 2003. godine.
15
Iako je ovaj Zakon, a naročito deo koji se odnosi na savet Agencije i reforme
državne televizije u javni servis bio ocenjen od strane stručnjaka Saveta Evrope u
momentu donošenja kao jedan od najboljih u regionu (pa i šire), bilo je očigledno da
tadašnja ali i sadašnja politička elita nije dorasla sprovođenju visokih standarda koji
su u njemu utvrđeni, tako da od momenta donošenja zakona do danas nisu ni imale
nameru da odustanu od političkog uticaja na elektronske medije.
Narušavanje postupka izbora članova Saveta RRA od strane Skupštine (2003)
i kasniji politički sporovi u vezi sa tim, osporili su legalnost izbora i blokirali kasniji
rad Saveta. Izbor Saveta završen je tek u drugom pokušaju, u maju 2005. godine,
nakon zakonskih promena koje su potkopale njegovu autonomiju i ugrozile ustavno
načelo pravne sigurnosti.14 Sama činjenica da je četvoro, od ukupno devet tada
izabranih članova Saveta radilo u prošlosti na istoj radio-stanici, odmah je “stvorilo
sumnju” da to telo može na najcelishodniji način da izvrši regulisanje stanja u oblasti
radiodifuzije. Iako je od strane aktuelne političke elite ovaj zakon najpre ocenjen kao
neprimenljiv, ubrzo se, nakon navedenih izmena i dopuna iz maja 2005. godine,
nastavlja faza ubrzanih izmena i dopuna u drugoj polovini 2005. i tokom 2006.
godine. Tako je u sledećem krugu amandmana na Zakon o radiodifuziji iz avgusta
2005. godine, dodatno oslabljena nezavisnost Agencije u odnosu na političku vlast.
Politički uticaj se i danas neposredno manifestuje kroz izbor kandidata za
članove Saveta Agencije. Tako je Narodna skupština još jednom, po ko zna koji put
od momenta donošenja zakona, u aprilu 2011. godine, za člana Radiodifuzne
agnencije, izabrala kandidata koji nije ekspert za medije, kako je to predviđeno
Zakonom o radiodifuziji već član koji je blizak vladajućoj političkoj stranici. Za člana
ovog važnog i navodno nezavisnog državnog organa izabran je u javnosti potpuno
nepoznat „stručnjak za medije“, diplomirani pravnik, čija su dva prethodna zaposlenja
bila u gradskoj upravi grada Kragujevca, tačnije u gradskoj Apotekarskoj ustanovi i
Zdravstvenom centru, koji je inače član vladajuće Demoratske stranke. U radnoj
biografiji ovog, sada već člana RRA, istaknuto je da se kao mlad bavio
novinarstvnom u jednom časopisu i na lokalnom radiju. U članu 24 Zakona o
radiodifuziji je izričito predviđeno da se za člana Saveta Agencije predlaže lice koje
uživa ugled istaknutog medijskog stručnjaka, stručnjaka za oglašavanje ili istaknuti
stručnjak u oblasti od značaja za rad agencije, te je očigledno da novoizabrani član
Saveta Agencije ne ispunjava ni uslove za kandidata člana Saveta Agencije, ali se još
jednom desilo, da svaka vlast nastoji da u ovo telo postavi svog „zastupnika“.
1.7. Medijski pluralizam i sloboda izražavanja
Medijski pluralizam u elektronskim (ali i drugim) medijima značajno je
ograničen jer ne postoje adekvatni zakonski propisi koji se odnose na sprečavanje
medijske koncentracije i transparentnost medijskog vlasništva. Iako je ministarstvo
nadležno za oblast informisanja još 2007. godine obrazovalo radnu grupu koju su
između ostalih činili i stručnjaci a koja je trebalo da izradi Zakon o transparentnosti
medija, politička volja je učinila da ovaj Nacrt nikada ne postane i zvanični predlog
14
Uporedi: Televizija u Evropi: regulativa, politika i nezavisnost, deo izveštaja koji se odnosi na Srbiju
priredila Snježana Milivojević, profesor Fakulteta političkih nauka u Beogradu, str. 206-268.
16
Zakona. Ova oblast u Srbiji mora biti značajno pravno unapređena , kako bi se sprečio
negativni uticaj na medijski pluralizam, jer su se odredbe Zakona o radiodifuziji
pokazale kao nedovoljne i neprecizne.
C. Zakonska ograničenja prema novinarima i medijima
sa posebnim osvrtom na uvredu i klevetu
1.8. Ograničenja države u vidu izdavanja licence za obavljanje
novinarskog poziva i dobijanja akreditacije
Država ne uslovljava rad novinara izdavanjem licence. Doduše, zakon ne
definiše pojam novinar, tako da svako može da bude novinar, što značajno utiče na
kvalitet novinarske profesije. Pristup pojedinim državnim organima i telima u nekim
situacijama zahteva akreditaciju novinara koji informišu o njihovom radu. Izdavanje
akreditacije pre svega se odnosi na rad skupštinskih tela na svim nivoima i Vlade na
centralnom i kolegijalnih izvršnih organa na nižim nivoima vlasti. S vremena na
vreme, dešava se da pojedini državni organi, naročito oni na lokalnom nivou,
neopravdano uskraćuju izdavanje akreditacije, jer nisu zadovoljni izvštavanjem
medija o njihovom radu.
1.9. Uvreda i kleveta
U pravnom sistemu Srbije postoji nekoliko različitih oblika odgovornosti za
povredu ugleda i prava drugih, odnosno prevedeno na naš “pravni jezik” povredu
ugleda i časti drugih, koje mogu biti i osnov odgovornosti novinara, kao prenosioca
ideja, informacija i mišljenja. Ovom prilikom pomenućemo neke: krivična
odgovornost oličena u krivičnim delima uvrede i klevete i drugim krivičnim delima iz
korupsa krivičnih dela protiv časti i ugleda, i krivično-pravnoj sankciji za njih (zatvor
ili novčana kazna); građanska odgovnornost oličena u naknadi štete po opštem i
posebnim režimima odgovornosti i prekršajna odgovornost, oličena u prekršajnoj
sankciji za određene prekršaje u javnom informisanju.
U Srbiji su uvreda i kleveta još uvek krivična dela. Najava donošenja novog
Krivičnog zakonika u drugoj polovini 2004. godine u Srbiji, aktivirala je novinarska
udruženja i nevladine organizacije da aktivno učestvuju u vršenju pritiska na vlast u
pravcu dekriminalizacije uvrede i klevete kao krivičnih dela u Srbiji. Krivična osuda
za uvredu i klevetu, a pre svega zatvorska kazna, predstavlja snažan pristisak na
medije, novinare, kao i na slobodu izražavanja uopšte, tako da su od 2001. godine,
Savet Evrope i OEBS započeli snažnu kampanju u pravcu njene dekriminalizacije u
nacionalnim zakonodavstvima.15 Takođe, veliki broj presuda Evropskog suda za
ljudska prava,16 pokazale su da se krivična osuda (pre svega kazna zatvora) za ova
krivična dela ne mogu smatrati merom neophodnom u demoktraskom društvu, te da je
zatvorska kazna u suprotnosti sa članom 10. Evropske konvencije koji se odnosi na
slobodu izražavanja. U snažnoj kampanji za dekriminalizaciju ovih krivičnih dela u
15
Uporedi: Zaključci Saveta Evrope sa Regionalne Konferencija zemalja jugoistočne Evrope o kleveti i
slobodi izražavanja, Strazbur, 17-18. oktobar, 2002.
16
Uporedi: Sudska praksa u vezi sa članom 10 Evropske konvencije o ljudskim pravima (srpsko
izdanje), Kancelarija Saveta Evrope u Beogradu, Beograd, 2002, npr. presuda Dalban&Rumunije,
str. 18-19.
17
Srbiji,17 Vlada je, napokon, sredinom aprila 2005. godine odustala od zatvorske kazne
za krivična dela uvrede i klevete. Tako je donošenjem novog Krivičnog zakonika18
krajem septembra 2005. godine, izvršena depenalizacija (ukidanje zatvorske kazne)
ali ne i puna dekriminalizacija klevete i uvrede kao krivičnih dela. Ipak, brisanjem
zatvorske kazne iz krivičnih dela uvrede i klevete se može smatrati značajnim
napretkom koji je ostvaren u ovoj oblasti. Civilno društvo, medijski stručnjaci i
novinarska društva i danas zahtevaju punu dekriminalizaciju ovih krivičnihg dela.
Ministarstvo pravde najavilo je mogućnost da će u skorijoj budućnosti, doći do nove
promene Krivičnog zakonika kojima će krivična dela uvrede i klevete biti u
potpunosti dekriminalizovana.
Pored uvrede i klevete kao krivičnih dela, postoji i „civilna“ uvreda i kleveta,
kojom je predviđena naknada štete za povredu časti nekog lica (uvreda) ili širenja
neistinitih navoda o nekom licu (kleveta). Opšti režim naknade materijalne i
nematerijalne štete, utvrđen je u Srbiji Zakonom o obligacionim odnosima. Ovaj
zakon međutim, ne označava jasno uvredu i klevetu kao takvu, odnosno ne precizira
ih, što značajno doprinosi konfuziji. Poseban režim naknade štete utvrđen je Zakonom
o javnom informisanju, kojim je predviđeno da svako lice na koga se odnosi netačna,
nepotupna ili druga informacija čije je objavljivanje u skladu sa ovim zakonom
zabranjeno, kao i lice kojem nije objavljena ispravka, odgovor ili druga informacija na
čije objavljivnje ima pravo, može da traži od javnog glasila naknadu materijalne i
nematerijalne štete. Režim i postupak za naknadu štete u ovim slučajevima delimično
odstupa od opšteg režima naknade štete i parničnog postupka, kao postupka u kojem
se sudskim putem utvrđuje pravična naknada. Zakon o javnom informisanju utvrđuje
princip solidarne odgovornosti u slučaju objavljivanje neistinite ili nepotpune
informacije.19. Zakon o javnom informisanju ne predviđa isključenje odgovornosti u
slučaju prenošenja informacija sa javnog skupa, te verodostojno prenošenje
informacija sa javnog skupa može biti osnov građansko-pravne ali i prekršajne
odgovornosti novinara i medija u Srbiji, što se i dešavalo.
Ono što svakako zabrinjava jeste činjenica da se i danas vodi veliki broj
krivičnih i parničnih postupaka protiv novinara i medija pred srpskim sudovima, zbog
iznošenja i prenošenja lažnih i neistinitih činjenica i vređanja – odnosno krivične i
„građanske“ uvrede i klevete, te da se drugi, manje represivni instituti koji su
tradicionalno povezani sa slobodom medija, kao na primer odgovor i ispravka još
uvek nedovoljno koriste.
1.10. Druga zakonska ograničenja slobode izražavanja
Brojne norme sadržane u Zakonu o javnom informisanju odnosi se na prava
lica na koje se odnosi informacija,20 što, po mišljenju kritičara ovog zakona nije u
celosti trebalo da bude materija ovog zakona, već Zakona o zaštiti privatnosti. U
srpskom medijskom sistemu prava lica na koje se informacija odnosi istovremeno
17
O kampanji za dekriminalizaciju klevete u Srbiji opširnije: Dejan Milenković, Sloboda izražavanja –
domaće zakonodavstvo i praksa, Priručnik. Evropska konvencija o ljudskim pravima – praktična
primena, Helsinški odbor za ljudska prava, Beograd, 2007, str. 877-878.
18
Uporedi: Krivični zakonik, "Službeni glasnik RS", br. 85/2005, 88/2005, 107/2005, čl. 170-171.
19
Uporedi: Zakon o javnom informisanju, “Službeni glasnik RS“, 43/2003, 61/2005 , čl. 79-81.
20
Uporedi: Zakon o javnom informisanju, „Službeni glasnik RS“ br. 43/03, VIII Prava lica na koje se
odnosi informacija, čl. 43-90.
18
predstavljaju i obavezu novinara i javnih glasila da ta prava i poštuju, pa samim tim
ona na izvestan način predstaljaju legalno (i legitimno) ograničenje novinarske
slobode, a posredno i slobode izražavanja. Zakon o javnom informisanju reguliše i
tradicionalne institute odgovora i ispravke, sa ciljem da se u slučaju iznošenja i
prenošenja lažnih ili neistinitih činjenica, upotrebe ovi instituti a ne uvreda i kleveta
kao krivično delo, ili osnov za naknadu štete.
Određena zakonska ograničenja slobode izražavanja su Zakonom o javnom
informisanju utvrđena radi zaštite određenih opštih interesa. Tu se pre svega misli na
zabranu govora mržnje u medijskim i drugim zakonima u Srbiji, kao i zaštita
maloletnika i zabrana javnog izlaganja pornografiji, kao legitimnim oblicima
ograničenja slobode izražavanja, ali se oni još uvek, najčešće zbog nedovoljne
preciznosti zakonskih odredaba – nedovoljno koriste.
D. Cenzura
1.11. Zabrana cenzure u Ustavu i zakonu
U pravnom sistemu Republike Srbije ustanovljene su i ustavne i zakonske
garancije zabrane cenzure. U periodu vladavine Režima tokom 90-godina 20. veka
različiti slučajevi cenzure medija bili su veoma česti. Do slične situacije u Srbiji je
ponovo došlo u periodu vanrednog stanja u Srbiji u martu i aprilu 2003. godine, koje
je usledilo nakon ubistva tadašnjeg premijera Zorana Đinđića, kroz mere koje su
donošene od strane državnih organa. Ovaj period, u kojem je došlo do cenzure, može
se smatrati legitimnim sa stanovišta društvene opravdanosti. Netransparentnost
medijskog vlasništva i nedostatak pravne regulative od demokratskih promena 2000
do 2003. godine, omogućio je da se iza brojnih tzv. „javnih glasila” kao vlasnici
nalaze kriminogene strukture koje su direktno organizovale i izvršile ubistvo
premijera i koje su u periodu od 2001 do 2003. godine, kroz takve medije širile
negativnu kampanju protiv predsednika Vlade, pripremajući javnost na scenario
njegove likvidacije.
I pored ustavnih i zakonskih garancija zabrane cenzure, i danas su brojni
prikriveni oblici pritisaka na medije, urednike i novinare, koji dovode do tzv.
samocenzure. Pojedini lideri političkih stranaka direktno su inicirali izmene i dopune
Zakona o javnom informisanju iz 2009. godine koje su kasnije osporene od strane
Ustavnog suda, a kroz koje je, usled drakonskih kaznenih odredbi uvedena prikrivena
„cenzura” vlasti na medije. Slično se može reći i za oglašivače. Najveći oglašivači u
Srbiji su često preduzeća čiji su vlasnici ljudi koji su se na različite sumnjive načine
obogatili u periodu tranzicije. Neki od njih su danas i vlasnici pojedinih medija.
Pisanje o sumnjivim poslovima i aferama takvih preduzeća, direktno dovode do
njihovog neoglašavanja u takvim javnim glasilima, usled čega takva javna glasila
teško da mogu da izdrže tržišne uslove u ekonomski slaboj zemlji kakva je Srbija.
1.12. Državna kontrola sadržaja na Internetu
Internet domeni nisu blokirani i filtrirani od strane države. Svako može da
pristupi traženom domenu i korisnici interneta ne snose sankcije pristupa
objavljenimsadržajima. Izuzetak predstavlja dečija pornografija. Pristup ovakvim
sajtovima od strane korisnika je predmet krivične odgovornosti. S druge strane, sve
19
češće se govori o internet stranicama javnih glasila u medijima i pristupu takvim
sadržajima kao i blogovima. Korisnici interneta u tom pogledu nemaju nikakvo
ograničenje. Prema Zakonu o radiodifuziji (član 11), emitovanje programa putem
globalne informatičke mreže (Internet Webcasting) ne podleže obavezi pribavljanja
dozvole, ali se odredbe ovog zakona primenjuju na sadržaj programa emitera.
Kategorija 2
Pluralizam i raznovrsnost medija, ekonomska snaga i
transparentnost vlasništva
U Srbiji aktivno funkcioniše oko 500 štampanih medija (uključujući 20
dnevnih novina, 83 nedeljnika, 6 izdanja koja izlaze jednom u dve nedelje i 72
mesečna izdanja), 186 radio stanica i 96 TV stanica.21 Zvanični podaci Republičke
radiodifuzne agencije ukazuju na to da je u 2011. godini dozvole za emitovanje
posedovala 321 radio stanica (od kojih je 5 nacionalnih, jedna pokrajinska, 48
regionalnih i 267 lokalnih) i 134 televizijske stanice (od kojih je 6 nacionalnih, 30
regionalnih i 98 lokalnih), dok je, kada su u pitanju štampani mediji, u Registru javnih
glasila u 2010. godini bilo registrovano 517 štampanih medija, od kojih je 390
nacionalnih, 69 regionalnih, a 58 lokalnih štampanih medija. Takođe, sve je veći broj
internet izdanja javnih glasila kojih je bilo 90, prema podacima iz 2010. godine.22
Nesrazmera između broja medija i veličine tržišta, jedan je od razloga ekonomske
neodrživosti ovakvog sistema, ali i pokazatelj da ni podaci o vlasništvu ni o načinu
finansiranja medija nisu poizdani.
U septembru 2011.godine Savet za borbu protiv korupcije vlade Republike
Srbije objavio je Izveštaj o pritiscima i kontroli medija u Srbiji koji predstavlja
najambiciozniji pokušaj da se istraži medijsko vlasništvo i različiti načini na koje
država ali i velike korporacije ekonomskim instrumentima utiču na rad medija. Iako
izneti podaci ukazuju na mnoge nezakonitosti u vlasničkim odnosima i tokovima
novca, mediji su uglavnom ostali zatvoreni za iznete informacije i debatu o njima.
Otprilike u isto vreme Vlada je usvojila Startegiju razvoja sistema javnog
informisanja do 2016. godine u kojoj ima mnogo manje podataka i o medijskom
vlasništvu i o načinu finansiranja medija, pa čak i o budžetskim izdvajanjima za
medije. U pripremi Startegije najviše debate izazvao je zahtev profesionalnih
udruženja i strične javnosti da se država obaveže na povlačenje iz vlasništva u
medijima i da to uradi u najkraćem roku. Prema konačnoj verziji, država... „ će se
povući iz vlasništva nad svim javnim glasilima osim iz vlasništva nad javnim
glasilima za koje će zakonom biti predviđeno drugačije”. Strategija navodi i koji to
slučajevi mogu biti:
21
IREX Media Sustainability Index – Serbia 2011. Dostupno na:
http://www.irex.org/sites/default/files/EE_MSI_2011_Serbia.pdf
22
Strategija razvoja sistema informisanja u Republici Srbiji do 2016. godine (2011). Dostupno na:
http://www.kultura.gov.rs/sites/default/files/documents/tekst-strategije.doc
20
„Da bi se osigurao javni interes na području javnog informisanja, država može
biti osnivač nacionalnih, pokrajinskih i regionalnih javnih radio-televizijskih servisa.
Država može biti osnivač javnog glasila na srpskom jeziku za potrebe
stanovništva Kosova i Metohije.
Država može biti osnivač specifičnih glasila koja su u funkciji bližeg
informisanja i upoznavanja građana s radom državnih organa i javnih preduzeća
(internet portal, skupštinski kanal i dr.).
Nacionalni saveti nacionalnih manjina mogu biti osnivači javnih glasila na
jeziku nacionalne manjine za koju su osnovani.“23
Prema mišljenju stručne javnosti ovi izuzeci relativizuju značaj opšte odredbe
o obavezi povlačenja države iz medijskog vlasništva, a najviše debata i dalje izaziva
buduća mreža lokalnih javnih radio-televizijskih servisa za koje se za sada ne zna ni
gde će biti rapoređeni niti kako će se finansirati.
A. Medijska koncentracija
Transparentnost vlasništva i poslovanja medija je i najslabija karika medijskog
sistema u Srbiji. Zakon koji reguliše pitanje transparentnosti vlasništva o kojem je
prethodno već bilo reči nije donet, te u ovoj oblasti postoji samo opšti pravni režim
koji se odnose na sve privredne subjekte (privredna društva), koji imaju obavezu da
budu upisani u registar kod Agencije za privredne regisre (APR). U zavisnosti o kom
obliku privrednog društva je reč, zavisi i „kvalitet“ podataka koji se odnose na
vlasnike privrednih društva. Pristup registru APR je moguć preko Intereneta te se
smatra da je na taj način obezbeđena transparetnost i medijskog vlasništva. Međutim,
kao osnivači se često pojavljuju tzv. „of shore“ kompanije i investicioni fondovi, čiji
su vlasnici do danas ostali nepoznati građanima i javnom mnjenju. Tako je krajem
novembra 2010. godine, poznati srpski biznismen Milan Beko, u jednoj televizijskoj
emisiji „priznao“ da je on vlasnik jednog od najtiražnijih dnevnih listova u Srbiji –
„Večernjih novosti“. To se nije moglo međutim prethodno zaključiti iz registra koji o
privrednim društvima (uključujući i ona koja su osnivači javnih glasila), vodi
Agencija za privredne registre.
Nacrt Zakona o sprečavanju nedozvoljene medijske koncentracije i o
transparentnosti medijskog vlasništva je trebalo da otkloni ovaj nedostatak. Činjenica
da ovaj zakon, koji je dragocen za medijsku sferu ni do danas nije usvojen, dovoljno
govori da intencija države nije da se obezbedi transparentnost medijskog vlasništva.
Netransparentnost vlasništva je često meta kritika i domaće javnosti i međunarodnih
oganizacije.
U rezoluciji usvojenoj u Evropskom Parlamentu kojim je preporučeno da
Srbija dobije status kandidata za Evropsku Uniju, istovremeno se poziva da se
„preduzmu koraci protiv koncentracije u medijima i pomanjkanja transparentnosti u
medijima“ kao i da se obezbedi „ravnopravan pristup tržištu oglašavanja, uključujući
izdvajanju iz dražavnih fondova za troškove oglašavanja i reklame“.
23
Strategija razvoja sistema informisanja u Republici Srbiji do 2016. godine (2011). Dostupno na:
http://www.kultura.gov.rs/sites/default/files/documents/tekst-strategije.doc
21
2.1. Država preduzima pozitivne mere za unapređenje
medijskog pluralizma
U iscrpniom izveštaju o medijskom vlasništvu koji ukazuje i na stanje
transparentnosti vlasništva kao pretpostavke strukturnog pluralizma u medijima,
Savet za borbu protiv korupcije vlade Republike Srbije utvrdio je da „ među 30
najznačajnih analiziranih medija u Srbiji (12 dnevnih novina, 7 nedeljnika, 6 TV
stanica i 5 radio stanica) čak 18 medija je sa nedovoljno transparentnim vlasništvom,
čiji pravi vlasnici nisu poznati domaćoj javnosti. Razlog tome je, pre svega, prisustvo
ofšor kompanija u vlasničkim strukturama medija, što sve, prevashodno, ima za cilj
da se pravi vlasnici medija sakriju i da se time od javnosti prikriju i interesi tih
medija.“24
Prema njihovim nalazima, registar javnih glasila Agencije za privredne
registre Srbije, nije nudio čak ni minimum informacija o pravim vlasnicima medija,
već samo informaciju o tome koje preduzeće formalno izdaje neke novine, ili emituje
program. „Ni Republička radiodifuzna agencija godinama nije učinila dostupnim
javnosti podatke o vlasnicima elektronskih medija, a tek nedavno, 21. jula ove godine,
na svom internet sajtu je objavila „grafički prikaz vlasničke strukture RTV stanica sa
nacionalnim pokrivanjem“. Međutim, pored informacija koje su već dostupne javnosti
na sajtu Agencije za privredne registre, prikaz RRA daje još samo podatke o
vlasnicima stranih pravnih lica koja učestvuju u vlasništvu domaćih medija, što
suštinski ne doprinosi većoj transparentnosti medijskog vlasništva, jer se umesto
imena pravih vlasnika, kod ove vrste preduzeća, najčešće pojavljuju imena advokata,
koji ih zastupaju. Tako se, na primer, sa sajta RRA može saznati da je suvlasnik TV
Avale austrijsko preduzeće Greenberg invest GmbH, u vlasništvu izvesnog Verner
Johanes Krausa, advokata iz Beča. Greenberg invest je vlasnik 48,41% udela u TV
Avali, odnosno onih udela za koje se u javnosti smatra da pripadaju vlasniku TV Pink
Željku Mitroviću, tako da ni RRA zapravo ne daje odgovor na pitanje ko stvarno
kontroliše TV Avalu. 25
Ove sumnje posebno su podstaknute štrajkom zaposlenih novinara u RTV
Avala krajem 2011.godine. Tokom skoro dvomesečnog štrajka novinari nisu nikada
tražilo niti se ikada kao sagovornik pojavio navodni većinski vlasnik televizije. U
ime vlasnika i sa štrajkačima i sa RRA pojavljivo se Željko Mitrović koji je prema
iznetoj strukturi manjiski vlasnik sa dozvoljenih 4,95 procenata. Tokom ovog štrajka
Radiodifuzna agencija takođe nije nikada reagovala zbog nepoštovanja programskih
obaveza televizije preuzetih dobijanjem dozvole, iako je sve vreme programska
ponuda bila redukovana i bila obustavljena proizvodnja vlastitog programa. U ovoj
izuzetnoj situaciji jasno se pokazala veza izeđu eksternog (vlasničkog) i internog
(sadržinskog) pluralizma i sve posledice netransparentnog vlasništva i neefikasnog
regulatora.
24
Izveštaj o pritiscima i kontroli medija u Srbiji, Vlada Republike Srbije-Savet za boprbu protiv
korupcije, septembar 2011.
25
Izveštaj o pritiscima i kontroli medija u Srbiji, Republike Srbije-Savet za boprbu protiv korupcije,
septembar 2011.
22
Prisustvo ofšor kompanija karakteristično je u vlasničkim strukturama medija,
što prevashodno ima za cilj prikrivanje njihovih pravih vlasnika. Tako TV Prva, RTV
B92, Radio Indeks i Radio Roadstar sa nacionalnim pokrivanjem, ali i pisani mediji,
poput Večernjih novosti i Press-a, za direktne vlasnike imaju preduzeća registrovana
na Kipru, dok TV Avala i nedeljnik Standard imaju nepoznate vlasnike u Austriji..“26
Na izveštaj Saveta nije bilo direktnih reakcija iz Vlade koja je istovremenim
usvajanjem Startegije istakla da će država unaprediti i dosledno primeniti zakonsku
regulativu kojom će obezbediti javnost vlasništva i dostupnost:
1) informacija o fizičkim ili pravnim licima koja učestvuju u njihovoj
vlasničkoj strukturi, uključujući i informacije o prirodi i obimu tog učešća, kao i o
krajnjim vlasnicima tog učešća,
2) informacije o prirodi i obimu učešća koje ista fizička ili pravna lica
imaju u drugim javnim glasilima i privrednim društvima aktivnim u medijskom
sektoru i drugim privrednim granama,
3) informacije o drugim fizičkim ili pravnim licima koja bi mogla značajno
da utiču na uređivačku politiku,
4) informacije o merama državne pomoći koju javna glasila koriste”,
Država će usklađivati svoje zakonodavstvo u ovoj oblasti sa zakonodavstvom
Evropske unije i sprečavati nedozvoljenu medijsku koncentraciju a Komisija za
zaštitu konkurencije ocenjivaće dozvoljenost medijske koncentracije u skladu sa
zakonom i na osnovu relevantnih podataka dobijenih od nadležnih tela.“27
Reformisani pravni okvir, će prema tekstu Strategije „ snažno garantovati
pravo građana na širok izbor medijskih sadržaja tako što će obezbediti različite
platforme za njihovu distribuciju (satelitski, kablovsko-distributivni i zemaljski
prenos i dr.). Jasnim pravilima utvrdiće se obaveza dominantnim operatorima
platformi da prenose određeni sadržaj (must carry) i obaveza dominantnim
pružaocima medijskih usluga da svoje sadržaje nude operatorima pod
nediskriminatornim uslovima.
Prava i obaveze operatora mreža za distribuciju medijskih sadržaja (kablovski
operatori) detaljno će se regulisati zakonom. U cilju ostvarivanja javnog interesa u
oblasti informisanja, od značaja za život i rad građana u lokalnim i regionalnim
zajednicama, zakonom će se propisati srazmerne minimalne kvote lokalnih i
regionalnih programa medija koji imaju dozvole regulatorne agencije.”28
U teskt Strategije upisane su načelne odredbe bez preciziranja instrumenata za
njihovu primenu pa se ovim dokumentom država još jednom ritualno opredeleila za
kontrolu i sprečavanje medijske koncentracije bez preuzimanja stvarnih obaveza da to
i ostvari.
2.2. Država osigurava poštovanje mera za unapređenje
medijskog pluralizma
26
Izveštaj o pritiscima i kontroli medija u Srbiji, Vlada Republike Srbije-Savet za boprbu protiv
korupcije, septembar 2011.
27
Strategija razvoja sistema informisanja u Republici Srbiji do 2016. godine (2011). Dostupno na:
http://www.kultura.gov.rs/sites/default/files/documents/tekst-strategije.doc
28
Strategija razvoja sistema informisanja u Republici Srbiji do 2016. godine (2011). Dostupno na:
http://www.kultura.gov.rs/sites/default/files/documents/tekst-strategije.doc
23
Osim koncentracije vlasništa i oglašavanja u Srbiji je vrlo visoka stopa
koncentracije publike najvećih elektronskih medija, a trend gledanosti pet nacionalnih
emitera je rastao tokom čitave prošle decenije.
Takođe, veoma je visok stepen koncentracije na tržištu oglašavanja pa je za
sada medijska industrija u nastajanju veoma
B. Raznovrsnost i mešavina javnih, privatnih i neprofitnih medija
Zakon o javnom informisanju i Zakon o radiodifuziji, predviđaju „mešavinu“
javnih, privatnih i medija civilnog društva. Zbog različite medijske i kuturne istorije,
mediji civlnog društva, kao i izvesni lokalni mediji, najbliži su onome što se u
Evropskoj Uniji smatra medijima zajednice (community medija). Za regulisanje
njihovog rada od značaja je i Zakon o lokalnoj samoupravi i Zakon o glavnom gradu,
jer je, kroz ova dva zakona sprečena dalja privatizacija, pre svega lokalnih i
regionalnih radio i televizijskih stanica, čiji je osnivač skupština opštine/dve ili više
opština/grada. Slično je i sa Zakonom o nacionalnim savetima nacionalnih manjina,
koji su postali osnivači štampanih i elektronskih glasila manjinskih zajednica u
Republici Srbiji.
Zakonom o javnom informisanju iz 2003. godine, bilo je predviđeno da javna
glasila čiji su osnivači država i teritorijalna autonomija, ili ustanova, odnosno
preduzeće koje je u pretežnom delu u državnoj svojini ili javno glasilo koje se u celini
24
ili pretežnim delom finansira iz javnih prihoda, a na koje se ne primenjuju odredbe
zakona o radiodifuziji prestaju sa radom u roku od dve godine od dana stupanja na
snagu ovog Zakona. Kasnijim izmenama i dopunama ovaj rok je krajem 2005. godine
bio produžen za još godinu dana. Privatizacija ovih medija je započela, ali u najvećoj
meri nije do kraja sporovedena. Dnevni list „Politika“ je i dalje u većinskom
vlasništvu Republike Srbije, što znatno utiče na njegovu uređivačku politiku. Slična je
situacija i sa jednim manjim brojem štampanih javnih glasila čiji je osnivač jedinica
lokalne samouprave. Otvoreno je i pitanje državne novinske agencije „Tanjug“ koja
bi, shodno odredbama Zakona o javnom informisanju takođe trbalo da bude
privatizovana, ali se to nije desilo. Narodna skupština Republike Srbije je 29.12.2007.
godine usvojila Zakon o lokalnoj samoupravi i Zakon o glavnom gradu. Delovi ova
dva zakona, u kojima se opštinama stavlja u nadležnost da osnivaju televizijske i
radio-stanice, a Beogradu da osniva televizijske i radio-stanice, novine i druga
sredstva javnog obaveštavanja, predstavljaju ozbiljan i neprihvatljiv udar na reforme
medijskog sektora započete nakon oktobarskih promena 2000. godine. Što se tiče
elektronskih medija čiji su osnivači bile jedinice lokalne samouprave, jedan, doduše
manji deo pre svega RTV stanica je privatizovan, do donošenja novog Zakona o
lokalnoj samoupravi.
Takođe, osnivanje šest regionalnih javnih servisa koje predviđa Strategija
razvoja sistema informisanja, a čiji osnivač treba da bude Republika Srbija, još
jednom ukazuje na nespremnost države da se odrekne svog uticaja u medijskoj sferi,
iako postoje pokušaji da se oni predstave kao mediji zajednice, i kao jedini način da se
na lokalnom nivou obezbedi javni interes u oblasti informisanja. Novih šest javnih
RTV servisa biće orgromna o nelojalna konkurencija svim lokalnim lelktrobnskim
medijima a učiniće mrežu javnih medija veoma komplikovanijom i skupom. Petplata
koja se trenutno prikuplja na teritoriji Srbije je toliko niska da ugrožava
funkcionisanje i pstojeća dva javna servisa (RTS i RTV) pa je potpuno neizvesno
kolika je mogućnost finansiranja još šest RTV iz javih izvora. Takodje, ideja da se
javni interes može bezbediti samo medijima u javnom vlasništvu na dugi rok je
porazna i za kvalitet i za raznovrsnost medijskog sistema. Iako ZRD predviđa
mogućnost postojanja elektronskih medija odnosno RTV stanica civilnog sektora, one
su u Srbiji retke, i njihov osnivač je po pravilu Srpska pravoslavna crkva.
2.3. Država aktivno postiče/unapređuje raznovrsnu
mešavinu javnih, privatnih i medija zajednica
Jedan od prvih normativnih ciljeva medijske tranzicije bilo je uspostavljanje
medijskog pluralizma koji je trebalo da počne procesom privatizacije medija.
Privatizacija je širom Centralne i Istočne Evrope bila cilj prvog talasa medijske
tranzicije iz više razloga: (1) zato što je opšti princip tranzicije bio transfomacija
državnog vlasništva u privatno radi uspostavljanja tržišne ekonomije i liberalne
demokratije, (2) zato što je ukidanje državnog vlasništva bilo uslov za ukidanje
političle kontrole nad medijima koja je bila povezana sa vlasništvom, (3) zato što je
uvođenje pluralizma u medijsku oblast zahtevalo demontiranje državnog monopola i
(4) zato da bi omogućila privlačenje svežeg kapitala koji u društvu i domaćim
medijskim krugovima nije postojao. Svi pobrojani razlozi proisticali su iz prihvatanja
25
liberalnog medijskog modela u čijoj je normativoj osnovi uverenje da je džava
najgori vlasnik i da je tržište najbolji regulator.29
Ovaj proces je u Srbiji bio veoma komplikovan. „Do sada sprovedena
privatizacija javnih glasila nije dala očekivane rezultate. Od 109 javnih glasila koje je
trebalo privatizovati (od toga 81 elektronsko javno glasilo i 28 štampanih javnih
glasila), prema podacima Agencije za privatizaciju, privatizovano ih je 56, dok je za
37 obustavljen proces privatizacije na osnovu Zakona o lokalnoj samoupravi. Sedam
javnih glasila je, odlukom osnivača (jedinice lokalne samouprave), prestalo da postoji,
dok je devet javnih glasila neuspešno završilo aukcijsku prodaju. Od 56
privatizovanih javnih glasila do sada je raskinuto 18 ugovora i ta javna glasila čekaju
novu privatizaciju. Preostalih 36 privatizovanih javnih glasila, s nekoliko izuzetaka,
posluju na ivici ekonomske održivosti i njihov opstanak je neizvestan“30.
Kada je reč o štampanim medijima, prema podacima Asocijacije štampanih
medija, 60–70% lokalne štampe je bilo u vlasništvu lokalnih samouprava, a samo 510% još nije privatizovano.”31
Pored toga što ima značajan udeo u vlasništvu, država učestvuje u radu
medija i direktnom finansijskom podrškom, koja bi, pre svega, trebalo da koriguje
tržišne deficite i podstakne pluralizam.„Kada je reč o finansijskoj podršci države
medijskom sektoru, podaci pokazuju da je 2010. godine približan iznos državne
pomoći bio 2.117.687dinara (oko 21 milion evra), dok je za 2011. godinu opredeljeno
približno 2.512.856.070 dinara (oko 25 miliona evra). Podaci su dobijeni na osnovu
uvida u izdvojena sredstva na nivou Republike Srbije (približno pet miliona evra
2011. godine), Autonomne pokrajine Vojvodine (približno 3,5 miliona evra 2011.
godine) i približno 90% lokalnih samouprava (približno 16,5 miliona evra 2011.
godine).
Deo tih sredstava raspodeljuje se javnim preduzećima i ustanovama čije je
postojanje utvrđeno zakonom (Zakon o JP NA „Tanjug”, Zakon o JP NID
„Panorama”). Deo sredstava se raspodeljuje putem konkursa za podsticanje razvoja
javnog informisanja sufinansiranjem najboljih projekata i programa u toj oblasti.”32
Uprkos značajnim sredstvima kojima finansira rad medija „država nema
jedinstvenu evidenciju utrošenih sredstava, kako na centralnom, tako i na
pokrajinskom i lokalnom nivou, te je tačan obim i strukturu pomoći gotovo nemoguće
utvrditi. Dodatno, nema efikasnog praćenja realizacije pomoći, procene njenih efekata
i adekvatnog izveštavanja.”33
29
Milivojević, S., Država i strategija medijskog razvoja: budućnost još ije počela, Izazovi evropskih
integracija, br. 12/2011, Službeni glasnik, Beograd, str.12.
30
Strategija razvoja sistema informisanja u Republici Srbiji do 2016. godine (2011). Dostupno na:
http://www.kultura.gov.rs/sites/default/files/documents/tekst-strategije.doc
31
Strategija razvoja sistema informisanja u Republici Srbiji do 2016. godine (2011). Dostupno na:
http://www.kultura.gov.rs/sites/default/files/documents/tekst-strategije.doc
32
Strategija razvoja sistema informisanja u Republici Srbiji do 2016. godine (2011). Dostupno na:
http://www.kultura.gov.rs/sites/default/files/documents/tekst-strategije.doc
33
Strategija razvoja sistema informisanja u Republici Srbiji do 2016. godine (2011). Dostupno na:
http://www.kultura.gov.rs/sites/default/files/documents/tekst-strategije.doc
26
Mere državne pomoći uglavnom su ptpuno izvan javne kontrole a često i
mimo ikakve regularne procedure ili znanja javnosti. Najskorji slučaj koji je, ipak,
dospeo u javnost je odluka Vlade Srbije o dodeli beskamatnog kredita u izosu od 17,5
miliona dinara državnoj novinskoj agenciji Tanjug za izveštavanje o predizbornoj
kampanji, Kredit je dodeljen na sdnici Vlade samo tri dana nakon što ga je agencija
tražila i biće izdvojen iz pivatizacionih prihoda države. Cilj dodele kredita je
"izmirivanje rashoda izveštavanja i nabavku opreme, kako bi se u celosti obezbedili
adekvatno izveštavanje i pokrivenost video i foto servisom predizborne kampanje
i izbornog dana 6. maja".
2.4. Nezavisan i transparentan regulatorni sistem
Zakon o javnom informisanju radi zaštite načela slobodne utakmice i
pluralizma ideja i mišljenja zabranjuje svaki vid monopola u oblasti javnog
informisanja, a Zakon o radiodifuziji dataljnije uređuje medijsku koncentraciju u
oblasti elektronskih medija. Medijsku koncentraciju u oblasti elektronskih medija
prati Republička radiodifuzna agencija.
Zakon o javnom informisanju uvodi Registar javnih glasila, koji je bitan
preduslov za utvrđivanje vlasničke strukture u javnim glasilima i praćenje postojanja
nedozvoljene medijske koncentracije. Agencija za privredne registre vodi Registar
javnih glasila. Nedostatak je to što Zakon nije dovoljno i jasno precizirao način
vođenja Registra i odredio podatke koji se evidentiraju, što praktično onemogućava
utvrđivanje vlasničke strukture u javnim glasilima. „Iako zakonodavstvo u
određenom stepenu predviđa tzv. antimonopolizam u sferi sistema javnog
informisanja, ta oblast nije uređena sistematski i sveobuhvatno. Posledice
neadekvatnog uređenja te oblasti su: nemogućnost uvida u vlasničku strukturu javnih
glasila, moguće postojanje nedozvoljene medijske koncentracije, koju je teško pratiti,
kao i narušavanje pluralizma medija.”34
2.5. Država i organizacije civilnog društva aktivno
promovišu razvoj medija zajednica (community media)
C. Dodela dozvola za emitovanje i raspodela spektra
Proces izdavanja dozvola emiterima u Srbiji počeo sa velikim zakašnjenjem,
tek 2006. godine a neki od procesa još su u postupku žalbi. Čak i kada je bilo izvesno
da će prelazak na digitalno emitovanje zahtevati slobodan deo spektra za simulcast
RRA je nastavila sa izdavajem dozvola za analogno emitovanje. Takodje, veliki broj
piratskih stanica nastavio je rad tako da se red u emisionom spektru veoma sporo
uspostavlja.
„Savet Republičke radiodifuzne agencije je izdao 120 dozvola emiterima koji
su imali status javnog servisa; 77 za emitovanje radio-programa i 43 za emitovanje
34
Strategija razvoja sistema informisanja u Republici Srbiji do 2016. godine (2011). Dostupno na:
http://www.kultura.gov.rs/sites/default/files/documents/tekst-strategije.doc
27
televizijskih programa. U međuvremenu je izvršena 31 privatizacija i Savet
Republičke radiodifuzne agencije je oduzeo tri dozvole javnim servisima.
Na osnovu podataka Republičke agencije za elektronske komunikacije,
utvrđeno je da, zaključno sa 1. julom 2011. godine, na području Republike Srbije
emituje ukupno 47 radio-stanica i devet televizijskih stanica piratski emituje signale.
U nadležnom ministarstvu, u sektoru za elektronske komunikacije, uvedena je
inspekcijska služba od koje se očekuje da reši nastali problem.“35
2.6. Državni plan za raspodelu spektra omogućava
optimalnu upotrebu spektra u javnom interesu
Rasprava o digitalnom spektru, digitalnoj dividendi i javnom interesu u
korisćenju spektra nije prethodlia usvajanju Startegije prelaska na digitalno
emitovanje niti je sada deo javne debate. „Oslanjajući se na rezultate studija urađenih
u državama Evropske unije, kao i rezultate Svetske radio-konferencije (WRC-07), čija
je Zaključna akta usvojila Narodna skupština, Strategija je za prelazak sa analognog
na digitalno emitovanje televizijskih programa je utvrdila digitalnu dividendu. Tom
strategijom je predviđeno da se radiofrekvencijski opseg koji odgovara televizijskim
kanalima 61-69 UHF opsega (790-862 MHz) ne koristi za televizijsko emitovanje,
već za mobilne širokopojasne servise. EU je, takođe, donela preporuku EU C(2009)
8287 od 20. oktobra 2009. godine (Facilitating the release of the digital dividend in
the European Union) kojim se reguliše korišćenje tog opsega, poznatog kao 800
MHz, odnosno kao „Dividenda 1”. Evropski parlament, pored opsega 800 MHz,
predlaže da se odvoje kanali i iz opsega 700 MHz kao „Digitalna dividenda 2”, takođe
za razvoj širokopojasnih servisa.
Međunarodna unija za telekomunikacije ITU, kao i Evropska unija, postavili
su cilj za razvoj širokopojasnih sistema, mreža i servisa do 2020. godine. Evropska
unija je donela Digitalnu agendu do 2020. godine. Agenda precizira da se svakom
građaninu mora obezbediti pristup internetu velikog protoka, pogodnog za razvoj i
korišćenje širokopojasnih servisa, na primer različitih audio-vizuelnih aplikacija, do
2020. godine. Republika Srbija je takođe donela svoju Digitalnu agendu sa sličnim
ciljevima koji rezultuju opštim napretkom društva, a posebno građana iz seoskih
sredina kojima internet servisi nisu ni dostupni jer ne postoji fiksna kablovska mreža.
Uvođenjem mobilnog širokopojasnog pristupa građanima se mogu pružiti i različiti
audio-vizuelni sadržaji, pa čak i televizijski program.
Iz postavljenih ciljeva proističe da je neophodno odvojiti što veći deo
radiofrekvencijskog spektra kao digitalnu dividendu i dodeliti ga mobilnim
širokopojasnim sistemima. Za procenu ukupnog kapaciteta digitalne dividende u
Republici Srbiji, mora se imati u vidu broj potrebnih televizijskih kanala u
standardnoj i visokoj rezoluciji posle prelaska na digitalno televizijsko emitovanje.
Resorno ministarstvo i Regulatorna agencija za elektronske komunikacije, kao
odgovorni za upravljanje spektrom, utvrdiće veličinu digitalne dividende.“36
35
Strategija razvoja sistema informisanja u Republici Srbiji do 2016. godine (2011). Dostupno na:
http://www.kultura.gov.rs/sites/default/files/documents/tekst-strategije.doc
36
Strategija razvoja sistema informisanja u Republici Srbiji do 2016. godine (2011). Dostupno na:
http://www.kultura.gov.rs/sites/default/files/documents/tekst-strategije.doc
28
2.7. Državni plan za raspodelu spektra promoviše
raznovrasnost vlasništva i sadržaja
Politika raspodele spektra nije osmišljena na početku tranzicije i konkursi za
dodelu dozvola za emitovanje nisu iskorišćeni kao prilika da se utiče na kreiranje
raznovrsne ali kvalitetne medijske ponude. Ogroman broj emitera dobio je dozvolu za
emitovanje, raspoloživi spektar skoro je u potpunosti podeljen, medijsko tržište
zaisćeno je velikim brojem ekonomski neodrživih i ne konkurentnih radio i TV
stanica koje uglavnom preživljavaju na jeftinoj i nisko kvalitetnoj programskoj
ponudi. Državni plan za raspodelu spektra nikada nije formulisan u skladu sa
normativnim ciljevima razvoja medijskog sistema niti je proces izdanja dozvola ikada
bio prilika za uspostavljanje standarada kvaliteta koji bi kasnije onavezivali emitere u
radu.
„Republika Srbija neće nakon prelaska na digitalno emitovanje programa
ograničiti broj dozvola koje će se izdavati. Uočeni problem broja izdatih dozvola za
zemaljsko emitovanje programa, koji prevazilazi mogućnosti tržišta i ne doprinosi
zadovoljavanjju potreba građana za kvalitetnim i raznovrsnim programskim
sadržajima, rešavaće merama koje će stimulisati konsolidaciju tržišta, u meri koja
neće dovesti do nedozvoljene medijske koncentracije i uslovljavanjem produžavanja
važenja izdatih dozvola zasnovanim na vrednovanju programskih sadržaja jasno
utvrđenim i merljivim kriterijumima.”37
2.8. Nezavisan i transparentan regulatorni sistem/pravni
okvir
D. Oporezivanje i privredno zakonodavstvo
2.9. Država koristi oporezivanje i privredno
zakonodavstvo kako bi ohrabrila razvoj medija na
nedisktriminativan način
Druga značajna tema koja je dominirala raparavama tokom usvajanja
Startegije medijskog razoja bile su forme državne pomoći medijima, njihova
transparentna i nediksriminatorna raspodela. „S obzirom na tešku ekonomsku
situaciju, postojanje velikog broja štampanih javnih glasila s malim tiražom, kao i na
činjenicu da se u Republici Srbiji ne proizvodi nijedan proizvod neophodan za rad
štampanih javnih glasila (štamparske mašine, papir, boje, filmovi i dr.), Republika
Srbija će razmotriti mogućnost davanja olakšica za uvoz te robe, mogućnost
značajnog smanjivanja poreza na dodatu vrednost (PDV) na prodaju štampanih javnih
glasila i servisa vesti novinskih agencija, kao i mogućnost uvođenja mere pozitivne
diskriminacije u korist štampanih javnih glasila.
37
Strategija razvoja sistema informisanja u Republici Srbiji do 2016. godine (2011). Dostupno na:
http://www.kultura.gov.rs/sites/default/files/documents/tekst-strategije.doc
29
Ekonomska kriza se vidljivije odrazila na rad štamopanih medija „jer je
tokom 2009. godine tiraž dnevnih listova pao je za približno 13% u odnosu na 2008.
godinu, dok je pad tiraža nedeljnih i dvonedeljnih izdanja i do 21%.
Regularan prihod štampani mediji imaju od prodaje svojih publikacija
čitaocima, kao i od prodaje reklamnog prostora.
Zbog teških posledica ekonomske krize, pre svega na štampane medije, država
će preispitati mogućnost primene dodatnih podsticajnih mera, među kojima su:
1) značajno smanjivanje stope PDV-a na prodaju štampe, servisa novinskih
agencija i medijskih sadržaja čija je produkcija projektno finansirana sredstvima
državne pomoći;
2) smanjenje, odnosno ukidanje carina na repro-materijal, delove i osnovna
sredstva koja je potrebno servisirati, a koji se ne proizvode, odnosno na usluge koje
se ne pružaju u Republici Srbiji;
3) stimulisanje zapošljavanja u medijskom sektoru oslobađanjem
poslodavaca od dela poreza i doprinosa na novozaposlene i poreza na autorske
honorare;
4) podrška javnim glasilima, novinarskim udruženjima i medijskim
asocijacijama za programe usavršavanja novinara u različitim oblastima (ekonomija,
odbrana, manjinska prava, unutrašnji poslovi, poljoprivreda, nove tehnologije i dr.);
5) obavezivanje državnih organa da oglasni prostor u medijima kupuju
direktno od javnih glasila, bez posrednika;
6) oslobađanje lokalnih javnih glasila dela lokalnih taksa i naknada, kao što
su takse za isticanje firmi, naknade za korišćenje građevinskog zemljišta i sl.“38
E. Oglašavanje
Tržište oglašavanja je tokom protekle decenije raslo po visokoj stopi ali je
ukupni iznos novca i dalje nedovoljan da omogući funkcionisanje ogromnog broja
medija. U poređenju sa Hrvatskom (110 miliona eura TV oglašavanje) i Slovenijom
(83 miliona eura TV oglašavanje) koje imaju i manje stanovnika i manje medija iznos
je znatno manji ( TV oglašavanje 98 miliona eur). U prvom talasu krize smanjenje
oglašavanja bilo je dramatično i kretalo se od 20 do 25% u 2009.godini.39
38
Strategija razvoja sistema informisanja u Republici Srbiji do 2016. godine (2011). Dostupno na:
http://www.kultura.gov.rs/sites/default/files/documents/tekst-strategije.doc
39
WAN-IFRA - World Press Tremds 2010. Serbia, press edition ,pp 943.
30
Kada je oglašavanje u pitanju, u Srbiji je najznačajniji medij televizija. Prema
proceni agencije AGB Nielsen vrednost tržišta za oglašavanje u Srbiji u 2010. godini
bila je 175 miliona evra, od čega je više od polovine ukupnog tržišta obuhvatilo TV
oglašavanje (98 miliona – 56%). Ostalih 77 miliona evra raspoređeno je prema
sledećem redosledu: oglašavanje u štampanim medijima 41 milion (23.4%), OOH 21
milion (12%), radio 8 miliona (4,6%), internet 6.5 miliona (3,7%), ostalo 0.5 miliona
(0,3%).40
40
Nielsen, Pregled TV scene Srbije - 2011. godina,
31
2.10. Država ne diskriminiše kroz politiku oglašavanja
Nije uspostavljena efikasna javna kontrola novca koji država troši za
oglašavanje ali je u Strategiji razvoja predviđeno da će država, uključujući i lokalne
vlasti, “kao oglašivači, na svim nivoima na javan i nediskriminatoran način
raspodeljivati oglase (javni pozivi, konkursi, oglasi itd.) u skladu s javnim interesom
jednako tretirajući medije u privatnom vlasništvu i delimičnom i potpunom vlasništvu
države. Oglašavanje države, odnosno njenih organa biće efikasno uređeno pravilima
učestvovanja na javnim konkursima, kojima će se sprečiti koncentracija oglasnih
budžeta, odnosno njihova monopolizacija od strane pojedinih medija ili agencija za
oglašavanje, te tako sprečiti i mogući uticaj države na profesionalni i finansijski
integritet medija... Republika Srbija će zakonodavnim okvirom onemogućiti
istovremeno vlasništvo nad štampanim javnim glasilima i distributivnom i prodajnom
mrežom.“41
U medjuvremenu, Savet za borbu protiv korupcije je saopštio da : „državne
institucije u Srbiji izdvajaju velika budžetska sredstva na oglašavanje i promociju
čime se ostvaruje lična i partijska promocija, koja na godišnjem nivou, na uzorku za
41
Strategija razvoja sistema informisanja u Republici Srbiji do 2016. godine (2011). Dostupno na:
http://www.kultura.gov.rs/sites/default/files/documents/tekst-strategije.doc
32
50 najznačajnijih institucija, nije manja od 15 miliona evra. Najveća finansijska
sredstva za medije izdvajali su Telekom Srbije, Ministarstvo životne sredine i
prostornog planiranja, Agencija za privatizaciju, Ministarstvo ekonomije i
regionalnog razvoja, Ministarstvo zdravlja i Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i
vodoprivrede, pa je zato gotovo nemoguće pronaći analitički tekst, odnosno
istraživački pristup novinara kada izveštavaju o radu ovih institucija.
Osim pomenutog iznosa od 15 miliona evra, mediji kroz javne konkurse
dobijaju, u zavisnosti od izvora, dodatnih 21 do 25 miliona evra. Naime, ni o tome ne
postoje potpuni podaci, pa prema Medijskoj studiji Ministarstva kulture42, taj iznos za
2010. godinu iznosi 25 miliona evra, dok pojedina dokumentacija, takođe
Ministarstva kulture i Pokrajinskog sekretarijata, pokazuje da je reč o iznosu od oko
21,5 miliona evra.
Posebnu ulogu u finansiranju medija i njihovom držanju u ekonomskoj
zavisnosti i neizvesnosti, imaju agencije za odnose sa javnošću, marketinške i
produkcijske agencije, koje su uglavnom u vlasništvu stranačkih aktivista, ili sa njima
povezanih osoba.“43
…” Mediji su od vlasti i drugih državnih institucija ostvarivali prihode na
sedam različitih načina, a osnovni oblik bilo je objavljivanje oglasa, koje su imali
gotovo svi državni organi. Taj osnovni oblik, koji je inače predviđen Zakonom o
oglašavanju, podrazumeva zakup oglasnog prostora za objavljivanje neke konkretne
informacije važne za javnost, kao što su, na primer, konkursi za radna mesta, konkursi
za projekte, ili nešto drugo. Nasuprot tom osnovnom obliku oglašavanja, mediji su
prihodovali i na osnovu specijalizovanih usluga informisanja, usluga informisanja po
ugovoru, pretplata na usluge i servise, subvencija u kulturi, izdvajanja sredstava iz
fondova namenjenih civilnom sektoru za realizaciju projekata, pa čak i za usluge
istraživanja.“44
2.11. Efikasna regulativa koja se odnosi na oglašavanje u
medijima
42
Medijska studija, Ministarstvo kulture Republike Srbije, http://www.kultura.gov.rs/dokumenti/SRPSKAVERZIJA-KONACNA.doc, 79 стр.
43
Izveštaj o pritiscima i kontroli medija u Srbiji, Vlada Republike Srbije-Savet za boprbu protiv
korupcije, septembar 2011.
44
Izveštaj o pritiscima i kontroli medija u Srbiji, Vlada Republike Srbije-Savet za boprbu protiv
korupcije, septembar 2011
33
Kategorija 3
Mediji kao platforma za demokratski diskurs
Prema podacima IREX-a Srbija spada u zemlje sa najvećim brojem medija u
odnosu na broj stanovnika.45 Relativno siromašno tržiste oglašavanja nije dovoljno da
omogući njihovo uspešno funkcionisanje a ekonomska kriza dodatno je otežala
ekonomski položaj medija. To ih je učinilo na različite načine ekonomski zavisnim i
od velikih oglašivača i od države i omogućilo da preživljavaju zahvaljujući jeftinoj i
nekvalitetnoj produkciji.
Nizak kvalitet medijske ponude može se, prema Izveštaju Saveta za borbu
protiv krupcije, dovesti u vezu sa nerazvijenim regultivnim sistemom i neizgrađenim
institucijama, među kojima posebnu odgovornost ima „Republička radiodifuzna
agencija (RRA), za koju se može reći da nikada nije bila stvarno nezavisna, već je
radila pod stalnim uticajem političkih partija. Poznati su prvi slučajevi spornih odluka
o dodeli nacionalnih dozvola za emitovanje programa (BK TV, RTL), potom
nepoštovanja odluka Vrhovnog suda, pa zatim nezakonito obavezujuće uputstvo RTSu da prenosi sednice Skupštine Srbije, kao i niz drugih poteza RRA, kao što je
odobravanje očiglednih nedozvoljenih medijskih koncentracija. Tako je, umesto da
brani princip transparentnosti medijskog vlasništva, RRA najviše zaslužna za
stvaranje atmosfere prikrivenih interesa u elektronskim medijima, jer se upravo u
rukama članova Saveta RRA nalaze odgovarajući mehanizmi za sprečavanje
nedozvoljene medijske koncentracije u medijskom prostoru. U protekle tri godine,
RRA je odobrila najmanje dve sporne koncentracije medijskog vlasništva u slučaju
TV Avala i RTV B92. Među jedanest nacionalnih emitera, kao što se videlo, ima
devet sa netransparentnim vlasništvom.“46 Nerazvijen regulativni sistem koji
omogućava netransparentno vlasništvo, neredovan monitoring medijskog rada u
skladu sa obavezama koje su emiteri preuzeli dobijanjem dozvole i odustvo
finansijske kontrole medijskog rada omogućava okolnosti u kojima se urušava kvalitet
medijskog rada i oni ne obavaljaju svoju važnu ulogu u javnoj sferi.
Tiraži novina su niski i Srbija je pri samom dnu liste po broju čitalaca štampe
na 1000 stanovnika. Prema procenama WAN tiraži su u periodu 2005-2009 porasli sa
800 000 na oko 1.200 000 mada nema tačnih podataka o prodatim tiražima i
oditovanje dnevnih novina još nije uspostavljeno na čitavom tržištu. Takodje, procene
o padu tiraža od početka ekonomske krize ukazuju da se pad nastavlja, a uz veliki
procenat neprodatih primeraka i prelazak publike na online izanja, njihov
kombinovani efekat na industriju štampe je još veći. Prema podacima Audit Bireau of
Circulation (ABC) u proseku se dnevno proda između 530 000 i 588 000 prumeraka
dnevnih novina, dok oko 28 procenata štampanih primeraka ostane neprodato. Prosek
prodatih nedeljnika kreće se između 430 000 i 490 000 sa oko trećinom neprodatih
štampanih primeraka.47
45
IREX Media Sustainability Index – Serbia 2010. Dostupno na:
http://www.irex.org/system/files/EE_MSI_2010_Serbia.pdf
46
Izveštaj o pritiscima i kontroli medija u Srbiji, Vlada Republike Srbije-Savet za boprbu protiv
korupcije, septembar 2011
47
Blagi pad prodaje dnevnih novina, Danas, 18.03, 2012, dostupno na:
http://www.danas.rs/danasrs/drustvo/blagi_pad_prodaje_dnevnih_novina.55.html?news_id=221843
34
Televizija je i dalje najznačajniji medij javne komunikacije i stope gledanosti
su veoma visoke a Srbija je u samom evropskom vrhu po gledanosti TV.
A. Mediji odražavaju raznovrsnost društva
Veliki broj medija nije pokatatelj pluralizma i raznovrsnosti medijske ponude.
Analiza medijskih istraživača ukazuju da javne televizije još ne obavljaju svoju
funkciju u potpunosti ni kvalitetom informativnih programa ni raznovrsnošću. Na to
je ukazao i do sada jedini izveštaj o kvalitetu programa nacionalnih emitera koji je
RRA objavila krajem 2011.godine: “Osim u programima Javnog servisa, kao i u
programima pojedinih komercijalnih emitera, ukupna programska orijentacija
usmerena je generalno ka komercijalizaciji audio-vizuelnih celina, pri čemu prednost
dobijaju sveprisutniji formati zabave. U takvoj situaciji, tzv. osetljivi programi, kao
što su dečji, naučno-obrazovni, komuntarni, pa i kulturno-umetnički, neminovno
odlaze u drugi plan, i sve češće predstavljaju izuzetak pre nego ozbiljan programski
sadržaj. Sveukupna, analiza programskih trendova TV emitera sa nacionalnom
35
frekvencijom ukazuje na dominantni položaj tržišnog principa i u oblasti
radiodifuzije, sa izuzetkom programa Javnog servisa.“48
Prema ovom monitoringu, Prvi program RTS ima oko 30% informativnog
pograma, 22% serijskog i 15% filmskog programa, zabavnog rpograma oko 10% a
dečijeg i sportskog po 1,6%. Na Drugom programu javne televizije programska
raznovrsnost je veća ali je gledanost ovog kanala neuporedivo niža. Komercijalni
emiteri imaju “vrlo oksudnu ponudu. Od deset tradicionalnih žanrova Tv programa,
konstantno je zatupljeno samo šest: informativni, zabavni, filmski i serijski program,
koji kod nekih čine gotovo polovinu programske ponude, dok su ostali tipovi
programskih sadržaja zastupljeni u minimalnom procentu ili praktično ne postoje. To
dovodi do zaključka da uređivačka politika komercijalnih emitera, programske
sadržaje posmatra pretežno kao proizvode koji imaju komercijalnu vrednost. Kod
komercijalnih emitera je očigledan trend forsiranja pojedinih programskih vrsta koje
imaju visoke rejtinge na štetu nekih drugih koji nisu manje značajni ali nisu tržišno
konkurentni.“49
Nizak nivo raznovrsnosti sadržaja je posledica i visoke komercijalizacije i
senzacionalizma kojima mediji pribegavaju nastojeći da pridobiju publiku.
“Nepoštovanje etičkih standarda u medijima je vidljiva posledica tabloidizacije.
Digitalizacija je pojačala ovaj trend budući da internet nije jasno regulisan i veoma je
lako kršiti autorska prava, pravo na privatnost kao i uobičajene etičke stansarde
govorom mržnje, širanjem nacionalizma rasizma ili objavljivanjem brutalnih
forografija žrtava nasilja. Nizak kvalitet i rast “Google” novinarstva su dominantne
tenedencije u medijima u Srbiji.”50
3.1. Mediji – javni, privatni i mediji zajednica – služe
potrebama svih grupa u društvu
Ministarstvo kulture Republike Srbije ima redovne godišnje konkurse u oblasti
javnog informisanja za podršku projektima i programima na jezicima nacionalnih
manjina, kao i konkurse za sufinansiranje programa i projekata u oblasti javnog
informisanja osoba sa invaliditetom.51 Pored podrške programima na nivou države,
slični konkursi postoje i na nivou lokalne samouprave – u pokrajini, gradovima i
opštinama u kojima žive pripadnici nacionalnih manjina.
48
RRA: Nacionalni emiteri - uporedna analiza zastupljenosti programskih sadržaja 2009-2011 ,
Dostupno na: http://www.rra.org.rs/uploads/useruploads/PDF/2266uporedna_%20analiza_zanrovi_FINAL.pdf
49
RRA: Nacionalni emiteri - uporedna analiza zastupljenosti programskih sadržaja 2009-2011 ,
Dostupno na: http://www.rra.org.rs/uploads/useruploads/PDF/2266uporedna_%20analiza_zanrovi_FINAL.pdf
50
IREX Media Sustainability Index – Serbia 2010, str.39. Dostupno na:
http://www.irex.org/system/files/EE_MSI_2010_Serbia.pdf
51
http://www.kultura.gov.rs/contest
36
3.2. Mediji odražavaju društvenu raznovrsnost kroz
praksu zapošljavanaja
RTV Vojvodina, regionalni javni servis, pored redakcije na srpskom jeziku
ima i redakcije koje pripremaju program na mađarskom, rusinskom, rumunskom,
slovačkom, romskom jeziku.52Lokalni mediji koji rade u multietničkim sredinama
uglavnom imaju novinare iz manjinskih zajednica, kakv je slučaj na primer u Novom
Pazaru, ali je reč o primerima dobre prakse a ne planiranoj politici zapošljavanja.
B. Model javnog radiodifuznog servisa
Od 2005. do 2007. godine JP RTS se transformisao iz državne radio-televizije
u dva javna radiodifuzna servisa sa programskim obavezama javnog servisa Radiodifuznu ustanovu Radio-televizija Srbije (RTS) i Radiodifuznu ustanovu
Radio-televizija Vojvodine (RTV).
Položaj i delatnost RTS uređeni su Zakonom o radiodifiuziji i ostvaruju se
putem Radio Beograda i Televizije Beograd, kao sredstava javnog informisanja,
Muzičke produkcije, Produkcije gramofonskih ploča, poslovnih jedinica i drugih
organizacionih celina odnosno oblika.
Upravni odbor RTS-a imenovanovala je Republička radiodifuzna agencija.
Upravni odbor raspisuje konkurs i imenuje generalnog direktora RTS-a.
RTS ima dva analogna nacionalna televizijska kanala i jedan test kanal sa
digitalnom HD televizijom (televizija visoke rezolucije). RTS ima tri analogne
nacionalne radio stanice. RTS se finansira radio-televizijskom pretplatom i prihodima
od prodaje reklamnog prostora (do šest minuta po satu, što je duplo manje od
komercijalnih emitera).
RTV je uređena kao javni radiodifuzni servis, sa specifičnim zahtevima koje
takav položaj nameće. RTV ima i posebnu odgovornost da emituje programe na
manjinskim jezicima pošto značajan procenat stanovništva AP Vojvodine
predstavljaju nacionalne manjine.
RTV pokriva teritoriju AP Vojvodine sa dva televizijska kanala i dve radio
stanice. Jedan televizijski kanal je uglavnom namenjen emitovanju emisija posvećenih
nacionalnim manjinama na teritoriji AP Vojvodine. RTV se finansira radiotelevizijskom pretplatom (zakonom je predviđeno da RTV dobija 70% radiotelevizijske pretplate prikupljene na teritoriji AP Vojvodine) i prihodima ostvarenim
prodajom reklamnog prostora. Prema analizi gledanosti programa, gledanost RTS-a je
značajno veća na području AP Vojvodine od RTV-a.
Od trenutka ponodvnog uvodjenja. naplata TV pretplate je veoma niska, a
posledica toga je stalni nedostatak sredstava za kvalitetno ostvarivanje funkcija
javnog servisa. Činjenica je da je javni RTV sistem sa mesečnom pretplatom od 500
dinara (približno pet evra) po domaćinstvu, i naplatom koja varira od 40% do 70%
jedan od najsiromašnijih u Evropi i regionu. Povećanjem ekonomske krize naplata TV
pretplate je u stalnom padu a komercijalni prihodi javnog servisa su ograničeni i
52
http://www.rtv.rs/sr_ci/rtv/organizacija
37
zakonom utvrđeni. S postojećim prilivom sredstava javni servisi, s velikim naporom,
pokušavaju da očuvaju svoju društvenu funkciju.
Emisiona tehnika na teritoriji Republike Srbije je u izuzetno lošem stanju.
Godinama nije obnavljana i veoma je zastarela, a veliki broj infrastrukturnih objekata
je porušen u bombardovanju Srbije 1999. godine i još nije obnovljen. Odlukom
Vlade, 2010. godine formirano je JP „Emisiona tehnika i veze”, što će olakšati rad
emiterima programa. Do formiranja tog preduzeća, emisiona tehnika bila je u sastavu
RTS i znatno je opterećivala njegov rad pošto je on održavao te objekte i tehniku u
stanju upotrebljivosti.”53
Nizak procenat u naplati pretplate je jedan od velikih problema RTS čija je
finansijska nezavisnost kao i produkcioni potencijal ugrožen stalnim opadanjem
novca koji se na ovaj način prikupi. Iako nema pouzdanih podataka naplata spada čak
i do 35% ukupnog broja domaćinstava. Prema navodima iz Strategije: „Nužno je
podići nivo ubiranja prihoda iz pretplate, kako zakonskim rešenjima, tako i boljom
organizacijom toga posla. Javnim RTV servisima na nacionalnom i pokrajinskom
nivou (RTS i RTV) treba omogućiti da drugačije naplaćuju pretplatu, ako sadašnji
način prikupljanja pretplate nije delotvoran. Republika Srbija će obezbediti uslove za
primenu zakonskih odredaba o naplaćivanju pretplate za radio-prijemnik u motornim
vozilima.
Kad prihodi od pretplate dostignu nivo dovoljan za ostvarivanje osnovnih
funkcija javnih RTV servisa, razmotriće se mogućnost uvođenja dodatnih ograničenja
za oglašavanje na programima tih servisa.”54
Uprkos velikim finansijskim teškoćama postojećeg sistema javne
radiodifuzije, u Strategiji medijskog razvoja predlaže se da se u Srbiji, van teritorije
Pokrajine Vojvodine, uvede još „šest javnih regionalnih radio i televizijskih servisa.
Javni regionalni radio i televizijski servisi poklapaće se s jednom ili više zona
raspodele (što će činiti zonu pokrivanja) predviđenim Završnim aktima Regionalne
konferencije o radio-komunikacijama za planiranje digitalne terestrične radiodifuzne
službe u delovima Regiona 1 i 3, frekvencijskim opsezima 174-230 MHz i 470-862
MHz.
Javni regionalni radio i televizijski servisi će funkcionisati na istim principima
na kojima funkcionišu RTS i RTV, što podrazumeva upravljačku, programsku i
finansijsku nezavisnost. Republika Srbija garantuje stvaranje tehničkih i finansijskih
uslova za uspešno i nezavisno delovanje tih medija. Finansiranje javnih regionalnih
radio i televizijskih servisa će biti u skladu s pravilima o dodeli državne pomoći.
Javni regionalni radio i televizijski servisi biće ustanovljeni putem konkursa.
Procedura formiranja javnih regionalnih radio i televizijskih servisa biće detaljno
utvrđena posebnim zakonom.“55
53
Strategija razvoja sistema informisanja u Republici Srbiji do 2016. godine (2011). Dostupno na:
http://www.kultura.gov.rs/sites/default/files/documents/tekst-strategije.doc
54
Strategija razvoja sistema informisanja u Republici Srbiji do 2016. godine (2011). Dostupno na:
http://www.kultura.gov.rs/sites/default/files/documents/tekst-strategije.doc
55
Strategija razvoja sistema informisanja u Republici Srbiji do 2016. godine (2011). Dostupno na:
http://www.kultura.gov.rs/sites/default/files/documents/tekst-strategije.doc
38
3.3. Ciljevi javnog radiodifuznog servisa su zakonom
utvrđeni i garantovani
U okviru transformacije RTS-a kao državne televizije u javni servis, Zakon o
radiodifuziji iz 2002. godine je predvideo da su nosioci javnog radiodifuznog servisa
u Republici Srbiji: 1) republička i 2) pokrajinska radiodifuzna ustanova. To znači,
da je zakon predvideo da u procesu tranzicije državne televizije dođe do odvajanja
pokrajinskog i republičkog javnog servisa, čime je nametnuo obavezu formiranja dve
nove ustanove javnog servisa, što se u kasnijim fazama i desilo. Navedene
radiodifuzne ustanove, imaju svojstvo pravnog lica, obavljaji delatnost proizvodnje i
emitovanja radio i televizijskog programa i imaju posebne obaveze u ostvarivanju
opšteg interesa u oblasti javnog radiodifuznog servisa, utvrđeneno ovim zakonom.
Taj opšti intres prvestveno se ostvaruje kroz obavezu javnih servisa da se kroz
svoje programe obuhvate informativne, kulturne, umetničke, obrazovne, verske,
naučne, dečje, zabavne, sportske i druge sadržaje, kojima se obezbeđuje
zadovoljavanje potreba svih građana kao i ostvarivanje njihovih prava u oblasti
radiodifuzije.
U tom smislu, programima koji se proizvode i emituju u okviru javnog
radiodifuznog servisa mora da se obezbedi raznovrsnost i izbalansiranost (međusobna
usklađenost ili usaglašenost) sadržaja kojima se podržavaju demokratske vrednosti
savremenog društva, a naročito poštovanje ljudskih prava i kulturnog, nacionalnog,
etničkog i političkog pluralizma ideja i mišljenja.
U cilju ostvarivanja navedenog opšteg interesa u oblasti javnog radiodifuznog
servisa, pored opštih obaveza emitera u odnosu na programske sadržaje nosioci
javnog radiodifuznog servisa dužni su da: obezbede da programi koji se proizvode i
emituju, a posebno programi informativnog sadržaja, budu zaštićeni od bilo kakvog
uticaja vlasti, političkih organizacija ili centara ekonomske moći; proizvode i emituju
programe namenjene svim segmentima društva, bez diskriminacije, vodeći pri tom
računa, naročito o specifičnim društvenim grupama kao što su deca i omladina,
manjinske i etničke grupe, hendikepirani, socijalno i zdravstveno ugroženi, gluvonemi
(sa obavezom paralelnog emitovanja ispisanog teksta opisa zvučnog segmenta radnje i
dijaloga) i dr; uvažava jezičke i govorne standarde, kako većinskog stanovništva,
tako, u odgovarajućoj srazmeri, i nacionalnih manjina, odnosno etničkih grupa, na
području na kome se program emituje; obezbede zadovoljavanje potreba građana za
programskim sadržajima koji izražavaju kulturni identitet, kako naroda, tako i
nacionalnih manjina, odnosno etničkih grupa, kroz mogućnost da određene programe
ili programske celine, na područjima na kojima žive i rade, prate i na svom maternjem
jeziku i pismu; obezbede odgovarajuće vreme za emitovanje sadržaja vezanih za
delovanje udruženja građana i nevladinih organizacija, kao i verskih zajednica na
području na kome se program emituje; u vreme predizborne kampanje, obezbede
besplatno i ravnomerno emitovanje promocije političkih stranaka, koalicija i
kandidata koji imaju prihvaćene izborne liste za izbore za republičke, pokrajinske ili
lokalne izbore, pri čemu ne mogu emitovati plaćenu predizbornu promociju i, u
skladu sa svojim opštim aktima mogu odbiti emitovanje programa i reklamnih
spotova ako ovi ne služe predizbornoj kampanji; godišnjim planovima, predvide
emitovanje programa nezavisnih produkcija, čiji se izbor vrši na osnovu sprovedenog
javnog konkursa i uz zaključenje ugovora u pismenoj formi sa nezavisnim
producentom pod uobičajenim tržišnim uslovima; uvažavaju tradicionalni duhovni,
39
istorijski, kulturni, humanitarni i prosvetni značaj i ulogu crkava i verskih zajednica u
društvu i dr.
Takođe, nosioci javnog radiodifuznog servisa su dužni da pri proizvodnji i
emitovanju informativnih programa poštuju princip nepristrasnosti i objektivnosti u
tretiranju različitih političkih interesa i različitih subjekata, da se zalažu za slobodu i
pluralizam izražavanja javnog mišljenja, kao i da spreče bilo kakav oblik rasne,
verske, nacionalne, etničke ili druge netrpeljivosti ili mržnje, ili netrpeljivosti u
pogledu seksualne opredeljenosti.56
Međutim, da ovaj važan segment transformacije državne televizije u javni
servis koji se odnosi na sadržaj programa, ni do danas nije u potpunosti ispoštovan,
bez obzira što je garantovan i utvrđen Zakonom.
Zakon o radiodifuziji, uvažio je postojanje lokalnih radio i televizijskih stanica
koje su pre donošenja zakona osnivale jedinice lokalne samouprave u Srbiji. Zakonom
je utvrđeno, da ako dve ili više skupština opština osnuju jedan jedinstveni elekronski
medij ili ga osnuje skupština grada, takav elektronski medij ima karakter radio i/ili
televizijske stanice regionalne zajednice. Prema zakonu, jedinice lokalne samouprave
mogu osnovati samo jednu radio i/ili televizijsku stanicu i emitovati samo jedan radio
i/ili televizijski program. Ove stanice imaju status javnih preduzeća, što znači da
direktora ali i članove upravnog i nadzornog odbora bira i razrešava organ
jedinice lokalne samouprave. Status javnih preduzeća ove stanice imaju sve dok
sredstva u državnoj svojini imaju većinski udeo u njihovom ukupnom kapitalu.
Navedenim radio i/ili televizijskoj stanicama dozvola se izdaje nakon učešća na
raspisanom javnom konkursu za željenu zonu servisa.
Navedene radio i/ili televizijske stanice iz dužne su da se pridržavaju odredbi
ovog zakona koje se odnose na posebne obaveze javnog radiodifuznog servisa pri
proizvodnji i emitovanju programa, sve dok imaju status javnog preduzeća. Dok
imaju status javnog preduzeća, direktori, glavni i odgovorni urednici i članovi
upravnih odbora radio i/ili televizijskih stanica lokalnih i/ili regionalnih zajednica ne
mogu biti narodni poslanici, poslanici u skupštini autonomne pokrajine, odbornici,
izabrana, imenovana ili postavljena lica u republičkim, pokrajinskim ili lokalnim
organima izvršne vlasti, kao ni funkcioneri političkih organizacija. Zakon je
predvideo i transformaciju lokalnih javnih radiodifuznih servisa (čiji su osnivači bili
opština i grad), i taj proces je prema Zakonu o javnom informisanju i Zakonu o
radiodifuziji trebao da bude okončan 2007. godine.
To se međutim, uglavnom nije desilo. Postoje različiti razlozi za to. Prvi je
svakako loše privatizacije pojedinih lokalnih javnih medija, koje su privatizacijom
praktično uništene. Drugi razlog je pre svega političke prirode. Lokalni javni servisi
(opštinske i gradske televizije) i tokom devedesetih godina prišlog veka ali i danas
pokazale su se kao snažno sredstvo u političkoj borbi na lokalnom niovu. Prenoseći
uglavnom informacije koje „idu u korist“ lokalnim vlastima, lokalni novinari postali
su na neki način „opštinski službenici“, te su ideje i informacije koje se prenose
putem lokalnih televizija često bile u suprotnosti sa onim što su građani koje žive u
56
Uporedi: Zakon o radiodifuziji, "Službeni glasnik RS" br. 42/2002, 97/2004, 76/2005, 79/2005,
62/2006, 85/2006, 86/2006, čl. 76-85.
40
jedinicama lokalne samouprave zaista i „subjektivo“ osećale prama nosiocima vlasti
na lokalnom nivou.
U svakom slučaju, pri izradi Zakona o radiodifuziji, stručnjaci Saveta Evrope
su u više navrata ukazivali da ni u jednom zemlji članici ove organizacije ne postoji
toliki broj javnih radifuznih servisa kao što je to slučaj u Srbiji, te da je takvo stanje
neodrživo. Zato je Zakonom o javnom informisanju i Zakonom o radiodifuziji i
utvrđena obaveza njihove privatizacije. Ali na primer, novim Zakonom o lokalnoj
samoupravi iz 2007. godine, derogirao je ovu odredbu Zakona o javnom
inoformisanju, kao i Zakon o glavnom gradu kojom je izričito utvrđeno da grad
Beograd ima pravo osnivanja javnih glasila (televizije, radija i štampanih medija). U
svakom slučaju Zakon o radiodifuziji prepoznao je u svojim odredbama i lokalne
javne servise, ali i predvideo njihovu privatizaciju što se iz prethodno navedenih
razloga nije desilo.
1.4.
Funkcionisanje (emitovanje) javnog radiodifuznog servisa nije
diskriminisano ni u jednoj oblasti
Uprkos finansijskim teškoćama i veoma oštoj konkurenciji čak pet TV stanica
sa nacionanim pokrivanjem RTS je konstantno veoma gledana telvizija.
41
Takodje, programi
i pojedinačne emisije RTS uglavnom su među
najgledanijima. U vrhu gledanosti uvek je domaći serijski program, sportski program i
večernja informativna emisija Dnevnik u 19.30. Ovo su i najzastupljeniji sadržaji u
ukupnoj programskoj ponudi RTS.
3.5. Nezavisni i transparentni sistem upravljanja
Nezavisni i transparentni sistem upravljanja podrazumeva najpre, nezavisnu
upravljačku strukturu i izbor organa javnog servisa. Organi Radiodifuzne
ustanove Srbije su: upravi odbor; direktor i programski odbor.57 Upravni odbor ima
9 članova koje bira i razrešava Agencija za radiodifuziju (Savet).58 Upravni odbor
zatim, bira i razrešava generalnog direktora 2/3 većinom glasova ukupnog broja
članova upravnog odbora, nakon sprovedenog javnog konkursa.59
57
Uporedi: Zakon o radiodifuziji, "Službeni glasnik RS" br. 42/2002, 97/2004, 76/2005, 79/2005,
62/2006, 85/2006, 86/2006, čl. 87-93.
58
Udruženja novinara (pre svih NUNS) su, tokom proleća 2006. godine, kritikovale izbor Upravnog
odbora od strane RRA, ukazujući da imenovani članovi upravnog udbora ne ispunjavaju uslove
utvrđene Zakonom o radiodifuziji utvrđeni u članu 87. st. 3 a to su: da se za člana upravnog odbora
imenuju lica iz reda novinara i afirmisanih stručnajka za medije, menadžemnt, pravo i finansije kao i
drugih uglednih ličnosti.
59
Tokom proleća 2006. godine, RRA izabrala je Alesandra Tijanića za direktora Republičkog javnog
radiodifuznog servisa. A. Tijanić je, po formiranju Koštuničine Vlade, nelegalno, u skladu sa
42
Programski odbor zastupa interese gledalaca i slušalaca u celini. Programski
odbor razmatra ostvarivanje programske koncepcije Radiodifuzne ustanove Srbije i, u
vezi sa tim, upućuje preporuke i sugestije generalnom direktoru i Upravnom odboru.
Programski odbor ima 19 članova koje bira Narodna skupština i to sedam iz reda
narodnih poslanika, a 12, na predlog Agencije, iz reda profesionalnih udruženja,
naučnih ustanova, religijskih zajednica, udruženja građana, nevladinih organizacija i
sl.60 I pored dobre namere da se zakonom o radiodifuziji spreči politički upliv u
rad elektronskih medija, čini se, da je upravo usled nedostatka političke volje,
naročito u periodu od 2003. do 2007. godine, a to je slučaj i danas, ceo sistem zaštite
od političkog uticaja na elektronske medije izigran i derogiran, što svakako nije u
skladu sa proklamovanom zvaničnom politikom približavanja Srbije Evropskoj uniji,
a još manje predstavlja poštovanje standarda Saveta Evrope u oblasti medija.
Na rad javnog servisa Srbije ima kritičkih primedbi koje se ne odnose samo
na sadržaj programa. „Poseban uticaj državni organi ostvaruju preko RTS-a koji,
umesto da bude javni servis građana, predstavlja servis političkih struktura i
produkcija, koje su blisko povezane sa vrhovima vladajućih stranaka. Tokom rada na
ovom Izveštaju, posebno smo imali problema sa delom o javnom servisu, jer je
rukovodstvo RTS-a mesecima odbijao da dostavi dokumentaciju, koju je Savet za
borbu protiv korupcije tražio na osnovu Zakona o dostunosti informacijama od javnog
značaja.“61
„Pored netransparentnih procedura u kojima se dodeljuju ugovori, sporne su i
vrednosti zaključenih poslova. Pojedine produkcije za emisiju od 30 minuta od RTS-a
dobijaju kao naknadu pravo na reklamno vreme od tri minuta, a neke za slične
sadržaje dobijaju nerealno visoke novčane iznose.“62
„Pojedini članovi Upravnog odbora RTS-a, koji odlučuju o radu i imenovanju
direktora tog medija, pojavljuju se i kao autori emisija, ili su povezani sa privatnim
produkcijskim kućama koje sarađuju sa RTS.“63
Izgradnje efikasnog sistema javne kontrole, kao i kultura otvorenosti u radu
javnih servisa se sporo razvija. I kreatori medijske politike, i zvaničnici RTS
uglavnom smatraju da je javnost rada zadovoljena uspostavljanjem insitucija: ...”javna
kontrola rada javnih RTV servisa u Republici Srbiji vrši se putem Upravnog i
Programskog odbora. Javni RTV servisi će, pored obaveštavanja nezavisnog
regulatornog tela i nadležnog tela skupština, blagovremeno i stalno činiti dostupnim
odredbama Zakona o javnim preduzećima a ne po odredbama i tada važećeg Zakona o radiodifuziji,
postavljen za V.D. direktora tadašnjeg RTS-a.
60
Tokom jeseni 2006. godine, za člana Programskog odbora Republičkog javnog radiodifuznog
servisa, iz redova narodnih poslanika izabaran je Aleksandar Vučić, visoki funkcioner SRS,
poznatiji kao ministar koji je 1998. godine tadašnjoj Vladi Republike Srbije uputio Nacrt zakona o
javnom informisanju, a koga je tadašnja Narodna skupština usvojila. O ovom Zakonu, koji je
najvećim delom proglašen kao neustavan krajem 2000 godine od strane Ustavnog suda.
61
Izveštaj o pritiscima i kontroli medija u Srbiji, Vlada Republike Srbije-Savet za boprbu protiv
korupcije, septembar 2011.
62
Izveštaj o pritiscima i kontroli medija u Srbiji, Vlada Republike Srbije-Savet za boprbu protiv
korupcije, septembar 2011.
63
Izveštaj o pritiscima i kontroli medija u Srbiji, Vlada Republike Srbije-Savet za boprbu protiv
korupcije, septembar 2011
43
javnosti svoje programske i finansijske planove i izveštaje o njihovoj realizaciji i
omogućiti javnu raspravu o tim dokumentima.”64
Nema nikakvih preciznijih obaveza koje javne radiotelevizije moraju da ispune
kako bi svoj rad učinile dostupnim.
3.6. Javni radiodifuzni servis sarađuje/u interakciji je sa javnošću i
organizacijama civilnog društva
C. Samoregulacija u medijima
3.7. Štampani i elektronski mediji imaju efikasne mehanizme
samoregulacije
- “U Republici Srbiji, od samoregulatornih tela, deluje samo Savet za štampu.
Savet za štampu osnovan je početkom 2010. godine, u skladu sa Zakonom o
udruženjima („Službeni glasnik RS”, broj 51/09). Savet je ustanovljen kao nezavisno,
samoregulatorno telo koje čine predstavnici medijske industrije i profesionalnih
novinarskih udruženja. Komisiju za žalbe Saveta za štampu čine predstavnici
medijske industrije, profesionalnih novinarskih udruženja i predstavnici javnosti.
Osnovna uloga je u praćenju poštovanja Kodeksa novinara Srbije u štampanim
medijima i rešavanje predstavki pojedinaca i organizacija povodom konkretnih
sadržaja štampanih medija, posredovanja između oštećenih pojedinaca, organizacija i
redakcija i iznošenje javnih opomena u slučajevima kada je konstatovano kršenje
etičkih standarda utvrđenih Kodeksom novinara Srbije, zatim obučavanje za
postupanje u skladu s Kodeksom novinara Srbije i jačanje ugleda medija, kao i
objavljivanje mišljenja i odluka u štampanim sredstvima javnog informisanja. Veliki
problem je finansiranje Saveta za štampu. Sredstva koja se prikupljaju iz članarine
nisu dovoljna za njegov rad.Takva samoregulatorna tela ne postoje za oblast
elektronskih medija. „65
„Republika Srbija ohrabruje rad i razvoj samoregulatornih tela i podržava sve
napore novinara i predstavnika medijske industrije usmerene ka podizanju
profesionalnih standarda u novinarstvu. ....Republika Srbija podržava nezavisnost i
punu samostalnost samoregulatornih tela i neće se mešati u njihovo osnivanje,
finansiranje, organizaciju i rad.”66
3.8. Mediji imaju kulturu samoregulacije
64
Strategija razvoja sistema informisanja u Republici Srbiji do 2016. godine (2011). Dostupno na:
http://www.kultura.gov.rs/sites/default/files/documents/tekst-strategije.doc
65
Strategija razvoja sistema informisanja u Republici Srbiji do 2016. godine (2011). Dostupno na:
http://www.kultura.gov.rs/sites/default/files/documents/tekst-strategije.doc
66
Strategija razvoja sistema informisanja u Republici Srbiji do 2016. godine (2011). Dostupno na:
http://www.kultura.gov.rs/sites/default/files/documents/tekst-strategije.doc
44
- “Sistem samoregulacije nije dovoljno razvijen. Kao jedna od posledica javlja
se i vođenje velikog broja sudskih postupaka u ovoj oblasti, a koji bi mogli biti brže
rešavani unutrašnjom arbitražom ako bi samoregulatorna tela funkcionisala.”67
C. Zahtevi za fer i nepristrasnim izveštavanjem
3.9. Efikasan Kodeks za emitere/ radio i televiziju/ elektronske
medije koji sadrži obavezu fer izveštavanja i nepristrasnosti
Kodeks novinara Srbije (zejednički kodeks UNS-a i NUNS-a) – radjen po
uzoru na relevantne medjunarodne kodekse. Sadrži odredbe koje se odnose na
istinitost izveštavanja, nezavisnost od pritisaka, odgovornost novinara, novinarsku
pažnju, odnos prema izvorima informisanja, poštovanje privatnosti, korišćenje časnih
sredstava, poštovanje autorstva, zaštitu novinara.68
Medjutim, prema procenama samih novinara novinarska etika se ne poštuje.
“Najveći problemi novinarske profesije u Srbiji su: slabe plate (20,36%), nizak stepen
profesionalizma, a pre svega nedovoljno poštovanje novinarske etike (16.78%), nizak
društveni ugled i status profesije (16.09%), tehnička zastarelost opreme za rad
(3,16%), nepripremljenost za novinarski posao na digitalnim platformama (1,79%).
...Samo 1,92% novinara smatra da novinari u Srbiji veoma dobro poznaju etičke
principe profesije i da ih se pridržavaju.” Većina smatra da novinari u Srbiji ne
primenjuju principe novinarske etike zato što:
ih u najvećoj meri poznaju ali ih ne primenjuju dovoljno (45,38%),
niti ih poznaju niti ih se pridržavaju (29,23%) ili
ih poznaju ali ih skoro uopšte ne primenjuju (23,46%).69
3.10. Efikasna primena kodeksa za emitere
E. Nivo poverenja javnosti u medije
3.11. Javnost ispoljava visok nivo poverenja u medije
Istraživanja o poverenju građana u medije se rade retko i uglavnom uvek
ukazuju na nizak nivo poverenja koje mediji uživaju.
Prema rečima izvršne direktorke „Stratedžik marketinga“ Svetlane Logar, u
istražovanju iz 2008.godine, najviše poverenja građani imaju u televiziju, kojoj veruje
57 odsto ispitanika, devet odsto ima poverenje u štampu, a šest odsto u programe
radio stanica. Skoro 3/4 građana je uvereno da su mediji izloženi nekoj vrsti kontrole,
pre svega političkih partija i tajkuna, dok 18 odsto veruje da ne postoji kontrola
informacija.
67
Strategija razvoja sistema informisanja u Republici Srbiji do 2016. godine (2011). Dostupno na:
http://www.kultura.gov.rs/sites/default/files/documents/tekst-strategije.doc
68
http://www.uns.org.rs/Storage/Documents/2009/KODEKS/Kodeks%20novinara%20Srbije.pdf
69
Milivojević, S. (ur.) 2011. Profesija na raskršću – novinari na pragu informacionog društva.
Beograd: Centar za medije i medijska istraživanja
45
Iako je opšte poverenje u medije nisko, građani navode da veruju medijskim
kućama iz kojih su odlučili da se informišu. Najčešće navođeni mediji preko kojih se
informišu i u koje ospotanici imaju poverenja, su televizije RTS, B92 i „Pink“. Kao
glavni izvor informacija od štampanih medija najčešće se navodi list „Blic“ a potom
„Večernje novosti“.
Građani Srbije najčešće se informišu iz tri do četiri izvora i retko koriste samo
jedan izvor. “70
3.12. Mediji su osetljivi/obraćaju pažnju na to kako javnost
doživljava njihov rad
F. Bezbednost novinara
3.13. Novinari, medijsko osoblje i mediji mogu bezbedno da
obavljaju svoje profesionalne aktivnosti
3.14. Medijska praksa nije ugrožena klimom nesigurnosti
„Velike probleme sa kojima se suočavaju mediji u Srbiji primetile su i
međunarodne institucije. Tako je Rezolucijom Evropskog parlamenta o procesu
evropskih integracija Srbije B7-0021/2011 usvojenom 19. januara ove godine71,
izražena zabrinutost zbog pokušaja vlasti da kontrolišu rad medija i skrenuta pažnja
na koncentraciju vlasništva i manjak transparentnosti u vlasničkoj strukturi medija. I
učesnici godišnje Skupštine Evropske federacije novinara, koja je održana u junu ove
godine u Beogradu, konstatovali su da većina zaposlenih u medijima ima veoma male
plate i da su izloženi pritiscima iz različitih formalnih i neformalnih centara moći.
„Kako novinar može da bude slobodan, ako ne sme da pita kolika mu je plata?
Novinari u Srbiji su osiromašeni, poniženi, ućutkani i uplašeni“, jedna je od ocena
koje su se mogle čuti sa Skupštine Evropske federacije novinara.
Ovako opisan položaj u kom se nalaze novinari u Srbiji, dobro ilustruje nedavni
primer kada je jedna grupa novinara, čije izveštavanje nije bilo meri aktuelnog
uređivačkog koncepta, raspoređena na poslove pomoćnika novinara i pomoćnika
fotoreportera, za upola manju platu. Ko tu ponudu nije prihvatio, ostao je bez posla.
Ono što ovde posebno zabrinjava jeste činjenica da niko od novinara nije napisao
predstavku pod svojim imenom, niti je bilo ko pokrenuo postupak za zaštitu svojih
prava.“72
70
http://www.naslovi.net/2008-09-03/blic/malo-poverenje-gradjana-u-medije/806674
71
http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?type=MOTION&reference=B7-20110021&format=XML&language=EN
72
Izveštaj o pritiscima i kontroli medija u Srbiji, Vlada Republike Srbije-Savet za boprbu protiv
korupcije, septembar 2011.
46
Kategorija 4
Profesionalna obuka i podrška institucijama koje podupiru
slobodu izražavanja, pluralizam i raznovrsnost
A. Dostupnost profesionalne medijske obuke
4.1. Medijski radnici imaju pristup profesionalnoj obuci koja
odgovara njihovim potrebama
U Srbiji postoji veliki broj domaćih i inostranih aktera koji pružaju usluge
obrazovanja iz oblasti medija i novinarstva. Rasprostranjenost i raznolikost ponude
varira, kao i dominacija različitih aktera.
Kada su međunarodni akteri u pitanju, u ovom trenutku najzastupljeniji su
programi i višegodišnji projekti Evropske unije, OEBS-a i IREX-a, odnosno
američkog USAID-a. U ovoj oblasti, kroz podršku seminarima, radionicama i sl.
prisutni su takođe i Savet Evrope, UNICEF, UNDP, institucije, civilni i privatni
sektor Norveške, Velike Britanije, Danske, Holandije, Nemačke, Švajcarske, itd. Ovi
programi često se sprovode kroz međusobnu saradnju, direktnu saradnju sa nadležnim
institucijama Republike Srbije ili sa lokalnim profesionalnim udruženjima (UNS,
NUNS, ANEM, itd.)
Jedan od aktuelnih primera je dvogodišnji projekat Evropske komisije i
Ministarstva kulture RS “Podrška medijima u oblasti evrointegracija”, koji kroz IPA73
fondove finansira Evropska unija, a sprovodi britanski BBC World Trust. Namenjen
lokalnim, regionalnim i nacionalnim medijima u Srbiji, projekat, između ostalog
obuhvata obuku novinara za izveštavanje o temama evrointegracija, zasnovanu na
opsežnom istraživanju potreba medija u ovoj oblasti.74 BBC World Trust imao je i
značajnu ulogu u jačanju kapaciteta javnog medijskog servisa, Radio-televizije Srbije,
kao u osnivanju i vodjenju Evropskog centra za radio i televizijsko novinarstvo u
Beogradu, kroz koji je sproveden veliki broj profesionalnih obuka.75
Misija OEBS-a u Srbiji kroz svoje programe organizuje obuke za štampane i
elektronske medije o izveštavanju o kriminalu i policijskim istragama, ratnim
zločinima, ekonomiji, zaštiti životne sredine, slobodnom pristupu informacijama u
istraživačkom novinarstvu, borbi protiv korupcije.76
IREX kroz saradnju sa lokalnim partnerima (medijima, medijskim centrima i
profesionalnim udruženjima među kojima su Asocijacija nezavisnih elektronskih
medija, Lokal pres, Udruženje novinara Srbije, Nezavisno udruženje novinara Srbije,
Nezavisno društvo novinara Vojvodine,itd.) organizuje veliki broj raznovrsnih obuka
73
Instrument for pre-accession
http://ec.europa.eu/enlargement/pdf/serbia/ipa/2008/4-media_eu_integration_en.pdf
75
http://www.bbc.co.uk/worldservice/trust/whatwedo/where/europe/serbia/index.shtml
76
http://www.osce.org/sr/serbia/26532
74
47
za medijske profesionalce ili pruža finansijsku podršku seminarima i kursevima
lokalnih partnera (na primer, podrška UNS-ovoj “Školi web novinarstva”).
Na veb-sajtovima novinarskih udruženja i medijskih centara dostupne su
informacije o različitim seminarima, kursevima i stipendijama u zemlji i
inostranstvu.77 Veliki broj edukativnih projekata usmeren je i na ostvarivanje
profesionalnih kontakata novinara iz Srbije sa novinarima iz inostranstva.
Postoje i komercijalni novinarskih kursevi i seminari namenjeni mladima i
početnicima u oblasti medija. Takođe, medijska udruženja i centri organizuju različite
kraće seminare i predavanja na temu medijskog prava, izveštavanja o manjinama,
izveštavanja o deci, ekonomiji, istraživačkog novinarstva, itd.
Kada su u pitanju obrazovne potrebe medijskih profesionalaca, najnovija
istraživanja u vezi sa aktuelnim trendovima i novim medijima pokazuju da najveći
broj ispitanika (66.54%) smatra da je većini novinara potrebno značajno dodatno
obrazovanje, zatim da novinari uglavnom imaju odgovarajuća profesionalna znanja,
ali ne i tehnološka (12,69%) ili da novinari uglavnom imaju odgovarajuća tehnološka
znanja, ali ne i profesionalna (12,69%). Da većina novinara u Srbiji ima odgovarajuće
obrazovanje smatra samo 6,92% ispitanika.78
4.2.Menadžeri medija, uključujući i poslovne menadžere,
imaju pristup obuci koja odgovara njihovim potrebama
Većina organizacija i institucija navedenih u poglavlju koje se odnosi na
obuku novinara u velikoj meri angažovana je i na obukama menadžera medija.
Osnovni cilj ovakvih obuka je jačanje finansijske održivosti medija, a kursevi
obuhvataju projektnni menadžment, marketing, finansijsko poslovanje, strateško
planiranje i slično. Poslovna udruženja, poput Asocijacije medija, ili same medijske
kuće takođe pružaju ovakvu vrstu obuke.
Pored standardnih tema i opšte ciljne grupe menadžera, povremeno su
dostupni i programi namenjeni “manjinama” u medijskoj industriji – na primer IREXova letnja škola za žene menadžere u medijima.
4.3. Obuka omogućava medijskim profesionalcima da
razumeju demokratiju i razvoj
Većinom treninga namenjenih medijskim profesionalcima - ukoliko nisu bili
usmereni na savladavanje tehničkih/produkcijskih veština – u poslednje dve decenije
dominirale su teme demokratizacije i razvoja medija.
U poslednjih nekoliko godina u smislu sadržaja, primetno je blago i postepeno
preusmeravanje od obuke tipične za tranzicione sisteme (teme nezavisnog
novinarstva, medija kao čuvara demokratije i sl.) ka temama novih medija i digitalnog
izveštavanja.
77
78
http://www.mc.rs/kursevi-stipendije-seminari.1369.html
http://www.fpn.bg.ac.rs/2011/07/14/profesija-na-raskrscu/
48
B. Dostupnost akademskih kurseva o medijskoj praksi
4.4. Akademski kursevi dostupni su širokom spektru
studenata
Prema istraživanju Instituta društvenih nauka u Beogradu o univerzitetskom
obrazovanju novinara sprovedenom školske 2006-2007. godine u Srbiji je u to vreme
ukupno 1700 studenata studiralo novinarstvo u šest gradova na devet fakulteta.
“Od postojećih devet nastavnih programa, osam su programi osnovnih
akademskih studija, a jedan osnovnih strukovnih studija. Osnovne akademske studije
novinarstva ostvaruju se na četiri državna fakulteta (Fakultet političkih nauka u
Beogradu, Filozofski fakultet u Novom Sadu, Filozofski fakultet u Nišu i Filozofski
fakultet u Kosovskoj Mitrovici) i na četiri privatna (Fakultet humanističkih nauka u
Novom Pazaru, Fakultet za kulturu i medije u Beogradu - Megatrend univerzitet,
Fakultet za medije i komunikacije - Singidunum univerzitet u Beogradu i Akademija
lepih umetnosti u Beogradu). Fakultet humanističkih nauka u Novom Pazaru jedini
ima dislocirana odeljenja, i to u Beogradu, Nišu i Subotici. Jedini program osnovnih
strukovnih studija novinarstva postoji na državnom Fakultetu sporta i fizičkog
vaspitanja u Beogradu i odnosi se na sportsko novinarstvo. Ni na jednom fakultetu ne
postoje specijalističke studije novinarstva. Osim toga, nijedan fakultet ne nudi
novinarski modul koji bi mogli da pohađaju studenti drugih osim matičnog fakulteta
ili svršeni studenti drugih fakulteta. U jednom istraživanju većina anketiranih
urednika smatrala je da bi najbolja varijanta studija novinarstva bila stručna obuka
nakon završenih raznih fakulteta.”79
U skladu sa transformacijom visokoškolskog obrazovanja prema principima
Bolonjske deklaracije, na Fakultetu političkih nauka Univerziteta u Beogradu postoje
i dva master programa, novinarstvo i komunikologija, koji pružaju studentima
mogućnost sticanja master diploma iz ovih disciplina. Takodje, omogućavaju
studentima da utiču na vlastiti obrazovni profil kombinacijom izbornih kurseva.
Novinarska znanja i specijalizaciju studenti stiču i kroz obaveznu praksu koja može
da se obavlja u većini velikih medijskih kuća sa kojima Fakultet ima ugovor o
saradnji. Takođe, studenti novinarstva proizvode mesečnik “Politikolog”, proizvode
dnevnu polučasovnu emisiju “Slušaonica 6”, koja se emituje na gradskoj radio stanici
Studio B, kao i polučasovnu TV emisiju “Javna odbrana”, koja se subotom emituje na
javnoj gradskoj televiziji Studio B.
Iako je u odnosu na raniji period porastao broj studijskih programa
novinarstva (2001. godine, na primer, novinarstvo se moglo studirati samo na
Fakultetu političkih nauka u Beogradu), autori istraživanja „Univerzitetsko
obrazovanje novinara” tvrde da to “nije donelo poboljšanje kvaliteta univerzitetskih
studija novinarstva, već da je dobijeno puno sličnog programa, a da nisu popravljene
ranije prisutne slabosti. Preporuka istraživača koja se tiče velikog broja studija
79
Rezultati istraživanja „Univerzitetsko obrazovanje novinara”, dostupno na:
http://www.mc.rs/code/navigate.aspx?Id=905
49
novinarstva, jeste da je neophodna diverzifikacija obrazovne ponude, odnosno jasno
formulisanje ciljeva i specifičnih karakteristika pojedinačnih obrazovnih programa. U
istraživanju je istaknuto da su u većini programa zadržane ranije slabosti novinarskog
obrazovanja, mali broj stručnih predmeta, nizak udeo praktične nastave, odsustvo
specijalizacije za različite vrste medija, nedostatak tehničke opreme, velike studentske
grupe, neodgovarajući nastavni kadar, tradicionalne metode nastave.
U velikoj meri se razlikuju i teorijski kursevi koji se odnose na medije i
komunikaciju. Svi fakulteti obrazuju univerzalnog novinara, spremnog da radi u svim
tipovima medija na jednostavnim poslovima. Mogućnosti za praktičnu novinarsku
specijalizaciju su male. Uslovi i metode ostvarivanja ove nastave su problematični u
prostornim, kadrovskim, tehničkim aspektima. Osim FPN i Filozofskog fakulteta u
Novom Sadu, fakulteti ne raspolažu potrebnom opremom za izvođenje praktične
nastave iz radio i TV novinarstva.80
4.5. Akademski kursevi pružaju studentima veštine i
znanja u vezi sa demokratskim razvojem
Novinarstvo u Srbiji godinama je izučavano jedino u okviru nastave Fakulteta
političkih nauka u Beogradu, što samo po sebi u velikoj meri ukazuje na kontekst i
dominantne teme kurikuluma novinarskih studija. Studenti novinarstva, između
ostalog, izučavaju političke teorije i istoriju, političku ekonomiju, političke sisteme,
medijske sisteme, medijsku etiku, filozofiju, psihologiju, sociologiju, međunarodne
odnose, teoriju kulture, političku antropologiju, javno mnjenje, komunikologiju, itd.
U tom smislu, kao što je navedeno u prethodnom poglavlju, ne može se
osporiti dostupnost veština i znanja u vezi sa temama demokratskog razvoja, već pre
nedovoljna zastupljenost praktičnih novinarskih veština.
C. Prisutnost sindikalnih organizacija i profesionalnih udruženja
Novinarska i ostale zajednice medijskih profesionalaca organizovane su u
nekoliko profesionalnih udruženja koja se uglavnom samofinansiraju iz sopstvenih
sredstava (članarine) i donacija. „Osnovna funkcija tih udruženja je promovisanje
slobodnog i nezavisnog novinarstva i pluralizma, kao i unapređenje profesionalnih i
etičkih standarda u oblasti novinarstva i medija uopšte, zaštita prava i interesa
novinara, kao i zaštita javnosti od medijskih zloupotreba i promovisanje etički
odgovornog novinarstva. Takođe, jedna od važnih uloga tih udruženja je i pozitivan
uticaj na sva bitna pitanja iz oblasti javnog informisanja, kao i na proces određivanja
strateške politike države u oblasti razvoja sistema javnog informisanja, odnosno
donošenja propisa iz te oblasti.”81
80
Ibid
Strategija razvoja sistema informisanja u Republici Srbiji do 2016. godine (2011). Dostupno na:
http://www.kultura.gov.rs/sites/default/files/documents/tekst-strategije.doc
81
50
4.6. Medijski radnici imaju pravo da postanu članovi
nezavisnih sindikata i koriste to pravo
Prema zakonima Republike Srbije medijski radnici imaju pravo da postanu
članovi nezavisnih sindikata, ali praksa pokazuje da to pravo ne koriste u dovoljnoj
meri niti na adekvatan način. Istraživanje “Profesija na raskršću novinarstvo na pragu
informacionog društva”, koje je sprovedeno 2010-2011. godine, pokazuje da je samo
trećina novinarske populacije (33,08%) u članstvu nekog sindikata, dok dve trećine
ispitanika nisu članovi sindikata (65,77%).82 To, između ostalog, ukazuje i na
nedovoljnu snagu sindikalnih udruženja u ostvarivanju prava i zaštiti profesije i
radnika.
Sindikat novinara Srbije osnovan je 2003, ima tridesetak podružnica u Srbiji i
članstvo u svim većim medijima u Beogradu. Od 2005. godine član je Evropske
federacije novinara. Prema statutu novinari mogu da osnivaju podružnice u
redakcijama ili da se direktno učlane u centralu sindikata. Pored novinara (u stalnom
radnom odnosu, slobodnih novinara ili privremeno nezaposlenih) u članstvu sindikata
sa profesionalnim novinarima izjednačeni su i svi drugi medijski radnici
(fotoreporteri, reditelji, snimatelji, tonci, montažeri, itd.) Kao svoje glavne ciljeve
Sindikat novinara Srbije ističe pripremu granskih kolektivnih ugovora kod poslodavca
za novinare i medijske radnike i pravnu zaštitu svojih članova. Statutom je predviđena
neposredna i bliska saradnja sa profesionalnim novinarskim udruženjima, naročito po
pitanju priprema za ostvarivanje kolektivnog ugovora, profesionalne i socijalne zaštite
novinara i zajedničkim nastupima prema vlasnicima medija, državnim institucijama i
drugim sindikalnim udruženjima.83
U Srbiji takođe postoji više sindikalnih udruženja koja okupljaju radnike
različitih delatnosti i novinari takođe mogu biti članovi tih sindikata (Sindikat
Nezavisnost, itd.). Značajnu ukogu u afirmaciji profesije imaju i stručna novinarska i
medijska udruženja. Mešu njnima najaktivnija su tri uduženja novinara (NUNS, UNS,
NNDV) i tri medijska udruženja (ANEM, Lokal Press i Asocijacija medija).
Udruženje novinara Srbije (UNS) osnovano je 1881. godine kao Srpsko
novinsko društvo i jedno je od najstarijih profesionalnih novinarskih udruženja u
svetu, a u njegovom sastavu su i Društvo novinara Vojvodine i Društvo novinara
Kosova i Metohije. UNS je od 2003. član Međunarodne federacije novinara. Kao
osnovne ciljeve svog udruženja UNS ističe unapređenje srpskog novinarstva, odbranu
slobode misli i izražavanja, zaštitu novinara i interesa profesije, jačanje novinarske
solidarnosti i pomoć ugroženim novinarima. 84
Nezavisno udruženje novinara Srbije (NUNS) osnovano je 1994. godine kada
je veliki broj novinara napustio UNS protiveći se uticaju tadašnjeg režima i državne
politike na profesiju. Inicijatori su bili članovi Upravnog odbora Fonda solidarnosti i
predstavnici tridesetak redakcija širom Srbije, mahom okupljenih u Sindikatu
„Nezavisnost“, među kojima je bilo mnogo onih koji su napustili UNS. NUNS kao
osnovne ciljeve svog udruženja ističe slobodno novinarstvo i pluralističke medije,
82
http://www.fpn.bg.ac.rs/2011/07/14/profesija-na-raskrscu/
http://www.sinos.rs/o_nama.html
84
http://www.uns.org.rs
83
51
unapređivanje profesionalnih i etičkih standarda, zaštitu prava i interesa novinara
(medijskih profesionalaca), uključujući sindikalnu i pravnu zaštitu, međusobnu
saradnju novinara i novinarskih organizacija u zemlji i inostranstvu.85 NUNS je član
Međunarodne federacije novinara i Evropske federacije novinara.
Nezavisno društvo novinara Vojvodine (NDNV) je osnovano 1990. godine, a
prema statutu misija udruženja je postizanje, negovanje i razvijanje slobodnog,
objektivnog i profesionalnog novinarstva, zalaganje za zaštitu prava i interesa
novinara, kao i zalaganje za vrednosti građanskog društva.
Takođe, pored novinarskih udruženja, pitanjima zaštite interesa profesije i
slobode izražavanja aktivno se bave i udruženja koja okupljaju medijske kompanije i
preduzeća, poput Asocijacije nezavisnih elektronskih medija, Lokal presa i
Asocijacije medija.
Novinarska i medijska udruženja izuzetno su vidljiva kada je u pitanju
aktivizam u cilju odbrane profesije i slobode medija, ali je novinarska/medijska
zajednica u Srbiji i dalje u velikoj meri razjedinjena, a ugled profesije i u društvu i
unutar same profesije je izuzetno mali.
4.7. Sindikati i profesionalna udruženja zastupaju i
lobiraju za interese profesije
Dominantno obeležje medijskih strukovnih i profesionalnih udruženja u Srbiji
do nedavno su bila neslaganja i međusobne razmirice. Tokom devedesetih godina,
novinari koji nisu odobravali politiku tadašnjeg nedemokratskog režima i nisu se
slagali sa načinom izveštavanja pro-režimskih medija napustili su Udruženje novinara
Srbije (UNS) i osnovali Nezavisno udruženje novinara Srbije (NUNS). Slična
situacija odigravala se i na regionalnom i lokalnom nivou (na primer, formirano je
Nezavisno društvo novinara Vojvodine, Asocijacija nezavisnih elektronskih medija,
Lokal pres, itd.). Tokom devedesetih u medijskoj zajednici Srbije postepeno su se
oformila dva suprotstavljena bloka – sa jedne strane, mediji i novinari koji su bili pod
direktnom kontrolom vlasti i velikim uticajem političke cenzure i, sa druge strane,
mediji i udruženja nezavisni od tadašnjeg nedemokratskog režima.
O odnosima dva udruženja u doba devedesetih postoje razna svedočenja:
“UNS je onemogućavao i korišćenje povlastica na železnici i u avio-saobraćaju koje
su novinari uživali na službenim putovanjima. Veoma često su ometali i dobijanje
novinarskih akreditiva u državnim institucijama. U ovome su imali punu podršku
vlasti… Svaki naš član, ako je želeo da uplati doprinos za zdravstveno i penziono,
morao je na zahtevu pored pečata NUNS-a da dobije i pečat UNS-a i potpis njihovog
predsednika ili sekretara kao svojevrsnih državnih službenika. Slično iskustvu u
mnogim evropskim zemljama, Statutom NUNS-a bilo je dozvoljeno dvojno članstvo,
za razliku od propisa UNS-a gde je NUNS bio nepoželjan. Događalo se da su „u
tajnosti“ odande dolazili novinari, najčešće samo zbog toga da bi, ako ikako mogu,
85
www.nuns.rs
52
dobili i člansku kartu Međunarodne federacije novinara (IFJ) koja je u svetu izuzetno
cenjena. Ili obrnuto: ostajalo se u UNS samo zbog zdravstvenog i penzionog.”86
Iako se nakon 2000. godine medijska scena Srbije značajno izmenila i više
nije moguće praviti ovakvu paralelu i podelu na “zavisne” i “nezavisne” nejedinstvo i
razdor unutar medijske zajednice - u velikoj meri kao posledica ideološke
zaostavštine devedesetih, činjenice da nikada nije izvršena lustracija, ali i usled
nerešenih imovinsko-pravnih pitanja između dva najveća novinarska udruženja u
zemlji - doveli su do postepenog slabljenja borbe za profesiju u celini i urušavanja
reprezentativnosti i kredibiliteta udruženja (veliki broj novinara nije član nijednog
strukovnog udruženja).
Razjedinjenost novinarske zajednice slabi poziciju novinara u celini i u odnosu
na političke strukture i u odnosu na vlasnike medija/poslodavce. Ova razjedinjenost i
međusobni sukobi značajno utiču na loš ekonomski i društveni položaja novinara u
Srbiji. Prvi korak ka ujedinjavanju novinarske zajednice načinjen je 2006. godine
usvajanjem zajedničkog Novinarskog kodeksa. Takodje, formiranjem udruženja
poslodavaca (Asocijacija medija) došlo je do većeg zbližavanja novinarskih udruženja
naspram interesa medijske industrije. Ujedinjavanje usled zaštite interesa profesije u
najvećoj meri pokazalo se prilikom izrade Medijske strategije, kada je pet
profesionalnih udruženja (Nezavisno udruženje novinara Srbije, Udruženje novinara
Srbije, Nezavisno društvo novinara Vojvodine, Asocijacija nezavisnih elektronskih
medija, Lokal pres) tokom javne debate 2010-2011. istupilo sa zajedničkim stavovima
u odnosu na predstavnike vlasti.87
D. Prisutnost organizacija civilnog društva
4.8. Organizacije civilnog društva vrše sistematski
monitoring medija
86
Logar,S (2009). Petnaest godina Nezavisnog udruženja novinara Srbije. Dostupno na:
http://www.nuns.rs/onunsu/15godina.jsp
87
“Mediji su u Srbiji u središtu političkih sukoba dvadeset godina, a poslednjih deset su i objekat
prilično komplikovane tranzicije. Nikada za sve to vreme nije se o njima vodila ovako iscrpna javna
rasprava. Medijska udruženja, zaposleni u medijima, istraživači, aktivisti nevladinih organizacija
dolazili su redovno i u velikom broju na svih pet okruglih stolova organizovanih u septembru. Bilo je
upadljivo više onih koji su zainteresovani za sudbinu medija nego onih kojima je medijska politika
posao. Iz nedelje u nedelju, diskutovali su, predlagali, nastojali da doprinesu formulisanju zajedničkih
stavova. Predstavnici medija nikada nisu jasnije i jedinstvenije nastupali ni u jednoj akciji kojom se
regulišu odnosi u medijima. Sav taj kapital ne bi trebalo da ostane neiskorišćen. Sposobnost da se
različita medijska udruženja samostalno organizuju i dogovore o jedinstvenom nastupu ogromna je
dobit od ove javne rasprave. “ S. Milivojevic (2010) Strategija, Studija, Sažetak u Monitoring medijske
scene u Srbiji IV,
http://www.anem.rs/sr/aktivnostiAnema/monitoring/story/11547/%C4%8CETVRTA+MONITORING
+PUBLIKACIJA+ANEMA.html
53
Monitoring medija često se sprovodi u okviru kratkoročnih projekata, najčešće
povodom parlamentarnih ili predsedničkih izbora88, ali ne može se reći da postoji
kontinuiran i sistematski monitoring medija od strane organizacija civilnog društva.
Beogradski Medija centar je jedno vreme, naročito u periodu posle demokratskih
promena 2000, imao aktivni medija monitoring. Međutim, s obzirom na to da takve
aktivnosti u velikoj meri zavise od finansijskih mogućnosti, najsveobuhvatnije baze
podataka i analize dostupne su jedino na komercijalnoj osnovi.89
U poslednje dve i po godine sistematski monitoring obavlja se u okviru
projekta “Monitoring medija i medijske scene u Srbiji”, koji sprovodi Asocijacija
nezavisnih elektronskih medija (ANEM) uz podršku IREX-a. To nije klasičan
monitoring medija, već pre svega pravni monitoring, čiji je cilj da se kroz monitoring
sektora doprinese medijskim reformama i stvaranju adekvatnog regulatornog okvira, a
bavi se pravnim analizama svih aktuelnih dešavanja u medijskom sektoru Srbije,
nedostataka postojeće regulative i drugih problema koji utiču na položaj medija. 90
4.9. Organizacije civilnog društva direktno su uključene i
aktivne u vezi sa pitanjima slobode izražavanja
Iako nisu dostupni precizni statistički podaci o broju organizacija civilnog
društva koje se direktno vezuju za aktivizam u vezi sa slobodom izražavanja, prema
nedavno sprovedenom istraživanju o stanju u sektoru civilnog društva, od ukupno oko
15.600 organizacija civilnog društva u Srbiji više od petine (23%) navelo je kao svoju
primarnu delatnost kulturu, medije i rekreaciju.91
Kada govorimo o aktivizmu u vezi sa pitanjima slobode izražavanja u Srbiji je
najuočljivija delatnost profesionalnih novinarskih i medijskih udruženja, poput
Nezavisnog udruženja novinara Srbije (NUNS), Udruženja novinara Srbije (UNS) i
Asocijacije elektronskih medija (ANEM). Ova udruženja aktivna su na
konferencijama i skupovima posvećenim pitanjima slobode izražavanja, kao učesnici
ili organizatori. Takođe, česta su njihova saopštenja i akcije povodom incidenata u
kojima je ugrožena bezbednost medijskih profesionalaca ili sloboda izražavanja i
pravo na informisanje, kao i povodom određenih zakonskih rešenja ili postupaka
sudstva i vlasti. Jedan od primera bila je snažna reakcija javnosti na amandmane na
Zakon o informisanju usvojene 2009. godine, pokrenuta pre svega inicijativama
profesionanih udruženja
.
Izrada Medijske strategije, koja je je bila inicirana od strane Ministarstva
kulture kao projekat saradnje nadležnih institucija sa civilnim i privatnim sektorom u
88
Jedan od takvih primera je istraživanje „Mediji u predsedničkim izborima u Srbiji“ koje je realizovao
istraživački tim NUNS-a i Medija centra. Dostupno na:
http://www.mc.rs/upload/documents/istrazivanje/Finalni_Monitoring_predizbornog_izvestavanja_Parla
mentarni_izbori_2008.pdf
89
Jedan od primera je i medijski arhiv Ebart koji ima sospstvenu bazu medijskog istraživanja od 2003.
i na komercijalnoj osnovi, između ostalog, vrši medijske analize i monitoring.
90
www.anem.org.rs
91
http://www.mc.rs/upload/documents/saopstenja_izvestaji/2011/102011-OCD-2011-Gradjanskeinicijative.ppt#926,2,Slide 2
54
definisanju strateških prioriteta u razvoju medija u Srbiji, uprkos određenim
manjkavostima celog procesa i načina na koji je sproveden, pojačala je uticaj civilnog
sektora (ali pre svega profesionalnih udruženja) na donošenje političkih odluka
izraženih u tekstu koji je kasnije usvojila Vlada.92
U Srbiji postoji veliki broj aktivnosti i inicijativa usmerenih na podizanje
svesti stručne i šire javnosti o pitanjima slobode medija i izražavanja. Česte su
konferencije, skupovi, paneli, radionice i sl. koje su posvećene ovim temama.
Beograd je, između ostalog, 2008. godine bio domaćin Svetskog kongresa
Međunarodnog pres instituta (IPI)93, a 2011. godine Evropskog dijaloga o upravljanju
Internetom (EuroDIG)94.
Pored već pomenutih profesionalnih udruženja i akademske zajednice
(Fakultet političkih nauka Univerziteta u Beogradu i dr.) u Srbiji su po ovom pitanju
aktivni i SEEMO, Fond za otvoreno društvo, Komitet pravnika za ljudska prava,
Centar za kulturnu dekontaminaciju i dr.
Česta je, u ovom kontekstu, i saradnja organizacija civilnog društva sa međunarodnim
organizacijama, poput OEBS-a, Saveta Evrope ili Evropske unije, ali sve više i sa
nadležnim državnim institucijama Republike Srbije.
4.10. Organizacije civilnog društva pomažu zajednicama
da imaju pristup informacijama i da se njihov glas čuje
U Srbiji je, kroz domaće zakonodavstvo i preuzete međunarodne obaveze (a
pre svega Okvirnu konvenciju o zaštiti nacionalnih manjina Saveta Evrope i Evropsku
povelju o manjinskim i regionalnim jezicima) veoma razvijena institucionalna zaštita
slobode informisanja i izražavanja na jezicima nacionalnih manjina. Javni servis RTV
Vojvodina emituje program na jezicima nacionalnih manjiina, a država na
republičkom, pokrajinskom i lokalnom nivou, putem javnih konkursa, sufinansira
projekte iz oblasti informisanja na jezicima nacionalnih manjina.95
Od ostalih projekata, prisutni su projekti koji podrazumevaju obuku i stručna
usavršavanja medijskih radnika u manjinskim redakcijama, pre svega Roma. Takođe,
u poslednjih nekoliko godina izuzetno je izražen aktivizam organizacija civilnog
društva po pitanju zaštite prava (uključujući i slobodu izražavanja) LGBT populacije,
kao i prava osoba sa invaliditetom.96
92
Dokument Strategija razvoja sistema informisanja u Republici Srbiji do 2016. godine usvojen je
2011. nakon dvogodišnjeg procesa izrade.
93
Vidi: http://www.mc.rs/code/navigate.aspx?Id=1363
94
Vidi: Messages from Belgrade. www.eurodig.org
95
Vidi: http://www.kultura.gov.rs/contest
96
Konkursi Ministarstva kulture RS iz oblasti informisanja takođe su namenjeni i ovim zajednicama.
55
Kategorija 5
Infrastrukturni kapaciteti adekvatni za postojanje
nezavisnih i pluralističkih medija
Za ostvarivanje prava na informisanje i slobodu izražavanja veoma je važno
kakva je informaciono-komunikaciona infrastruktura na raspolaganju medijima i
građanima i da li su oni u dovoljnoj meri osposobljeni da je koriste. Ovim
indikatorima ispituje se dostupnost i upotreba tehnoloških resursa od strane medija,
kao i rasprostranjenost štampe, radija, televizije i informaciono-komunikacionih
tehnologija.
A. Dostupnost i upotreba tehnoloških resursa od strane medija
5.1. Medijske kuće imaju pristup modernoj tehničkoj
opremi za prikupljanje, produkciju i distribuciju vesti
Okvir i osnovne strateške smernice za uvođenje digitalnog i gašenje analognog
radijskog i televizijskog programa date su Strategijom za prelazak sa analognog na
digitalno emitovanje, kojom je kao datum potpunog prelaska na digitalno zemaljsko
emitovanje televizijskog programa u Republici Srbiji Vlada najpre odredila 4. april
2012. godine. Međutim, sudeći po aktuelnom tempu sprovođenja aktivnosti
predviđenih strategijom, kao i imajući u vidu iskustva nekih drugih zemlja, nije
mnogo verovatno da će se proces digitalizacije okončati u predviđenom roku.
Prema izjavi Jasne Matić, državne sekretarke za Digitalnu agendu:
„Strategijom je predviđeno da se prelazak sa analognog na digitalno emitovanje izvrši
u jednom danu i to 04.04.2012. godine. To rešenje je predviđeno jer u trenutku
usvajanja strategije nisu postojale slobodne frekvence koje bi omogućile postepenfazni prelazak na digitalni signal, koji je inače uobičajen i mnogo bolji izbor. U
međuvremenu su neke frekvence oslobođene i mi upravo radimo na reviziji strategije,
kako bi se predvideo fazni prelazak sa analogne na digitalnu TV. Pilot emitovanje
digitalnog signala počeće već u toku zime, a datum konačnog isključivanja analognog
signala će se pomeriti unazad. Takođe, kako sada stvari stoje, datum naveden u
strategiji – 4. april, biće usred predizborne kampanje u Republici Srbiji, što je razlog
više da se u tom trenutku ne isključi analogni signal. Radovi na rekonstrukciji
predajničkih mesta teku, a stigla je takođe i predajnička oprema, finansirana
bespovratnim sredstvima EU kroz IPA projekat. Napominjem da su naši susedi u
međuvremenu odložili svoje datume za prelazak na digitalnu TV, tako da nema
razloga za zabrinutost da će promena našeg plana dovesti do smetnji u našem etru”. 97
Takođe, ostaje da se vidi da li će brojni manji lokalni i regionalni mediji imati
kapacitete da se na adekvatan način uključe u savremene tokove, ili će digitalizacija
97
http://eizbori.com/jasna-matic-izbori-su-razlog-vise-da-se-ukidanje-analognog-tv-signala-odlozi/
56
samo dodatno produbiti „digitalni jaz“. U Strategiji razvoja sistema informisanja u
Republici Srbiji do 2016. godine predviđa se da će digitalizacija TV sistema u Srbiji
kroz multuplekse dovesti do ponude više kanala za distribuciju na nacionalnom nivou,
a manjeg broj kanala na lokalnom nivou, kao i da će digitalni sistem distribucije
podstaći centralizaciju na regionalnom nivou umrežavanjem ili zajedničkim
korišćenjem prenosnih kanala.98
U Srbiji postoje znatne razlike u pogledu dostupnosti i upotrebe tehnoloških
resursa od strane medija, a pre svega ukoliko se porede nacionalni sa lokalnim
medijima. Sa jedne strane imamo primere velikih multinacionalnih kompanija koje
poseduju najsavremeniju tehničku opremu (poput, na primer, Blica i njegove
integrisane redakcije kao prve takve vrste u regionu99), a sa druge primere medija u
kojima novinari još uvek koriste stare Olimpija mašine za kucanje.100 Međutim,
uprkos pojedinačnim razlikama, može se reći je opšta dostupnost i upotreba
tehnoloških resursa na zadovoljavajućem nivou koji se možda ne može u celini
smatrati visoko-tehnološkim, ali svakako ne ni zaostalim u odnosu na evropski
prosek.
Na tržištu distribucije medijskih sadržaja u Srbiji je registrovano 80 operatora,
od kojih 74 pružaju uslugu preko kablovske distributivne mreže, koje uključuju i
analognu i digitalnu KDS, 3 pružaju preko javne fiksne telefonske mreže – IPTV i 3
preko satelitske distributivne mreže (DTH).101 Broj pretplatnika usluge distribucije
medijskih sadržaja konstantno raste, pa u 2010. godini iznosi oko 1,2 miliona, što je
za 15% više u poređenju sa 2009. godinom. Prosečna godišnja stopa rasta broja
pretplatnika usluge distribucije medijskih sadržaja u periodu 2004-2010. iznosi oko
20%. Penetracija iznosi 16,6%, odnosno 49,5% mereno brojem domaćinstava.
Najveći broj pretplatnika (76%) je u 2010. godini koristio usluge distribucije
medijskih sadržaja preko kablovske distributivne mreže, pri čemu broj IPTV i DTH
pretplatnika raste.102
Internet priključak poseduje 41, 2% domaćinstava, a zastupljenost je najveća u
Beogradu (51.6%), zatim u Vojvodini (42%) i najmanje u centralnoj Srbiji (36,3%).
31% domaćinstava u Srbiji ima širokopojasnu (broadband) konekciju, što predstavlja
povećanje od 3, 4% u odnosu na 2010. i od 8,1% u odnosu na 2009. godinu. Primetne
su znatne razlike u zastupljenosti u odnosu na imovinsko stanje (širokopojasni pristup
ima 71,1% domaćinstava koja imaju mesečni prihod veći od 600 EUR, naspram 18%
u domaćinstvima s prihodom do 300 EUR), geografsku zastupljenost (Beograd –
43,4%, Vojvodina - 28,8%, Centralna Srbija (26,5%), kao i razlike između urbanih
(41,2%) i ruralnih sredina (16,4%).103
Zastupljenost interneta u preduzećima u sektoru koji obuhvata
kinematografske i video aktivnosti, radio i TV aktivnosti je 100%, i pored bankarskog
98
Strategija razvoja sistema informisanja u Republici Srbiji do 2016. godine (2011). Dostupno na:
http://www.kultura.gov.rs/sites/default/files/documents/tekst-strategije.doc
99
http://www.blic.rs/Vesti/Drustvo/215153/Prva-integrisana-redakcija-u-regionu
100
Milivojević, S. (ur.) 2011. Profesija na raskršću – novinari na pragu informacionog društva.
Beograd: Centar za medije i medijska istraživanja
101
Ibid
102
Ibid
103
Republički zavod za statistiku. Upotreba informaciono-komunikacionih tehnologija u Republici
Srbiji, 2011. Dostupno na: www.stat.gov.rs
57
sektora, najveća je Srbiji (ukupna zastupljenost interneta u preduzećima je 96,8%).104
U ovom sektoru sopstvenu internet stranicu ima 73% preduzeća.105
Svi vodeći mediji imaju svoje internet portale, koriste različite platforme pri
izveštavanju i karakteriše ih sve učestalija pojava interaktivnosti i uključivanja
građana kao aktivnih aktera u proces informisanja – u vidu komentara, foruma,
anketa, blogova, sadržaja proizvedenih od strane gledalaca i sl.
Tehnološki aspekt ne smatra se problematičnim u kontekstu slobode medija i
dostupnosti informacija u Srbiji, o čemu svedoči i percepcija same novinarske
zajednice. Prema nedavno sprovedenom istraživanju o novinarstvu u informacionom
društvu, po oceni novinara najveći problemi medija u Srbiji u ovom trenutku su
nekvalitetno novinarstvo, dominacija senzacionalizma i tabloidnog novinarstva
(22,13%), jak politički pritisak i odsustvo medijske autonomije (20,59%), dok samo
mali deo ispitanika smatra da je to tehnička zaostalost (4,34%).106 Prema istom
istraživanju, do potrebnih informacija novinari u Srbiji najčešće dolaze preko
interneta, koristeći pri tom najviše zvanične izvore (26,32%), vesti globalnih
medijskih kuća (21,51%) i sajt Google news (16,13%), dok nešto manji broj
ispitanika kao izvor informacija koristi društvene mreže (9.27%), audiovizuelne
sadržaje koje kreiraju sami korisnici (7.89%), blogove (7.55%) i agregatore sadržaja
(6.52%).107 Istraživanja ukazuju na pojavu da blogovi i društvene mreže sve više
postaju izvor informisanja, naročito kada su u pitanju lokalne vesti koje nisu
zastupljene u medijima sa nacionalnom pokrivenošću.108
“Pored radija i televizije, kao tradicionalnih elektronskih javnih glasila, u
Republici Srbiji je u poslednjoj deceniji povećan broj sredstava javnog informisanja
koja svoj medijski sadržaj emituju posredstvom Interneta. Primetan je nedostatak
propisa kojima se uređuje ta oblast. Statistički pregled internet medijskih izdanja u
odnosu na teritorijalnu pokrivenost i strukturu kapitala pokazuje da je 2010. godine
bilo 90 internet izdanja javnih glasila i da su sva bila u privatnom vlasništvu”109
Takodje, nedavno objavljeni izveštaj o digitalnim medijima u Srbiji ukazuje
na to da se “tehnički kapaciteti srpskih medija poboljšavaju iz godine u godinu, a
tehnologija je sada efikasna i moderna. Međutim, u okolnostima u kojima mediji
funkcionišu sa malim prihodima/obrtom, investiranje u tehnologiju odvraća
dragocene resurse od ulaganja u kvalitet programa, odolevanja pritiscima PR agencija,
poboljšanja manjinskog i istraživačkog izveštavanja…Investiranje u novu opremu nije
104
Republički zavod za statistuku. Upotreba informaciono-komunikacionih tehnologija u Republici
Srbiji, 2010. Dostupno na: www.stat.gov.rs
105
Republička agencija za elektronske komunikacije. Pregled tržišta telekomunikacija u Republici
Srbiji u 2010. godini (2011). Dostupno na:
http://www.ratel.rs/upload/documents/Pregled_trzista/Ratel%20Pregled%20trzista%202010.pdf
106
Milivojević, S. (ur.) 2011. Profesija na raskršću – novinari na pragu informacionog društva.
Beograd: Centar za medije i medijska istraživanja
107
Ibid
108
U IREX-ovim Indikatorima medijske održivosti za 2011. godinu navode se primeri bloga 016
Leskovac koji informiše javnost o gradskim dešavanjima, Aleksandrovac.net-a, i Južnih vesti koje
privlače 30% svojih čitalaca putem Fejsbuka. Vidi: IREX Media Sustainability Index – Serbia 2011,
123. str. Dostupno na: http://www.irex.org/sites/default/files/EE_MSI_2011_Serbia.pdf
109
Strategija razvoja sistema informisanja u Republici Srbiji do 2016. godine (2011). Dostupno na:
http://www.kultura.gov.rs/sites/default/files/documents/tekst-strategije.doc
58
nužno dovelo do razumevanja nove prirode medija…Sve u svemu, mediji u Srbiji
nisu razvili adekvatne profesionalne standarde koji odgovaraju novom tehnološkom
okruženju…Sa druge strane i čitaoci treba da razviju nove veštine u razdvajanju
instinitih od neistinith informacija”110
B. Štampa, radio i televizija, Internet
Prema Strategiji razvoja sistema informisanja u Republici Srbiji procenat
onih koji su upućeni na prijem televizijskih signala putem spoljašnje antene jednak je
prosečnom zemaljskom prijemu u Evropskoj uniji i iznosi 57%. Kablovski
distribucioni sistemi postoje u 34% domaćinstava, satelitski prijem u obliku DTH u
8%, dok približno 1% domaćinstava koristi IPTV. Radio-program se prenosi u
analognom obliku, sa izuzetkom eksperimentalnog emitovanja u okviru multipleksa,
koji je sada u nadležnosti JP „Emisiona tehnika i veze”.111
Kablovski distribucioni sistemi vrše ili analogno emitovanje, ili digitalno u
standardu DVB-C (razvijen 1994. godine). Tržište kablovske distribucije televizijskih
programa nije u potpunosti regulisano. Podnet je 151 zahtev za izdavanje dozvole za
emitovanje televizijskih programa u okviru kablovskih distributivnih sistema, od kojih
86 ima dozvolu i za zemaljsko emitovanje programa.“112Strategijom je predviđeno da
Javno preduzeće „Emisiona tehnika i veze” obavlja usluge multipleksiranja,
emitovanja i distribucije digitalnog televizijskog programa za sve televizije sa
važećom dozvolom. "Javno preduzeće „Emisiona tehnika i veze” dužno je da
omogući pristup multipleksu pod javnim, nediskriminatornim i objektivnim uslovima,
dok će tarifni sistem zasnovan na troškovnom principu utvrditi Regulatorna agencija
za elektronske komunikacije".113
5.2. Marginalizovane grupe imaju pristup formama
komunikacija koje mogu da koriste
Raznolikost dostupnih privatnih i javnih izvora informisanja, kao i pristup
građana domaćim i stranim medijima, na zadovoljavajućem je nivou.114 Kao što je već
naznačeno, u Srbiji postoji izuzetno veliki broj javnih glasila (preko 1000 elektronskih
i štampanih izdanja sa nacionalnom, regionalnom i lokalnom pokrivenošću) i ne može
se govoriti o bilo kakvom „informacionom deficitu“ kada je u pitanju pristup
110
Surculija (2011): Mapping Digital Media – Serbia,
http://www.soros.org/initiatives/media/articles_publications/publications/mapping-digital-mediaserbia-20111215/mapping-digital-media-serbia-20111215.pdf.
111
Strategija razvoja sistema informisanja u Republici Srbiji do 2016. godine (2011). Dostupno na:
http://www.kultura.gov.rs/sites/default/files/documents/tekst-strategije.doc
112
Strategija razvoja sistema informisanja u Republici Srbiji do 2016. godine (2011). Dostupno na:
http://www.kultura.gov.rs/sites/default/files/documents/tekst-strategije.doc
113
Strategija razvoja sistema informisanja u Republici Srbiji do 2016. godine (2011). Dostupno na:
http://www.kultura.gov.rs/sites/default/files/documents/tekst-strategije.doc
114
IREX Media Sustainability Index – Serbia 2011. Dostupno na:
http://www.irex.org/sites/default/files/EE_MSI_2011_Serbia.pdf
59
sredstvima javnog informisanja. Istraživanja pokazuju da 98,9% domaćinstava
poseduje TV, 82,5% mobilni telefon, a 44% kablovsku televiziju.115
Vrednost indeksa razvoja informaciono-komunikacionih tehnologija
Međunarodne unije za telekomunikacije (ITU) za Srbiju u 2010. godini iznosio je
5,10 i primetan je rast u odnosu na prethodni period kada se vrednost ovog indeksa
kretala u iznosima od 4,23 u 2008. godini i 4,80 u 2009. godini. Uzimajući u obzir
ranije podatke, procena Republičke agencije za elektronske komunikacije je da će se u
narednom periodu Srbija naći među prvih četrdeset zemalja po vrednosti indeksa
IDI.116
Zaštita nivoa stečenih prava manjinskih zajednica na informisanje na
maternjem jeziku istaknuta je kao cilj i u Strategiji: „Republika Srbija garantuje
ostvarivanje prava nacionalne manjine na informisanje na svom jeziku radi očuvanja
nacionalnog, kulturnog i jezičkog identiteta i pune ravnopravnosti nacionalnih
manjina. Manjinska javna glasila mogu postojati kao komercijalna, kao glasila
civilnog društva i kao glasila nacionalnih saveta nacionalnih manjina. Nacionalni
saveti nacionalnih manjina mogu biti osnivači javnih glasila na jeziku nacionalne
manjine za koju su osnovani i ta javna glasila imaju uređivačku nezavisnost u skladu
sa zakonom.”117
5.3. Država ima koherentu politiku za informacionokomunikacione tehnologije koja ima za cilj da odgovori
na potrebe marginalizovanih grupa/zajednica
U strateškom dokumentu o sistemu javnog informisanja kao zvanična državna
politika ističe se zaštita slobode izražavanja na internetu, i da „Republika Srbija
priznaje internet kao osnovno ljudsko pravo, kao javno dobro koje je lako dostupno
svima i otvoreno u smislu slobode izražavanja i informisanja”.
Medijska pismenost, kao jedan je od važnih elemenata evropske medijske
politike, sve češće je i predmet interesovanja medijske politike u Srbiji, iako je nivo
medijske pismenosti i dalje veoma nizak. „Ministarstvo kulture, informisanja i
informacionog društva koristilo je budžetska sredstva 2010. godine namenjena za
medijsku pismenost, isključivo za sufinansiranje projekata koji doprinose razvoju
medijske pismenosti, uvođenju novih informacionih i komunikacionih tehnologija i
koji značajno doprinose informisanju i obrazovanju dece i mladih u tom domenu.
Strategija razvoja informacionog društva do 2020. godine, kao jedan od prioriteta
utvrđuje, potrebu da IKT čini deo obrazovnih programa da bi se razvili ljudski resursi
u toj oblasti, kao i da se zaštiti intelektualna svojina softvera i digitalnih sadržaja, da
se kulturnim i naučnim digitalnim sadržajima obezbedi slobodan jednostavan pristup
u što većoj meri i da se razvije informaciona bezbednost.”118
115
Republički zavod za statistiku. Upotreba informaciono-komunikacionih tehnologija u Republici
Srbiji, 2011. Dostupno na: www.stat.gov.rs
116
Republička agencija za elektronske komunikacije. Pregled tržišta telekomunikacija u srbiji u 2010.
godini (2011). Dostupno na:
http://www.ratel.rs/upload/documents/Pregled_trzista/Ratel%20Pregled%20trzista%202010.pdf
117
Strategija razvoja sistema informisanja u Republici Srbiji do 2016. godine (2011). Dostupno na:
http://www.kultura.gov.rs/sites/default/files/documents/tekst-strategije.doc
118
Strategija razvoja sistema informisanja u Republici Srbiji do 2016. godine (2011). Dostupno na:
http://www.kultura.gov.rs/sites/default/files/documents/tekst-strategije.doc
60
Lista skraćenica:
RRA
RATEL
APR
ZRD
RTS
RTV
ANEM
UNS
NUNS
NNDV
Republička radiodifuzna agencija
Republička agencija za elektronske komunikacije
Agencije za privredne regisre
Zakon o radiodifuziji
Radio-televizija Srbije
Radio-televizija Vojvodine
Asocijacija nezavisnih elektronskih medija
Udruženje novinara Srbije
Nezavisno udruženje novinara Srbije
Nezavisno društvo novinara Vojvodine
Reference:
Krivični zakonik, „Službeni glasnik RS“, br. 85/2005, 88/2005, 107/2005.
Zakon o obligacionim odnosima, „Službeni list SFRJ“, br. 29/78, 39/85, 45/89, 57/89,
Službeni list SRJ”, br. 31/93, čl 198-200.
Ustav Republike Srbije, „Službeni glasnik RS“ br. 98/06.
Zakon o javnom informisanju, „Službeni glasnik RS“ br. 43/03, 71/09 (osim dela odredaba
koje su kasnije stavljene van snage odlukama Ustavnog Suda Srbije).
Zakon o radiodifuziji, „Službeni glasnik RS“ br. 42/02, 97/04, 76/05, 79/05, 62/06, 85/06,
86/06.
Zakon o slobodnom pristupu informacijama od javnog značaja, "Službeni glasnik RS", br.
120/04, 54/07; 104/09 i 36/10.
Milenković D., Aktuelni problemi ostvarivanja i institucionalne zaštite ljudskih prava:
Poverenik za informacije od javnog značaja, Evropske integracije, br. 12/2010, Službeni
glasnik, Beograd, str. 7-23.
Milivojević, S., Država i strategija medijskog razvoja: budućnost još nije počela,
Izazovi evropskih integracija, br. 12/2011, Službeni glasnik, Beograd, str.12.
Milivojević S., “Srbija” u Televizija u Evropi: regulativa, politika i nezavisnost, Eumap and
OSI: Budapest 2006.206-268.
Zaključci Saveta Evrope sa Regionalne Konferencija zemalja jugoistočne Evrope o kleveti i
slobodi izražavanja, Strazbur, 17-18. oktobar, 2002.
Sudska praksa u vezi sa članom 10 Evropske konvencije o ljudskim pravima (srpsko izdanje),
Kancelarija Saveta Evrope u Beogradu, Beograd, 2002, npr. presuda Dalban&Rumunije, str.
18-19.
61
Milenković D., Sloboda izražavanja – domaće zakonodavstvo i praksa, Priručnik. Evropska
konvencija o ljudskim pravima – praktična primena, Helsinški odbor za ljudska prava,
Beograd, 2007, str. 877-878.
Vlada Republike Srbije-Savet za boprbu protiv korupcije: Izveštaj o pritiscima i kontroli
mdija u Srbiji, septembar 2011.
Strategija razvoja sistema informisanja u Republici Srbiji do 2016. godine (2011). Dostupno
na:
http://www.kultura.gov.rs/sites/default/files/documents/tekst-strategije.doc
AGB Nielsen, Pregled TV scene Srbije - 2011. godina,
Medijska studija, Ministarstvo kulture Republike Srbije, Dostpno na:
http://www.kultura.gov.rs/dokumenti/SRPSKA-VERZIJA-KONACNA.doc, 79 стр.
Matić J., Raznovrsnost informativnih programa televizijskih javnih servisa u Srbiji,
neobjavljeno istraživanje rađeno za Misiju OEBS u Beogradu, 2011.godine.
Nacionalni emiteri - uporedna analiza zastupljenosti programskih sadržaja 20092011. , Republička radiodifuzna agencija , Dostupno na:
http://www.rra.org.rs/uploads/useruploads/PDF/2266uporedna_%20analiza_zanrovi_FINAL.pdf
Serbia—Media Sustainability Index 2009, IREX, Belgrade, 2010, p. 4, available at
http://www.irex.rs/attachments/117_1%20-%20Serbia%20 MSI%202009%20report.pdf ;
Journalists’ Association of Serbia and Independent Journalist’ Association of Serbia, “Code
of Ethics,” Belgrade 2006, available at http:// www.uns.org.rs/sr-LatnCS/content/dokumenta/30/kodeks-novinara-srbije.xhtml and
http://nuns.rs/download/KODEKS_NOVINARA_SRBIJE1901-2010.doc
Rezultati istraživanja „Univerzitetsko obrazovanje novinara”, Institut drštvenih nauka
Beograd, dostupno na: http://www.mc.rs/code/navigate.aspx?Id=905
Rezultati istraživanja „Profesija na raskršću- novinarstvo na pragu informacionog društva”
Centar za medijska istraživanja Fakultet političkih nauka, Beograd, dostupno na:
http://www.fpn.bg.ac.rs/wp-content/uploads/2011/07/Profesija-naRaskr%C5%A1%C4%87u.pdf
Upotreba informaciono-komunikacionih tehnologija u Republici Srbiji, 2011. Republički
zavod za statistiku. Dostupno na: www.stat.gov.rs
Pregled tržišta telekomunikacija u Srbiji u 2010. godini (2011).
Republička agencija za elektronske komunikacije. Dostupno na:
http://www.ratel.rs/upload/documents/Pregled_trzista/Ratel%20Pregled%20trzista%202010.p
df
Logar S., (2009). Petnaest godina Nezavisnog udruženja novinara Srbije. Dostupno na:
http://www.nuns.rs/onunsu/15godina.jsp
Surculija J., (2011): Mapping Digital Media – Serbia, dostupno na:
62
http://www.soros.org/initiatives/media/articles_publications/publications/mapping-digitalmedia-serbia-20111215/mapping-digital-media-serbia-20111215.pdf.
Republički zavod za statistiku, dosupno na:
http://webrzs.stat.gov.rs/WebSite/Public/PageView.aspx?pKey=2
Pregled/ Survey, Indomativno-dokumentarni tromesečnik, dostupno na:
http://www.pregled-rs.com/textview.php?file=osnovni-podaci.html
The World Bank Data dostupno na :
http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.CD
WAN-IFRA - World Press Tremds 2010. Serbia. Press Eition.
Blagi pad prodaje dnevnih novina, Danas, 18.03, 2012, dostupno na:
http://www.danas.rs/danasrs/drustvo/blagi_pad_prodaje_dnevnih_novina.55.html?ne
ws_id=221843
63
Download

MDI SERBIA april 2012.pdf - Centar za medije