Univerzitet u Novom Sadu | Prirodno-matematički fakultet
Departman za geografiju, turizam i hotelijerstvo
STRATEGIJA RAZVOJA
KULTURNOG I RURALNOG TURIZMA
U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
Novi Sad, 2014.
STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG 1
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
Univerzitet u Novom Sadu | Prirodno-matematički fakultet
Departman za geografiju, turizam i hotelijerstvo
Publikacija projekta SY_CULTour
(Sinergija kulture i turizma: upotreba kulturnih potencijala u manje razvijenim ruralnim područjima)
http://www.sycultour.eu
STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG TURIZMA
U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
ISBN 978-86-7031-339-2
GLAVNI I ODGOVORNI UREDNIK (PMF)
Prof. dr Neda Mimica Dukić, dekan
GLAVNI I ODGOVORNI UREDNIK (DGTH)
dr Branislav Đurđev
Rukovodilac projekta
dr Jasmina Đorđević
Autori
dr Jasmina Đorđević, dr Lazar Lazić
dr Snežana Besermenji, dr Vladimir Stojanović
dr Anđelija Ivkov-Džigurski, dr Tatjana Pivac
dr Kristina Košić, dr Ivana Blešić
dr Vanja Dragićević, mr Igor Stamenković
Design & Prepress
dr Lazar Lazić
Štampa
Stojkov, Novi Sad
Tiraž
150
Izdavač
Prirodno-matematički fakultet, Departman za geografiju, turizam i hotelijerstvo,
Trg D. Obradovića 2, 21000 Novi Sad
www.dgt.uns.ac.rs
This publication is based on the work of the SY_CULTour project, which was co-financed under the South East Europe Transnational cooperation Programme. The whole or any part of the content of this publication may be quoted,
reprinted or reproduced with exact quotation of the publication and the project SY_CULTour. This publication
describes the findings of the SY_CULTour project. It does not necessarily reflect official positions of the participating
administrations or the European Commission.
2 STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
Sadržaj
Uvod . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5
PROCES STRATEŠKOG PLANIRANJA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6
Izgled strateškog plana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6
Ciljevi strateškog planiranja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
STRATEŠKA I PLANSKA DOKUMENTA RAZVOJA TURIZMA U REPUBLICI SRBIJI I AP VOJVODINI . 8
Nacionalni master plan održivog razvoja ruralnog turizma . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10
Razvoj turizma, organizacija, uređenje turističkih
i rekreativnih prostora u prostornim planovima . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10
POLOŽAJ I OSNOVNE KARAKTERISTIKE PLANSKOG PODRUČJA . . . . . . . . . . . . . . . . 14
Geografski i turistički položaj Opštine Apatin i Grada Sombora . . . . . . . . . . . . . . . . . 14
Prirodne predispozicije razvoja turizma Grada Sombora . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
Prirodne predispozicije razvoja turizma Opštine Apatin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16
Specijalni rezervat prirode Gornje Podunavlje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
Istorija Grada Sombora i Opštine Apatin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19
Demografske karakteristike . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
Stanovništvo Apatina . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
Stanovništvo Sombora . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23
Kulturna baština . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26
Arheološka nalazišta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26
Dela sa spomeničkim i umetničkim svojstvima . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26
Prostorno kulturno-istorijske celine . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38
Znamenita mesta ili spomen obeležja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39
Folklorno nasleđe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40
Ustanove kulture . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43
Manifestacije . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45
Manifestacije u Somboru . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45
Manifestacije u Apatinu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47
Urbani razvoj . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48
Odnos gradskih i seoskih naselja i funkcionalno povezivanje naselja i centara . . . . . . . . . 49
Infrastruktura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50
Infrastruktura u Gradu Somboru . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50
Infrastruktura u Opštini Apatin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51
Ekonomske karakteristike regiona . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52
Smeštajna i ugostiteljska ponuda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53
Smeštajni i ugostiteljski objekti u Somboru i okolini . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53
Smeštajni i ugostiteljski objekti u opštini Apatin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54
STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG 3
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
TURISTIČKA VALORIZACIJA RESURSA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55
Rezultati analize pojedinih elemenata turističke valorizacije . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55
SWOT ANALIZA PODRUČJA ISTRAŽIVANJA U AP VOJVODINI
(GRAD SOMBOR I OPŠTINA APATIN) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 58
Snage /Strenghts . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 58
Predlozi za bolje iskorišćavanje potencijala . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 58
Slabosti / Weaknesses . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59
Mogućnosti reakcije na date probleme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59
Mogućnosti / Opportunities . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60
Moguća reakcija . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .60
Pretnje / Threats . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61
VIZIJA I MISIJA RAZVOJA TURIZMA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 62
Vizija . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 62
Misija . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63
CILJEVI RAZVOJA TURIZMA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65
PREPORUKE ZA BUDUĆI PRAVAC DELOVANJA I KREIRANJE LOKALNIH POLITIKA U OBLASTI
RURALNOG TURIZMA I KULTURNIH DOBARA U Gradu SOMBORu I OPŠTINI APATIN . . . .66
AKCIONI PLAN . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74
Aktivnosti u sklopu akcionog plana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74
“Šetnja duž Dunava u baroknom stilu” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74
“Život grada na prelazu iz 20. veka” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74
“Urbano domaćinstvo u nemačkom stilu” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 75
“Ciklo/ biciklistička staza pod nazivom: Stari Dunav” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 75
LITERATURA I IZVORI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .76
4 STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
Uvod
T
eritorija opštine Apatin i grada Sombora decenijama unazad je poznata po svojim prirodnim i kulturnim resursima.
Oni su u više navrata do sada bili predmet najraznovrsnijih analiza, pretežno u oblasti zaštite prirode i spomenika kulture. S obzirom
na to da se uvek postavlja i pitanje korisnosti
prirodnih i kulturnih resursa, u poslednje dve
decenije intenzivno se govori i piše o njihovoj
turističkoj afirmaciji. To je složen proces koji
zavisi od velikog broj aktera i pun izazova, jer
turizam kao delatnost nosi niz specifičnosti.
Iz navedenog proističe da Strategiju razvoja
kulturnog i ruralnog turizma u opštini Apatin
i gradu Somboru, pre svega, treba posmatrati
u svetlu suočavanja sa izazovima koji se nalaze na putu razvoja turizma Sombora i Apatina.
Ova opština i grad imaju puno toga zajedničkog. Njih, pre svega, povezuje prirodni
predeo vlažnih staništa duž Dunava, za koji
se danas ponosno ističe da predstavlja jednu
od najvećih plavnih ravnica u ovom delu toka
reke. Zato je priobalje Dunava zaštićeno kao
Specijalni rezervat prirode Gornje Podunavlje. Njegovu vrednost potvrđuju i brojni međunarodni statusi zaštite kao što su IBA, IPA,
Ramsar, a od ove godine i najverovatnije MaB
(Rezervat biosfere Mura – Drava – Dunav). U
zaleđini Rezervata, shodno tome da su ovakvi prostori pogodni za nastanjivanje, milenijumima se razvijaju ljudska naselja. Tragovi
istorije i prošlosti uočljivi su na svakom koraku, a ispisuju ih arheološka nalazišta, morfologija naselja, crkve, prisustvo brojnih naroda
i etničkih grupa, običaji, nošnja, tradicionalne
pesme, igre i gastronomija. Potencijal opštine
Apatin i grada Sombora je ujednačen i nekako prirodno tvori jednu turističku destinaciju. Tako nešto je od ranije uočeno, pa brojni
planovi razvoja turizma imaju za svoj predmet
upravo ove dve teritorije (opštine i grada).
Slično kao i u brojnim drugim krajevima
Centralne i Istočne Evrope, ruralni krajevi opštine Apatin i grada Sombora predstavljaju zapostavljene oblasti po pitanju privrednog razvoja, podložni su demografskim tendencijama
starenja stanovništva, iseljavanja i smanjenja
udela obrazovanih ljudi. Na suprotnoj strani
ove oblasti su potencijalno veoma značajne.
Njih karakteriše multikulturalnost, bogata
baština i volja lokalnog stanovništva da menja
ceo kraj u pozitivnom pravcu. Kao šansa razvoja uočava se turizam, pre svega ekoturizam,
ruralni i kulturni turizam.
Ova Strategija ima sedam velikih poglavlja. U prvom se analizira prisutnost opštine
Apatin i grada Sombora u važnim strateškim
i planskim dokumentima. Zatim sledi Položaj i osnovne karakteristike planskog područja, što uključuje analizu kako prirodnih,
tako i kulturnih resursa cele regije. U trećem
poglavlju se predstavlja SWOT analiza, da bi
zatim i usledile strateške smernice za celo
područje u naslovima: Vizija i misija razvoja turizma, Ciljevi razvoja turizma, Preporuke za budući pravac delovanja i kreiranje lokalnih politika u oblasti ruralnog turizma i
kulturnih dobara. Završno poglavlje se odnosi na akcioni plan koji ujedno i promoviše predložene proizvode i aktivnosti u oblasti
razvoja turizma.
Strategija je rezultat rada u okviru međunarodnog SEE projekta SY_CULTour – Synergy of culture and tourism: Utilisation of cultural potentials in less favoured rural regions (ref
br. 09SER05/01/11/07), koji je podrazumevao terenska istraživanja, kontakte sa predstavnicima lokalne samouprave, razgovore sa organizacijama nevladinog sektora i istaknutim
pojedincima. Svako od njih je dao nemerljiv
doprinos u nastajanju ovog planskog dokumenta.
STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG 5
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
PROCES STRATEŠKOG PLANIRANJA
S
trateški plan destinacije je praktičan
plan koji će pomoći destinaciji da organizuje i razvije svoje aktivnosti. “Strateški plan je planski dokument koji sadrži određeni broj strateških ciljeva. On daje smernice
aktivnostima za razvoj destinacije u datom
vremenskom periodu (3 do 5 godina) i određuje smer, prioritete, akcije i odgovornosti za
implementaciju. On je fokusiran na akciju, tj.
usredsređen je na implementaciju.”
Dobra strategija treba da bude:
• bazirana na jasnom razumevanju aktuelne
situacije u destinaciji i potrebi za razvojem
• relevantna i jasno definisana
• da uključi više partnera i stručnjaka – t.j.
bazirana na stvarnom partnerstvu
• logički dosledna i konzistentna
• izvodljiva i realna
• da izvrši stvaran uticaj na razvojne procese u destinaciji
• da omogući primenu monitoringa, stvori
osnovu za odgovornost i transparentnost i
omogući izmene (t.j. bude dovoljno fleksibilna)
• dovoljno široka da obuhvati glavna pitanja
razvoja
• autentična/jedinstvena (t.j. da ne bude plagijat nekih drugih strategija) i da odražava
lokalno stanje i lokalne ideje o razvoju
• razumljiva za širu javnost i atraktivno smišljena.
Koristi koje će lokalna zajednica imati od
strategije su sledeće:
• poboljšanje iskorišćenja resursa
• pomoć lokalnoj zajednici da od osnovnog
pružaoca usluga postane katalizator promena
6 STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
• obezbeđenje katalizatora za građenje lokalnog partnerstva čime će se osigurati veća
transparentnost, odgovornost i posvećenost u destinaciji
• zadovoljenje spoljnih zahteva i povećanje
mogućnosti za privlačenja sredstava.
Strateški plan uključuje proces koji se jednostavno može sumirati na sledeći način:
• Priprema – uspostavljanje radnih grupa
koje usmeravaju proces
• Sakupljanje / Analiza informacija – sakupljanje i analiza informacija
• Izrada strategije – razvoj vizije, ciljeva i akcionog plana
• Završetak – završetak dokumenta i usvajanje – posle čega sledi implementacija
Izgled strateškog plana
Postoje tri glavna dela strategije – analiza (gde
smo sada?), ciljevi (gde želimo da idemo?) i akcioni plan, koji navodi odgovornosti za implementaciju (kako ćemo stići tamo?).
Osnovni delovi strategije su:
1. Pregled aktivnosti
2. Uvod - zašto je strategija potrebna i o kakvom se procesu radi.
3. Osnovne karakteristike destinacije/destinacija (položaj, prirodne i društvene karakteristike, infrastruktura, resursi itd.)
4. Problemi/Trendovi - istaknuti u toku faze
prikupljanja/analize informacija
5. Rezultati SWOT analize
6. Vizija, ciljevi
7. Strateški ciljevi, prioriteti, detaljni ciljevi
8. Akcioni plan
9. Opis procesa implementacije - uključujući sistem monitoringa i evaluacije
10. Dodatak – sve prikupljene informacije
Ciljevi strateškog planiranja
Ciljevi strateškog planiranja su da:
a) uobliči izjave o misiji i viziji, kao i vrednosti kojima će stremiti određena destinacija
u narednom planskom periodu;
b) ustanovi strateške ciljeve koji će definisati
pravce razvoja lokalne samouprave kako bi
se ostvarila utvrđena misija
c) utvrdi projekte (inicijative) koji će biti sprovedeni kako bi se ostvarili strateški ciljevi
d) definiše činioce koji su neophodni za ostvarivanje predviđenih rezultata. To su činioci koji moraju da postoje kako bi se ostvarili
ciljevi u svakoj od oblasti u kojima se realizuje strateški plan
e) ustanovi indikatore (činioce) uspešnosti
koji će biti korišćeni, kako bi se merilo napredovanje ka ostvarenju zacrtanih ciljeva
ili uspeh u ostvarenju činilaca neophodnih
za uspeh
f) predvidi i obezbedi čvrstu vezu strateškog
planiranja sa budžetom jedinice lokalne samouprave odnosno sa planiranim prihodima i rashodima pravnih lica čiji je osnivač
opština, a koja se ne finansiraju ili u budućnosti ne bi trebalo da se dominantno finansiraju iz budžeta (javna komunalna preduzeća).
Strateški plan treba da obezbedi osnov za
upravljanje razvojem kroz srednjoročni ka dugoročnom periodu. U isto vreme, strateški
plan je instrument koji vodi razvoj i kog treba
inovirati jednom godišnje, kako bi se osiguralo da budu uzete u obzir sve najvažnije promene do kojih dolazi u socijalnom i ekonomskom
okruženju.
STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG 7
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
STRATEŠKA I PLANSKA DOKUMENTA
RAZVOJA TURIZMA U REPUBLICI SRBIJI
I AP VOJVODINI
U
poslednjih nekoliko godina usvojena
su određena strateška i planska dokumenta na republičkom, pokrajinskom
nivou, kao i na nivou opština na prostoru AP
Vojvodine. Zajednička karakteristika ovih dokumenata jeste da se turizam vidi kao jedna
od delatnosti koja može doprineti ukupnom
privrednom razvoju bilo na republičkom, pokrajinskom ili opštinskom nivou. Izdvajaju su
sledeća dokumenta relevantna za razvoj turizma na republičkom nivou: Strategija turizma
Republike Srbije (2005-2015), Strategija prostornog razvoja Republike Srbije (2009-2020),
Strategija razvoja konkurentnih i inovativnih
malih i srednjih preduzeća (2008-2013), Nacionalni master plan održivog razvoja ruralnog
turizma, Prostorni plan Republike Srbije 2010
– 2014 – 2021. Na pokrajinskom nivou, doneta su sledeća dokumenta relevantna za razvoj turizma: Program razvoja AP Vojvodine iz
2006. godine, Strategija razvoja klastera na teritoriji AP Vojvodina (2007-2011), Marketing
strategija turizma AP Vojvodine iz 2009. godine, Regionalni prostorni plan Autonomne pokrajine Vojvodine do 2020. godine.
Na lokalnom nivou doneti su programi
razvoja turizma/master planovi (Palić, Gornje Podunavlje, Fruška gora), prostorni planovi za područja posebne namene - zaštićena i
turistička područja (SRP1 Stari Begej-Carska
Bara, SRP Obedska bara, SRP Deliblatska peščara, NP2 Fruška gora) (Republička agencija
za prostorno planiranje, http://www.rapp.gov.
rs) i prostorni planovi opština.
1 Specijalni rezervat prirode
2 Nacionalni park
8 STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
U tekstu koji sledi biće analizirana dokumenta kojima se direktno ukazuje na mogućnosti razvoja
turizma u Vojvodini i posebno u Gradu Somboru
i opštini Apatin.
U Strategiji turizma Republike Srbije, koja
je usvojena 2006. godine, na osnovu analize
konkurentnosti i benčmarkinga, a uvažavajući kretanja i trendove na međunarodnom turističkom tržištu i postojeću resursnu osnovu,
identifikovani su sledeći turistički proizvodi
interesantni za Srbiju: gradski odmori, kružna
putovanja, poslovni turizam, zdravstveni turizam, planine i jezera, nautika, događaji, seoski turizam i specijalni interesi, a najveći rang
prioriteta imaju gradski odmori, poslovni turizam i događaji, a potom slede kružne ture i
specijalni interesi, nautika i zdravstveni turizam, planine i jezera i seoski turizam.
Prema Strategiji, Vojvodina je definisana
kao jedinstveni turistički klaster (destinacija)
– od ukupno četiri u Srbiji (Beograd, Vojvodina,
Jugozapadna Srbija i Jugoistočna Srbija). Koncipirana je pod sloganom: “Vodeno blago, panonski užitak”, te se može zaključiti da je akcenat na valorizaciji vodenih tokova. Ključni
turistički proizvodi, odnosno vidovi turizma
Vojvodine su: događaji (manifestacije), specijalni interesi (biciklizam, jahanje, lov, ribolov
i dr.), nautika, planine i jezera i ruralni turizam. Ključne destinacije na području klastera
su: Palić i Subotica sa okolinom, Fruška gora
– Novi Sad, Gornje Podunavlje, Vršac – Deliblatska peščara, Zobnatica, Karađorđevo. U
drugom izveštaju Strategije, Vojvodina je podeljena na destinacije, odnosno okruge, u tri
nivoa u zavisnosti od opsega (međunarodnog,
nacionalnog ili lokalnog) atraktivnosti turi-
stičkih proizvoda. Zapadnobački okrug, koji
obuhvata Grad Sombor i opštinu Apatin, definisan je kao destinacija koja trenutno privlači domaće goste, to jest ima nacionalnu atraktivnost i međunarodni potencijal. Kao ključni
proizvodi koji u kratkom roku mogu podstaći razvoj turizma na ovom prostoru izdvojeni su nautika i posebni interesi, dok se ruralni,
zdravstveni turizam i kružna putovanja definišu kao proizvodi na srednji rok.
U Programu privrednog razvoja AP Vojvodine iz 2006. godine navodi se da je jedan od
prioriteta privrednog razvoja AP Vojvodine
razvoj turizma, veće uključivanje turističkog
potencijala pokrajine na ino-tržište i unapređenje kvaliteta usluga u skladu sa međunarodnim standardima, i konstatuje se da je jedan
od osnovnih problema i ograničenja razvoja
turizma nedovoljna konkurentnost. Uzimajući u obzir turističke potencijale i osnovne tendencije u međunarodnim turističkim tokovima, u Programu se ukazuje na sledeće vidove
turizma koje treba razvijati: lovni, tranzitni,
turizam na vodama (sportsko-rekreativni,
nautički i sl.), kongresno-kulturno-manifestacioni, zdravstveno-rekreativni, ruralni (etnoeko), izletničko-boravišni turizam. Poseban
akcenat se stavlja na razvoj nautičkog turizma
duž obale Dunava.
Marketing strategija turizma AP Vojvodine iz 2009. godine obuhvata nekoliko celina:
ocenu dosadašnjeg razvoja turizma AP Vojvodine; viziju i strategiju marketinga turizma AP
Vojvodine; brending strategiju i strategiju tržišnog komuniciranja i pozicioniranja AP Vojvodine u turizmu; alokaciju finansijskih sredstava i ljudskih resursa za postizanje ciljeva;
monitoring sprovođenja Marketing strategije i akcioni plan. Prema karakteristikama
destinacije, udaljenosti od emitivnih tržišta,
udaljenosti od turističkih tokova, internim
konkurentskim snagama i inostranim trendovima turističke tražnje, u Marketing strategiji turizma AP Vojvodine izdvojeni su turistički proizvodi, koji imaju posebne mogućnosti
za razvoj. Uočava se da su navedeni proizvodi
identični proizvodima koji su identifikovani u
Strategiji turizma Srbije za klaster Vojvodina.
U Marketing strategiji, predloženi su sastavljeni turistički proizvodi Vojvodine, koji pred-
stavljaju strateško razvojno opredeljenje turizma u pokrajini: aktivan odmor u Vojvodini,
porodični odmor u Vojvodini, otkrivanje istorijske i kulturne baštine, otkrivanje prirodnih
rezervata, sajmovi i kongresi u Vojvodini, lov i
ribolov u Vojvodini. Ovi proizvodi predstavljaju tipične turističke proizvode na kojima Vojvodina može graditi svoju konkurentsku poziciju i može opredeliti ciljne segmente.
U Marketing strategiji turizma Vojvodine Gornje Podunavlje (Sombor i Apatin) se
predstavlja kao destinacija bogata ornitološkim vrednostima, odnosno, kao destinacija u
kojoj je aktivni odmor u prirodi suština ponude. Gornje Podunavlje je istovremeno ključna
destinacija klastera Vojvodine. Takođe, prema
ovom planu Gornje Podunavlje odlikuje visok
stepen potencijala za razvoj seoskog turizma
u kome se kao posebna prednost prepoznaje
“uklopljenost u turistički ambijent”. Preciznije, ističe se prednost blizine izvorne prirode u
okolini sela koja već, inače, imaju kulturni turistički potencijal za razvoj turizma. Jedan od
vodećih turističkih proizvoda Vojvodine je tematska biciklistička i kulturna ruta Panonski
put mira, koji povezuje Sombor i Osijek (Hrvatska). Kao elemenat bogatije ponude spominje se i SRP Gornje Podunavlje sa mnogo turističkih lokaliteta.
Studija izvodljivosti razvoja ekoturizma u zaštićenim prirodnim dobrima Vojvodine (sa posebnim osvrtom na Ramsarska područja), pre
svega ocenjuje turistički potencijal Gornjeg Podunavlja. Prirodni i kulturni potencijali za razvoj turizma su ocenjeni najvišom ocenom (***).
Kao integrisana turistička aktivnost usklađena
sa potencijalima spominje se: edukativne rute
(biodiverzitet); škola u prirodi; posmatranje
ptica; plovidba i nautičke aktivnosti; rekreacija; volonterski kampovi; kulturno-turistička
dešavanja u selima (prezentacija folkora i škole
starih zanata). Osnova za razvijanje dalje turističke ponude su postojeće edukativne staze u
Rezervatu, njihovo dodatno uređenje i izgradnja vizitorskih centara. Kao jedan od problema u razvoju turizma ističe se depopulacija i
naglašava neophodnost uključivanja lokalnog
stanovništva u sve projekte razvoja.
Master plan turističke destinacije Gornje
Podunavlje za strateška uporišta ovog prostora
STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG 9
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
prepoznaje: biodiverzitet, regionalnu integraciju sa susednim destinacijama, “start up” poziciju, turizam zasnovan na prirodi i ekologiji,
ruralne vrednosti u seoskim naseljima, gradske vrednosti, spoljnu finansijsku podršku, interni marketing i izgradnju lokalnog kapacite-
ta. Prema viziji koja se spominje u ovom planu
Gornje Podunavlje treba da postane prepoznatljiva destinacija u evropskim, ali i svetskim okvirima, koja nudi život na Dunavu i uz
Dunav i koja želi da ponudi domaćinski način
života iskreno i profesionalno.
NACIONALNI MASTER PLAN ODRŽIVOG RAZVOJA RURALNOG TURIZMA
Vlada Republike Srbije je definisala ruralni razvoj kao ekonomski, društveni i ekološki prioritet. Turizam je identifikovan kao ključni sektor
koji može da pokrene proces diverzifikacije ruralne ekonomije i pruži podršku Srbiji u ispunjenju njenih ciljeva razvoja. U tu svrhu ruralni
turizam se vidi kao oruđe razvoja. Razvoj turizma posebno je važan ako se uzmu u obzir izazovi nezaposlenosti, depopulacije i potrebe za
diverzifikacijom poljoprivredne ekonomije. U
svrhu odlučnog i promišljenog razvoja turizma, napisan je Nacionalni master plan održivog razvoja ruralnog turizma.
Master plan razvoja ruralnog turizma
određuje trenutno stanje razvoja ruralnog
turizma u Srbiji kroz SWOT analizu. Prednosti su: strateška opredeljenost za ruralni turizam, značajan udeo od oko 27% u ukupno
ostvarenim noćenjima, opredeljenost TOS-a
za promovisanje ruralnog turizma, proizvodi
i usluge u ruralnom turizmu koji već postoje,
visokokvalitetni poljoprivredni proizvodi itd.
Nedostaci su: nedostatak holističkog pristupa, loš menadžment i predstavljanje prirodnih i kulturnih potencijala, nedostatk turističkih proizvoda, loša infrastruktura u selima,
nekonkurentnost i nedovoljna organizovanost. Prilike su: jačanje inicijativa master planova i strategija, razvijanje oblika turizma koji
se baziraju na prirodi (ekoturizam), a u vezi su
sa ruralnim turizmom, edukacija lokalne zajednice i slično. Pretnje su: gubitak konkurentnosti, nedostatak identiteta i brendiranja,
nedostatak jedinstvenosti i autentičnosti ruralnog turizma.
Ciljevi razvoja turizma sistematizovani
su u nekoliko velikih grupa: pozicioniranje
(podizanje nivoa konkurentnosti), turistički
proizvod (izgradnja jedinstvenog doživljaja,
integrisana ponuda na bazi odmora i zabave,
poboljšanje smeštajnih kapaciteta), kvalitet
(standardizacija stepena kvaliteta), ekonomski
ciljevi (povećanje potrošnje za noćenjima, povećanje prihoda, popunjenost kapaciteta, dnevni posetioci), društvena održivost (smanjenje
nezaposlenosti, podsticanje učešća žena, obnavljanje seoskih škola), ekološka održivost
(očuvanje prirodnih i kulturnih dobara, smanjenje emisije gasova staklene bašte, razvoj infrastrukture, ekološka edukacija), marketinški ciljevi (identitet i brendiranje, smanjenje
sezonske uslovljenosti, poboljšanje marketinga), partnerstvo i upravljanje (razvoj i podrška
javno-privatnog partnerstva), ljudski resursi
(podizanje svesti o prilikama za zapošljavanje,
razvoj veština, programi za mala preduzeća),
infrastruktura (poboljšanje drumske infrastrukture, signalizacija ruralnog turizma).
RAZVOJ TURIZMA, ORGANIZACIJA, UReĐeNJe TURISTIČKIH
I ReKReATIVNIH PROSTORA U PROSTORNIM PLANOVIMA
Sastavni deo svih prostorno planskih dokumenata i u Konceptu i u Nacrtu prostornog
plana je turizam definisan kroz Zakon o planiranju i izgradnji („Službeni glasnik RS”, broj
10 STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
72/2009, 81/2009) i Pravilnikom o sadržini,
načinu i postupku izrade planskih dokumenata („Službeni glasnik RS”, br. 31/2010, 69/2010,
16/2011).
Za dalji razvoj turizma na području AP Vojvodine u Regionalnom prostornom planu Autonomne Pokrajine Vojvodine date su smernice
i definisani su ciljevi razvoja turizma na području Vojvodine a na osnovu kojih su rađeni
planovi nižeg reda koji detaljnije sagledavaju
potencijale i mogućnosti za razvoj turizma na
prostoru Grada Sombor i Apatin.
U Prostorni plan područja posebne namene specijalnog rezervata prirode „Gornje podunavlje“ do 2021. godine kao osnovni oblici
turizma u SRP ‘’Gornje Podunavlje’’ definisani su:
• Ekološko-obrazovni: škole u prirodi, ekološki kampovi, ekskurzije, stručni i studijski
boravci, posmatranje ptica, foto safari, šetnje po obeleženim stazama.
• Nautički i sportsko rekretivni turizam koji
će koristiti bogatstvo nautičkih, sportsko
rekreativnih sadržaja Dunava i kanala.
• Posebni interesi: lov, ribolov, šetnje, kampovanje, biciklizam, jahanje.
Predviđeno je da vizitorski centri tj. ulazne
kapije područja budu Monoštorski rit (glavni ulazni centar), Karapandža i Apatinski rit,
a predviđa se najmanje 50 km biciklističkih
staza unutar i van prostora Rezervata.
Atrakcije/turistički proizvodi u Rezervatu:
• biodiverzitet Gornjeg Podunavlja (edukacioni programi, cikloturizam - Dunavska
ruta jedna je od najpopularnijih biciklističkih prevoza u Evropi, lov i ribolov);
• Dunav sa kanalima (sportovi na vodi, nautički sadržaji).
Prostor/turistički proizvodi u Rezervatu:
• plovni put Dunav i kanali (nautički turizam);
• deo Rezervata prirode uz Dunav (ekološkoobrazovni, specijalni interesi).
Na osnovu primenjenih kriterijuma (motivskih, prostornih, ekoloških, ekonomskih,
funkcionalnih) i mogućih oblika turizma uz
poštovanje principa održivog razvoja kao strateški prioriteti definisani su sledeći osnovni
oblici turizma u rezervatu:
• Ekološko-obrazovni: škole u prirodi, ekološki kampovi, ekskurzije, stručni i studijski
boravci, posmatranje ptica, foto safari, šetnje po obeleženim stazama;
• Nautički i sportsko rekretivni turizam koji će
koristiti bogatstvo nautičkih, sportsko rekreativnih sadržaja Dunava i kanala;
• Posebni interesi: lov, ribolov, šetnje, kampovanje, biciklizam, jahanje.
Oblici turizma van Rezervata:
• Kulturno manifestacioni koji će koristiti bogatstvo kulturne baštine, manifestacije,
folklorno nasleđe.
• Posebni interesi: lov, ribolov, šetnje, kampovanje, biciklizam, jahanje;
• Nautički i sportsko rekretivni turizam koji će
koristiti bogatstvo nautičkih, sportsko rekreativnih sadržaja Dunava i kanala;
• Ruralni turizam ima veliki značaj kako za
razvoj turizma tako i za očuvanje i revitalizaciju lokalnih zajednica, očuvanje kulturne i folklorne baštine i ima višestruki pozitivan uticaj na lokalne zajednice sa
aspekta ekonomije, zaštite životne sredine;
• Zdravstveni (banjski) turizam - banja Bezdan.
Razvoj turizma na prostoru opštine Apatin
u Prostornom planu opštine Apatin (2013) narednom planskom periodu baziraće se na formiranju turističkih proizvoda sa sledećim aktivnostima:
1. Turizam specijalnih interesa - lovni turizam na lokalitetima Duboki jendek, Kandlija pesak, Košare, Staklara, Bakulja i Zverinjak
i sportsko-ribolovni turizam na lokalitetima Lavač, Kula, Staklara.
2. Nautički turizam - Apatin se nalazi na
1402-om km Dunava. U apatinskoj marini
je moguće pristajanje i privez manjih plovila, opravka plovila, snabdevanje, smeštaj.
3. Cikloturizam - potrebno je pristupiti izgradnji biciklističkih staza duž Dunava i
prateće infrastrukture neophodne za razvoj cikloturizma, povezivanje sa rekreativnim zonama i sa SRP Gornje Podunavlje, u
meri koja neće narušiti prirodne vrednosti
područja.
4. Ruralni turizam (ekoturizam) - lokaliteti
Kupusinski dunavac, Mesarske livade, Bestrement.
STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG 11
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
5. Zdravstveni Wellnes turizam - razvoj
banje Junaković je prioritet razvoja turizma u opštini Apatin.
Prioriteti u razvoju turizma u Nacrtu prostornog plana Grada Sombor (2013) su: poboljšanje atraktivnosti grada Sombora kao centra
turističke destinacije Gornje Podunavlje i valorizacija i promocija specifičnosti, prepoznatljivih za domaće i strane turiste.
Po Prostornom planu za razvoj turizma na
prostoru Grada Sombora neophodno je formirati zajedničku ponudu koja će objediniti sledeće vidove turizma:
1. Lovni turizam - lokaliteti „Gornje Podunavlje” u lovištu „Kozara” i van Rezervata
u otvorenom lovištu lovačkog udruženja
„Zapadna Bačka” i lovištu „Kolut”. Mogućnosti za lovni turizam pruža Agro-turistički kompleks „Kraljevska preprelica” u
Doroslovu i lokalitet „Štrbac”. Sportskoribolovni turizam vezan je za potencijale
Dunava, veliki broj rukavaca, bara, mrtvaja
i Čonopljansko jezero kao i planirana akumulacija Riđica.
2. Banjski (zdravstveni) turizam - Za banju
Bezdan koja će postati regionalni banjski
centar planirano je podizanje kvaliteta usluga (zdravstveno lečilišnih, smeštajnih, pratećih). Povoljan turistički prostor za razvoj
ovog vida turizma će nastati aktiviranjem
bušotine BM-1 kod Bačkog Monoštora i izgradnjom turističko-sporstko-rekreativnog
centra sa balneološkim lečilištem i razvoj
Lemeške banje u Svetozar Miletiću.
3. Nautički turizam - Plovni-vodni put
Dunav i plovni kanali HS DTD pružaju
veoma povoljne uslove za razvoj nautičkog
turizma. Za razvoj nautičkog turizma i privrede najvažniji korak je revitalizacija i otvaranje prevodnice Bezdan, osposobljavanje plovnosti kanalske mreže i izgradnja
potrebne nautičke infrastrukture i drugih
sadržaja boravka.
4. Planirana je nautička infrastruktura i aktivnosti koje se mogu dešavati u priobalju
Dunava na kanalu Vrbas-Bezdan, kanalu
Bezdan-Prigrevica, Bajskom kanalu. Unutar Rezervata lokalitet nautičkog turizma
je Baračka, koji će sadržati prihvatni objekat nautičkog turizma sa potrebnim prate12 STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
ćim sadržajima. Van rezervata je planirana
marina kod Bezdana za koju je urađen Plan
detaljne regulacije.
5. U okviru Master plana „Dunavskog propelera” planirano je da se prave turistički
brodovi (brodogradilišta u Bezdanu i Bačkom Monoštoru) – neobični turistički
rečni kruzeri i brodovi drugačijeg tipa. Gotovo zaboravljeni dunavski brodići će ploviti Dunavom i kanalima i služiće isključivo
za turističke ture.
6. Ruralni turizam - Seoski turizam treba
bazirati na boravku u seoskom domaćinstvu, upotpunjenom sa mnoštvom aktivnosti, uživanju u ruralnoj scenografiji, gastronomiji, obilasku istorijskih i kulturnih
atrakcija, odlasku na reke, lovu, ribolovu,
plovidbi čamcem, biciklizmu i dr. Potrebno
je formiranje turističkih punktova u selima koja će se baviti ovim vidom turizma.
Sela koja imaju dobar turistički potencijal
su: Bezdan, Bački Monoštor, Kolut, Stapar,
Doroslovo i Telečka.
7. Ekoturizam - Ekoturizam je oblik turizma koji se temelji na aktivnostima turista
u predelima očuvane prirode i zaštićenim
prirodnim dobrima. Najznačajniji vidovi ekoturizma su: posmatranje ptica (bird
watching) - Gornje Podunavlje; foto-safari
– Gornje Podunavlje; edukativni turizam;
naučno-istraživački turizam – planirana
je naučno istraživačka stanica na lokalitetu „Kolandoš”; rekreativne aktivnosti u prirodi.
8. Etno-gastronomski turizam - Za etno-gastronomski turizam najveći značaj će imati
tradicionalne seoske etno-kuće sagrađene uglavnom od zemlje, drveta i trske koje
su zadržale svoj izgled do današnjih dana
opremljene autentičnim nameštajem, etnološkim zbirkama i eksponatima starim
više od 150 godina. Etno - gastronomski turizam će se razvijati na lokalitetima: Dida
Hornjakov salaš, etno-kuće „Mali Bodrog”
i „Kuveljić” u Bačkom Monoštoru, etno
kuća „Jelena” u Bezdanu, etno kuća u Čonoplji i etno kuća porodice Varga u Telečkoj.
9. Kulturni turizam (verski, kulturno-istorijski, manifestacioni, umetnički, etno turizam).
Verski turizam - Vodica u Doroslovu je poznato hodočasničko mesto koje vernici posećuju još od 1792. godine. Kao potencijalne lokacije za razvoj verskog turizma izdvajaju se
Vodice u Biliću, Staparu i na Bukovcu.
Kulturni-istorijski turizam - odvijaće se u
naseljenom mestu Sombor u kom se nalazi najveći broj evidentiranih kulturnih dobara, kod mesta Batinske bitke na Dunavu
kod Bezdana sa rekonstruisanim muzejem
i dvorac u Aleksi Šantiću.
Manifestacioni turizam - Najznačajnije manifestacije su: Somborsko leto, Somborski kotlić, Fijakerijada, ulica starih zanata, internacionalni festival reportaže
Interfer, tradicionalna žetelačka svečanost „Dužionica” u Somboru, Bodrog fest
u Bačkom Monoštoru, Velikogospojinske
večeri i Prva srpska harmonika Vojvodine
u Staparu, Dan veselih mašina i Seoska korida u Kljajićevu.
Umetnički turizam - osnovu za razvoj
ovog vida turizma čine Pozorišni maraton,
dečiji muzički festival „Šareni vokali”, galerija „Milan Konjović” sa 1060 odabranih
slika, pastela, akvarela, tempera crteža i tapiserija poznatog umetnika, Galerija Kulturnog centra „Laza Kostić”, galerija Save
Stojkova i jedan od vodećih ateljea za izradu vitraža u svetu atelje „Stanišić”.
Etno turizam - Pogranični položaj Sombora je uslovio multietničnost i multikulturalnost koje treba iskoristiti u svrhu razvoja
etno turizma (kultura i tradicija 21 nacije folklor, običaji, narodne nošnje i dr.)
10.Poslovni turizam - Sombor predstavlja sekundarnu destinaciju poslovnog turizma
koja poseduje određene kapacitete i preduslove za razvoj poslovnog turizma, a koje bi
u budućnosti trebalo unaprediti i promovisati, prvenstveno na nacionalnom i regionalnom nivou.
11.Sportsko – rekreativni turizam - Turizam
vezan za akumulacije HS DTD postojeće
Čonopljansko i planirano Riđičko i turističko – rekreativnu zonu (izletnički i sportsko – rekreativni).
12.Kao turizam specijalnih interesa se izdvaja:
Cikloturizam za koji postoje odlični
uslovi jer preko teritorije Grada prolaze
međunarodne biciklističke staze (u okviru transevropsk)og koridora EuroVelo 6)
i nacionalne biciklističke staze uz osnovnu kanalsku mrežu HS DTD. U planskom
periodu treba izgraditi međunarodne, nacionalne i lokalne biciklističke staze i međusobno ih povezati.
Motodrom (Moto-cross staza) je prava
atrakcija Svetozar Miletića za ljubitelje motora i moto trka.
STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG 13
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
POLOŽAJ I OSNOVNE KARAKTERISTIKE
PLANSKOG PODRUČJA
GEOGRAFSKI I TURISTIČKI POLOŽAJ OPŠTINE APATIN I GRADA SOMBORA
Apatinska opština se nalazi na krajnjem zapadnom delu Bačke, neposredno uz Dunav. Zauzima prostor od 349 km2 na kojem se nalazi
jedno gradsko i četiri seoska naselja: Prigrevica, Kupusina, Svilojevo i Sonta.
Zahvaljujući svom položaju na reci Dunav,
Apatin ima povoljan turistički položaj. Prirodni režim Dunava stvorio je niz mikro hidrografskih oblika reljefa koji zajedno sa florom i
faunom čine prirodnu sredinu Gornje Podunavlje. Specifičnosti ove prirodne sredine stvorile
su uslove za razvoj mnogih vrsta turizma kao
što su: nautički turizam, eko turizam, izletnički turizam, ekskurzioni turizam, lovni i ribo-
lovni turizam, foto safari kao i preduslove za
razvoj novih oblika turizma (Plavša, 1994).
Grad Sombor nalazi se u severozapadnom
delu Bačke ravnice, i sa okolnih 15 seoskih naselja, zauzima površinu od 1.178 km². Sedište
je Zapadnobačkog okruga kom pripadaju još
i opštine Apatin, Kula i Odžaci (Lazić, 2006).
Što se tiče turističkog položaja u odnosu na
saobraćajnice treba istaći da okosnicu čine magistralni putevi: Dunav – Bezdan – Sombor –
Subotica (M 17/1) i srpsko – mađarska granica –
Bački Breg – Sombor – Bačka Palanka – Erdevik
– Kuzmin (M 18). Regionalni pravci imaju sledeća obeležja i relacije: Sombor – Apatin (R 144) i
HUNGARY
C R O AT I A
Riđica
HUNGARY
ROMANIA
AP VOJVODINA
Rastina
Stanišić
Aleksa
Šantić
Belgrade
BOSNIA AND
HERZEGOVINA
Bački Breg
CENTRAL SERBIA
Kolut
BULGARIA
Gakovo
Bezdan
Svetozar
Miletić
Čonoplja
Bački
Monoštor
MONTENEGRO
AP KOSOVO
AND METOHIJA
SOMBOR
ALBANIA
FYRM
0
50
Kljajićevo
Kupusina
100 km
APATIN
CR OATIA
Telečka
Prigrevica
Stapar
Sombor
Svilojevo
Apatin
AP VOJVODINA
Sonta
Novi Sad
0
0
10
20
40
60
80
km
14 STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
5
10 km
Doroslovo
Državna granica
Opštinska granica
Međunarodni DP I reda
Državni put I reda
Državni put II reda
Naselja
Danube Cycling Route
Sombor – Kljajićevo – Sivac – Crvenka – Kula
(R 147). Prema tome, uočava se da povezanost
Sombora sa saobraćajnicama međunarodnog značaja (E–75), uglavnom ima složen karakter, odnosno ostvaruje se posredstvom relativno dugih magistralnih ili čak regionalnih
saobraćajnica (Đuričić, Romelić, 1996). Kada
govorimo o vodenim putevima možemo reći da
komunikativnu prednost području daje neposredni kontakt sa rekom Dunav, koji predstavlja jednu od najznačajnijih evropskih rečnih
saobraćajnica. Mrežom kanala hidrografskog
sistema DTD područje je u velikoj meri povezano sa najvećim delom AP Vojvodine.
Železničkim pravcima Sombor-Subotica i
Sombor-Vrbas-Novi Sad, Sombor je povezan
sa velikom železničkom magistralom koja povezuje Srednju Evropu sa Balkanskim poluostrvom i Malom Azijom.
Ako govorimo o turističkim lokalitetima,
možemo reći da je položaj Sombora relativno povoljan. Na oko 60 km udaljenosti nalazi
se najveći limnološki objekat u Vojvodini Palićko jezero, zatim Vojna ustanova Karađorđevo sa svojim bogatim lovištima i ergelom na 65
km udaljenosti, te banja Junaković na 20 km
(Grupa autora, 1996).
PRIRODNE PREDISPOZICIJE RAZVOJA TURIZMA GRADA SOMBORA
Reljef i geološki sastav. Sa aspekta reljefa, atar
Sombora se celom svojom površinom nalazi na Bačkoj lesnoj terasi. Lesna terasa dostiže najveće apsolutne visine na krajnjem severu
somborskog atara. Tako one južno od Riđice
iznose 100 m, dok su najmanje kod Sombora
i kreću se oko 90 m. U odnosu na aluvijalnu
ravan, lesna terasa je viša za 5–6 m. Osnovnu
geološku građu lesne terase čini suvozemni,
barski i pretaloženi les (Miljković, 1996).
Klima. S obzirom na geografski položaj, te
osnovne klimatske karakteristike područja,
Sombor ima umereno-kontinentalnu klimu.
Klimatske prilike uslovljene su aktivnim centrima vazdušnog pritiska od kojih je, u letnjoj
polovini godine, aktivan Azorski anticiklon, a
u zimskoj polovini godine Sibirski (Evroazijski)
anticiklon. Takođe, u oba perioda, se javljaju uticaji Islandskog i Sredozemnog ciklona. Proleća
su u prvoj polovini suva i vetrovita, dok su udrugoj polovini kišovita. Početak leta je karakterističan po većoj količini padavina, dok je druga
polovina suvlja i toplija. Jesen ima neznatno veću
količinu padavina od proleća dok su zime hladne i bez značajne količine snežnih padavina.
Prosečna godišnja3 temperatura vazduha
iznosi 10,9°C. Najtopliji je jul sa srednjom me3 Prosečne vrednosti klimatskih elemenata dobijene su statističkom obradom istih za period od 1951.
do 2000. godine.
sečnom temperaturom od 21,2°C, a najhladniji januar sa -0,9°C. Sombor može imati vrlo
topla leta i vrlo hladne zime. Tako je 1.jula
1950. i 21.avgusta 2000. izmerena maksimalna temperatura 39,6°C, odnosno 39,5°C, dok
je 24.januara 1963. i 31.januara 1987. izmerena minimalna temperatura -27,2°C, odnosno
-26,8°C. Detaljniju sliku temperaturnih prilika
Sombora nam mogu dati broj mraznih dana
(minimalna dnevna temperatura niža od 0°C),
broj ledenih dana (maksimalna dnevna temperatura niža od 0°C), broj letnjih dana (maksimalna dnevna temperatura viša od 25°C), te
broj tropskih dana (maksimalna dnevna temperatura viša od 30°C). Tako, prosečan broj
mraznih dana u Somboru iznosi 90, ledenih
21, letnjih 89 i tropskih 26.
Najčešći vetrovi u Somboru su oni iz severnog kvadranta sa prosečnom godišnjom čestinom od 159‰ i severozapadnog sa 146‰.
Severni vetar istovremeno ima i najveću prosečnu brzinu (3,4m/s), dok je sledeći, po ovoj
kategoriji, jugoistočni vetar (košava) sa 2,9m/s.
Sombor ima prosečno 2.031 sat osunčanosti godišnje. Najsunčaniji mesec je jul sa 288
sati, dok decembar ima najmanju vrednost
osunčavanja od 55 sati.
Grad godišnje prosečno primi 590mm atmosferskog taloga. Meseci sa najviše padavina
su jun (73mm) i jul (66mm), a najmanje imaju
mart (33mm) i februar (34mm). Prosečan broj
STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG 15
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
dana sa padavinama u toku godine iznosi 130.
Snežni pokrivač se u Somboru zadržava prosečno 28 dana, srednji broj dana sa maglom iznosi 29, dok dana sa nepogodama prosečno
ima 22. (Lazić, 2006).
Hidrološke odlike. Bogatstvo vodom somborskog atara je veliko. Njega čine podzemne
vode predstavljene freatskim i arteškim vodama, i površinske vode u okviru kojih postoje
mnogobrojne bare i močvare, kanali, prirodni vodotoci Mostonga i Plazović. Glavno hidrografsko obeležje čini reka Dunav, koja sa
svojim meandrima, brojnim ujezerenim rukavcima, adama i ritovima, daje impresivnu
hidrografsku situaciju.
Velikim bačkim kanalom su spojeni Dunav
(kod Bezdana) i Tisa (kod Bečeja), i on predstavlja glavnu arteriju čitavog hidrosistema u
Bačkoj. Dužina kanala iznosi 118 km, a dubina se u proseku kreće oko 2 m. Kanal je u više
navrata prokopavan i regulisan, a od 1972. godine uključen je u hidrosistem Dunav – Tisa –
Dunav (Marković, 1996).
Atar Sombora preseca i Bajski kanal, zatim
kanal Bezdan – Prigrevica dužine 31,70 km (a
koji predstavlja napajajući krak sistema DTD).
Glavna namena ovog kanala je da se koristi za
navodnjavanje i vodni saobraćaj. U neposrednoj blizini Prigrevice, on se račva sa kanalom
Sombor – Odžaci (dužine 27,9 km).
Najznačajniji prirodni vodotoci su Plazović i Mostonga. Plazović (Kiđoš) se najvećim
delom nalazi u Mađarskoj, doj je na teritoriji Srbije ukupna dužina ovog vodotoka 37 km.
Mostonga, koje danas praktično nema, je nastajala od mnogobrojnih bara severno od Sombora i imala je četiri kraka (Šikara, Mostonga,
Koć Mostonga, Raičevačka Mostonga i Somborska Mostonga) koji su se severozapadno od Sombora spajali u jedan vodotok – Mostongu. Ona
je proticala zapadnom periferijom Sombora, i
kod Bačkog Novog sela ulivala se u Bukinski rit
(današnji Mladenovački rit), odnosno u Dunav
(Tomić, 1996). Danas su od nje ostali samo delovi severno od Sombora, koji su pretvoreni u kanale, i deo južno od Bača do ušća u Bukinski rit,
u dužini od 18 km. Plazović i Mostonga su kanalisani nizvodno od mesta gde ih preseca Veliki
bački kanal (Marković, 1996).
Vegetacija ima poseban značaj za turistička
kretanja. Ono što Sombor čini svojevrsnom
oazom u Panonskoj ravnici je zeleni zasad u neposrednoj blizini, i u samom gradu po njegovim
ulicama, vencima i parkovima. Negovanjem i
održavanjem zelenila, Sombor spada u red naselja sa najviše zelenila u zemlji, od 249.000 m2
(Đuričić, Romelić, 1996). Lepo uređeni parkovi pružaju idealne uslove za odmor i relaksaciju, ili šetnje. Dalje, drvo iz porodice brestova ili
bođoš u somborskom žargonu (pravo ime mu
je na latinskom Celtis Occidentalis), iz doline
Misisipija, zauzima velike površine ovog grada.
Njegova sadnja je počela još 1898. Godine. Svojim krošnjama u somborskim ulicama gradi čitave „tunele“ a sa sitnim lišćem koje propušta
mnogo svetlosti, daje Somboru izrazite estetske atribute i upotpunjuje ambijentalne kvalitete gradske sredine (Vojnović, 1999).
PRIRODNE PREDISPOZICIJE RAZVOJA TURIZMA OPŠTINE APATIN
Reljef i geološki sastav. Geološki sastav dna
Panonske nizije odlikuju velika heterogenost,
zamršen tektonski sklop i burne promene koje
su se odvijale na ovom prostoru. Sagledavanje i podrobnije praćenje morfogeneze dosta
je otežano zbog činjenice da su geološka prošlost i sadašnje stanje konzervirani ispod debelih naslaga formiranih u najmlađem geološkom dobu (Miljković, 1994).
Na teritoriji opštine Apatin mogu se, na
osnovu morfometrijskih podataka, geolo16 STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
ške građe i genetskih procesa, izdvojiti sledeći geomorfološki elementi: lesna terasa i aluvijalna ravan. Lesna terasa zauzima malu
površinu, ona se morfološki jasno ističe iznad
aluvijalne terase. Aluvijalna ravan Dunava je
geomorfološki niži član od lesne terase ujedno je i genetski mlađi. U visinskom pogledu
deli se na dva nivoa. Viši nivo predstavlja aluvijalna terasa Dunava, a niži nivo aluvijalna
ravan ove reke. Geološka građa aluvijalne terase predstavljena je pretaloženim naslagama
lesa subaerskog porekla izmešanim sa peskom.
Aluvijalna ravan Dunava se u kontinuitetu javlja od Apatina do Bogojeva (Miljković, 1994).
Klima. Teritorija apatinske opštine nalazi se u središnjem delu umerenog toplotnog
pojasa. Od zapadne obale Atlanskog okeana je udaljena 1500 km, dok je od Sredozemnog mora, odnosno Jadranskog mora, udaljena oko 400 km.
Temperatura vazduha. Najtopliji mesec je jul
sa 21,7°C, dok je najhladniji januar sa -0,6°C.
Srednja godišnja temperatura opštine Apatin
iznosi 11,1°C dok je prosečna temperatura vazduha u toku vegetacionog perioda 18,0°C.
Dominantni vetrovi duvaju iz severnog
pravca. Na drugom mestu su vetrovi iz severozapadnog pravca, oni najčešće duvaju leti i
u proleće, zatim tokom zime, a najređe u jesen.
Jugoistočni vetrovi najčešće duvaju zimi dok
su zapadni vetrovi najučestaliji tokom leta.
Relativna vlažnost vazduha je klimatski element koji najviše zavisi od temperature u odnosu na koju je obrnuto proporcionalna. Srednje
mesečne vrednosti relativne vlažnosti kreću se
od 86 % u decembru do 68% u maju i julu.
Oblačnost. Godišnji tok oblačnosti dosta je
sličan godišnjem toku relativne vlažnosti vazduha. Najmanju oblačnost ima avgust (41%),
zatim jul (45%) i oktobar (49%). Januar (71%) i
decembar (70%) su najoblačniji meseci. Godišnje kolebanje oblačnosti iznosi 30%.
Insolacija. Leto ima najviše časova insolacije 758,1 ili 39,3%, a zima samo 212,9 sati ili
11,0%. Proleće sa 536,6 sati ili 27,8% ima veću
sumu od jeseni 422 časa ili 21,9%, što je posledica dužeg trajanja obdanice u prolećnim
nego u jesenjim danima.
Padavine. Na prostoru Apatina zastupljeni
su svi oblici padavina, čija je prosečna količina
569 mm (Bugarski, 1994).
Hidrološke odlike. Dunav čini zapadnu i
južnu granicu opštine Apatin. Ova velika evropska reka utiče na stanje kako površinskih
tako i podzemnih, naročito plitkih podzemnih voda na području opštine. Najviši srednji
mesečni vodostaji javljaju se početkom leta, u
junu. Najniži srednji mesečni vodostaju javljaju se krajem jeseni, u novembru (Pavić, 2006).
Snabdevanje stanovništva vodom na području
opštine Apatin nezamislivo je bez korišćenja
podzemnih voda. U prošlosti su korišćene plitke, freatske vode, poslednjih decenija, sve se
više koriste kvalitetnije vode iz dubljih horizonata, poznate kao arteške, a na području apatinske opštine utvrđene su i termomineralne
vode (Bogdanović, 1994).
Vegetacija. Najznačajniji fizičko-geografski faktor koji je uticao na florističku osobenost opštinskog područja su vode, tako da vegetacija vlažnih terena daje fizionomski izgled
kraja. Šume u apatinskoj opštini se prostiru u
dva pojasa – nezaštićenom od visokih voda i
zaštićenom. Nezaštićeni deo je lociran u ritu i
visoke vode ga redovno plave. Zaštićene šume
su locirane sa spoljne strane nasipa pa ga površinska voda Dunava ne plavi. U apatinskom
ritu je zastupljena zajednica bademoliste vrbe
(Bugarčić, 1994).
SPECIJALNI REZERVAT PRIRODE GORNJE PODUNAVLJE
Izvorni prirodni predeo Grada Sombora i opštine Apatin najviše se vezuje za tok Dunava i aluvijalnu ravan reke. Na višim terenima
i istočno od nje nalazi se lesna terasa koja je
tokom geološke prošlosti manje bila pod uticajem reke. Danas se uglavnom nalazi pod oranicama i u predeonoj valorizaciji nije značajna
za razvoj turizma. Osnovni prirodni turistički
potencijali nalaze se u Podunavlju Grada Sombor i opštine Apatin. Ova regija je zbog svog
položaja – severozapadni deo Srbije, poznata
kao Gornje Podunavlje. Zbog svog značaja zaštićena je kao specijalni rezervat prirode.
Specijalni rezervat prirode Gornje Podunavlje se nalazi u severozapadnom delu Vojvodine i Srbije. Prostire se uz levu obalu Dunava
i obuhvata brojne meandre, mrtvaje, kanale,
odnosno, vodene, močvarne, livadske i šumske ekosisteme, nastale u procesu neprestanog uticaja reke. Gornje Podunavlje se nalazi
između 45°31’47’’ i 45°55’16’’ severne geograf-
STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG 17
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
∎∎Rukavac u Apatinskom ritu; foto: L.Lazić
ske širine i između 18°49’08’’ i 19°05’43’’ istočne
geografske dužine, po Griniču.
Prirodni predeo Specijalnog rezervata prirode Gornje Podunavlje u osnovi predstavlja
dobro očuvanu plavnu ravnicu u priobalju Dunava. Ovo zaštićeno područje obuhvata Apatinski rit, Monoštorski rit i Karapandžu. Vrednost ekosistema Gornjeg Podunavlja ogleda se
i u tome što oni predstavljaju jedan od retko
sačuvanih prirodnih predela u pretežno agrarnom okruženju Zapadne Bačke.
Rezervat se prostire na lesnoj terasi i aluvijalnoj ravni. Lesna terasa zauzima manji deo
na potezu šume Štrbac. U geološkoj građi ovde
preovlađuju suvozemni, barski i pretaloženi les diluvijalne starosti. Prosečna nadmorska visina iznosi oko 90 m. Aluvijalna ravan
je za 3-4 m niža reljefna celina u čijoj geološkoj građi preovlađuju pretaloženi les, pesak,
aluvijalni šljunkovi, peskovi, gline i mulj. Mikroreljef ove celine je izrazito dinamičan sa
ostacima starih rečnih tokova, obalskim brežuljcima i depresijama. Oni zajedno predstavljaju značajno lokalno geonasleđe.
Klima čitavog podneblja je kontinentalna,
sa toplim letima i hladnim zimama. Prema višegodišnjim prosecima za obližnju meteorološku stanicu najniže temperature se beleže u
januaru (-1,6°C), a najviše u julu (21,1°C). Prosečna godišnja vrednost temperature vazdu18 STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
ha iznosi 10,7°C. Boravak u Gornjem Podunavlju je posebno prijatan u prolećnim, jesenjim,
a potom i letnjim mesecima.
Hidrološke vrednosti predstavljaju jedan
od suštinskih prirodnih fenomena Gornjeg
Podunavlja. Dunav daje osnovni pečat čitavom predelu. Visoke vode prilikom uobičajenih godišnjih izlivanja od značaja su za ceo
Rezervat, a posebno za ekosisteme Apatinskog
rita. Ovde je prisutan veći broj rečnih meandara kao posledica složene hidrološke aktivnosti
velike reke. Najznačajniji su: Bajski kanal, Baračka, Monoštorski Dunavac, Petreški Dunavac, Srebrnički Dunavac i Staklarski Dunavac.
Reka Plazović protiče kroz severoistočni deo
Rezervata u potezu šume Štrbac i pruža pejzažu značajne estetske atribute. Najzad, veliki broj jezera i bara daje Gornjem Podunavlju u
hidrološkom smislu konačni predeoni lik. Rekreativni i turistički značaj hidroloških vrednosti je u više navrata potvrđen. Ove lokacije su omiljene za brojne izletnike, ribolovce,
lovce, sportiste i u novije vreme za ekoturiste.
Isprepletenost vodenih, barsko-močvarnih, livadskih i šumskih ekosistema, učestvuje
u izgradnji značajnog mozaika različitih vegetacijskih formi. U izuzetnom florističkom bogatstvu najznačajniji uticaj ima dendroflora, jer
polovina od ukupne površine Rezervata otpada
na šume. Najznačajnije vrste su hrast lužnjak
∎∎Monoštorski Dunavac; foto: L.Lazić
(Quercus robur), bela topola (Populus alba), crna
topola (Populus nigra), bela vrba (Salix alba), poljski jasen (Fraxinus angustifolia) i vez (Ulmus laevis). Ove šume su još poznate kao ritske šume i
one predstavljaju vredne autohtone šumske zajednice. Pojedinačno se mogu spomenuti i istaći sledeće vrste flore: rebratica (Hottonia palustris), borak (Hippuris vulgaris), kukurjak
(Eranthis hyemalis), zakržljala perunika (Iris
spuria), jezičasti ljutić (Ranunculus lingua).
Karakteristična flora i vegetacija značajnim delom stvaraju dobre uslove za život velikog broja životinjskih vrsta. Posebno se ističu: jelen obični (Cervus elaphus), divlja svinja
(Sus scrofa), orao belorepan (Haliaeetus albicila)
i crna roda (Ciconia nigra). Shodno bogatstvu
voda i brojnih akvatorija izuzetno je i bogatstvo ihtiofaune. Do sada je resurs životinjskog sveta korišćen za razvoj lovnog turizma
po kome je Gornje Podunavlje dobro poznato i sportskog ribolova koji još uvek nije optimalno razvijen kao oblik turizma. Korišćenje
potencijala životinjskog sveta u svrhu razvoja
ekoturizma još uvek je u začetku.
Prirodni potencijali Specijalnog rezervata
prirode Gornje Podunavlje predstavljaju dobar
potencijal za razvoj turizma, zbog čega je ceo
ovaj prostor u više navrata dobijao poseban
značaj u prostornim planovima i planovima
razvoja turizma.
ISTORIJA GRADA SOMBORA I OPŠTINE APATIN
Od najstarijih vremena čovek je boravio na teritoriji današnje Vojvodine. Sredinom I veka
stare ere skoro čitava Panonska nizija je bila
u rukama raznih varvarskih naroda. U periodu Velike seobe naroda, od V do IX veka, na
teritoriju Panonske nizije dolaze razni narodi: Huni, Gepidi, Avari i Bugari. Slovenska plemena naselila su ovo područje u VI veku. Krajem IX veka dolazi do novih etničko-državnih
promena u ovim krajevima i u Panonsku nizi-
ju prodiru Mađari (Strategija održivog razvoja
opštine Apatin i Strategija lokalnog održivog
razvoja opštine Sombor; Vasić, 1984).
Područje opština Apatin i Sombor je naseljeno Mađarima u XIV i XV veku i u to vreme
razvija se mađarska kultura i naseljavaju se
Mađari veleposednici. Srpsko stanovništvo
ovog dela Bačke je prvom masovnom kolonizacijom naseljeno u XV veku zbog nadiranja
Turaka. Stanovništvo je bilo poreklom sa KoSTRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG 19
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
∎∎Sombor (Zibet) i Apatin (Apati) na karti u slavu
Požarevačkog mira (1718); autor Matthaús Seutter,
Augsburg, 1718.
sova i iz Pomoravlja (Strategija održivog razvoja opštine Apatin i Strategija lokalnog održivog razvoja opštine Sombor; Plavša i dr, 1994).
Kako je nakon odlaska Turaka znatan deo
područja Apatina ostao prazan, 1699. godine
počinje naseljavanje Šokaca u neka od naselja kao što su Bački Breg, Sonta (iz Hercegovine). U drugoj polovini XVII veka pod vođstvom Franjevaca u Čonoplju dolaze Bunjevci
iz Bosne i Šokci iz Slavonije (Lazić, 1986).
Prva planska kolonizacija naselja počela je 1763. godine, kada je ovde doseljeno oko
200 porodica Nemaca i Mađara. Godine 1795.
i 1796. usledila je druga planska kolonizacija
nemačkih kolonista. Kasnije su se pored nemačkih porodica, ovde naselile i slovačke, rusinske i rumunske porodice. Broj Nemaca bio
je u stalnom porastu sve do Drugog svetskog
rata (Kicošev i drugi, 2006; Beljanski, 1976;
Beljanski, 1996).
Romi se na prostor Apatina doseljavaju krajem XVIII i početkom XIX veka i dolaze iz Rumunije. Oni se takođe naseljavaju na područje
Bačkog Monoštora.
20 STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
Krajem 1918. godine u Vojvodinu prodiru srpske trupe, a predstavnici Banata, Bačke i Baranje doneli su rezoluciju o direktnom priključenju ovih krajeva Kraljevini Srbiji. Posle
uspostavljanja nove vlasti jedan deo Mađara,
Slovaka i Rumuna se iseljava iz ovih krajeva i
odlazi u novoformirane matične države, dok se
slovensko stanovništvo iz Mađarske i Rumunije preseljavalo u obrnutom smeru (Kicošev i
drugi, 2006; Beljanski, 1976; Beljanski, 1996).
Posle Drugog svetskog rata dolazi do dekolonizacije starog nemačkog stanovništva u
Nemačku i Austriju, i do kolonizacije novog
kolonističkog talasa iz raznih krajeva bivših jugoslovenskih republika. Nakon Drugog svetskog rata svi delovi Bačke primili su
značajan broj kolonista, što je direktno uticalo i na naseljavanje velikog broja izbeglog stanovništva 90-tih godina XX veka usled rodbinskog povezivanja sa ranije kolonizovanim
stanovništvom (Strategija održivog razvoja
opštine Apatin i Strategija lokalnog održivog
razvoja opštine Sombor).
Između 1945. i 1946. godine grupno pristiže
najveći broj doseljenika iz Like, Gorskog Kotara, Žumberka i Korduna. Na područje Sombora dolazi i izvestan broj kolonista iz Crne
Gore. Koloniste su činile dve grupe: većinu su
činile porodice iz brdovitih krajeva, koji su bili
uglavnom Srbi, a drugu grupu naseljenika činili su kolonisti iz primorskih krajeva okoline
Zadra, Šibenika i sa dalmatinskih ostrva, koji
su bili uglavnom Hrvati.
Sa područja Bosne i Hercegovine (Kotor
Varoš, Mrkonjić Grad i Jajce) beleži se doseljavanje stanovništva na područje opštine
Sombor 1960-tih godina (Strategija održivog
razvoja opštine Apatin i Strategija lokalnog
održivog razvoja opštine Sombor).
Pretpostavlja se da je Sombor osnovao mađarski kralj Ištvan, koji je izvršio obnovu naselja na teritoriji južne Ugarske posle tatarske
najezde sredinom XIII veka i pritom osnovao naselje koje se zvalo Sent Mihalj. Naselje Sombor
se prvi put spominje 1366. godine, a 1469. godine
mađarski kralj Matija Korvin daje dozvolu plemićkoj porodici Cobor da kod grada Sent Mihalja podigne tvrđavu, koja je završena 1478. godine (Beljanski, 1985). Nakon toga, grad Cobor
– Sent Mihalj pruzima ulogu centralnog naselja
za čitav region. Nastanak samog imena grada je
još uvek sporan, ali gotovo da je važeće mišljenje da je ime plemićke porodice Cobor u osnovi
današnjeg naziva. Pretpostavlja se da su Sloveni
dugačak naziv naseobine (Cobor – Sent Mihalj)
vremenom skratili, a zatim samu reč Cobor izmenili u sebi prihvatljiviji jezički izraz Sombor,
što su potom prihvatili i Ugari u izgovoru kao
Zombor (Vojnović, 1999; Tomić i dr, 2002).
Godine 1541. Sombor pada pod vlast Turaka koji ovde podižu novo jako utvrđenje, oko
koga se razvio spoljni grad sa 200 zanatskih
radnji i oko 2000 kuća. Turska uprava je završena 1687. godine. Sa dolaskom austrijskih
oslobodilaca (iste godine), dolazi do naseljavanja ovog kraja od strane 5000 Bunjevaca (Beljanski, 1988), kao i Srba predvođenih Arsenijem III Čarnojevićem.
U okviru vojne granice, u periodu od 1702.
godine je bio graničarski šanac pod upravom
kapetana, i nosio je naziv „Oppidum militare Zomboriensis“. Tokom ovog perioda je vr∎∎Povelja Slobodnog kraljevskog grada, 1749.
šeno intenzivno naseljavanje Srba, a takođe i
doseljavanje mađarskih i nemačkih porodiBečei kupio zemlju pod imenom
ca, što je dovelo do značajnih promena
Bereg. Reč bereg ima slovensku
u etničkim odnosima.
osnovu reči koja je najveroGodine 1749. Sombor dovatnije značila obala. Kolut
bija status slobodnog kraje staro naselje sa prvim poljevskog grada Ugarske, što
dacima iz 1261. godine, čiji
je zvanično potvrđeno na
su posednici plemići Kilod.
saboru u Požunu 1752. goOvo naselje je bilo među
dine (Tomić i dr., 1996). Velivećim naseljima u tursko
ki podsticaj za napredak Sombor
vreme (Beljanski, 1976). Godije dobio 1786. godine, kada postane 1570. Kolut je imao 38, a 1590.
je stalno sedište velike Bačko – bo- ∎∎Pečat carice Marije
81 dom, te je te godine Kolut bio i
droške županije, i od tada Sombor
najveće naselje u tadašnjoj Bačkoj
Terezije sa povelje
ulazi u period stalnog napretka.
(Tomić i dr, 1996).
Završetkom Prvog svetskog rata, ukidaIstorija Bačkog Monoštora zadire u duboku
ju se županije, a Sombor ulazi u sastav Dunaprošlost. Vezuje se za prostore nekadašnje slavske banovine. Centar banovine se seli u Novi
vne tvrđave i istorijskog kraljevskog grada BoSad i time Sombor dolazi u poziciju nepovoljdroga, kao sedišta Bodroške županije. Postoje
nog zaleđa.
zapisi o nekadašnjem starom srpskom BodriU grad su 1941. godine umarširali hortijevću od kog ime Bodrog potiče, a iz kojeg su se
ci, a oslobođen je 21. oktobra 1944. godine. Od
Srbi, dolaskom Mađara, u X veku iseljavali. Na60 – tih godina dolazi do progresa, a od 1992.
selje Monoštor je nastalo uz samostan Svetog
godine Sombor je sedište Zapadno – bačkog
Petra, koje je 1522. godine brojalo 10 poreskih
okruga koji uz somborsku, sačinjavaju još i
obveznika. To mesto je u ono vreme bilo poznaapatinska, kulska, i odžačka opština.
to pod različitim nazivima: Bodrog Monoštor,
Prvi pisani podatak iz istorije Bačkog Brega
Bat Monoštor, Donji Monoštor, Monoštorseg,
datira još iz davne 1319. godine. Tada je Imre
Bač Monoštor, odnosno Bački Monoštor.
STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG 21
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
Za vreme vladavine mađarskog kralja Stevana I Apatin se prvi put spominje kao naselje i u
pisanim dokumentima, 1011. godine. Deo zemljišta kralj Stevan I svojom poveljom poklanja
samostanu opatica, i po tom samostanu (opatiji) Apatin je dobio svoje današnje ime. U prvim
spisima spominje se pod imenom Apaty, zatim
Apati, Apatij, Apathin, i Apatal. Za vreme turske
okupacije naziva se Opatin, dok su mu Sloveni dali konačno današnje ime (Bukvić, 1969).
Nakon velikih turskih osvajanja i propasti srpske države, krajem XIV i početkom XV veka,
Turci sve više ugrožavaju ovu niziju. Da bi zaštitio svoje granice mađarski kralj Sigmund
daje Beograd i još neka naselja preko Dunava
u posed srpskom despotu Stefanu Lazareviću,
kao poklon za usluge učinjene u borbi.
Već 1417. godine hronike spominju Apatin
kao grad srpskog despota Stefana Lazarevića,
a tu se naseljava i izvestan broj srpskih izbeglica. Godine 1520. Apatin je zabeležen u poreskom spisku bodroških opština. Godine 1541.
Turci zaposedaju celu Bačku i veći deo južne
Ugarske. Najveći deo naselja je razoren, a stanovništvo je bilo skoro prepolovljeno.
Nakon poraza pod Bečom, 1683. godine,
Turska imperija naglo slabi, a austrijska vojska osvaja Beograd i prodire duboko u Srbiju.
Nakon oslobođenja od Turaka Bačka ulazi u sastav Habzburške monarhije. Na jednoj mapi sa
početka osamnaestog veka Apatin je opet ucrtan, i od tog vremena se stalno pominje. Za
vreme austrijskog vladara Karla VI, započelo je
naseljavanje ovog područja nemačkim življem,
i ta kolonizacija je nastavljena i za vreme vladavine njegove kćeri Marije Terezije. Srbi bivaju
proterani, i tako nastaje današnje mesto Stapar.
Ceo put nemačkih kolonista sastojao se iz
dva dela. Od rodnog mesta išlo se peške do
glavnog sabirnog centra koji se nalazio kod
grada Ulma, a dalji tok se nastavljao lađama.
Kuće su građene po pripremljenim planovima radi jednakosti i solidarnije gradnje naselja. Svakoj porodici obezbeđen je materijal za
izgradnju kuće, a ustanovljen je i zemljoposed
za koloniste, koji je određivan prema veličini
porodice.
U poslednjoj deceniji XVIII veka Apatin doživljava svoju najveću katastrofu. U nekoliko
snažnih i uzastopnih poplava glavna matica
Dunava prodire u naselje, i u mutnim valovima reke nestaje stari centar i više od polovine grada. Kako je izgledao stari Apatin danas
nam pričaju samo legende i preživeli dokumenti iz XVIII veka. Najpoznatiju sliku starog
Apatina nalazimo u podacima prve gruntovnice iz 1764. godine, u kojoj je sačuvana detaljna mapa sa svim objektima (Bukvić, 1969).
Apatin je 1912. godine železničkom prugom
povezan sa Somborom i Sontom. Brodogradilište je osnovano 8 godina kasnije koje je u novije vreme modernizovano i jedino na celom
toku Dunava opremljeno specijalnim sinhro
liftom za brzo izvlačenje brodova na dok. Posle
kapitulacije Jugoslavije 1941. godine Apatin je
ušao u sastav Hortijeve Mađarske. Za vreme
Batinske bitke front se protezao sve do Apatina i Bogojeva, a sam grad je postao prava ratna
baza. Partizanske jedinice oslobodile su Apatin 24. oktobra 1944. godine i taj dan se i danas
slavi kao Dan opštine. Prema planu kolonizacije novembra 1945. godine u Apatin su stigle
prve boračke porodice iz Like i nacionalni sastav grada je promenjen (Kicošev, 1994).
DEMOGRAFSKE KARAKTERISTIKE
Stanovništvo Apatina
Kretanje broja stanovnika. Demografske prilike u opštini Apatin, mogu da se prate od 1787.
godine, kada je u opštini živelo 8.915 stanovnika, od kojih je 3.829 živelo u Apatinu, 1.355
u Kupusini, 2.023 u Prigrevici i 1.708 u Sonti
(Hegediš, Čobanović, 1991). U opštini Apatin
22 STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
1900. godine živelo je 27.205 stanovnika, od
kojih je 13.139 živelo u Apatinu, 3.202 u Kupusini, 5.054 u Prigrevici 5023 u Sonti i 787 u Svilojevu (Đere, 1992). Po popisu stanovništva iz
1991. godine, u opštini Apatin je živelo 32.999
stanovnika, od kojih je 18.389 živelo u Apatinu,
2.500 u Kupusini, 4.842 u Prigrevici, 5.990 u
Sonti i 1.278 u Svilojevu (Đurđev, Bjeljac, 1994).
Prema poslednjem popisu stanovništva iz 2011.
u opštini Apatin je živelo 28.929 stanovnika, u
Apatinu 17.411 stanovnika, a u ostalim naseljima 11.518 (Popis stanovništva, domaćinstava i
stanova 2011).
Prirodno i mehaničko kretanje stanovništva u opštini Apatin je nepovoljno, jer među
pojedinačnim naseljima, jedino još grad Apatin ima pozitivnu stopu rasta, a najteža situacija je u selu Svilojevu. Posmatranjem udela
pojedinih komponenata demografskog razvoja, u depopulaciji opštine je vidljivo, da je
opština prvo postala emigraciono područije, a emigracije su zatim svojom selektivnošću smanjile udeo mladog stanovništva, zato
sada na depopulaciju sela značajnije deluje negativni prirodni priraštaj. U periodu od 1981.
godine do 1991. godine, udeo negativnog prirodnog priraštaja, u opadanju broja seoskog
stanovništva iznosio je 60%. Zastupljenost sve
manjeg prirodnog priraštaja, za posledicu ima
izumiranje stanovništva u opštini Apatin, a
taj trend će se nastaviti i u budućnosti (Đurđev, Bjeljac, 1994).
Nacionalni sastav stanovništva. U opštini
Apatin 1910. godine živelo je 29.117. stanovnika, od kojih su 60,26 % bili Nemci, 26,45% Mađari, 0,65% Srbi, 0,1% Hrvati, 0,01% Rumuni,
0,11% Slovaci, 12,44% su bili ostali. Posle Prvog
svetskog rata, po popisu iz 1921. godine u opštini Apatin je živelo 29.425 stanovnika, od
kojih su 64,41% bili Nemci, 21% Mađari, 12%
Srbi, 1,06% Rumuni, 0,11% Slovaci, 0,04% Slovenci i 0,47% su bili ostali (Davidović, 1985).
Posle Drugog svetskog rata, prvi popis stanovništva pokazao je veoma velike promene,
jer su Nemci emigrirali u Nemačku, pa ih je
ostalo samo 628, a Srbi, Mađari i Hrvati su činili 93,9% stanovništva u opštini Apatin. Po
popisu iz 1991. godine, u opštini Apatin je živelo 32.864 stanovnika, od kojih su 50,93% Srbi,
14,64% Mađari, 13,22% Hrvati, 12,55% Jugosloveni 2, 23% Rumuni, 1,44% Ukrajinci, 0,02%
Rusini, 0,08% Slovaci, 1,58% Romi, 0,09% Slovenci, 0,22% Makedonci i 0,46% Crnogorci
(Đurđev, Bjeljac, 1994). Prema popisu stanovništva iz 2011. godine, u opštini Apatin živelo
je 28.929 stanovnika. U Apatinu je živelo 17.411
stanovnika, a u ostalim naseljima 11.518 stanovnika. Dominantno stanovništvo je srpsko
sa 62,78%, pa zatim mađarsko sa 10,72%. Kao
Jugosloveni se izjasnilo 0,06%, a kao Nemci
0,06% stanovnika (Popis stanovništva, domaćinstava i stanova 2011).
Stanovništvo Sombora
Kretanje broja stanovnika. Prvi zvanični popis stanovništva urađen je 1787. godine. Tada je u gradskom naselju Sombor živelo
13.360 stanovnika, a u opštini je živelo 37 hiljada stanovnika. Po popisu iz 1900. godine u opštini Sombor je živelo 86.350 stanovnika (Plavša, Đurđev, 1996). Posle Drugog svetskog rata,
na osnovu popisa stanovništva iz 1948. godine,
u opštini Sombor je živelo 90.477 stanovnika.
Na osnovu 20 raspoloživih popisa stanovništva po naseljima u opštini Apatin, koji
obuhvata period, od 1787. do 2011. godine,
može se primetiti, da se broj stanovnika u opštini Sombor postepeno povećavao do 1981.
godine, kada je dostigao skoro sto hiljada. To
je bila posledica povećanja broja stanovnika
u Somboru, dok su ostala naselja, osim Alekse Šantića, imala depopulaciju stanovništva
(Plavša, Đurđev, 1996). Međutim, značajan
trend opadanja broja stanovnika zapažen je
od 2002, koji je posledica značajnog pada nataliteta, ali i migriranja stanovništva iz Sombora u druge gradove. Po poslednjem popisu
iz 2011. godine, u Somboru je živelo 47.485, a u
opštini 85.569 stanovnika, što je za 12% manje
nego 2002. godine.
Nacionalni sastav stanovništva. Područje Grada Sombora je višenacionalna i multikulturalna sredina. Prema popisu stanovnika
iz 2011. godine, u gradu je sa okolnim naseljima registrovana 21 nacionalnost. Prema nacionalnoj i etničkoj osnovi u Gradu Somboru
ima najviše Srba, koji čine 63,29% stanovništva, zatim Mađara 11,49%, Bunjevaca 2,39%,
Jugoslovena 0,9%, Nemaca 0,57%, Makedonaca 0,19% i Albanaca 0,13% (Popis stanovništva,
domaćinstava i stanova 2011).
Nemačko stanovništvo je bilo homogeno (i
preko 90%) do Drugog svetskog rata u Kljajićevu, Riđici, Gakovu. Posle Drugog svetskog
rata se skoro i ne pojavljuje ili ima veoma mali
udeo (0,2 do 1%). Mađarsko stanovništvo živi u
znatnom broju u Bezdanu, Svetozar Miletiću,
STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG 23
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
Tabela 1. Ukupno popisana lica, ukupan broj stanovnika, lica u inostranstvu, domaćinstava i
stanova (nivo naselja)
Ukupno
popisana lica
Region Vojvodine
Ukupan broj
stanovnika
Lica u
inostranstvu
Ukupan broj
domaćinstava
Ukupan broj
stanova
1 995 679
1 916 889
46 031
697 437
852 229
193 467
187 581
4 282
69 366
80 745
Apatin
30 017
28 654
1 048
10 904
13 110
Apatin
17 978
17 352
464
6 467
7 531
Zapadnobački okrug
Kupusina
2 103
1 921
172
806
1 376
Prigrevica
4 099
3 964
94
1 455
1 598
Svilojevo
1 260
1 179
35
491
596
Sonta
4 577
4 238
283
1 685
2 009
Sombor - grad
87 815
85 569
1 552
31 859
37 126
Aleksa Šantić
1 837
1 778
50
703
767
Bački Breg
1 158
1 131
27
433
512
B.Monoštor
3 524
3 425
72
1 251
1 621
Bezdan
4 730
4 569
155
1 789
2 710
Gakovo
1 836
1 811
12
637
668
Doroslovo
1 570
1 485
61
643
726
Kljajićevo
5 166
5 054
109
1 711
1892
Kolut
1 365
1 327
17
502
638
411
410
3
152
209
Rastina
Riđica
2 053
2 017
23
768
853
S.Miletić
2 808
2 738
64
1 083
1 228
Sombor
48 749
47 485
721
17 669
20 091
Stanišić
4 075
3 971
93
1 481
1 648
Stapar
3 340
3 278
50
1 122
1 328
Telečka
1 728
1 697
28
707
854
Čonoplja
3 465
3 393
69
1 208
1 381
Izvor: Popis stanovništva, domaćinstva i stanova u republici Srbiji, 2011.
Doroslovu, Telečkoj, Stanišiću, Čonoplji, Riđici i Somboru. Hrvatsko stanovništvo je dominantno u Bačkom Bregu i Bačkom Monoštru,
a u značajnom procentu su zastupljeni u Somboru, Stanišiću i Aleksi Šantiću.
Posle Drugog svetskog rata u opštini Sombor, pojavljuju se nove etničke grupe, kao što
su Bunjevci i Šokci, Slovenci, Makedonci, Crnogorci i Rumuni. Bunjevci i Šokci žive u Somboru, Čonoplji, Stanišiću, Bačkom Bregu, Riđici, Telečkoj i Aleksi Šantiću. Slovenci su se
naselili u Somboru i Aleksi Šantiću. Makedonci su evidentirani u Somboru, Gakovu, Bezda24 STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
nu i Stanišiću, Crnogorci u Somboru, Gakovu,
Kljajićevu i Rumuni u Bačkom Monoštru, Bezdanu i Doroslovu (Plavša, Đurđev, 1996).
Projekcija ukupnog broja stanovnika za
period 2002-2021. god. rađena je na osnovu
utvrđenih biodinamičkih karakteristika populacije, dosadašnjih razvojnih tendencija,
planiranih mera demografske politike, kao i
prognoziranog privrednog i ukupnog društvenog razvoja. Za opštinu Apatin prognoziran je
blagi pad ukupnog broja stanovnika, tako da
će 2021. godine u naseljima apatinske opštine živeti 32.500 stanovnika. Prosečna veličina
Tabela 2. Ukupan broj stanovnika, domaćinstava i prosečna veličina domaćinstva opštine Apatin
Naselje
Apatin
Broj stanovnika
Indeks
Pros. stopa
rasta
2002.
2021/02
2002/21
19320
2021.
20000
103,5
Prosečna veličina
domaćinstva
Broj domaćinstava
2002.
0,17
2021.
6730
2002.
7100
2021.
2,9
2,8
Kupusina
2356
2200
93,4
-0,32
927
915
2,5
2,4
Prigrevica
4781
4600
96,2
-0,19
1630
1650
2,9
2,8
Svilojevo
1364
1300
95,3
-0,24
510
500
2,7
2,6
Sonta
4992
4400
88,1
-0,6
1816
1700
2,8
2,6
Ukupno
32813
32500
99,1
-0,05
11613
11865
2,8
2,7
Izvor: Prostorni plan opštine Apatin, 2013.
domaćinstva iznosiće 2,7 članova po domaćinstvu, a ukupan broj domaćinstava biće 11865.
Demografska situacija na teritoriji Grada
Sombora je veoma nepovoljna i zabrinjavajuća.
Ukupan broj stanovnika se između dva popisa
(2002-2011.god) smanjio za 11694 stanovnika
tj. za oko 12%. Zbog toga uz zalaganje lokalne
samouprave i pomoć Države hitno treba preduzeti efikasne mere kojima će se smanjiti depopulacija, dati podsticajne mere za rađanje i
ostanak stanovništva u mestu stanovanja.
Pored mera ekonomske i socijalne politike,
neophodna je ekonomska, socijalna i ekološka
obnova sela, kojim bi se omogućili kvalitetniji uslovi života u ruralnom području i povećala
zainteresovanost mladih za rad i ostanak.
Veoma je važna i decentralizacija javnih službi
Grada, odnosno jačanje socijalne osnove (školstvo, zdravstvo, kultura, sport) u centrima zajednice naselja (Bezdan, Stanišić, Kljajićevo) kako
bi se povećala pristupačnost pojedinih zajednica seoskih naselja. Potrebno je izraditi projekte
i programe zapošljavanja mladih i socijalnog
stanovanja kojim bi se stimulisala demografska
obnova uz obezbeđeno dostupno stanovanje i
veću mogućnost rada, uz podršku sredstvima
Republike, Pokrajine i Grada.
Tabela 3. Demografska kretanja do 2021.
godine – projekcija broja stanovnika na osnovu
dosadašnjeg trenda promena opštine Sombor
Naselje
2002.
2011.
2016.
2021.
Aleksa Šantić
2.209
1.837
1.658
1.497
Bački Breg
1.477
1.158
1.012
884
B.Monoštor
4.122
3.524
3.230
2.961
Bezdan
5.507
4.730
4.347
3.994
Gakovo
2.236
1.836
1.646
1.475
Doroslovo
1.981
1.570
1.380
1.213
Kljajićevo
6.126
5.166
4.699
4.275
Kolut
1.736
1.365
1.194
1.045
Rastina
Riđica
S.Miletić
566
411
344
288
2.664
2.053
1.776
1.537
3.243
2.808
2.592
2.393
52.648
48.749
46.709
44.756
Stanišić
4.971
4.075
3.649
3.268
Stapar
3.882
3.340
3.072
2.826
Telečka
2.148
1.728
1.531
1.357
Čonoplja
4.433
3.465
3.022
2.635
99.949
87.815
81.722
76.051
Sombor
Ukupno
Izvor: Prostorni plan Grada Sombora, 2013.
STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG 25
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
Kulturna baština
Kulturna baština podrazumeva dobra koja su
nasleđena od prethodnih generacija ili koja
nastaju u sadašnjosti. Ona imaju specifičnu
vrednost za ljude i treba da budu sačuvana za
buduće generacije. Kulturna dobra su najčešće
stavljena pod režim zaštite, imaju velik značaj
u svesti ljudi, a sa ekonomske strane predstavljaju značajan turistički potencijal.
dodamo predmete iz okoline Sombora koji potiču sa prvih iskopavanja i rekognosciranja sa
kraja XIX veka.
U blizini Sombora na lokalitetu Đepfeld
kod Doroslova otkriveno je više od 180 grobnih celina sa ostacima spaljenih pokojnika..
Značajno je i spomenuti mač, koji je izložen
u somborskom muzeju, a na kojem je konstatovan utisnuti lik u profilu keltskog ratnika
(Kelti su ove krajeve naseljavali u 4 veku p.n.e),
ARHEOLOŠKA NALAZIŠTA
kao žig radionice. Takođe, na nalazištima
Arheološka nalazišta su delovi zemljišta
u ataru Sombora (Bilić salaši) nađena
na kojima se nalaze otkriveni i potsu koplja koja se mogu pripisati izpuno ili delimično iskopani, konradi keltskih majstora.
zervirani i uređeni ostaci nepoNajveći broj ostataka materijalkretnih objekata, kao i pokretni
ne kulture iz perioda Seobe naropredmeti iz ranijih istorijskih peda potiče sa nekropola (Vasić, 1984).
rioda (Tomka, 1998).
Što se tiče arheoloških nalazišta iz
Arheološko nasleđe je evidenti- ∎∎Deo ogrlice iz bronmlađeg perioda istorije Sombora,
zanog doba – eksporano prilikom poljoprivrednih rabitno je spomenuti srednjovekonat u somborskom
dova od kraja XIX veka. Nađeni su
vnu nekropolu Atica, koja se nalaGradskom muzeju;
ostaci iz naselja iz kamenog, starizi između salašarskih naselja Bilića
foto: L.Lazić
jeg i malađeg gvozdenog doba, sari Rančeva, gde je otkriveno 28 gromatskih naselja antičkog perioda, kao i nekrobova, a arheološka zbirka Gradskog muzeja u
pole iz doba Seobe naroda (IV–VIII vek). Sada
Somboru je obogaćena eksponatima koji su do
se to nasleđe čuva u Gradskom muzeju u Somsada retko nalaženi na ovom prostoru.
boru.
Najstariji tragovi ljudske aktivnosti na teDELA SA SPOMENIČKIM
ritoriji Sombora i okoline potiču iz neolita.
I
UMETNIČKIM SVOJSTVIMA
Predstavnik starijeg neolita je starčevačka kulDela sa spomeničkim i umetničkim svojstviturna grupa. Nosioci starčevačke kulture bili
ma su ona dela koja imaju umetnička svojsu prvenstveno zemljoradnici, ali su se bavili
stva sa izraženim kulturnim i istorijskim znai stočarstvom, lovom i ribolovom. Starčevačka
čajem, bez obzira na istorijski period u kojem
naselja podizana su u blizini reka ili bara, na
su nastala. Mogu se podeliti u tri podgrupe
uzdignutim lesnim terasama i gredama. Na(Tomka, 1998):
selja ove kulturne grupe otkrivena su pored
• dela arhitekture – objekti i njihove celine
reke Mostonge u neposrednoj blizini Dunava.
(dvorci, palate, gradske kuće, vile, crkve)
Materijalni ostaci ove kulture su raznovrsni
oblici sudova od pečene zemlje, alati od kre- • dela likovne umetnosti – slikarstva, vajarstva i primenjenih umetnosti
sanog i glačanog kamena, kosti, rožine, figu• ostvarenja dramske, muzičke ili filmske
rine i amuleti.
umetnosti
Mlađi neolit reprezentuje vinčanska kultura (oko 4500. godine pre nove ere). O postoImajući u vidu raznovrsnost i mnogobrojjanju iste u ovom delu Bačke, pored brojnih
nost ove kategorije kulturnih dobara, biće
nalaza (pehari, fragmenti keramike, amajliobrađena samo najznačajnija za kulturna
je, stubaste statuete i dr) iz okoline Bogojeva
kretanja turista. Značajna slikarska i vajari Karavukova, dobijamo ako tim nalazima pri26 STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
ska dela koja su deo nekih objekata arhitekture biće obrađena u sklopu istih, a ne posebno,
kao što je naznačeno u gore navedenoj podeli.
Gradska kuća u Somboru
Gradska kuća, Varoška kuća ili Magistrat,
predstavlja središnji arhitektonski simbol grada. Nastala je na osnovi nekadašnjeg
„dvora” (kaštela) somborskog kapetana grofa
Jovana Janka Brankovića. Nova zgrada Gradske kuće, izgrađena je u stilu neoklasicizma.
Iznad trouglastih frontova, na ispadima sa
istočne i zapadne strane Gradske kuće, rimskim brojevima su upisane godine, koje označavaju godinu nastanka Brankovićevog kaštela (1718) i godinu izgradnje nove zgrade (1842).
Svečanu salu Gradske kuće uredio je 1851.
arhitekta Karl Gfeler. U njoj su održavane sednice gradskog Magistrata i izabranog Obštestva, ali i balovi i priredbe. Tu je novembra
1918. godine izvršena primopredaja grada između dotadašnjih austrougarskih i predstavnika srpske kraljevske vlasti. Sedište lokalne
samouprave nalazilo se u Gradskoj kući sve do
1962. godine (Lazić i dr, 2010).
Na trgu sa zapadne strane Gradske kuće
dugo se nalazio kameni spomenik Svetom
trojstvu koji je 1774. godine postavio Pavle
Krušper. Bilo je to klasično barokno vajarsko
delo elegantnog, gracioznog, visoko uzdignutog stuba na čijem vrhu je stajao kip Svetog
trojstva, dok su u podnožju na omanjim postoljima postavljene figure Bogorodice i apostola Petra i Pavla. Prema predanju, spomenik je podignut u zahvalnost i slavu Bogu što
je Sombor mimoišla jedna od većih epidemija
kuge koja je u to vreme desetkovala stanovništvo. Ograda od kovanog gvožđa podignuta je
oko spomenika 1828. godine. Zbog spomenika
je i središnji gradski trg ispred Gradske kuće
dobio ime Svetotrojički trg. Spomenik Svetom
trojstvu koji je duže od 170 godina bio jedan
od arhitektonskih znamenja grada, nepopravljivo je oštećen prilikom uklanjanja sa gradskog trga 1947. godine (Lazić i dr, 2010).
Županija
Gradnja dvospratnice, započela je 1805. godine. Već 1807. godine zgrada je bila stavljena
pod krov, zidanje je završeno 1808, a unutra-
∎∎Magistrat u Somboru; foto: L.Lazić
šnje uređenje bilo je potpuno gotovo krajem
naredne, 1809. godine, kada su u nju premeštene sve županijske službe (Lazić i dr, 2010).
Dograđivanje i obnova zgrade Županije započeti su krajem aprila 1880. godine. Prema
projektu arhitekte Đule Partoša, stara neoklasicistička fasada potpuno je zamenjena
novom, dekorativnijom, u stilu eklekticizma,
a izgrađena su i dva tornja kvadratne osnove
na mestima gde su spajana bočna krila stare
zgrade sa novim produžecima. Iznad krova
postavljena je kupola, čiji je spoljni deo rešen
u vidu konzola, sličnim onima na venecijanskoj crkvi „Santa Maria della Salute“. Dograđen je i zadnji deo zgrade, koja je, time, dobila
konačni pravougaoni oblik.
U velikoj, svečanoj sali održavane su sednice županijske skupštine. Ovde je februara
1898. godine postavljena impozantna slika Ferenca Ajzenhuta (1857-1903) „Bitka kod Sente“,
naslikana uljanom tehnikom na jednodelnom
platnu veličine 7x4 metra, u bogatom pozlaćenom ramu. Bačko-bodroška županija je sliku
poručila dve godine ranije, prilikom milenijumske proslave dolaska Mađara u PanonSTRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG 27
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
∎∎Županija; foto: L.Lazić
sku niziju, a slika predstavlja završne trenutke bitke u kojoj je 11. septembra 1697. godine
austrijska vojska predvođena Eugenom Savojskim trijumfalno pobedila nadmoćnije Turke,
kod Sente, i u kojoj je na strani austrijske vojske, u jedinicama pod komandom srpskog podvojvode Jovana Monasterlije, učestvovao i
odred od nekoliko stotina somborskih graničara. Ova slika izuzetne slikarske perspektive
nastala je u Minhenu i pre no što je brodom
prenesena Dunavom do Apatina, odakle je velikom volovskom zapregom stigla do Sombora, slika je bila prikazana u Berlinu, Beču i Budimpešti. Kako je bila viša od ulaza kroz koji
je trebalo da bude uneta, županijske vlasti su
dozvolile da bude srušen deo zida iznad središnjih vrata svečane sale koja vode na balkon,
te je slika kroz proširen ulaz uneta u salu. U
zdanju Županije danas je sedište Grada Sombora, Zapadnobačkog okruga i više državnih
službi.
Narodno pozorište
Prvi profesionalni gradski pozorišni ansambl, pod imenom Narodno pozorište Sombor, osnovan je 1946. godine. U ovih nepunih
70 godina postojanja somborsko Narodno pozorište odigralo je 470 premijera i na hiljade
pozorišnih predstava, kako u Somboru, tako
i gostujući u mnogim gradovima širom zemalja nekadašnje Jugoslavije. Danas somborsko
Narodno pozorište spada među najuglednija
i najuspešnija profesionalna pozorišta u Srbiji.
Pozorište raspolaže prostorom od ukupno
4.474 m2. Pozorište ima Veliku i Malu scenu i
Studio 99. Velika scena ima 320 mesta, scenu
površine 200 m2 i visine 14 m sa portalom od
8,2 m2. Scena u velikoj sali ima rotacionu binu.
Pašina kula
Pašina ili Turska kula je jedini trag nekadašnje
tvrđave iz predturskog perioda i jedan od poslednjih belega jednoipovekovnog turskog boravka u Somboru. To je najstarije sačuvano
gradsko zdanje (potiče s kraja XVI ili s početka XVII veka). Poznavaoci istorije arhitekture
nalaze u njenoj unutrašnjosti tragove gotike,
što ukazuje da su je i Turci, nakon osvajanja
Sombora 1541. godine, zatečenu i nasleđenu,
možda samo prepravili i dogradili. Kula kva-
∎∎Narodno pozorište; foto: L.Lazić
28 STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
dratne osnove sa prizemljem i dva sprata sačuvala je svoj davnašnji izgled. Danas se u njoj
nalaze depoi somborskog Istorijskog arhiva
(Lazić i dr, 2010).
Mala scena raspolaže sa 99 mesta i scenom površine 36 m2, a visinom 6 m. Pozorište ima pristup osobama sa invaliditetom (Lazić i dr, 2010).
Pozorište sarađuje sa ustanovama kulture
u gradu, a posebno tokom Pozorišnog maratona, festivala koji Pozorište organizuje od 1993.
godine. U okviru ovog festivala održavaju se
i prateći programi kao što su: promocije knjiga, koncerti, tribine, izložbe, u kojima gostuju
umetnici iz zemlje i inostranstva.
Od 1992. godine Narodno pozorište Sombor dodeljuje nagradu Nikola Peca Petrović koja
se uručuje na Pozorišnom maratonu. Ova nagrada se bijenalno dodeljuje najuspešnijem
pozorišnom menadžeru.
Preparandija
Mladi Somborac Avram Mrazović (1756-1826),
sin i unuk ovdašnjih uglednih pravoslavnih
sveštenika, postavljen je, ukazom carice Marije Terezije, krajem 1777. godine za upravitelja svih pravoslavnih osnovnih škola u Bačkoj,
Bodroškoj, Baranjskoj i Torontalskoj županiji. Za svoje sedište odabrao je rodni Sombor,
gde je 1778. godine pokrenuo Normu, odnosno dvorazrednu, a uskoro trorazrednu narodnu gradsku školu sa prvim, ispočetka tromesečnim tečajevima, za obrazovanje i stručno
osposobljavanje srpskih učitelja. U 33 godine
postojanja ove škole u njenim klupama je učiteljsko obrazovanje steklo nekoliko stotina tadašnjih učitelja iz svih srpskih krajeva. Nakon
njenog gašenja 1811. godine, osnovana je, staranjem Uroša Nestorovića, 1812. godine u Sentandreji srpska Preparandija, koja je samo četiri godine kasnije preseljena u Sombor gde je,
pod raznim nazivima, ostala do danas.
Nastava u zdanju Preparandije odvijala se
sve do 1948. godine, kada je somborska Učiteljska škola premeštena u nov prostor, u zgradu Apacije.
Nakon što je somborska Pedagoška akademija, naslednica nekadašnje Učiteljske škole, prerasla 1993. godine u Učiteljski fakultet, opštinske vlasti su 1995. godine zadužbinu patrijarha
Brankovića vratile ovoj visokoškolskoj ustanovi. Nakon završetka spoljne obnove Preparandije predviđeno je da u njoj bude postavljen muzej
somborske Učiteljske škole, najdragoceniji deo
njene bogate i stare biblioteke, osnovane još 1817.
∎∎Somborska Preparandija; foto: L.Lazić
godine, kao i kancelarije dekanata sadašnjeg Pedagoškog fakulteta u Somboru.
Stalna retrospektivna postavka Save Stojkova smeštena je u prizemlju zdanja Preparandije u Somboru, na površini od 250 m2, i sadrži 72 ulja na platnu, staklu i lesonitu, iz svih
perioda rada poznatog slikara. U hodniku, u
prizemlju, nalaze se radovi Save Stojkova nastali u periodu 1975-1977. godine, a u hodniku na spratu nalaze se njegovi najstariji radovi (špahla na lesonitu) iz pedesetih i šezdesetih
godina XX veka. Na spratu su smešteni i radovi temperom i tušem, pasteli, akvareli, crteži i
grafike iz svih perioda umetničkog rada Save
Stojkova. U „ovalnoj“ sali, na spratu zdanja
Preparandije, nalazi se i atelje poznatog slikara u kome on svakodnevno boravi i radi. U
zgradi Preparandije nalazi se i Muzejska zbirka Pedagoškog fakulteta (www.visitsombor.
org/rs/ponuda/kultura).
Kuća Laze Kostića (Kuća Palanačkih)
Jednospratnica Stevana Popića sagrađena je
u stilu neorenesanse, sa osnovom u obliku
STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG 29
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
slova L. Na sredini zgrade nalazio se balkon
koji su držale četiri konzole od livenog gvožđa.
Nakon smrti Stevana Popića, kuću su nasledile njegova sestra Ana Palanački i njena kćer
Julijana. Dobro je poznata priča o Julijani Palanačkoj, bogatoj devojci koja je skoro četvrt
veka strpljivo čekala srpskog pesnika Lazu
Kostića. Od 1895. Laza Kostić je živeo u ovoj
kući sve do svoje smrti, 1910. godine. Ovde je
između 1900. do 1902. godine nastala njegova
knjiga O Zmaju, a nešto ranije i prevodi Pandekata, pa ponovni prevodi Šekspirovih dela Ričarda III i Romea i Julije, kao i jedna od najlepših pesma srpske ljubavne poezije Santa Maria
della Salute, nastala poetskom alhemijom iz
rasutih zapisa o snovima u kojima je pesnik
imao viđenja umrle drage Lenke Dunđerske.
Sačuvano je svedočanstvo da je Laza Kostić,
kada bi počinjao da piše, oblačio najsvečanije belo odelo i gotovo ritualno pristupao tom
poslu (Lazić i dr, 2010).
Grašalkovićeva palata
Prostrana barokna jednospratnica sagrađena u
obliku obrnutog slova L dovršena je polovinom
pedesetih godina XVIII veka, kada je komorski
administrator, odnosno upravnik komorskih
dobara Franc Redi primio u njoj novoimenovanog župana Bačke županije, nadbiskupa Jožefa Baćanija. Uskoro je upravnik kraljevskih ko-
∎∎Grašalkovićeva palata; foto: L.Lazić
30 STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
morskih dobara postao grof Anton Grašalković
(1693-1771), visoki carski činovnik i vlastelin susedne Baje, te su po njemu Somborci prozvali i
zgradu u kojoj je stolovao i koju je on, verovatno,
potpuno dovršio (Lazić i dr, 2010).
Kada je sagrađena, Grašalkovićeva palata je
služila kao administrativna i stambena zgrada komorske uprave i predstavljala je jednu od
najimpozantnijih javnih građevina u Somboru, kojom je komorska uprava ispoljavala svoju
moć i značaj. Najvažniji zadatak komorske administracije u drugoj polovini XVIII veka bio
je sprovođenje kolonizacione politike bečkog
dvora, pa je u Grašalkovićevoj palati bio smešten i imigracioni centar za planiranje i doseljavanje nemačkog stanovništva, koje je u
Bačku kolonizovano u razdoblju od kraja četrdesetih do kraja osamdesetih godina XVIII
veka. Administracija komorske uprave nalazila se u Grašalkovićevoj palati sve do početka
šezdesetih godina XIX veka, kada je uprava
komorskih dobara u Bačkoj ukinuta. Taj jedan
vek, koliko je sedište komorske administracije bilo u Somboru, upravnik komorskih dobara, bio je najviši državni činovnik u Somboru.
Od 1863. godine u Grašalkovićevoj palati nalazila se somborska poštanska telegrafska stanica. Između dva svetska rata ovde je radila poreska uprava, a tokom završnih borbi u Drugom
svetskom ratu zgrada je neko vreme bila sedište
∎∎Krunisanje Bogorodice i Sveta trojica – freska na svodu soleje u Velikoj pravoslavnoj crkvi; foto: L.Lazić
Komande područja narodnooslobodilačke vojske. Posle rata ovde je bila smeštena policijska
služba i službe lokalnih civilnih vlasti i ustanova, a nakon toga zgrada je bila sedište uprava
somborskih trgovinskih preduzeća.
Svoj današnji izgled palata je dobila 1891.
godine. Danas se ovde nalaze poslovne kancelarije, među kojima je i kancelarija Turističke
organizacije grada Sombora.
Crkva Svetog velikomučenika Georgija
(Velika pravoslavna crkva)
Prema predanju, ali i prema popisu priložnika
u Krušedolskom pomeniku još u tursko vreme
imali su ovdašnji Srbi malu Svetođurđevsku
crkvu na istočnoj strani šanca. Godine 1759.
Počela je izgradnja nove crkve Svetog velikomučenika Georgija.
Crkva ima osnovu jednobrodne bazilike, a
građena je u mešavini stilova baroka i rokokoa,
sa dosta neoklasicističkih detalja na pročelju,
odnosno na zapadnoj crkvenoj fasadi. Izgradnja crkve potpuno je dovršena 1761. godine
kada je u oltaru postavljena i osvećena mermerna časna trpeza, kao i nova mermerna krstionica u ženskoj priprati. Tadašnji srpski zografi Teodor Kračun, Jovan Isajlović i Lazar
∎∎Male dveri sa ikonom Sv. arhangela Mihaila u
Velikoj pravoslavnoj crkvi; foto: L.Lazić
STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG 31
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
Serdanović oslikali su ikonostas, kao i pozlatili i ukrasili unutrašnjost hrama u narednim
godinama (Stepanović, 2006).
Iza crkve, u porti, prvobitno je 1759. godine
sazidana prizemna trščara namenjena za školsko zdanje, u kojoj je Avram Mrazović 1778.
godine pokrenuo školu „Normu“, sa prvim tečajem za obrazovanje srpskih učitelja, iz koje
se kasnije razvila čuvena somborska Preparandija. Na mestu stare zgrade Srpske učiteljske škole Somborska crkvena opština podigla
je 1863. godine novo školsko zdanje sa fasadom u stilu rustičnog klasicizma. U njemu je
danas sedište Srpske pravoslavne crkvene opštine somborske (sa dragocenim crkvenim arhivom i bibliotekom).
U crkvenoj porti nalazi se veliki krst načinjen od ružičastog mohačkog mermera, koji
od 1795. godine do nakon Drugog svetskog
rata, stajao na Svetođurđevskom trgu pored
crkve kao i manji mermerni krst koji se od
1856. godine do posleratnih vremena nalazio
licem prema Čitaoničkoj ulici.
Crkva Svetog Jovana Preteče
(Mala pravoslavna crkva)
Osnovu crkve Svetog Jovana Preteče, ranije zvane Svetopretečina, a danas Mala pravoslavna crkva, čini temelj drevne sakralne gra-
∎∎Unutrašnjost Male pravoslavne crkve; foto: L.Lazić
32 STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
∎∎Mala pravoslavna crkva; foto: L.Lazić
đevine koja potiče još iz predturskih vremena.
Sklanjajući se pred Turcima u vreme austrijskoturskog tzv. varadinskog rata, kaluđeri fruškogorskog manastira Jazak preneli su 1716. godine
∎∎Crkva svetog Trojstva; foto: L.Lazić
∎∎Oltar – Crkva svetog Trojstva; foto: L.Lazić
u somborsku Svetopretečinu crkvu mošti poslednjeg srpskog vladara iz svetorodne loze Nemanjine cara Stefana Uroša V, sina cara Stefana
Dušana. Dve godine kasnije, nakon potpisivanja Požarevačkog mira, jazački kaluđeri, vraćajući se u Srem, poneli su i mošti cara Uroša,
a u znak zahvalnosti kaluđeri su Svetopretečinoj crkvi u Somboru podarili starodrevnu ikonu
Majke Božije (Lazić i dr, 2010).
Stara crkva je porušena do temelja avgusta 1786. godine, a već u septembru iste godine
osvećen je temelj nove crkve građene u obliku
bazilike sa polukružnom apsidom. Njena izgradnja trajala je četiri godine, a nova crkva
Svetog Jovana Preteče, sagrađena je u izrazito
baroknom stilu sa elementima rokokoa. Svečano je osvećena u decembru 1790. godine.
mudrom, milostivom i pravednom božanskom
Trojstvu, kako je zapisano na kamenu temeljcu.
Zidanje crkve, klasičnog baroknog zdanja sa
osnovom jednobrodne bazilike i stepenastom
apsidom, teklo je sporo i završeno je deset godina kasnije. Barokni crkveni toranj visine
53 metra podignut je 1768. godine i crkva je,
nakon što je postavljen krst, dobila svoj konačan izgled, sačuvan do danas.
Crkva Svetog trojstva
(Stara katolička crkva)
Godine 1717. počinje zidanje crkve Svetog trojstva, koju su završili 1719. godine (Lazić i dr,
2010). U junu 1752. godine pored stare crkvice svečano je postavljen ugaoni kamen u temelj nove crkve, posvećene večnom, velikom,
Plebanija (Župni dvor,
nekadašnji Franjevački samostan)
Pored crkve Svetog trojstva nalazi se zgrada
nekadašnjeg franjevačkog samostana. Izgradnja zgrade samostana započela je 1743. godine na placu pored crkve, uz pomoć komande
Potisko-pomoriške vojne granice iz Segedina.
Zgrada franjevačkog samostana, kvadratnog
oblika, dovršena je 1749. godine, a u njenim
prostorijama u prizemlju, na osnovu elibertacione povelje carice Marije Terezije, 24. aprila 1749. godine Sombor je svečano proglašen
za slobodan i kraljevski grad. Na južnoj fasadi zdanja nekadašnjeg franjevačkog samostana, a današnjeg župnog dvora, nalazi se sunSTRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG 33
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
čani sat sa oporim i opominjućim natpisom:
Jedan ti je od ovih poslednji! Sunčani časovnik i
natpis četrdesetih godina XIX veka smislio je,
konstruisao i dao da se izradi Jovan Cokor, laički astronom, upravitelj somborske Preparandije.
U hodniku franjevačkog samostana uzidan
je izvajan kameni umivaonik koji je u XVIII
veku prenesen iz nekadašnjeg turskog kupatila i koji je sačuvan do danas kao jedan od retkih materijalnih spomenika turskog doba u
Somboru (Lazić i dr, 2010).
Sa južne i istočne strane nekadašnja zgrada
franjevačkog samostana okružena je od kraja
XVIII veka gradskom pijacom. O trošku rimokatoličke crkvene opštine i senatora Ištvana
Estergomija pijaca kraj župnog dvora ograđena je 1820. godine kovanim lancima, razapetim između niskih stubova od crvenkastog
mermera (od tog vremena ustaljen je među
Somborcima naziv „Pijaca u lancima“).
∎∎Župni dvor; foto: L.Lazić
Crkva Svetog Stjepana kralja
i Karmelićanski samostan
Krajem 1860. godine svečano je otpočela gradnje ove crkve. Izgradnja crkve, uz mno-
∎∎Sunčani časovnik sa natpisom na južnoj strani spoljnog zida Župnog dvora; foto: L.Lazić
34 STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
∎∎Crkva Svetog Stjepana kralja; foto: L.Lazić
gobrojne probleme, potpuno je završena i
osvećena u julu 1902. godine. Crkva je bila
posvećena svetom maurskom kralju Stefanu
(Stjepanu, Ištvanu), prvom krunisanom hrišćanskom vladaru Mađara i utemeljitelju srednjovekovne mađarske države: koji je vladao
od 997. do 1038. godine. Svečano je osvećena
na praznik svetog kralja Stefana, 1904. godine. Crkva je sazidana kao trobrodna bazilika u
stilu neoromantizma. Crkva odaje skladan izgled, bez naglašenih ukrasa, ali uz naglašenu
vertikalnu liniju.
Kao i crkva, i karmelićanski samostan
(1905) je sagrađen u stilu neoromantizma, sa
osnovom u obliku nepravilnog slova L, a nalazi se neposredno uz južnu stranu crkve. Sombor je, izgradnjom karmelićanskog samostana,
uz novu crkvu Svetog kralja Stefana, dobio i
skladno, savremeno i prostrano zdanje koje je
postalo učilište mladih karmelićana. Tokom
Prvog svetskog rata kraće vreme se u manastirskoj zgradi nalazila vojska i vojna bolnica,
a nakon Drugog svetskog rata škola. Zdanje je
potpuno vraćeno karmelićanskom redu 1962.
godine (Lazić i dr, 2010).
Kapela Svetog Ivana Nepomuka
Kao posledica carske naredbe da se u svim
zemljama austrijske krune raširi kult novokanonizovanog svetitelja Ivana Nepomuka,
zaštitnika od poplava i zaštitnika svete tajne
ispovedi, nastala je 1751. godine ljupka kapela
rokoko stila posvećena ovom svetitelju, sagrađena u blizini Pašine kule, tačno preko puta
tadašnje rimokatoličke crkvice Svetog trojstva. Do vrha krsta kapela je visoka 12 metara. Kapela Svetog Ivana Nepomuka sačuvala je
∎∎Crkva Svetog Stjepana kralja; foto: L.Lazić
STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG 35
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
∎∎Kapela Svetog Ivana Nepomuka; foto: L.Lazić
∎∎Gradska kuća u Apatinu; foto: L.Lazić
svoj prvobitan izgled do danas, a starim šarmom zaiskrila je nakon detaljne obnove 1999.
Danas se u Kapeli nalazi Galerija Višinka.
đani Apatina ovo zdanje vežu za najlepše trenutke u njihovim životima zbog činjenice da
se ovde održavaju venčanja.
Gradska kuća u Apatinu
Gradska kuća je velelepna građevina u samom
centru grada. Izgrađena je u secesijskom stilu.
Građena je u periodu od 1907. do 1909. godine.
Ova građevina delimično je stradala u požaru
pre nekoliko godina i nakon toga je u potpunosti obnovljena. U proteklim godinama gra-
Apatinska pivara
Apatinska pivara osnovana je 1756. godine i
spada u najstarije pivare u zemlji. Stari deo
objekta Apatinske pivare, svojim spoljašnjim
izgledom, predstavlja zdanje koje pleni svojom lepotom, te privlači veliki broj posetilaca.
Smeštena je u neposrednom centru grada.
∎∎Apatinska pivara; foto: T.Pivac
Katolička crkva posvećena
Uznesenju Marijinom u Apatinu
Prva crkva kolonizovanog Apatina osvećena je
1748. godine od strane apatinskog sveštenika
Jakoba Mikoša, i bila je posvećena Uznesenju
Marijinom, koja se slavila 15. avgusta. Crkvu je
sagradila Ugarska dvorska komora, a pomoć
pri izgradnji dali su sami vernici koji su u to
vreme živeli u vojnom naselju. Prvobitna crkva
je bila jednobrodna sa polukružnim apsidom,
horom i jednostavnom sakristijom. Imala je
i toranj na koji je, na predlog barona Kotmana, postavljen sat (1789). Na dan početka njene
36 STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
∎∎Katolička crkva posvećena Uznesenju Marijinom
∎∎Hram Sabor Svetih Apostola;
gradnje, uz apatinsku crkvu zasađeno je i trnovo drvo (danas je visoko preko 15 metara, a
ima prečnik od oko dva metra). Legenda kaže
da je mladica doneta iz Jerusalima od trnovog
drveta od kog je bio napravljen venac oko glave
raspetog Isusa Hrista (Mašić, 1995).
Novoizgrađena crkva ima dužinu od 47,5
m, širinu od 21 m, a visina, sa tornjem, iznosi
49,8 m. Kao i prethodna i ova crkva je posvećena Uznesenju Marijinom. Crkva ima tri broda,
hor i jednu sakristiju, iznad koje se nalazi oratorijum. Fasada nosi obeležja kopf stila, ili takozvanog dunavskog baroka. Izvođač radova
je bio Johan Gemoher, građevinar iz Apatina.
U toku jubilarne 1998. godine na crkvi je urađena spoljašnja restauracija, a potpuno je restaurirana zapadna fasada i apsida crkve.
Značajno mesto u crkvi zauzima barokna statua Crne Bogorodice od drveta donešena u jednom od talasa terzijanske kolonizacije (Mašić, 1995). O ovom kipu postoji i legenda
koja kaže da je ovaj kip ponela izvesna Magdalena Gerber iz svog mesta, kada je krenula iz Ulma, koji je bio polazno mesto u vreme
kolonizacije. Putnici su tada zastajali na obali
duž Dunava i nigde do Apatina kip nije mogao
da stoji uspravno. Kada su stigli na mesto današnjeg Apatina, Magdalena je postavila kip
i on je ostao da stoji uspravno. To je označilo da se putovanje treba upravo ovde završiti i tako je Apatin postao centar kolonizacije
(Mašić, 1995).
Pored crkve nalazi se Župni dvor izgrađen
1798. godine, a odlikuju ga karakteristike baroknog stila. Nestručnom obnovom tokom sedamdesetih godina uništeno je mnogo detalja
i unutrašnjost, a osim prednje fasade nije ostalo ništa što podseća na baroknu građevinu.
Apatinski župni dvor raspolaže sopstvenom bibliotekom, a knjige uglavnom potiču iz
18. veka i teološkog su karaktera. Danas se ne
zna za sigurno šta je od knjiškog fonda ostalo u Apatinu, ali se pretpostavlja da se radi o
veoma bogatom i raznovrsnom materijalu
(Mašić, 1995).
Crkva Uspenje Bogorodičino je stavljena pod
zaštitu države 1994. godine, odlukom SO Apatin, kao pojedinačni objekat u okviru prostorne
u Apatinu; foto: L.Lazić
foto: B.Ognjenović
STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG 37
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
celine centra Apatin. Ona predstavlja kulturno
dobro od značaja za Republiku. Ispred crkve se
nalazi kip Sv. Trojstva, koji je podignut 1900.
godine. To je ujedno i jedino sačuvano vajarsko
delo u Apatinu (arhiva Pokrajinskog zavoda za
zaštitu spomenika kulture).
Crkva Srca Isusovog
Poznati apatinski sveštenik i poslednji opat,
Jakob Egert, uvidevši potrebe vernika u gradu,
započinje izgradnju nove crkve. Sa izgradnjom
nove crkve Bačka je dobila ujedno i najveću
crkvu u periodu između dva rata. Projektant
crkve je bečki arhitekt Bruno Buhviser. Crkva
je građena u periodu od 1931. do 1933. godine,
a karakteriše je pseudoromanski stil. Na crkvi
se nalaze dva tornja koja su visoka po 38 metara. Građena je tako da može opslužiti 4.000
vernika (Matić, 2002). Narod ju je nazvao „Dve
crkve“, zbog dva visoka i upadljiva tornja.
Hram Sabor Svetih Apostola
Godine 1998. započinje izgradnja još jednog
Božijeg hrama u ovom gradu uz prisustvo sveštenstva i mnogobrojnih vernika, a na čelu sa
episkopom Bačkim Irinejom Bulovićem i parohom apatinsko-prigrevačkim Dušanom Niševićem. Izgradnja je trajala od 1998. do 2002.
godine. Ovu pravoslavnu crkvu na samoj obali
Dunava projektovao je arhitekta Peđa Ristić iz
Beograda, a odlikuje se srpsko-vizantijskim
stilom.
Hram je u osnovi kombinacija razvijenog
tipa upisanog krsta sa slobodnim stubovima
u podkupolnom prostoru. Velika kupola ima
visinu od 23 metra, a podseća na kupole Studenice i Hilandara. Svake godine, 13. jula, se u
ovom hramu obeležava i njegova slava – Pavlovdan. Arhitektonski elementi ove bogomolje inspirisani su bogatom srpskom sakralnom
tradicijom, od arhitekture za vreme Nemanjića, preko moravskog stila do odlika katedralnih zdanja koje nosi upečatljivo pročelje
(Matić, 2002).
Apatinska Sinagoga
Jevrejska crkva u Apatinu građena je 1885. godine. Sinagoga je 1955. godine prodata Baptističkoj crkvi koja nije menjala fasadu, tako da
na vrhu objekta ostaje ploča sa Mojsijevim po38 STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
rukama. Preko ove ploče rukovodstvo Baptističke crkve postavlja samo krst.
Osobenost sinagoge predstavlja mural na
tavanici, koji je po svom sadržaju netipičan za
judaizam. Ovaj mural ispisan je hebrejskim pismom obrnutog redosleda, te se tekst može čitati samo preko ogledala, odnosno u odrazu
na ogledalu.
Nekada se u dvorištu crkve nalazila škola
koju su pohađala jevrejska deca, ali i deca
bogatih Apatinaca drugih veroispovesti. O
ovom objektu se veoma malo zna, a u poslednje vreme je u privatnom vlasništvu i veoma
lošem stanju. (Matić, 2002).
Kuća Adama Berenca, Apatin
U kući u kojoj je živeo i radio Adam Berenc,
apatinski sveštenik, humanista i urednik časopisa „Die Donau“, nalaze se bogati arhivski i
biblioteški fondovi koji govore o istoriji i baštini nemačkog naroda na ovom području. Ovu
dragocenu zbirku čini crkvena biblioteka, etnografska i zbirka umetničkih dela, odnosno
sva sačuvana arhivska građa iz nekadašnjih
nemačkih mesta Apatina, Prigrevice, Odžaka,
Karavukova i Srpskog Miletića.
Zbirka sadrži između osam i devet hiljada knjiga i posle Matice Srpske, najznačajniju i najzanimljiviju zbirku periodike, lokalnih
i časopisa okolnih mesta i država. Po rečima
hroničara katoličke crkve, radi se o desetinama hiljada dokumenata iz kojih se može sagledati kompletna istorija ovih naselja.
Rodna kuća Adama Berenca je stavljena na
raspolaganje Nemačkom udruženju „Adam
Berenc“, kao i svi arhivski fondovi. Nakon
više devastacija, u kući su sačuvani veliki delovi Berencove biblioteke sa zbirkom periodike i časopisa „Die Donau“. Takođe, ovo udruženje raspolaže legatima izumrlih apatinskih
nemačkih porodica (http://www.apatinskenovine-online.in.rs/index.php/drustvo/61-jedinstvena-zbirka-bastine-podunavskih-nemacau-apatinu).
PROSTORNO KULTURNO-ISTORIJSKE CELINE
Ova grupa kulturnih dobara je najpogodnija za turističku valorizaciju i prezentaciju. To
su prostori, veće celine, kompleksi zgrada sa
okolnim ambijentom, ali i brojnim ostvarenjima unutar tih prostora (Tomka, 1998).
U okviru ove vrste kulturnih dobara za turizam je neophodno istaći značaj samog gradskog jezgra grada. Pošto je staro jezgro omiljeno mesto turista, mesto dešavanja trgovine,
kulture, susreta i zabave ljudi, trebalo bi pristupiti njegovoj boljoj afirmaciji i uređenju
prostora.
Zgrade koje čine ambijentalnu celinu
Sombora pripadaju raznim vremenskim i stilskim epohama: baroku, klasicizmu, romantizmu i secesiji, pa ipak i pored svoje raznolikosti
čine jednu celinu. Istorijsko jezgro Sombora
„Venac“ obiluje objektima koji imaju karakter
jedinstvenog i neponovljivog te je ono veoma
privlačno i za same građane, a i za stanovnike
šireg gravitacionog područja.
Trg bratstva i jedinstva, Trg republike, kao
i Ulice maršala Tita i Sedmog jula u Somboru, zaštićeni su 1968. godine, kao skladna arhitektonsko urbanistička celina, sa jedinstvenim baroknim objektima podignutim u 18. i
početkom 19. veka. Devedesetih godina ovaj
deo Sombora proglašen je za kulturno dobro
od velikog značaja. Studijom zaštite prostorne
kulturno-istorijske celine pod nazivom „Istorijsko jezgro Sombora-Venac“, proširuju se
granice na površinu omeđenu ulicama - Venac
Radomira Putnika, Stepe Stepanovića, Živojina Mišića i Petra Bojovića, na kojoj je izgrađeno preko 400 objekata.
Spomenički fond arhitektonsko urbanističkog nasleđa opštine Apatin čine ambijentalne celine, od kojih je najvažnija ulica Srpskih
Vladara. Pored ove ambijentalne celine značajni su i pojedinačni objekti zbog svojih oblikovanih ili istorijskih vrednosti.
Glavna ulica, ulica Srpskih Vladara se formirala kao prava i široka, sa bogatim drvoredom i sa najlepšim i najznačajnijim građevinama. I ostatak grada je formiran po istom
principu pravih i širokih ulica, u ortogonalnoj
mreži. Takvu strukturu grada treba sačuvati, jer se smatra da sadrži modularnu matricu
koja odgovara čovekovom merilu. Ipak, nedostatak ovakve gradnje je odvojenost od zelenih obala Dunava, što je posledica opasnosti
od poplava.
Identitet grada i karakter mesta je sadržan
u Glavnoj ulici, koja je od nastanka bila ispunjena stambenim zgradama imućnih građana.
Malo poslovnog prostora daje reprezentativni
i statusni značaj porodicama koje žive tu.
Kao najvažniji materijalni dokazi izdvajaju se: fond gradskih prizemnih kuća, zgrada Skupštine Opštine u neoklasičnom stilu,
više seoskih kuća „belih panonskih trščara“,
rimokatoličke crkve „Uspenje Bogorodice“ i
„Srce Isusovo“, grobnice i nadgrobni spomenici
uglednih porodica.
ZNAMENITA MESTA
ILI SPOMEN OBELEŽJA
Ova grupa kulturnih znamenitosti obuhvata
prostore i objekte od posebnog značaja za istoriju našeg naroda i predstavlja tipične spomenike, koji pojedinačno ili u grupama ukazuju na značajne događaje, ličnosti i mesta. To
su: spomen groblja i pojedinačni spomenici ili
spomeničke celine (Tomka, 1998).
Do početka devedesetih godina XX veka u
sklopu turističke ponude Sombora nalazilo se
i Spomen područje Batinske bitke. U sklopu
kompleksa nalazio se Spomen muzej Batinske
bitke (na levoj obali), most „51 divizije” preko
Dunava i Spomen dom sa monumentalnim
spomenikom podignutim u slavu boraca Crvene Armije (na desnoj obali). Spomen muzej
više nije u funkciji, a svi eksponati su prebačeni u Gradski muzej u Somboru.
U najvećem somborskom parku - „Parku
heroja”, u centru grada nalazi se znatan broj
spomenika i to većinom biste boraca Narodno oslobodilačkog pokreta. Ispred fakulteta
je podignut i spomenik pesnikinji Isidori Sekulić, kao i našem poznatom pesniku Jovanu
Dučiću.
Na kraju, bitno je pomena Partizansko i Crvenoarmijsko groblje, gde su sahranjeni izginuli u Batinskoj bici 1944. godine. U čast izginulima, na Partizanskom groblju je podignut
veliki spomenik, urađen od kamena, dok je na
ovom drugom, takođe podignut spomenik još
grandiozniji, a u čast „Borcima herojske Crvene armije Sovjetskog Saveza u borbi za slobodu
naše domovine”, koji su podigli građani grada
Sombora, 1945. godine.
STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG 39
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
FOLKLORNO NASLEĐE
Pod folklorom se podrazumeva narodna
umetnost koja se spontano razvija kao deo
tradicionalne materijalne i duhovne kulture.
Kao najznačajnija, u Somboru, su ostvarenja materijalne i duhovne kulture stvaralaca
iz naroda – nošnje, muzika, igra i naiva u tehnici slame, kao i stari zanati.
Na teritoriji grada Sombora žive pripadnici 21 nacionalnosti: srpske, mađarske, hrvatske, bunjevačke, crnogorske, jugoslovenske,
albanske, bošnjačke, bugarske, goranske i makedonske nacionalnosti. Tu su još i predstavnici nemačke, romske, rumunske, rusinske,
slovačke, slovenačke, ukrajinske i češke nacionalnosti. Iz ovoga se jasno vidi da na ovom
prostoru postoji raznovrsno kulturno nasleđe.
Narodne igre i muzika naroda somborske
opštine se neguje i čuva u okviru kulturnoumetničkih društava, koja postoje u svakom
naselju, a u gradu Somboru ih ima tri. Kulturno-umetnička društva okupljaju kako decu,
omladinu, tako i starije, jednom rečju sve zaljubljenike narodnih pesama i igara. U okviru
društava organizuju se i dramske i recitatorske sekcije, osnivaju orkestri.
Gradsko kulturno umetničko društvo „Ravangrad“ osnovano je 2001. godine. Rad društva se
odvija kroz folklornu, muzičku, pevačku, etno
i dramsku sekciju. „Zlatne ruke Sombora“ je
sekcija žena koje neguju i prezentuju kuhinju ovog podneblja prema receptima starim i
preko jednog veka.
Gradsko kulturno umetničko društvo „Sombor“ pod ovim imenom radi od 1998. godine.
Društvo broji 150 članova, koji rade u folklornoj, pevačkoj, dramskoj sekciji i u narodnom
orkestru. Društvo neguje tradiciju naroda
i narodnosti Vojvodine, Srbije i Crne Gore.
Društvo je organizator Međunarodnog festivala dečijeg folklornog stvaralaštva „Osmeh
Sombora“ - Međunarodnog festivala folklornog stvaralaštva.
Hrvatsko kulturno-umetničko društvo „Vladimir Nazor“ osnovano je sa svrhom negovanja kulture i običaja bunjevačkih i šokačkih
Hrvata ovoga kraja (prela, dužionice, Presvetog Trojstva, Sv. Franje - divojačkog vašara i
dr.). Rad društva se odvija kroz nekoliko sekci40 STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
ja: folklornu, likovnu, tamburašku, dramsku,
šahovsku, sekcija za negovanje kulture Hrvata
– Bunjevaca i Šokaca.
Pored društava koja se bave očuvanjem narodne muzike, postoje i društva koja neguju
klasičnu muziku.
Somborsko pevačko društvo - Mešoviti omladinski hor „Iuventus cantat“ osnovan je 1985.
godine i deluje pod krovom Somborskog pevačkog društva osnovanog davne 1870. godine.
U okviru Somborskog pevačkog društva deluje i Dečiji hor „Vojislav Voja Ilić“ .
Mađarska Građanska Kasina osnovana je
1867. godine. U njoj se okupljao građanski
stalež radi zadovoljavanja svojih kulturnih i
umetničkih potreba. U društvu danas funkcionišu sledeće sekcije: pevačka sekcija, sekcija zaštite spomenika istorije i kulture somborskih Mađara, sekcija penzionera, zabavišna
sekcija, sekcija negovatelja mađarskih narodnih običaja za osnovno školski uzrast, likovna
sekcija, dramska sekcija, omladinska sekcija,
internet sekcija.
Dečiji orkestar „Amadeus“ formiran je krajem 2001. godine. Orkestar je osvojio brojna
prva mesta na Republičkim takmičenjima i festivalima u zemlji i inostranstvu. Osnivač orkestra „Amadeus“ je Tereza Žili. Članovi orkestra su deca od 7 do 17 godina.
Grad Sombor poseduje čitavu sekciju zanatskih radnji koje mogu upotpuniti ukupnu turističku ponudu. Možemo izdvojiti sledeće:
obrada metala (Rustik, Pfeifer, Fi-po, Hefes, Benjak), obrada kože i tekstila (Đuran, Stil 2, DITA
B, Rustikanna, Unikat, Linija D, Art Design, Jovajna), suveniri (Pletisanka, Glamur, Slamarska radionica Bunjevačko kolo), obrada drveta
(Damif), hrana i slatkiši (Somborski sir, Crveno
srce-ručna proizvodnja liciderskih srca, bombona, sveća, Medokolačar Janović, pčelarstvo Periškić), slikanje na staklu (Agalma, vitraži Ganić,
ikonopisac), nakit (Marjakaj, Kikira) i izgradnja
eko-kuća nabijača tradicionalnom metodom od
zemlje, blata, trske, drveta, slame, pleve.
Etnička šarolikost uslovila je i postojanje
različitih oblika ishrane, pa se i gastronomija javlja kao potencijalna turistička vrednost.
Kao specijalitete ovog područja možemo navesti: paprikaš (riblji, pileći, juneći, od petla,
divljači), domaća bačka žuta supa sa domaćim
∎∎Srpska narodna nošnja; foto: L.Lazić
∎∎Šokačka narodna nošnja; foto: L.Lazić
∎∎Mađarska narodna nošnja; foto: L.Lazić
∎∎Crnogorska narodna nošnja; foto: L.Lazić
∎∎Bunjevačka narodna nošnja; foto: L.Lazić
∎∎Romska narodna nošnja; foto: L.Lazić
STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG 41
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
∎∎Domaća bačka žuta supa sa domaćim knedlama;
foto: M.Božin
knedlama, rinflajš (kuvano meso) sa sosovima (od rena, belog i crnog luka, paradajza, višnje, jabuke), dimljena bela riba (smuđ, deverika) u marinadi, testo sa krompirom, nasuvo sa
sirom, makom, grizom, bundevara, šnufnudle
(testo sa grizom), štrudle sa orasima, makom,
višnjama, cimetom, kakaom, šnenokle, gomboce sa šljivama, buhtle, dudovača-rakija od
duda (Zagorac, 2010).
Folklorno nasleđe u Apatinu je raznovrsno, a odlikuje se karakteristikama vezanim
za život kraj reke. Burna prošlost Vojvodine,
na raskršću mnogih puteva i na meti raznih
interesa, pored svih stradanja, seoba i naseljavanja imala je i jednu dobru stranu. Više od 24
etničke grupe sa svojom autentičnom tradicijom, kulturom i jezikom čine bogato etničko
šarenilo.
Kupusinu, kao mesto sa najviše stanovnika mađarske nacionalnosti, karakterišu običaji mađarskog stanovništva koje neguje svoj
folklor. Sama Kupusina ima vrlo zanimljive
običaje. Pored specifične mađarske narodne
nošnje i nadaleko čuvene „Kupusinske svadbe“, gostima se pruža obilje narodne umetnosti prikazane u lokalnom etno muzeju. U ovoj
postavci posebno se izdvaja seoski nameštaj u
poznatoj „kupusinsko plavoj“ boji.
Kupusinska narodna nošnja je jedinstvena,
sa karakteristikama nošnje iz okoline Kaloče
u Mađarskoj. Nošnja se sastoji od tvrdo uštirkane bele bluze kratkih rukava, crvenog prsluka, suknje zvonastog oblika i svilene kecelje.
U naselju Sonta, u opštini Apatin većinu stanovništva čine Hrvati, odnosno Šokci.
42 STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
Tambura najpoznatiji muzički instrument Šokaca, sastoji se od tri dela, trupa, vrata i glave.
U prošlosti su šokačke pesme i plesove pratile gajde (kovceg.tripod.com/1899_Ivanic/1899_
Ivanic_Bunjevci_i_Sokci.htm). Svatovskim običajima Šokci posvećuju posebnu pažnju, oni se
uvek odvijaju uz defile konjskih zaprega i poveću količinu rakije.
Šokačka narodna nošnja (rubina) izrađuje
se od lanenog tkanja, a sastoji se od oplećka
i krila, koja ima funkciju bluze. Žene je nose
leti, dok zimi nose i vunenu suknju sa obojkom. I muška i ženska šokačka nošnja izrađuje
se od belog platna ukrašenog šljokicama, a na
rubovima bluza, košulja i gaća (muške pantalone) izvezena je čipka.
Prigrevica je mesto kolonizovano mahom
žiteljima Like i Banije (Gospić, Udbina, Donji
Lapac, Dvor na Uni, Glina, Petrinja itd). Struktura stanovništva koje je doseljeno je mahom
srpske nacionalnosti. Ovakva struktura je i u
nekim okolnim mestima, Kljajićevo, Stanišić,
Bački Brestovac i dr.
U ženskoj nošnji su preko dugačke košulje neizostavni delovi bili tkani vuneni pojas
i pregača, skladno komponovanih motiva i
boja. Od suknenih haljetaka najrašireniji je
bio „zubun”, „sadak” ili „koret” - vrsta dugačkog prsluka, kao i haljina s rukavima, ukrašeni vezom i aplikacijama čohe u boji. Glavu
devojke krasila je crvena kapa, preko koje su
udate žene polagale maramu presloženu na
razne načine.
U muškoj nošnji karakteristične su uzane
čakšire, a u nekim regijama prostrani „pelengiri” sa širim nogavicama, veoma stari delovi nošnje. Uz njih su nošeni prsluci sa ravnim
∎∎Fišpaprikaš; foto: M.Božin
i preklopljenim polama (gunjić, zubun, ječerma, džemadan) i kraći kaputi s rukavima (gunj,
gunja, koporan, aljina). Obavezan je bio tkani
pojas raznih boja. Lička kapa je nastala na području kršne Like. Simboliše stradanje srpskog
naroda u periodu Otomanske imperije i Kosovskog boja (http://www.srcekrajine.net).
Specifičnost i ekskluzivnost etno stila stanovništva se ispoljava jednako, posredstvom
monumentnog etnografskog bogatstva, zbirkama etno eksponata, ali i običajno narodnim
svečanostima, kao i nacionalnim kuhinjama.
Kuhinje na ovom području se prepliću:
• srpska (ličko – krajinsko – banijska),
• vojvođanska (sa obilatom upotrebom ribe,
a posebno je prepoznatljiv „fišpaprikaš“)
• vojvođansko – mađarska koja je zastupljena u Kupusini (sa karakterističnom ljutinom i upotrebom pavlake).
Svakako treba spomenuti i tradiciju koju
ima Apatinska pivara, te čuveno „Jelen“ pivo
koje se pravi po recepturi minhenske pivarske škole.
USTANOVE KULTURE
Ustanove kulture nisu same po sebi kulturna dobra, ali svojim aktivnostima one stvaraju
nova dobra koja imaju posebno mesto u prezentaciji kulturnih dobara neke regije. To su
muzeji i kulturni centri (Tomka, 1998).
U Somboru postoje sledeće ustanove kulture: Gradska biblioteka „Karlo Bijelicki“, Istorijski arhiv, Gradski muzej „Sombor“, Narodno
pozorište „Sombor“, Galerija „Milan Konjović“, Kulturni centar „Laza Kostić“.
Gradski muzej (Fernbahova kuća)
Bogati trgovac žitom Anton Fernbah iz Apatina podigao je između 1870. i 1872. godine dopadljivu jednospratnicu u stilu eklekticizma.
Pred njom je uređen trg na kome je prodavana
riba dovezena iz Apatina (kasnije će ovde grad
urediti fijaker-plac). Nakon Prvog svetskog rata
zgradu je od Fernbahovih kupio jevrejski veleposednik Julije Lederer i ona je u vlasništvu ove
porodice ostala sve do Drugog svetskog rata
u kojem su Ledererovi, kao Jevreji, nastradali.
Odmah nakon završetka Drugog svetskog rata
u zgradu je, 1945. godine, useljen Gradski muzej,
osnovan na tradiciji i materijalnoj ostavštini
Istorijskog društva Bačkobodroške županije,
osnovanog u Somboru 1883. godine. Društvo je
prvobitno bilo smešteno u zgradi Županije i posedovalo je arheološku, numizmatičku, arhivsku i bibliografsku zbirku.
Danas se u zgradi somborskog Muzeja čuva
jedna od najimpresivnijih zbirki starog novca
i numizmatičke literature, koju je svom gradu
zaveštao svetski poznat numizmatičar dr Imre
Fraj.
Zgrada muzeja delimično je obnovljena između 1988. i 1992. godine, a u isto vreme potpuno je obnovljena i nekadašnja zgrada dvospratnog žitnog magacina koja je, nakon
preuređenja, postala novo krilo muzejske zgrade, u kojem je smeštena zbirka savremene likovne umetnosti i deo stalne muzejske postavke.
Danas je Gradski muzej Sombor muzej
kompleksnog tipa, koji svojom nadležnošću
pokriva teritoriju Sombora, i opština: Apatin, Kula, i Odžaci. Deo zgrade Muzeja datira iz 1870. godine, a drugi deo, zgrada u kojoj
se nalazi Galerija savremene umetnosti, potiče iz 1945. godine. Oba zdanja su proglašene
kulturnim dobrima.
Muzejski fond broji 33.792 predmeta smeštenih u više zbirki po odeljenjima - arheološko (22,3%), numizmatičko (33,4%), etnološko (9,4%), istorijsko odeljenje sa depadansom
Muzeja Batinske bitke kod Bezdana (29,4%),
prirodnjačko odeljenje i likovno odeljenje
sa zavičajnom zbirkom i zbirkom primenjene umetnosti i sa Galerijom savremene jugoslovenske umetnosti i zbirkom sa kolonije Likovna jesen. Godine 2007. urađena je revizija
celokupnog fonda Muzeja. Stalna postavka
Muzeja je iz 2007. godine (Lazić i dr, 2010).
Galerija „Milan Konjović“
(Tunerova kuća, Galeova kuća)
Prva somborska apoteka “Kod zlatnog lava”,
koju je 1766. godine otvorio Ferdinand Plank,
apotekar iz Osijeka, nalazila se u kući na čijem
će temelju somborski apotekar Franc Tuner
1838. g, dovršiti zidanje svoje kuće. Apoteku je
1864. godine od porodice Tuner zakupio apotekar Emil Gale, koji je 1881. godine otkupio i
zgradu, te je po njemu i zadržala ime. KasniSTRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG 43
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
∎∎Gradski muzej u Somboru; foto: L.Lazić
∎∎Galerija “Milan Konjović”; foto: L.Lazić
44 STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
ji vlasnici apoteke u ovom zdanju bili su Stevan Mihajlović, Smiljka Konjović i Jozef Valter,
kome je apoteka konfiskovana 1944. godine
kada je pripojena vojnoj apoteci (apoteka se i
u to vreme zvala “Lav”).
U temeljno i promišljeno obnovljenoj Tunerovoj ili Galeovoj kući nalazi se (1966) galerija slika koje je slikar Milan Konjović (18981993) darovao rodnom gradu. Nakon obnove,
u nekadašnjoj Tunerovoj zgradi, za trajni smeštaj i izlaganje legata dobijeno je osam izložbenih prostorija, sa oko 170 m2 izložbene površine. Zbirka Galerije danas broji 1.083 dela
znamenitog somborskog slikara (ulja, tempere, akvareli, pasteli i crteži), koja su nastala iz-
među 1913. i 1990. godine, a ovde se nalazi i
bogata hemeroteka sa 43 albuma u kojima se
čuvaju isečci iz dnevne štampe i časopisa, katalozi izložbi, pozivnice i slično, od 1914. godine do danas. Iz svojih fondova, ali i uz pozajmljena dela, Galerija predstavlja tematske
izložbe Milana Konjovića, objavljuje monografije, zbornike, izložbene kataloge, reprodukcije, plakate i druga izdanja vezana za njegov život i delo. Pored Galerije je postavljena i
bista slavnog somborskog slikara, a na zdanju
Galerije ploča sa njegovim rečima Slike ove, miljenice moje, sa ljubavlju, darujem rodnom gradu,
one jedino njemu i pripadaju.
MANIFESTACIJE
U okviru turističke ponude Vojvodine manifestacioni turizam predstavlja vrstu turizma
koja može da doprinese povećanju obima turističke potražnje. Potreba čoveka da se zabavi, upoznaje nove predele i običaje, uz promenu svoje životne i radne sredine, uticala je i na
potrebu organizovanja raznovrsnih, atraktivnih događaja (manifestacija), kao dela turističke ponude mesta ili regiona (Bjeljac, 2006).U
ovom delu biće predstavljene neke od najposećenijih manifestacija u Somboru i Apatinu.
MANIFESTACIJE U SOMBORU
Somborske muzičke večeri se održavaju od
1961. kao najznačajnija muzička manifestacija
u gradu. Manifestacija predstavlja smotru domaćih i stranih muzičara a održava se svake
godine u proleće. Brojni koncerti Mešovitog
omladinskog hora „Iuventus Cantat“ su poznati
ne samo Somborcima, nego i široj publici naše
zemlje i inostranstva. Ovaj hor je formiran
1985. i član je Evropske federacije omladinskih
horova od 1991.
Kulturno-zabavna manifestacija Somborsko leto sadrži bogat i raznovrsan program.
Svako veče se organizuju različiti muzički koncerti lokalnih i nacionalnih muzičkih bendova,
koncerti mađarskih bendova, etno festivali, rok
festivali, nastupi kulturno-umetničkih društa-
va, organizuju se pozorišne predstave. Održavaju se i programi za decu, likovne kolonije i
izložbe. Manifestacije „Somborskog leta“ održavaju se na Trgu Svetog trojstva, u atrijumu
Gradske kuće, na Gradskom kupalištu „Štrand“
i na somborskim ulicama. Najinteresantniji deo Somborskog leta je svakako Somborski
kotlić koji se na gradskom trgu održava već 17
godina. „Somborski kotlić“ je etno-gastronomska manifestacija predstavljena kroz takmičenje u kuvanju ribljeg paprikaša uz prikladan
muzički program. Takmičenje okupi oko 300
učesnika koji kuvaju za oko 3000 ljudi.
Fijakerijada koja se tradicionalno održava u
Somboru u organizaciji je Konjičkog kluba „Zapadna Bačka”. Prva manifestacija održana je
2003. na somborskom hipodromu. Program fijakerijade sastoji se od svečanog defilea ulicama
grada do trkališta, pojedinačnog predstavljanja
zaprega, zatim ocenjivanja fijakera i biranja najlepšeg konja. Priređuje se i tombola na kojoj je
glavna nagrada žensko ždrebe. Za najmlađe posetioce organizatori priređuju likovne kolonije
na temu konja (www.soinfo.org).
Dužionica predstavlja žetvene svečanosti
somborskih Bunjevaca i Šokaca, a prvi put je
održana 1935. Posle Drugog svetskog rata, ova
manifestacija je nestala sa somborskih ulica,
da bi je pre nekoliko godina obnovilo Kulturno-umetničko društvo „Vladimir Nazor“. DuSTRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG 45
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
∎∎Somborski kotlić; foto: L.Lazić
žionica predstavlja tradicionalno narodno veselje povodom uspešne žetve, koje je spojeno
sa verskim procesijama. Ime „dužionica“ dolazi od izraza „do žita“. Za turiste je najinteresantnija povorka kroz grad učesnika Dužionice, u živopisnim bunjevačkim i šokačkim
narodnim nošnjama, bandaš (vođa povorke) i bandašica (njegova žena) sa velikom žitnom krunom na čelu povorke, i pratnja tamburaša. Poslednjih nekoliko godina je tradicija
da se na centralnom Trgu Svetog trojstva odigra Bunjevačko kolo, a nakon toga i niz drugih
poznatih bunjevačkih igara.
Turistička organizacija grada Sombora organizuje Međunarodni Festival vina i hrane
Ravangrad Wine Fest. Namera organizatora je,
pre svega, da obogati turističku ponudu grada
i regije, te da doprinese širenju vinske kulture,
kojoj se poslednjih godina posvećuje sve veća
pažnja. Obzirom na pogodno tlo za uzgoj vinove loze na ovim prostorima, Međunarodni
festival vina i hrane „Ravangrad Wine Fest“ je
idealna prilika da vlasnici velikih vinarija i
malih gazdinstava uspostave nove kontakte i
time se motivišu za vinogradarstvo, kao jednu
od poljoprivrednih grana u usponu. Kako je uz
dobro vino neophodna i dobra hrana, na istom
46 STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
mestu posetiocima se nude i gastronomski specijaliteti karakteristični za ovo podneblje koji
se najbolje slažu uz vina. Tokom festivalskog
dana posetioci mogu da uživaju i u kulturnoumetničkom program kao i promocijama i prezentacijama renomiranih vinskih kuća.
Ulica starih zanata - Ulica Kralja Petra
Prvog u Somboru (Glavna ulica) u julu dobija
naziv „Ulica starih zanata“, jer se na štandovima izlažu rukotvorine starih zanata. Ovom
prilikom svoje proizvode izlažu zanatlije iz
Sombora i drugih gradova Srbije, a u ponudi je mnogo proizvoda – od kožne galanterije,
predmeta od drveta, odevnih predmeta, mađarskog kolača, prirodnih sapuna do goblena
i opanaka. Manifestacija se u večernjim časovima nastavlja kulturno-umetničkim programom. Značaj manifestacije je u promociji i
oživljavanju starih zanata. Manifestacija je izložbeno-prodajnog karaktera i održava se od
2009. godine (Dokumentacija Turističke organizacije Sombor).
Bodrog fest - Počevši od 2005. godine, u
Bačkom Monoštoru, selu koje se ponosi svojom multietničnošću, tradicijom i prelepim
prirodnim okruženjem, svake godine se održava manifestacija „Bodrogfest“. Ovaj etno-fe-
∎∎Bodrog fest; foto: V.Kamčević
stival se održava druge nedelje avgusta i traje
dva dana. Prvi dan manifestacije počinje u večernjim satima, takmičenjem u kuvanju ribljeg paprikaša, koji je specijalitet sela. Drugog dana manifestacije, mnogobrojni gosti
mogu da degustiraju tradicionalne gurmanluke, kao što su riblji paprikaš, zatim pečena
riba, paprikaš od divljači, kao i čuvena gibanica sa makom i orasima. Program počinje u 10
h sa programom za decu u parku sela. U 12 h
centrom sela prolaze veseli fijakeri i jahači, a
na svečanoj bini u centru smenjuju se folklorne grupe, recitatori i muzičari (Mitić, 2012).
MANIFESTACIJE U APATINU
Apatinske ribarske večeri - Tačan datum, tj.
godinu održavanja prvih ribarskih svečanosti
nije moguće precizno odrediti, ali se pretpostavlja da su se počele održavati od osnivanja ribarskog esnafa u gradu (1833) Želeći da turističku ponudu grada Apatina obogati i podigne na
viši nivo, Turistički savez opštine Apatin pokrenuo je inicijativu za organizovanje jedne višednevne turističke manifestacije koja će svojim
sadržajem, pored standardne turističko-ugostiteljske ponude, odražavati sve specifičnosti
ovog podneblja, kao i bogatu ribarsku tradiciju grada. Do realizacije ove ideje došlo je 1963,
kada su prvi put organizovane „Apatinske ribarske večeri“ kao nastavak nekadašnjih „Ribarskih
godišnjica”. Zahvaljujući bogatom i atraktivnom programu „Apatinske ribarske večeri” su
pobudile ogromno interesovanje i privukle veliki broj gostiju, turista i takmičara. Ova manifestacija je vremenom postala tradicionalna
i internacionalna. Najatraktivniji događaji koji
daju osnovni ton celokupnoj manifestaciji i direktno se naslanjaju na ribarsku tradiciju grada,
predstavljaju takmičenja sportskih ribolovaca
za trofej „Zlatna ribica” kao i nadmetanja za kuvanje ribarskog paprikaša za trofej „Zlatni kotlić“ (Šimunović, 1995).
Grožđe-bal u Sonti je manifestacija koja se
održava od 1928. Posvećena je novom grožđu,
vinu, dolasku jeseni i tradicionalnim običajima. Uvrštena je u red najstarijih manifestacija u AP Vojvodini i Republici Srbiji. Održava se
svake godine, poslednjeg vikenda u septembru. Kao folklorno-turistička manifestacija
postala je simbol prepoznatljivosti Sonte na
kalendaru turističkih manifestacija. Atrakcija
trodnevne manifestacije je simbolično venčanje „Kneza” i „Kneginje”. Svečani defile učesniSTRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG 47
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
ka Grožđe-bala održava se nedeljom u popodnevnim satima, sa fijakerima, zapregama i
svitom konjanika okićenih u tradicionalne šokačke narodne nošnje.
Romska noć - Kulturno zabavna manifestacija koja se, u organizaciji opštinskog kulturnog centra, tradicionalno održava svakog
15. avgusta od 2005. godine. U program se
bira najlepša romkinja Zapadnobačkog okruga (mis romske noći), prva i druga pratilja i mis
šarma. U pratećem delu programa učestvuju
orkestri i folklorne grupe iz okoline koje neguju romske igre i plesove (Dokumentacija Turističke organizacije Apatin).
URBANI RAZVOJ
Gradovi i urbana naselja predstavljaju jedan od
ključnih činilaca razvoja Vojvodine, tim pre jer
danas više od polovine stanovništva živi u gradovima. Procesi prostornih migracija i prelivanja stanovništva iz ruralnih u urbana područja,
su još uvek u toku, sa perspektivom da će trajati bar još jednu ili dve decenije. Gradovi i urbana naselja u Vojvodini imaju mnoga razvojna
pitanja i probleme sa kojima se suočavaju i za
čije se rešavanje po prirodi stvari moraju definisati okviri na nacionalnom nivou, što do sada
nije bio slučaj. Pitanja kao što su odnos prema
prirodnoj i kulturnoj baštini, prostornom rastu
- disperziji ili koncentraciji, regulisanju gradnje
izvan okvira zakona, i sl., daleko prevazilaze lokalni značaj i moraju imati uporišta u nacionalnim politikama, odlukama i zakonima.
Procesi urbanizacije su tokom poslednje
dve decenije u većoj meri bili prepušteni stihiji, uz odsustvo odgovarajućih politika, pre
svega zemljišne, kao i politike stambene izgradnje i uređenja gradova, što dovodi do procesa suburbanizacije, opterećenja prigradskih
prostora, ekstenzivnog i disperzivnog zauzimanja prostora i izgradnje, promene predela i devastiranja okoline u zonama kontakta
s ruralnim okruženjem (različito za pojedina područja). Problemi su pre svega razvojnog
karaktera, dok se primećuje ugrožavanje ekološkog sistema prirodnog i urbanog okruženja, pre svega bespravnom gradnjom i nerazvijenom ekološkom svešću. Prirodne i kulturne
vrednosti su u gradovima i naseljima ugroženi
od rastuće urbanizacije, izgradnje bez kontrole ili slabog sprovođenja kontrolnih mera.
U gradovima dolazi do prenamene površina gde se kao novi „prostorni kapaciteti“ za izgradnju prepoznaju zelene površine, otvoreni
48 STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
prostori unutar ili između izgrađenih blokova, zaštitni pojasevi, tereni i igrališta za decu,
javni prostori uz reke i sl., dok je ekstenzija odnosno disperzija prostornog razvoja uglavnom
na račun poljoprivrednog zemljišta.
Temelji urbanog razvoja grada Sombora i
Apatina postavljeni su na dobrim osnovama,
gde se počevši od najužeg jezgra grada predvidela mogućnost širenja. Dok se individualno stanovanje razvijalo prilično ravnomerno
u svim pravcima, pretežno kolektivno stanovanje opredeljeno je ka južnom delu grada. U
pogledu urbanog razvoja važno je naglasiti da
je razvoj gradske zone i infrastrukture koja je
razvijana sve do početka 90-tih godina prošlog
veka preovladavao sistemski pristup u rešavanju ključnih problema. Planskim dokumentima kao što su Prostorni plan Grada Sombora
(koji je trenutno na Javnom uvidu) i Prostorni
plan opštine Apatin predviđen je umeren razvoj ovog područja, po arhitekturi i urbanom
razvoju ravničarske regije. Analizom navedene prostorno-planske dokumentacije može se,
ipak, primetiti primat koji je područje grada
Sombora imalo u odnosu na naseljena mesta
na području opštine, pa i samog Apatina, a što
je najverovatnije rezultat prioriteta razvoja infrastrukture u gradu i finansijskih i drugih
ograničenja prisutnih u razvoju infrastrukture u seoskim naseljima.
Iz urbanističkog ugla grad Sombor ima sve
uslove za širenje gradskog građevinskog reona
praktično u svim pravcima. Važno je istaći da
ovaj potencijal za širenje grada prestavlja nasleđe iz prethodnih vekova, gde se već na prvi
pogled izdvajaju 2 celine - najuže gradsko jezgro i šire okruženje centra grada. Gradske
ulice u svojoj ukupnoj dužini od preko 30 km,
u najvećem broju su široke i sa dvostrukim
drvoredima, sa preovlađujućim jednospratnim kućama na relativno velikim placevima.
Ove karakteristike u značajnoj meri opredeljuju i složeniji i sporiji razvoj komunalne infrastrukture usled prilično velike razuđenosti
stambenih i privrednih objekata. i u samom
Apatinu je slična situacija ali je njegov razvoj
srazmeran i veličini i ulozi koju ima kao opštinski centar. Njegov razvoj i širenje je uslovljeno i samim polažajem na reci Dunav.
Odnos gradskih i seoskih naselja
i funkcionalno povezivanje
naselja i centara
Planirani razvoj i uređenje mreže naselja zasnovan je na funkcionalnoj diferencijaciji
mreže naselja koju čine opštinski centar Apatin – gradsko naselje i ostala četiri naselja Kupusina, Prigrevica, Svilojevo i Sonta - seoska
naselja. Prostornim planom (Prostorni pla opštine Apatin) se definiše uloga svakog naselja
pojedinačno kao i mesto i funkcija u okviru
jedinstvenog funkcionalnog sistema naselja u
Opštini. Direktne uticaje na sva naselja u Opštini i dalje će imati Sombor, kao centar funkcionalno urbanog područja (FUP). U ovom
centru FUP-a stanovništvo opštine Apatin
će zadovoljiti potrebe „višeg” reda u oblasti
zdravstva, obrazovanja, kulture, sporta, povremenog snabdevanja i dr.
Iako je Apatin lociran ekscentrično u odnosu na teritoriju Opštine, dobru saobraćajnu
vezu sa svim naseljima u Opštini i šire, u regionu, ostvariće preko kvalitetnih puteva (postojećih i planiranih) državnog i opštinskog
značaja.
Seoska naselja I nivoa - Prigrevica i Sonta,
su naselja približno iste veličine i solidno komunalno opremljena, na čiji će razvoj u narednom periodu značajno uticati planirani razvoj
vodnog saobraćaja i blizina kanala DTD (Prigrevica) i reke Dunav (Sonta), izgradnja odgovarajuće infrastrukturne mreže i objekata i dr.
Seoska naselja II nivoa su Kupusina i Svilojevo. Kupusina je selo sa preovlađujućom ratarskom proizvodnjom na čiji razvoj će značajno uticati realizacija planirane radne zone,
koja će uz dobru saobraćajnu povezanost
omogućiti da se kvalitetni proizvodi stanovnika ovog naselja plasiraju na mnogo veće tržište nego što je to bilo u proteklom periodu.
Osnovna opredeljenja u organizaciji i uređenju seoskih naselja na području oštine Apatin bila su, između ostalog, da se u najvećoj mogućoj meri iskoriste sve komparativne
prednosti područja, kako one koje su zatečene,
tako i one koje će se tek stvoriti, a sve u cilju
postizanja trajne i stabilne ravnoteže.
Naseljeno mesto Sombor je smešteno skoro
u centralnom delu teritorije Grada. Naselja su
raspoređena u tri prstena. Prvi prsten čine prigradska naselja, drugi prsten čine naselja: Bački
Monoštor, Bezdan, Kolut, Gakovo, Stanišić, Svetozar Miletić, Čonoplja, Kljajićevo i Stapar. Treći
prsten čine najudaljenija naselja raspoređena po
obodu teritorije Grada: Bački Breg, Riđica, Rastina, Aleksa Šantić, Telečka i Doroslovo.
Pored daljeg jačanja Sombora kao gradskog
centra od nacionalnog značaja sa svojim privrednim i populacionim potencijalom i razvojem industrije, očekuje se snažniji socioekonomski razvoj većih naselja (centri zajednice naselja).
Centri zajednice naselja (Bezdan, Stanišić i Kljajićevo) gravitaciono će pokrivati sela
sa nižim nivoom opremljenosti, i pored lokalnog imaće i širi funkcionalni i razvojni uticaj
na celoj teritoriji Grada. Na razvoj Bezdana
će u velikoj meri uticati planirani razvoj vodnog saobraćaja, blizina Dunava i Gornjeg Podunavlja, planirani regionalni banjski centar i
realizacija planiranih radnih zona. Na razvoj
Kljajićeva u narednom periodu će uticati formiranje radne zone i planirana obilaznica. U
njima će se grupisati ustanove kulturno društvenih usluga za više sela.
U razvijena seoska naselja spadaju: Čonoplja, Stapar, Aleksa Šantić i Bački Monoštor.
Svetozar Miletić aktiviranjem banjskog lečilišta i razvojem turističkog potencijala može da
postane razvijeno seosko naselje.
Primarna seoska naselja su naselja sa slabije razvijenom putnom mrežom koja ih povezuje
sa ostalim delovima grada, slabijom naseljenošću itd. Ovoj grupi pripadaju: Bački Breg, Kolut,
Rastina, Riđica, Gakovo, Doroslovo i Telečka.
Prigradska naselja su stambena naselja uz
naseljeno mesto Sombor – 16 prigradsko-salaških naselja: Bilić, Bukovac, Gradina, ŽarkoSTRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG 49
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
vac, Kozara, Lenija, Lugovo, Milčić, Nenadić,
Obzir, Radojevići, Rančevo, Centrala, Čičovi,
Šikara i Šaponje.
Predložena organizacija ima za cilj da doprinese racionalnoj mreži centara, koji će biti nosioci transformacije u gravitacionom području.
Navedeni centri će uticati na aktiviranje postojećih potencijala za razmješta različitih vrsta delatnosti kao doprinos ukupnom razvoju Grada.
Grad Sombor predstavlja centar funkcionalno urbanog područja (FUP) državnog značaja kojem će u planskom periodu, sem Apatina, pripadati i Odžaci i Kula. U okviru FUP
teritorije će biti 214.011 stanovnika, koje čini
2.9% ukupnog broja stanovnika Republike Srbije. Površina FUP je 2.489 km2, što čini 3.2%
površine teritorije RS. Grad Sombor kao centar FUP-a treba da ima vodeću ulogu u regionalnoj saradnji, kako u okviru zemlje, tako i
na međunarodnom nivou.
Koncepcija razvoja FUP u smislu ravnomernijeg teritorijalnog razvoja usmerena je na
ojačavanje funkcionalnih mreža između naselja, te naselja unutar FUP-a i između FUP-a
kao i transgranično funkcionalno povezivanje
sa susednim FUP-ovima u okolnim zemljama
(IPA i drugi programi EU). Perspektivnu komplementarnost i funkcionalno povezivanje
Sombor će razvijati sa Apatinom i Suboticom.
Zbog blizine Koridora VII, pograničnog položaja i potencijala kao grada inkubatora znanja
i inovacija, Sombor će dobiti na značaju.
INFRASTRUKTURA
Putna infrastruktura u Somboru i Apatinu se
može oceniti kao veoma dobra. Gradske ulice
asfaltirane su u najvećoj meri i nalaze se u zadovoljavajućem stanju.
INFRASTRUKTURA
U GRADU SOMBORU
Saobraćajna infrastruktura. Najzastupljeniji vid saobraćaja je drumski. Na području opštine Sombor postoji relativno razvijena putna
mreža magistralnih, regionalnih i lokalnih
puteva, a kao najznačajniji su: Sombor–Vrbas,
Sombor–Subotica,
Sombor-Bezdan-Bački
Breg-Republika Mađarska, odnosno SomborBezdan-Dunav-Republika Hrvatska, SomborApatin i Sombor- Odžaci. Takođe, postoji i železnički čvor za putnički i teretni saobraćaj, sa
postojećim jednokolosečnim prugama prema
Subotici, Vrbasu, Bogojevu i Apatinu. Teritoriju opštine Sombor tangira reka Dunav i kroz
nju prolaze kanali Bezdan – Vrbas i DTD deonica Bezdan – Srpski Miletić, što pruža mogućnosti intenzivnog vodnog saobraćaja. Regionalno pristanište se nalazi južno od Sombora na
kanalu Bezdan – Vrbas. Na teritoriji opštine
Sombor trenutno postoje sledeći granični prelazi: drumski prelaz Bački Breg, kao prelaz za
putnički saobraćaj, drumski prelaz Bezdan, kao
50 STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
prelaz za putnički i teretni saobraćaj i rečni prelaz Bezdan. Zahvaljujući zastupljenosti svih pomenutih vidova saobraćaja, opština Sombor je
dobro povezana sa susednim opštinama, odnosno teritorijom Republike Srbije, a postoje objektivno dobre mogućnosti povezivanja sa susednim državama.
Vodna infrastruktura. Područje opštine
Sombor je bogato vodom. Reka Dunav, Plazović, Mostonga, kanali, mnogobrojne bare i
močvare, freatske vode i bogati arteški horizonti čine to bogatstvo. Glavno hidrografsko
obeležje opštine Sombor čini reka Dunav, sa
svojim meandrima, mnogobrojnim rukavcima, barama, adama i ritovima, zatim manje
reke Plazović i Mostonga, kao i kanali hidrosistema Dunav-Tisa-Dunav. Reka Dunav ima
veliki pozitivan uticaj na razvoj privrede ovog
kraja u pogledu vodnog saobraćaja, melioracije, lova, ribolova, turizma i slično, ali se ne
sme izgubiti iz vida opasnost koja može nastati usled poplava. Veliki bački kanal predstavlja
glavnu arteriju čitavog hidrosistema u Bačkoj.
Glavna namena kanala je za navodnjavanje i
vodni saobraćaj. Kanal Sombor-Odžaci ima
dužinu od 27,9 km.
Infrastruktura za vodosnabdevanje.Vodosnabdevanje grada Sombora se vrši sa lokacije CSV „Jaroš“ sa koje se vrši kaptiranje sirove
vode iz bušenih bunara dubine 60-80 m. Trenutni kapacitet gradskog izvorišta ne zadovoljava potrebe stanovništva i privrede u sušnom
periodu, ne omogućava priključenje prigradskih naselja-salaša, kao ni novih većih potrošača, ili naseljenih mesta.
Elektroenergetska infrastruktura. Elektroenergetska infrastruktura je prema svojoj pokrivenosti u gradu na zadovoljavajućem
nivou. Najveći broj domaćinstava ima na raspolaganju adekvatnu električnu energiju.
Samo u određenim delovima grada primećuju se problemi sa snabdevanjem električnom
energijom, a oni su posledica preopterećenja
mreže odnosno nedovoljnih kapaciteta trafostanica u tim delovima grada.
Gasna infrastruktura. Izgradnjom razvodnog gasovoda RG 04-15 Gospođinci-Sombor,
stvoreni su uslovi primene prirodnog gasa za
zadovoljenje potreba privrednih, komunalnih
i individualnih potrošača. U narednom planskom periodu planira se razvod gasne mreže
na teritoriji grada Sombora, kao i dalji razvoj
mreže ka naseljenim mestima i razvod u njima.
Gasovodna mreža se planira kao podzemna instalacija smeštena u zelenom uličnom pojasu,
odnosno u koridoru putnih pojaseva ka naseljenim mestima (Prostorni plan Grada Sombora, 2013; http://www.sombor.rs/infrastruktura).
INFRASTRUKTURA U OPŠTINI APATIN
Saobraćajna infrastruktura. Ukupna dužina
regionalnih puteva na teritoriji opštine iznosi 31 km, odnosno 47,7 % ukupne putne mreže
opštine (teritorijom Opštine prolazi regionalni put R-101, koji povezuje Apatin sa Somborom i Bogojevom - granica sa Hrvatskom).
Ova kategorija puteva je kompletno prekrivena savremenim kolovoznim zastorom. Ukupna dužina opštinskih puteva iznosi 34 km (52,3
% ukupne dužine putne mreže opštine), od
čega je sa savremenim kolovoznim zastorom
25 km. Među njima se posebno ističu lokalni
putevi Apatin - Prigrevica (izlazi na magistralni put M - 18, Sombor - Novi Sad), i lokalni put
Apatin - Bogojevo, koji se pruža do graničnog
prelaza sa R. Hrvatskom kod Erduta.
Nekategorisane puteve na teritoriji opštine
Apatin predstavljaju uglavnom zemljani atar-
ski putevi. Železnička mreža u Zapadnobačkom okrugu obuhvata četiri pruge u funkciji,
i to: pruga od Subotice preko Sombora do Bogojeva (Hrvatska), od Bogojeva preko Odžaka
ka Novom Sadu, od Sombora ka Apatinu, i od
Sombora ka Vrbasu. Na ovim prugama se odvija kako putnički, tako i robni saobraćaj (samo
na pruzi ka Apatinu nema putničkog saobraćaja). Za teritoriju Opštine od posebne važnosti je pruga Apatin (Apatin fabrika) - Sombor.
Vodna infrastruktura. Plovni put reke
Dunav definisan je kao Panevropski koridor
VII, prirodna saobraćajnica koja međusobno
povezuje 10 evropskih zemalja, a koji je integralni deo transevropske plovne magistrale
Rajna, Majna, Dunav sa ukupnom dužinom od
3.505 km. Opština Apatin se naslanja jednim
svojim delom i na reku Dunav (ukupna dužina „apatinske” deonice Dunava iznosi 42 km).
Dunav na ovom sektoru ima neznatan pad, te
zbog ovih okolnosti teče relativno sporo, a pri
visokom vodostaju sklon je izmenama korita.
Prosečne je širine 750 m (pri vodostaju od 4,50
m), odnosno dubine od 15 m. Pored Dunava, od
značaja za Opštinu je i deo plovnog kanala Bezdan-Prigrevica, koji predstavlja veoma važnu
transportnu rutu robe kroz Vojvodinu.
Infrastruktura za vodosnabdevanje. Organizovano vodosnabdevanje Apatina vrši se
sa izvorišta koje se nalazi u branjenoj zoni od
visokih voda Dunava, u neposrednoj blizini
brodogradilišta (podzemne vode zahvataju se
sa četiri bušena bunara; prosečna eksploatacija podzemnih voda sa ovog izvorišta procenjena je na oko Q=130 l/s). Kvalitet podzemnih
voda ne zadovoljava normative vode za piće
(povećan sadržaj gvožđa i nitrata), te se direktno na izvorištu vrši prerada, popravak kvaliteta sirove vode. Snabdevanje grada vodom
za piće trenutno je zadovoljavajuće, kako za
potrebe stanovnika pijaćom vodom, tako i
za ostale potrošače, bilo da su priključeni na
gradski ili lokalne sisteme.
Elektroenergetska infrastruktura. Među
transformisanim vidovima energije najzastupljenija je električna energija. Njen distributer
za područje Vojvodine je EPS “Snabdevanje”,
sa sedištem u Beogradu. Konačna distribucija električne energije do krajnjih potrošača
se obavlja na dva načina, posredstvom deset
STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG 51
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
elektrodistributivnih preduzeća koja se nalaze u sastavu EPS “Snabdevanje” ili direktnim
snabdevanjem najvećih industrijskih korisnika od strane EPS “Snabdevanje”.
Gasna infrastruktura. Na prostoru Opštine izgrađen je kompleks GMRS “Apatin” namenjen širokoj potrošnji. Ukupna dužina gasovodne mreže je 85 km, od čega na
razvodnu mrežu srednjeg pritiska otpada 30
km. Postojeći kapacitet i položaj gasovodne
infrastrukture pruža mogućnost daljeg razvoja i proširenja u cilju zadovoljenja potreba
za prirodnim gasom svih korisnika (postojeći i planirani potrošači) na ovom prostoru, a
da se pri tome ne naruši bezbedno, kvalitetno i stabilno snabdevanje potrošača prirodnog gasa (Strategija održivog razvoja opštine
Apatin 2009-2019).
EKONOMSKE KARAKTERISTIKE REGIONA
U 2010. godini na području Regionalne privredne komore Sombor bilo je aktivno 1.724
preduzeća sa 17.428 zaposlenih. Prema veličini pravnih lica, najveći je broj malih (1.635)
koja čine 94,8% od ukupnog broja pravnih
lica, ali je u njima zaposleno 6.330 radnika,
što čini 36,3% od ukupno zaposlenih u privredi. U Zapadnobačkom okrugu registrovano
je 5.272 preduzetnika, koji zapošljavaju 10.713
ljudi, zajedno sa vlasnicima. Registrovano je
14.024 poljoprivrednih gazdinstva (Regionalna privredna komora Sombor, http://www.
rpksombor.co.rs). Prema podacima Republičkog zavoda za statistiku, najveći broj zaposlenih je u prerađivačkoj industriji, trgovini, u oblasti zdravstvene i socijalne zaštite, u
sektoru obrazovanja i u poljoprivredi, šumarstvu i ribarstvu (Opštine i regioni u republici Srbiji 2012).
Privredne aktivnosti u Zapadnobačkom
okrugu su uglavnom usmerene ka poljoprivrednoj proizvodnji sa sledećom strukturom:
ratarstvo 80%; stočarstvo 6%; povrtarstvo
10%; voćarstvo 2%; vinogradarstvo i ribarstvo
po 1%. Sem manjih kompleksa šuma i manjih
podvodnih površina, cela teritorija (2.074 km2
ili 85,7%) je poljoprivredno zemljište relativno
dobrog boniteta (kvaliteta) i razmeštaja. Obradive površine su na prostoru od 185.628 ha, od
čega je najviše u Somboru (90.188 ha), a u Apatinu je 21.323 ha pod obradivim površinama.
S obzirom na činjenicu da je ovo područje sa
nezagađenim zemljištem, vodom i vazduhom,
buduće investicije treba usmeriti prvenstveno
u proizvodnju zdrave hrane sa poznatim geo-
52 STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
grafskim poreklom i izgradnju sistema za navodnjavanje. Proizvodnjom ratarskih kultura
i farmerskim uzgojem stoke bavi se 220 preduzeća i zemljoradničke zadruge. Šumske površine na području Regiona zahvataju 11.621,15
ha ili 4,83 %. Šume kao staništa divljači, gljiva
i šumskih plodova značajne su za lov, odmor
i rekreaciju. Za uzgoj, zaštitu i eksploataciju
šuma organizovano je Javno preduzeće „Vojvodinašume”. Razvijena je značajna osnova za
rasadničku proizvodnju i pošumljavanje.
S obzirom na dobru sirovinsku bazu u Regionu je razvijena prehrambena industrija. Najznačajniji prehrambeni kapaciteti su:
„Apatinska pivara” Apatin, Fabrika ulja i biljnih masti „Sunce” Sombor, Fabrika šećera
„Crvenka” Crvenka, AD „Somboled” Sombor,
Fabrika alkohola „Panon” Crvenka, Fabrika biskvita „Jaffa” Crvenka, mlinovi,pekare,
mešaone stočne hrane, sušare i silosi za žito.
Na području okruga nalaze se tri brodogradilišta: „Apatin” u Apatinu; „TERRATRADE
BRODOREMONT” AD u Bačkom Monoštoru
i „Dunav” u Bezdanu. U oblasti trgovine je najveći broj privrednih subjekata, pretežno u maloprodaji (Regionalna privredna komora Sombor, http://www.rpksombor.co.rs).
Opština Sombor spada u red srednje razvijenih opština u Republici Srbiji, karakteristična je pre svega, po poljoprivredno - prerađivačkom sektoru, tekstilnoj i mašinskoj
industriji. U privredi opštine Sombor dominira sektor malih i srednjih preduzeća i preduzetništva (Strategija lokalnog održivog razvoja
opštine Sombor, 2007).
SMEŠTAJNA I UGOSTITELJSKA PONUDA
Ugostiteljstvo je preduslov razvoja turizma
jer obezbeđuje neophodne uslove za boravak turista. Sa druge strane, ni jedna druga
privredna delatnost nema tako veliki uticaj
na razvoj ugostiteljstva kao turizam. Značaj
ugostiteljstva za turizam oslikava podatak da
preko 60% ukupne turističke potrošnje odlazi
na ugostiteljske usluge (http://www.turizamiputovanja.com/znacaj-ugostiteljstva-za-turizam), stoga je neophodno neprestano kontrolisanje i unapređenje njihovog kvaliteta. U
okviru ovog poglavlja predstavljen je samo deo
ugostiteljske ponude Sombora i Apatin.
SMEŠTAJNI I UGOSTITELJSKI OBJEKTI
U SOMBORU I OKOLINI
Garni hotel „Andrić“ - Nalazi se u centru
Sombora, u starom gradskom jezgru. Hotel
raspolaže sa 30 ležajeva. Sobe i apartmani su
opremljeni centralnom klimom, mini barom,
kablovskom televizijom, telefonom i internet
priključkom.
Vila „Tamara” je restoran sa prenoćištem
udaljen 3km od centra Sombora. Objekat je
potpuno renoviran 2005. godine, uvučen je
40m od puta i okružen je velikim travnjakom i
uređenim parkom.
“Dida Hornjakov” salaš se nalazi u blizini
Sombora. To je mesto gde se čuva tradicionalna arhitektura salaša, način života i narodni
običaji Bunjevaca. Posetiocima se nudi obilazak etno postavke, razgledanje i hranjenje domaćih životinja, obrok i osveženje pripremljeni na tradicionalni salašarski način. Smeštajni
deo salaša čine dve dvokrevetne sobe.
Prenoćište „Cvrčak” je kuća tradicionalne gradnje, potpuno obnovljena i savremeno opremljena za potrebe turista. Prenoćište
se nalazi u centru Sombora. Smeštajni kapacitet obuhvata tri prostrana i savremeno opremljena apartmana i tri sobe. U sklopu objekta
obezbeđen je dvorišni parking prostor.
Restoran sa prenoćištem „Beli Dvor” se
nalazi na putu za Apatin u pravom vojvođanskom ambijentu. Smeštajni kapacitet obuhvata 27 dvokrevetnih i trokrevetnih soba i šest
apartmana. U sklopu objekta nalazi se restoran i veliki parking prostor.
Čarda „Pikec” - Ova čarda je najsevernija čarda na Dunavu u Srbiji. Nalazi se u vikend naselju Baračka, nedaleko od Bezdana,
na malom poluostrvu koje opkoljava otvoreni
Dunav i njegov rukavac. Pored gostiju iz Sombora i drugih krajeva Srbije, ovde dolaze i gosti
iz Hrvatske, Mađarske, Nemačke, Francuske i
drugih zemalja. Mali pristan za nekoliko čamaca i jahti svratište je sve češćih nautičara
koji plove Dunavom.
Čarda „Kod carine“ - Nalazi se u blizini
bezdanske carine, po čemu je dobila ime. Smeštena je u skrovitom kutku na levoj obali Dunava, pored mosta od Bezdana do Batine u Hrvatskoj. Pre dve i po decenije tu je izgrađena
baraka za smeštaj i ishranu graditelja mosta
koja je kasnije pretvorena u čardu. Ovde se
kuva čuveni riblji paprikaš na bezdanski način.
∎∎Restoran na “Dida Hornjakovom” salašu;
foto: L.Lazić
STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG 53
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
Čarda „Šebešfok“ se nalazi pored puta od
Bezdana prema Dunavu, na obali Velikog bačkog kanala – u delu poznatom po nazivu Šebešfok, što u prevodu sa mađarskog jezika
znači brzi vir. Obale na ovom mestu idealne
su za sportski ribolov. Prepoznatljiva obeležja ove čarde su muzika tamburaša i specijaliteti od ribe. Poznata je po kajakaškim regatama
i lepo uređenom splavu. U neposrednoj blizini čarde nalazi se Ekološka učionica “Baračka”,
jedinstveno mesto za obuku đaka i skauta za
uslove života u prirodi (Bošković, 2013; http://
vojvodinaonline.com/tov/smestaj/?lang=SR).
SMEŠTAJNI I UGOSTITELJSKI OBJEKTI
U OPŠTINI APATIN
Specijalna bolnica za rehabilitaciju „Junaković” - Na krajnjem severozapadu Vojvodine, 4,5km udaljena od Apatina i Dunava, na
samoj ivici prelepe šume nalazi se Banja Junaković. Iako su termalni izvori otkriveni još
davne 1913. godine, banja je sa radom započela 1983. godine. Termo-mineralni izvori potiču sa dubine od 700 m, a dostižu temperaturu i do 50°C. Po kvalitetu ove vode se mogu
porediti sa vodama čuvenih evropskih banja.
Medicinske terapije obuhvataju uspešno lečenje svih vrsta reumatizma, ortopedskih, ne-
∎∎Bazeni Banje Junaković; foto: L.Lazić
54 STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
uroloških i ginekoloških oboljenja. Smeštajni
deo raspolaže sa ukupno 270 ležajeva, velikim restoranom nacionalne kuhinje (kapaciteta 450 osoba) i 2 sale za organizovanje seminara. Pored medicinskih tretmana, u ponudi
su brojni rekreativni i wellness programi.
Turistički kompleks „Zelena glava“ - Ovaj
turistički kompleks se nalazi u prirodnom
okruženju u okolini Apatina, a od reke Dunav
je razdvojen samo zaštitnim nasipom. Prostire
se na površini od 8,5 ha. U samom centru kompleksa nalazi se prirodno jezero površine 2,5 ha.
Po završetku radova ovaj turistički kompleks
će sadržati: hotel smeštajnog kapaciteta od 30
soba, restoran sa kongresnom salom i letnjom
baštom, 15 bungalova, prostor za kampovanje,
auto-kamp, vidikovac visine 16 m.
Čarda sa prenoćištem „Zlatna kruna” je
ugostiteljsko-turistički objekat smešten u
lepom ambijentu i osim 28 ležaja i restoranom
od 100 mesta, raspolaže terasom od 70 mesta
sa prelepim pogledom na Dunav.
Restoran sa prenoćištem „Kraljevski vrt”
raspolaže restoran salom sa 100 mesta, kao i
smeštajnim delom koji čini sedam apartmana
kapaciteta 14 ležajeva.
Čarda “Brunai” – Kupusina - Monoštorski
Dunavac na starom toku Dunava, nedaleko od
Apatina, je idealno mesto za pecanje i odmor.
Na obali Dunavca, na mestu gde je nekada bio
zimovnik za brodove, nalazi se čarda Brunai.
Čarda ima prenoćište za ribolovce, sređen mol
i vezove za čamce koji se mogu iznajmiti za pecanje u prostoru od dvadesetak kilometara
nekadašnjeg toka Dunava i obližnjim barama,
koje je Dunav, promenivši tok i skrativši put,
stvorio još 1830. godine.
Čarda “Štuka” – Kupusina je mesto za uživanje i neponovljiv dogadaj. Nalazi se u specijalnom rezervatu prirode “Gornje Podunavlje”
na starom toku Dunava, na Monoštorskom
dunavcu nedaleko od sela Kupusina.
Restoran “Plava ruža” je gotovo od otvaranja
stekla reputaciju najekskluzivnijeg ugostiteljskog objekta na Dunavu. Restoran ispunjava sve
standarde elitnog turističkog objekta. Prostire
se na oko 1000 m2, a sastoji se od: restorana, restoranske terase i bar terase na dva nivoa. Ispred
restorana nalazi se uređena gradska plaža za nekoliko hiljada kupača (Bošković, 2013).
TURISTIČKA VALORIZACIJA RESURSA
T
uristička valorizacija je sigurno jedna od
najznačajnijih tema teorije o turizmu. Koliko vredi neki objekat, spomenik, prostor
ili pojava? Da li ima turističku privlačnost i na
koji se način može koristiti u turizmu?
Valorizacijom (vrednovanjem) prostora i sadržaja se utvrđuje turistički potencijal određene destinacije, sa aspekta ocene mogućnosti za
turističko privređivanje. Pod turističkim vrednovanjem podrazumeva se kvalitativna i kvantitativna, kompleksna i objektivna ocena, kako
pojedinačnih, tako i sveukupnih prirodnih i
antropogenih turističkih vrednosti u određenoj regiji (Stanković, 1993). Pre pristupanja turističkoj valorizaciji, neophodno je utvrditi elemente na osnovu kojih će se vršiti valorizacija.
Izbor elemenata turističke valorizacije resursa isto toliko je značajna faza istraživanja
koliko i samo vrednovanje. Za turističku valorizaciju resursa na području Sombora i Apatina, neophodni su sledeći elementi:
Turističko-geografski položaj, Prirodne vrednosti. Antropogene vrednosti, Turistička vrednost
ambijenta, Turistička atraktivnost i prepoznatljivost, Izgrađenost i opremljenost prostora, Uklopljenost u turističko bogatstvo.
Na osnovu rezultata analize osnovnih elemenata turističke valorizacije, pristupa se
vrednovanju tih elemenata, u cilju formiranja
opšte turističke vrednosti. Vrednovanje se vrši
primenom kvalitativno-kvantitativnog metoda.
Vrednovanje je vršeno na sledeći način:
• ocena 1 (nedovoljan kvalitet)- nije za turističku prezentaciju
• ocena 2 (kvalitet zadovoljava)- lokalni turistički značaj
• ocena 3 (dobar kvalitet)- regionalni značaj
• ocena 4 (vrlo dobar kvalitet)- šire regionalni značaj
• ocena 5 (odličan kvalitet)- međunarodni
turistički značaj
REZULTATI ANALIZE POJEDINIH ELEMENATA TURISTIČKE VALORIZACIJE
Turističko-geografski položaj. Turistički položaj je jedan od osnovnih elemenata s obzirom da povoljan položaj doprinosi bržem i
kvalitetnijem savladavanju prostorne udaljenosti mesta tražnje i mesta ponude.
Što se tiče turističkog položaja Sombora u
odnosu na saobraćajnice treba istaći da okosnicu čine magistralni putevi, dok povezanost
somborske opštine sa saobraćajnicama međunarodnog značaja (E–75), uglavnom ima složen karakter, odnosno ostvaruje se posredstvom relativno dugih magistralnih ili čak
regionalnih saobraćajnica. Blizina Dunava takođe doprinosi njegovom položaju. Takođe
u neposrednoj blizini nalaze se gradovi koji
predstavljaju značajne emitivne centre, koji u
turističkom prometu najveći udeo imaju kroz
izletnička kretanja stanovništva ka lokalitetima u opštini. To su pre svega naselja: Odžaci, Kula, Vrbas, Apatin te se položaj opštine u
odnosu na matična mesta turista može oceniti kao povoljan.
Apatinska opština se nalazi na krajnjem zapadnom delu Bačke, neposredno uz Dunav.
Najveći deo opštine nalazi se između Dunava i
kanala Prigrevica–Bezdan i Sombor–Odžaci. Sigurno jedan od najnepovoljnijih elemenata njenog položaja je da zauzima periferan položaj u
okviru Bačke i u odnosu na čitavu Vojvodinu.
Uprkos perifernosti položaja opštine, zahvaljuSTRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG 55
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
jući svom položaju na reci Dunav, Apatin ima
povoljan turistički položaj. U Apatinu je izgrađena važna luka na Dunavu, kao i brodogradilište.
Na osnovu svega izloženog, može se zaključiti da su Sombor i Apatin dobro saobraćajno
povezani lokalnim i magistralnim putevima
sa Koridorom X, a najveći značaj za turističkogeografski položaj ima reka Dunav (Koridor
VII). Ako bi se položaj vrednovao brojčano (od 1
do 5), onda je ocena 4, zbog toga što ovo područje ne tangiraju međunarodne saobraćajnice.
Prirodne vrednosti. Osnovni prirodni turistički potencijali nalaze se u Podunavlju Grada
Sombora i opštine Apatin. Ova regija je zbog
svog položaja – severozapadni deo Srbije, poznata kao Gornje Podunavlje. Zbog svog značaja
zaštićena je kao Specijalni rezervat prirode.
Prirodni predeo Specijalnog rezervata prirode Gornje Podunavlje u osnovi predstavlja
dobro očuvanu plavnu ravnicu u priobalju Dunava. Vrednost ekosistema Gornjeg Podunavlja
ogleda se i u tome što oni predstavljaju jedan od
retko sačuvanih prirodnih predela u pretežno
agrarnom okruženju Zapadne Bačke. Prirodni
potencijali Specijalnog rezervata prirode Gornje Podunavlje predstavljaju dobar potencijal za
razvoj turizma, zbog čega je ceo ovaj prostor u
više navrata dobijao poseban značaj u prostornim planovima i planovima razvoja turizma,
posebno ekoturizma i geoturizma.
Opština Apatin (Banja Junaković) i Grad
Sombor (Banja Bezdan) raspolaže velikim
potencijalom termomineralnih voda koje se
mogu višestruko koristiti, a pre svega za razvoj zdravstvenog turizma (banje), odnosno
izgradnju sportsko-rekreativnih centara sa
“SPA/wellness” programima. S obzirom da su
termomineralni izvori delimično obnovljivi
resursi, neophodno ih je, kao prirodna dobra,
štititi i koristiti u okvirima održivog razvoja
područja. Termomineralna voda se može koristi višenamenski tako da se, pored korišćenja
za potrebe banjskih objekata (balneoterapija,
zagrevanje banjskih prostorija, kao sanitarna
topla voda po sobama, u terapijskim i rekreacionim bazenima i dr.) može koristiti i za zagrevanje drugih objekata, za plastenike i staklenike i dr. Ocena prirodnih vrednosti je 5.
Antropogene vrednosti. Područje Sombora i Apatina je bogato antropogenim vredno56 STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
stima. Što se tiče kulturnih dobara, najznačajnija za kulturna kretanja turista su dela
arhitekture, slikarstva i vajarstva. Po značaju
se izdvajaju Gradska kuća u Somboru, Županija, Kuća Laze Kostića, Ckve, Galerija Milan
Konjović u Somboru, Gradska kuća u Apatinu,
Apatinska sinagoga.
Bogata je tradicija raznolikih etničkih
grupa – duhovno i folklorno nasleđe preko 25
različitih naroda (nošnje, muzika, igra i naiva
u tehnici slame, kao i stari zanati).
Na teritoriji Grada Sombor i opštine Apatin se organizuje veliki broj manifestacija, muzičkih i etno festivala. Osim popularnosti na
domaćem, neki od ovih događaja imaju potencijal i na međunarodnom tržištu zahvaljujući
dugoj tradiciji i bogatom sadržaju.
Etnička šarolikost uslovila je i postojanje
različitih oblika ishrane, pa se i gastronomija javlja kao potencijalna turistička vrednost.
Ona se veoma koristi kao motiv za organizovanje manifestacija. U somborskim i apatinskim restoranima se pripremaju vojvođanski
specijaliteti koji su poznati u nacionalnim i
međuregionalnim okvirima
Na području Sombora i Apatina postoji veliki broj etno kuća i etno zbirki, etno muzeji i
zaštićena seoska arhitektura.
Važno je očuvati i tradiciju somborskih salaša koji su okosnica seoskog turizma. Najznačajniji salaši su: Dida Hornjakov salaš u Gradini i Art salaš “Višinka”. Na teritoriji Grada
Sombora moguće je razvijati ovaj vid seoskog
turizma u svim salaškim naseljima kao i pojedinačnim salašima u ataru.
Može se zaključiti da su antropogene vrednosti veoma brojne i raznovrsne, i da čine osnovu razvoja gradskog, kulturnog i ruralnog turizma. Ocena antropogenih vrednosti je 5.
Turistička vrednost ambijenta. Pitom poljoprivredni krajolik sa vrednim prirodnim kompleksom u aluvijalnoj ravni Dunava, prijatna,
umerena i sezonski iznijansirana klima, gusta
kanalska mreža i Dunav, bogat biljni i životinjski svet barskih predela, spomenici kulture i baštine, multikulturalnost i bogat manifestacioni
sadržaj su osnovne karakeristike prirodnih i antropogenih vrednosti ovog područja, koje bi trebalo da privlače turiste ne samo iz zemlje nego i
šireg evropskog okruženja.
U okviru kulturnih dobara za turizam je
neophodno istaći značaj samog gradskog jezgra Sombora i Apatina. Zgrade koje činu ambijentalnu celinu Sombora pripadaju raznim
vremenskim i stilskim epohama: baroku, klasicizmu, romantizmu i secesiji, pa ipak i pored
svoje raznolikosti čine jednu celinu. Istorijsko
jezgro Sombora „Venac“ obiluje objektima koji
imaju karakter jedinstvenog i neponovljivog
te je ono veoma privlačno i za same građane,
a i za stanovnike šireg gravitacionog područja.
Spomenički fond arhitektonsko urbanističkog
nasleđa opštine Apatin čine ambijentalne celine, od kojih je najvažnija ulica Srpskih Vladara. Pored ove ambijentalne celine značajni su i
pojedinačni objekti zbog svojih oblikovnih ili
istorijskih vrednosti. Pošto su stara jezgra gradova omiljena mesta turista, mesto dešavanja
trgovine, kulture, susreta i zabave ljudi, trebalo bi pristupiti njihovoj boljoj afirmaciji i uređenju prostora. Ocena ovog elementa je 4.
Turistička atraktivnost i prepoznatljivost.
Vrednovanje atraktivnosti u cilju utvrđivanja
mogućnosti koje pružaju za turizam, odnosi se na vrednovanje svih onih elemenata koji
privlače posetioce i omogućavaju im potrebne
informacije. S obzirom na to da Apatin i Sombor povezuje Specijalni rezervat prirode Gornje Podunavlje, koji je ujedno njihova glavna
turistička prepoznatljivost, neophodno je integrisati turizam kroz zajedničko upravljanje,
propagandu i monitoring. Zato je neophodno i
ozbiljnije marketinški koristiti ime Gornje Podunavlje za turističku destinaciju Grada Sombor i opštine Apatin.
Kako su destinacije Sombor i Apatin još uvek
nedovoljno prepoznatljivo odredište na širem
turističkom tržištu, nezadovoljavajući je stepen uključenosti kulturnih vrednosti u turističku ponudu, nedovoljno je upućena pažnja očuvanju kulturnih vrednosti, nezadovoljavajući je
stepen očuvanja nematerijalne baštine i nezadovoljavajući stepen saradnje među stejkholderima, ocena ovog elementa je 3.
Izgrađenost i opremljenost prostora. Podrazumeva postojanje osnovnih turističkih i
dopunskih objekata. U cilju budućeg razvoja
turizma, pre svega kulturnog i banjskog, neophodna su investiciona ulaganja u izgradnju
novih i rekonstrukciju starih turističko-ugo-
stiteljskih objekata, kao i osmišljavanje pratećih sadržaja koji će činiti turističku ponudu
kompletnijom. Na taj način, stvoriće se uslovi
za produžetak turističke sezone i ostvarivanje
veće dobiti. Savremena turistička prezentacija podrazumeva kompleksnu turističku uslugu (smeštaj, ishrana, kultura, rekreacija).
Ono što treba uraditi u budućem periodu,
a tiče se izgrađenosti i opremljenosti prostora je sledeće: bolja turistička uređenost – više
staza za pešačenje, klupa, kanti za otpatke, javnih toaleta, informativnih punktova, informativnih tabli, putokaza za objekte od kulturnog značaja; Pored marine u Apatinu za
rečne kruzere potrebno je više malih pristaništa i privezišta za male brodove, glisere, čamce,
obilazak kulturno-istorijskih vrednosti i animatorski programi; treba bolje urediti puteve i
poboljšati signalizaciju; poboljšati ruralnu infrastrukturu. Ocena ovog elementa je 2.
Uklopljenost u turističko bogatstvo.
Uklopljenost lokaliteta opštine Apatin i Sombora procenjuje se u odnosu na prirodne i antropogene aspekte. Upravo njihova dobra
uklopljenost u bogatu kulturno-istorijsku baštinu vojvođanskog područja bitan je element
turističkog razvoja resursa ovog područja. Potrebno je da se ozbiljnije pristupi kako prezentaciji, tako i očvanju i obnovi, kako bi se
povećala posećenost i zadovoljili kriterijumi
savremenog turiste. Ocena ovog elementa je 4.
Na osnovu vrednovanja svih elemenata izvodi se opšta ocena turističke vrednosti. Prosečna ocena svih elemenata je 3,86, što znači da
područje Sombora i Apatina ima regionalni turistički značaj, ali da se uz izvesna ulaganja u
turističku infrastrukturu, bolju uklopljenost u
turističku ponudu i osmišljavanje dodatnih sadržaja, u budućem periodu može dostići maksimalna ocena i međunarodni turistički značaj.
Osnovni zadaci koji se postavljaju pred Grad
Sombor i opštinu Apatin su sveobuhvatni održivi razvoj turističkih resursa kroz dalju zaštitu,
unapređenje i razvoj prirodnih i kulturno-istorijskih dobara i valorizacija njihovih vrednosti,
unapređenje stanja životne sredine, unapređenje rada institucija koje mogu unaprediti i podržati razvoj turizma, definisanje turističke
ponude i stvaranje atraktivnog ambijenta za investicije u delatnostima turizma.
STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG 57
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
SWOT ANALIZA PODRUČJA
ISTRAŽIVANJA U AP VOJVODINI
(GRAD SOMBOR I OPŠTINA APATIN)
Snage /Strenghts
• Bogatstvo antropogenih vrednosti – posebno neotkrivenih/manje poznatih, nezaštićenih i nedovoljno afirmisanih – kulturni
turizam: religijski, muzejsko-galerijski, salašarski i slično (seoske manifestacije, veliki broj etno kuća i etno zbirki, etno muzeji
i zaštićena seoska arhitektura)
• Bogatstvo komplementarnih prirodnih
vrednosti (SRP Gornje Podunavlje) – ekoturizam i geoturizam
• Dobra saobraćajna povezanost drumskim
putevima – lokalni i magistralni putevi koji
vode u Hrvatsku i Mađarsku – uz Koridor X
– tranzitni turizam
• Plovna reka Dunav – Koridor VII – Dunavska strategija i mnogi akcioni planovi –
nautički turizam
• Bogata tradicija raznolikih etničkih grupa –
duhovno i folklorno nasleđe preko 25 različitih naroda – etno turizam, baziran na suvenirima
• Postojanje Turističkih organizacija u Somboru i Apatinu kao malih DMO organizacija koje promovišu upakovani turistički
proizvod i ceo region
• Nacionalne i međunarodne manifestacije –
manifestacioni turizam, događaji
• Prostorne pogodnosti: blizina hotela i drugih oblika i objekata za smeštaj, parking
prostora i suprastrukture
• Tradicionalno gostoljubivo stanovništvo
• Etnička šarolikost – multikulturalnost, dijalog, tolerancija
• Postojanje prostornog plana i Master plana
za Gornje Podunavlje, Strategija održivog
58 STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
razvoja opštine Apatin 2009-2019. i Strategija lokalnog održivog razvoja opštine
Sombor – definisani prioriteti i prostori za
buduće investicije u poljoprivredi i turizmu
• Gastronomska ponuda – vojvođanski specijaliteti koji su poznati u nacionalnim i
međuregionalnim okvirima
• Niska cena usluge u ruralnom turizmu u
odnosu na susedne zemlje
Predlozi za bolje
iskorišćavanje potencijala
• Stvaranje širokog spektra turističkih paket
aranžmana (kulturnih programa)
• Korišćenje prirodnih vrednosti i njihovo
uključivanje u kulturnu turističku ponudu – lovni, ribolovni turizam, razni oblici
aktivnog provođenja vremena, biciklizam,
kajakarenje i sl.
• Unapređivati imidž
• Stvaranje boljih web sajtova, turističkih filmova i drugih marketing alatki
• Bolja turistička uređenost – više staza za
pešačenje, klupa, kanti za otpatke, javnih
toaleta
• U svakom mestu besplatno deliti turističke
prospekte, mape i druge brošure
• Učestvovanje na domaćim i stranim sajmovima poljoprivrede i turizma
• Pored marine u Apatinu za rečne kruzere
urediti više malih pristaništa i privezišta za
male brodove, glisere, čamce, obilazak kulturno-istorijskih vrednosti i animatorski
programi
• Stvaranje novih jednodnevnih manifestacija - gastrofestivali
• Otvaranje specijalizovanih turističkih agencija koje će razvijati receptivnu ponudu
Slabosti / Weaknesses
• Neizgrađen brend regije i turističkih proizvoda
• Nestabilni i nedovoljno uspostavljeni bilateralni odnosi sa Hrvatskom
• Zastupljena je u većoj meri multi- a ne interkulturalnost, koja bi još više podstakla
na međusobnu saradnju i bolju komunikaciju, te prožimanje kultura i kulturnih
obrazaca kojima se onda transgeneracijski
uklanjaju stereotipi i predrasude
• Kratko vreme zadržavanja gostiju – uglavnom bez noćenja i u tranzitu
• Putevi koji treba urediti i poboljšati signalizaciju
• Nedovoljna, nekvalitetna smeštajna osnova
(receptiva) i mali kapacitet uređenih smeštajnih objekata – Potrebno je omogućiti
uslove za otvaranje novih smeštajnih kapaciteta uz kofinansiranje države
• Nedovoljno poštovanje planova i mera koje
je definisao Master plan za čitav region
• Nedovoljna finansijska sredstva opština za
ulaganje u poljoprivredu i turizam
• Nepostojanje kvalitetnih, stručnih kadrova
na odgovarajućim mestima
• Nedovoljno atraktivan promotivni materijal
• Nedovoljan broj informativnih punktova
• Nepostojanje informativnih tabli, putokaza za objekte od kulturnog značaja
• Nepridržavanje odredaba u pojedinim slučajevima Zavoda za zaštitu spomenika kulture o restauraciji, konzervaciji, adaptaciji,
sanaciji, revitalizaciji i rekonstrukciji zaštićenih objekata
• Velika stopa nezaposlenosti – posebno stanovništva srednje starosne dobi
• Izražena migracija mladih i bračnih parova
ka gradovima i niska stopa nataliteta
• Loša zakonska regulativa iz oblasti turizma, zbog koje nije izvršena kategorizacija u
mnogim seoskim domaćinstvima
• Nepostojanje kvalitetnih projekata i planova turizma u opštinama
Mogućnosti reakcije
na date probleme
• Stvaranje usluge koja je u stanju da utiče na
produženje boravka (spoj grad-priroda-selo)
• Otvaranje manjih privatnih hotela i hostela u Somboru i Apatinu, privatan smeštaj
(davanje olakšica – kreditne, poreske, pravnim i fizičkim licima za otvaranje manjih
hotela ili privatnog smeštaja kako bi se povećao broj smeštajnih jedinica)
• Pružanje određenih olakšica za domaće i
inostrane firme i pojedince koji žele da investiraju u poljoprivredu i turizam
• Voditi računa o privatnoj inicijativi da se
investira u saobraćaj (turistički kombi prevoz, turistički autobusi, plovila za aktiviranje rečnog i kanalskog turizma, rent-a-car
službu)
• Promocija kulturnih dobara koja bi podrazumevala revitalizaciju objekata, oživljavanje, unošenje komponente osmišljenih
aktivnosti u prostor (izvođenje muzičkih
koncerata na autentičnim, starim instrumentima, muzički program vezan za period srednjeg veka, kostimirana muzika i
igra, evociranje istorije pojedinih etničkih
grupa kroz izložbe odeće i opreme iz različitih perioda, prikaz starih i zaboravljenih
zanata)
• Zapošljavanje visoko obrazovanih ljudi u
poljoprivredi i turizmu i doškolovavanje
radnika sa srednjom stručnom spremom
– kursevi stranih jezika, rada na računaru,
pisanja projekata i slično
• Podići turističku uređenost objekata za
pružanje usluga u ruralnom i kulturnom
turizmu na veći nivo
STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG 59
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
• Unaprediti promociju na nacionalnom i internacionalnom nivou
• Umrežiti turističke organizacije, turističke
agencije i vlasnike seoskih domaćinstava u
cilju boljeg plasmana ruralnog turističkog
proizvoda
• Izvršiti kategorizaciju svih smeštajnih jedinica koje su uključene ili će biti uključene u
ruralni turizam u narednom periodu
Mogućnosti / Opportunities
• Iskorišćavanje predpristupnih fondova za
prekograničnu saradnju
• Adaptacija somborskog aerodroma za turistički čarter saobraćaj
• Izgradnja regionalnih programskih paketa
u cilju postizanja dolaska većeg broja turista, produženja njihovog boravka i stimulacija programa koji utiču na količinu potrošenih sredstava
• Povećana zainteresovanost, posebno kod
germanskih i skandinavskih naroda da posete ovaj kraj
• Ulaganje u promociju Gornjeg podunavlja
• Edukacija omladine i usmeravanje stručnih ekskurzija ka kulturnoj baštini
• Edukacija lokalnog stanovništva o mogućnostima zapošljavanja kroz bavljenje uslužnim i turističkim delatnostima i poljoprivrednom proizvodnjom
• Edukacija predstavnika lokalne samouprave i stvaranje bolje saradnje i dijaloga između javnog i privatnog sektora
• Uključivanje većeg broja registrovanih domaćinstava u regionalne i nacionalne kulturne rute i kreiranje novih (pr. Putevima
vina, Putevima starih zanata, Putevima
etno zbirki i muzeja, Putevima secesije, Putevima baroka…)
• Pojedinačna promocija naroda kroz gastronomske specijalitete
• Osnivanje tematskih parkova i Panonskog
parka mira – kao svojevrsnog inkubatora
za razne oblike edukacije, izložbi – koncept
mira kroz turizam
• Postojanje partnerstva između državnih/
lokalnih organa i lokalne pivrede (partnerstvo obuhvata zajedničke aktivnosti na
projektima, marketingu, poboljšanju saobraćajne infrastrukture...)
60 STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
• Pridobijanje finansijskih sredstava za izgradnju lokalne infrastrukture
• Podrška mladim poljoprivrednicima i preduzetnicima, da bi se zaustavio odliv mlade
populacije
• Obnova i izgradnja novih smeštajnih kapaciteta u ruralnom turizmu
• Novi trendovi u turističkoj potražnji (npr.
kombinacija turizma i ekološke poljoprivrede) otvaraju nove mogućnosti zarade
• Dogovor opština o zajedničkoj saradnji i
pravljenje razvojnih planova, izgradnja regionalnih programskih paketa u cilju postizanja dolaska većeg broja turista, produženje njihovog zadržavanja i stimulacija
programa koji utiču na količinu potrošenih
sredstava
• Mogućnost dobijanja brendova za određene lokalne proizvode
• Animiranje stanovništva i njihovo uključivanje u turizam.
Moguća reakcija
• Stručna izrada materijala za projekte
• Saradnja između lokalnih samouprava i turističkih preduzetnika
• Izrada tematskih izdanja, pre svega turističkih vodiča za svako mesto
• Izrada kvalitetnog turističkog veb sajta na
kome će biti prezentovana turistička ponuda pilot područja
• Organizovanje letnjih škola i kampova – sa
raznom tematikom
• Podići nivi kvaliteta smeštajnih objekata
• Raditi na projektima i planovima razvoja
ruralnog turizma u opštinama
• Proučavati slične ili iste turističke proizvode naših konkurenata, što može biti uslov
uspešne turističke prezentacije i način da
se kreira uspešniji turistički proizvod
• Unaprediti infrastrukturu
• Obezbediti bolju finansijsku pomoć od države i lokalnih samouprava
Pretnje / Threats
• Ponovni rast nacionalizma na prostoru Zapadnog Balkana nasuprot liberalizmu, koji
je uzrokovan korupcijom, kriminalom, siromaštvom i nespremnošću država da priznaju svoje genocide i ratne zločine, bez čega
se ne može uspostaviti vladavina prava. To
dovodi do usporavanja procesa ulaska u EU
i stiče se jedna negativna slika koja odbija
kapitalne investicije i strana ulaganja
• U nekim pojedinačnim slučajevima nespremnost za dijalog i pomirenje – posle velikog broja sukoba i ratova u poslednjih 100
godina. Dok se ne poboljša politička situacija, stabilnost i bezbednost neće doći ni do
jačeg ekonomskog napredka, što je uslov za
investiranje u bilo koju privrednu delatnost
• Nedovoljno razvijena svest o konceptu interkulturalnosti koja podrazumeva – asimilaciju i preplitanje kulturnih obrazaca i usvajanje
(prihvatanje) drugačijih i različitih.
• Korupcija koja je izražena posebno u javnom sektoru
• Gubljenje adekvatne pozicije u planu republičkog/pokrajinskog budžeta
• Teška ekonomska situacija u zemlji i regionu
• Nekonkurentnost regiona zbog nepovezanosti privrednih, društvenih i prostornih struktura i njegova neprepoznatljivost
u nacionalnim i širim okvirima može lako
prouzrokovati još veću stagnaciju i pad
• Površna, stihijska i neplanska rušenja,
adaptacije ili novogradnja, neprimeren arhitektonski izraz; neplanski i po okolinu
štetni graditeljski zahvati
• Budžetska ograničenja predviđena za razvoj turizma
• Nedostatak sredstava za razvoj lokalne i
međunarodne infrastrukturne mreže
• Nedostatak javnih i privatnih fondova iz
kojih će se finansirati turizam
• Razvoj turizma u prekograničnim regionima kao konkurencija našoj
• Spor napredak poboljšanja ruralne infrastrukture
• Prostor, prirodna i kulturna baština lako
može biti ugrožena usled nepoštovanja
principa održivog razvoja prilikom razvoja
infrastrukturnih koridora, privrede i turizma, kao i usled nekontrolisanog preuzimanja i primene tuđih iskustava
• Loše socijalne prilike u zemlji
• Jačanje turističkog tržišta u susednim zemljama (posebno Hrvatska, Mađarska)
• Slaba potrošačka moć domaće turističke
tražnje
• Nedovoljna podrška razvoju turizma
• Nedovoljna turistička uređenost destinacije za investicije u turizam
• Problem zagađenja voda na području Vojvodine
• Odliv visokoobrazovanih kadrova
• Zapostavljanje domaće nauke i struke u
planiranju i razvoju turizma
• Degradacija prirodne okoline zbog zagađenja
• Loši demografski trendovi (starenje stanovništva, opadanje broja stanovnika u perifernim oblastima).
STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG 61
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
VIZIJA I MISIJA RAZVOJA TURIZMA
P
itom poljoprivredni krajolik sa vrednim
prirodnim kompleksom u aluvijalnoj
ravni Dunava, prijatna, umerena i sezonski iznijansirana klima, gusta kanalska mreža
i Dunav, bogat biljni i životinjski svet barskih
predela, spomenici kulture i baštine, multikulturalnost i bogat manifestacioni sadržaj
trebalo bi da privlače turiste ne samo iz zemlje
nego i šireg evropskog okruženja.
Na osnovu sprovedenih istraživanja uočavaju se osnovne prednosti destinacije ruralnih predela opština Sombor i Apatin. One se
mogu izdvojiti u nekoliko osnovnih grupa:
• povoljan položaj i dobra saobraćajna povezanost, u Bačkom Podunavlju, koje predstavlja jednu od važnijih turističkih destinacija u brojnim planovima i strategijama
• multikulturalnost, multietničnost i multikonfesionalnost – predstavljena viševekovnim suživotom više naroda i etničkih
grupa (sa primerima interkulturalnosti
mešanja naroda i etničkih zajednica)
• očuvanost izvornih odlika seoskih naselja
panonskog tipa (morfologija, unutrašnja i
spoljašnja fizionomija, vizura)
• bogatstvo narodnog nasleđa i folklora – običaji, nošnja, ishrana, dijalekti, rukotvorine
• zainteresovanost lokalnog stanovništva,
kulturnih institucija i istaknutih pojedinaca za razvoj ruralnog turizma
• bogato kulturno nasleđe, kulturne vrednosti i dobra od kojih su mnoga pod zaštitom
ali i one koje bi trebalo staviti pod izvestan
oblik zaštite i svakako u turističku funkciju.
VIZIJA
Na osnovu navedenih prednosti neophodno je
sastaviti sliku budućeg razvoja turizma i pozicije željenog stanja (vizija). Vizija treba da uključi
i definisanje osnovnih strateških uporišta.
Svaka destinacija mora da odredi i strateška uporišta. Za ruralne krajeve Grada Som-
bor i opštine Apatin određena su sledeća strateška uporišta:
• Integracija dve opštine u jednu turističku destinaciju. U dosadašnjem razvoju
turizma opština Apatin i grad Sombor su
nastupali uglavnom odvojeno. S obzirom
Izjava o viziji
Ruralni predeli opština Sombor
i Apatin predstavljaju značajnu
destinaciju ruralnog turizma sa
visokim udelom stranih turista,
u kojoj su ciljevi razvoja turizma
usklađeni sa strategijom održivog
razvoja turizma. Turistička ponuda se bazira na autentičnoj i jedinstvenoj turističkoj ponudi koja
uključuje prezentaciju multikulturalnosti, tradicionalnog načina
života, izvornu arhitekturu, kulturna dobra i gastronomiju. Ponuda ruralnog i kulturnog turizma
zaokružena je doživljajem prirode
i ekoturističkih aktivnosti u Specijalnom rezervatu prirode Gornje
Podunavlje, koji je zaštićen i kao
Rezervat biosfere (što mu daje na
jednom izuzetnom značaju i što
je još uvek retkost u ovom delu
Jugoistočne Evrope). Sela opština
62 STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
Sombor i Apatin, istovremeno,
imaju razvijenu infrastrukturu i
turističku infrastrukturu, sa odlično osmišljenom signalizacijom
i komunalnom uređenošću. Tradicionalne vrednosti folkolra u
tim selima se neguju i promovišu
kroz mnogobrojne festivale i manifestacije i muzejsko-galerijske
postavke, a osnovni podsticaj je
upravo u turizmu.
na to da ih povezuje Specijalni rezervat
prirode Gornje Podunavlje, koji je ujedno
njihova glavna turistička prepoznatljivost,
neophodno je integrisati turizam kroz zajedničko upravljanje, propagandu i monitoring. Zato je neophodno i ozbiljnije marketinški koristiti ime Gornje Podunavlje
za turističku destinaciju Grada Sombor i
opštine Apatin.
• Integracija ponude ruralnog, kulturnog i
ekoturizma. Osnovne turističke vrednosti
opštine Apatin i grada Sombora su priroda
Specijalnog rezervata prirode Gornje Podunavlje, bogato kulturno nasleđe i upečatljiva multikulturalnost seoskih naselja. U
budućem periodu je neophodno integrisati ove vrednosti u jedinstvenu ponudu ekoruralnog turizma.
• Aktivno učešće zajednica lokalnog stanovništva. Scenario u kome lokalno stanovništvo ne učestvuje i ne doprinosi u razvoju turizma, nije prema merilima održivog
razvoja. Stanovništvo svih seoskih naselja mora biti uključeno po principu (1) interaktivnog učešća ili (2) samopokretanja
i povezivanja. U prvom slučaju stanovništvo uzima učešće u zajedničkim analizama, razvoju akcionog plana i stvaranju lokalnih udruženja. U drugom, stanovništvo
preduzima akcije nezavisno od spoljašnjih
faktora. Spoljašnje institucije su neophodne samo zbog dobijanja saveta.
• Uspešno upravljanje destinacijom. Mora
podrazumevati koncept upravljanja u kome
će biti zastupljeni svi stejkholderi. Pored
turističkih organizacija, hotela, vlasnika
privatnog smeštaja, ovde spadaju i kultuno-umetnička društva, vlasnici etno-kuća,
vlasnici privatnih muzejskih zbirki, istaknuti pojedinci (autoriteti) i predstavnici
svih nacionalnih zajednica.
• Primena indikatora održivog turizma. Primena indikatora održivog turizma predstavlja garant održivosti turističke
destinacije Gornjeg Podunavlja. Indikatori održivog turizma moraju biti odabrani
prema tipu destinacije i turističkih aktivnosti. Oni moraju da integrišu set pokazatelja za (1) destinacije sa prirodnim predelima i ekološki osetljivim lokalitetima (2)
bogatim kulturnim naseđem i zaštićenim
kulturnim dobrima (spomenicima kulture)
i (2) destinacije sa tradicionalnim zajednicama lokalnog stanovništva.
Ova vizija je predstavljena stručnoj javnosti, lokalnim institucijama i lokalnom stanovništvu. Na osnovu prihvaćene vizije nephodno je izvršiti repozicioniranje u pravcu
budućeg razvoja turizma.
MISIJA
Misija razvoja turizma u budućem periodu se
bazira na sledećoj šemi.
Sadašnjost
Nedovoljno prepoznatljivo odredište, Nezadovoljavajući stepen uključenosti kulturnih
vrednosti u turističku ponudu, Nedovoljno
upućena pažnja očuvanju kulturnih vrednosti, Nezadovoljavajući stepen očuvanja nematerijalne baštine, Nezadovoljavajući stepen saradnje među stejkholderima.
Budućnost
Prepoznatljiva turistička destinacija, Izgrađen imidž, Zadovoljavajuća turistička signa-
lizacija, Razvijena turistička progaganda koja
stavlja akcenat na kulturne vrednosti, Zajedničke institucije kulture i turizma, Uverljiva
i efikasna saradnja između svih stejkholdera
na polju razvoja kulturnog i ruralnog turizma.
Glavni zadatak ove strategije je da pokaže
da turizam može biti jedna od razvojnih delatnosti ruralnih predela Grada Sombor i opštine
Apatin. Da bi ovaj zadatak bio ostvaren, a misija ispunjena, potrebno je:
1. da se razbije i otkloni opšta neverica da bavljenje turizmom ima smisla tako da može
doneti značajnu i merljivu korist (edukacije o ruralnom turizmu, izgradnja poverenje
STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG 63
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
među stejkholderima, promovisanje pozitivnih rezultata)
2. da ubedi potencijalno zainteresovane za
ulaganja – da je turizam jedinstvena razvojna šansa i da probudi želju i motivaciju
ljudi da angažuju svoju maksimalnu energiju i kapital u razvoj turističke privrede
3. da objektivno izmeri vrednost resursa i
predoči kvantitativne pokazatelje da je turizam poželjan i moguć (primeri dobre pra-
64 STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
kse u regijama sličnih karakteristika, promovisanje pozitivnih rezultata)
4. da u ovoj sredini odredi pravce razvoja, ali
i ukaže na moguće stranputice u razvoju
turizma kao svetskog socio-ekonomskog
procesa i fenomena u snažnom usponu i
rastu, koji predstavlja i jedan od ključnih
činilaca planiranog privrednog i socijalnog
preobražaja opština Sombor i Apatin.
CILJEVI RAZVOJA TURIZMA
U
ciljeve razvoja turizma Sombora i Apatina spadaju očuvanje i negovanje kulturnih vrednosti sela i gradova, optimalno zadovoljstvo turista i korist od turizma
za lokalno stanovništvo. Da bi se to i postiglo
neophodno je repozicioniranje i promena sadašnjih shvatanja, okretanje ka tržišnim trendovima i promena imidža. Na osnovu ovakvog
scenarija izdvajaju se posebni sektorski ciljevi
razvoja turizma:
• Originalni turistički proizvodi. Turistička destinacija može biti uspešna tek ukoliko se u njoj pojavljuju uvek novi proizvodi,
zasnovani na prezentaciji jedinstvene kulturne baštine ovog kraja
• Porast kvaliteta života lokalnog stanovništva. Porast standarda kroz razvoj turizma,
uvođenje turističkih sadržaja i infrastrukture pružaju novi smisao u životu na selu
(turističku infrastrukturu koristi i lokalno
stanovništvo – objekti za rekreaciju, bazeni, vizitorski centri, iznajmljivanje biciklova, plovila)
• Porast zaposlenosti. Otvaranje novih radnih mesta tamo gde je moguće (vodiči, kustosi u etno-kućama, animatori, ekološki
edukatori...) i osposobljavanje lokalnih turističkih vodiča, izrada suvenira i njiho-
•
•
•
•
vo plasiranje u etno-kućama i vizitorskim
centrima
Povećanje kvaliteta usluga. Uvođenje
normi i standardra, sertifikacija lokalnih
usluga u saradnji sa fakultetima i naučnim
institucijama
Negovanje lokalnog identiteta. Turistički
programi i novi turisti kao kritična masa
publike neophodne za kulturne programe,
priredbe i festivale (Bodrog fest, Apatinske
ribarske večeri, Grožđebal), osećaj lokalnog
ponosa, naglašavanje multikulturalnosti
kroz uvođenje novih turističkih proizvoda
i festivala
Očuvanje ambijenta bačkih podunavskih
sela. Sprovođenje mera propisanih u Pokrajinskom zavodu za zaštitu spomenika
kulture, sprečavanje devastacije
Zaštita spomenika kulture i nematerijalnog nasleđa. Uvođenje zaštićenih spomenika kulture u nove turističke programe,
oživljavanje sadržaja i istorijskog konteksta, oživljavanje istorijskih priča kroz nove
itinerere (barokne crkve, slavne porodice,
industrijsko nasleđe, zanatsvo...), angažovanje stručnjaka iz oblasti zaštite spomenika kulture, etnologa i istoričara umetnosti.
STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG 65
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
PREPORUKE ZA BUDUĆI PRAVAC DELOVANJA
I KREIRANJE LOKALNIH POLITIKA U OBLASTI
RURALNOG TURIZMA I KULTURNIH DOBARA
U Gradu SOMBORU I OPŠTINI APATIN
D
a bismo sve navedeno postigli (viziju,
misiju i ciljeve) i da bismo imali objektivne i vidljive rezultate u periodu od
narednih 5 godina, potrebno je na svaki mogući način zagovarati i lobirati (top-down i
bottom-up pristup) da se navedene preporuke
sprovedu u delo.
Naime, preporuke su javno interpretirane na Nacionalnoj konferenciji projekta SY_
CULTour, 15. novembra 2013. godine na kojoj je
predstavljen projekat i akcioni plan, kao i preporuke koje su posle bile predmet rasprave na
završnom okruglom stolu konferencije. U svakom slučaju, navedene i detaljno opisane preporuke bile su predmet javne rasprave i usklađene su sa sugestijama i komentarima učesnika
konferencije. Nakon ponovne revizije biće upućene lokalnim samoupravama u pilot području
(mesnim zajednicama i opštinskim upravama –
radnim telima i savetima koji se tiču privrede,
turizma, poljoprivrede i kulture).
Na osnovu prethodnog iskustva u pisanju
projektnih analiza, studija kao i dostupne literature, zatim terenskog istraživanja i stečenog
iskustva a u području istraživanja u opštinama Sombor i Apatin, ali i na osnovu dubinskih razgovora sa članovima projektnog tima
Privredne komore Vojvodine (PKV – 10% PP1)
66 STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
i Prirodno matematičkog fakulteta, Univerziteta u Novom Sadu (UNSPMF – IPA FLP1) na
međunarodnom SEE projektu SY_CULTour –
Synergy of culture and tourism: utilisation of
cultural potentials in less favoured rural regions (ref br. 09SER05/01/11/07), Miroslav Vujičić u svojstvu spoljnjeg eksperta za pisanje
preporuka predlaže sledeće preporuke:
1. Unapređenje i koordinacija lokalnog zakonodavstva sa nacionalnim zakonodavstvom u vezi sa naplatom usluga u registrovanom seoskom turističkom domaćinstvu
2. Regionalno povezivanje u cilju stvaranja upakovanog, atraktivnog turističkog
proizvoda i poboljšanje nivoa usluga u ugostiteljstvu
3. Osnaživanje receptivnih turoperatora i
pružaoca usluga na lokalnom i pokrajinskom nivou
4. Kreiranje razvojnog plana za turizam, kulturu i poljoprivredu na lokalnom nivou
5. Nedovoljna povezanost javnog i privatnog
sektora: opštinske turističke organizacije i
pružaoci usluga u turizmu, kulturi i poljoprivredi
6. Potreba pojednostavljivanja regulative za
stavljanje nepokretnog kulturnog dobra u
turističku funkciju.
Tabela 1. Prva preporuka
Naslov preporuke
Unapređenje i koordinacija nacionalnog zakonodavstva sa potrebama prakse na
lokalnom nivou vezano za pružanje ugostiteljskih usluga u registrovanom seoskom domaćinstvu i domaćoj radinosti
Problem koji
treba rešiti
Tokom sastanaka, radionica i treninga u pilot području sa zainteresovanim partnerima iz privatnog i javnog sektora saznali smo da imaju problem u vezi sa obavljanjem turističke, to jest, ugostiteljske delatnosti na seoskim domaćinstvima i
domaćoj radinosti. Posebno je uočen problem kod registrovanih poljoprivrednih
gazdinstava, koja bi želela da na svojim posedima i u autentičnim objektima pružaju usluge smeštaja i ishrane. Farmeri odnosno fizička lica koja su se registrovala da
pružaju ugostiteljske usluge u domaćoj radinosti ili na svom seoskom domaćinstvu
su u zakonskoj obavezi da se ovom delatnošću bave preko posrednika odnosno da
zaključe ugovoru sa lokalnom turističkom organizacijom, turističkom agencijom,
privrednim subjektom ili drugim pravnim licem registrovanim za obavljanje privredne delatnosti. Oni ne mogu da naplate svoju uslugu od korisnika njihovih usluga a
ni da izdaju račun. Naplatu i izdavanje računa za ova fizička lica i farmere vrše posrednici sa kojima su zaključili ugovor. Često se javljaju problemi:
•gosti (korisnici usluga) u seoskim turističkim domaćinstvima i domaćoj radinosti ne žele da odlaze kod posrednika koji se uglavnom nalaze u urbanim sredinama i udaljeni su od seoskog domaćinstva u ruralnom području da bi platili svoju uslugu i dobili račun.
•turisti najviše koriste usluge u seoskim domaćinstvima vikendom i praznicima
kada posrednici sa kojima pružaoci usluga u seoskim turističkom domaćinstvima imaju zaključen ugovor i koji izdaju fiskalni račun ne rade
•privredni subjekti koji posluju tržišno često nemaju interes da zaključuju ugovore sa fizičkim licima koja pružaju usluga u seoskim domaćinstvima i domaćoj
radinosti s obzirom na veoma mali turistički promet i prihod koji oni ostvaruju
•problem neujednačene prakse u pogledu plaćanja PDV-a
Većina pružaoca ugostiteljskih usluga u seoskim domaćinstvima ove usluge pružaju kao dopunsku delatnost koja im omogućava bolji život na farmama i salašima.
Svi ovi problemi otežavaju razvoj seoskog turizma u ruralnim područjima. Iako su
se više puta obraćali predstavnicima vlasti na lokalnom, pokrajinskom, pa i nacionalnom nivou, ovaj problem još uvek nije rešen.
Moguća rešenja za
rešavanje problema
Potrebno je napraviti jasne instrukcije i pružiti prave infomacije prilikom registrovanja jednog takvog objekta i naravno informisati budućeg pružaoca usluga na vreme sa kakvim će se sve problemima susretati prilikom kasnijeg razrađivanja ove delatnosti na jednoj farmi ili salašu.
Takođe, treba promeniti Zakon o turizmu i podzakonska akta/uredbe, pravilnike/
koji regulišu ovu oblast i status jednog ovakvog pravnog lica i uskladiti nejasnoće i
nedorečenosti kako bi se omogućio nesmetan rad i poslovanje i pomoglo potencijalnim pružaocima ugostiteljskih usluga, starih zanata, škola kuvanja starih jela, izrada suvenira i slično, da nesmetano i sa lakoćom izvršavaju svoje poslove, pa čak ih
i stimulisati u tome, određenim olakšicama.
Lokalna samouprava bi trebalo da se zalaže za one preduzetnike i individualne poljoprivredne proizvođače koji su prepoznati kao kvalitetni pružaoci usluga na tržištu koji na autentičan način predstavljaju kulturu i tradiciju te lokalne zajednice i
da im na neki način pomogne u rešavanju ovakvih i sličnih problema, a ne da pitanja prebacuje na višu nadležnost.
STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG 67
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
Naslov preporuke
Unapređenje i koordinacija nacionalnog zakonodavstva sa potrebama prakse na
lokalnom nivou vezano za pružanje ugostiteljskih usluga u registrovanom seoskom domaćinstvu i domaćoj radinosti
Detaljan opis
najboljeg rešenja
Uskladiti zakonodavnu regulativu i propise sa evropskim standardima,kako bi se
pružaocima usluga u seoskim domaćinstvima u ruralnim područjima omogućilo nesmetano obavljanje ugostiteljskih usluga kao i bolje pozicioniranje na domaćem i
inostranom tržištu. Postojeća zakonodavna regulativa destimuliše razvoj seoskog
turizma iako su mnogim strateškim dokumentima na lokalnom, pokrajinskom i nacionalnom nivou dati prioriteti razvoju receptivnog turizma, a posebno seoskog
turizma sa ciljem zadržavanja lokalnog stanovništva i mladih na selu. Imajući u vidu
ta strateška dokumenta u praksi treba prihvatiti rešenja kojima se ti ciljevi i ostvaruju. Treba omogućiti da registrovana seoska domaćinstva kao indivudualni poljoprivredni proizvođači ili preduzetnici sami naplaćuju svoje usluge i vode evidenciju gostiju.
Konkretne preporuke
za kreiranje politike
Izmeniti član 74. I 77. Zakona o turizmu (“Sl.glasnik RS”, br. 36/2009, 88/2010,
99/2011-dr.zakon I 93/2012) tako da fizičko lice koje pruža ugostiteljske usluge u
seoskom turističkom domaćinstvu i domaćoj radinosti i koje je registrovano za
obavljanje te delatnosti u ruralnim područjima može samostalno da obavlja svoju
delatnost, bez posrednika. U skladu sa ovim izmenama u Zakonu o turizmu treba
izmeniti i dopuniti podzakonska akta koja se odnose na ovu oblast.
Izmeniti obrasce kojima se registruje poslovanje jednog poljoprivrednog gazdinstva gde bi pored obavljanja poljoprivredne delatnosti individualni poljoprivredni
proizvođač mogao da pruža i usluge smeštaja, ishrane i drugih komplementarnih
sadržaja u okviru svog seoskog domaćinstva tj. gazdinstva.
Odobriti poreske olakšice za za seoska turistička domaćinsta koja tek kreću sa poslovanjem, dok ne postignu određeni stepen razvoja i ne ostvare značajniji prihod.
Kada se ove izmene urade na nacionalnom nivou onda će lokalna samouprava izvršiti isto revidiranje postojećih formulara i pravilnika.
Najefikasniji
teritorijalni nivo za
implementaciju
Nacionalni nivo
Ciljna grupa
Fizička lica i preduzetnici koji pružaju ugostiteljske usluge u seoskim turističkim domaćinstvima i domaćoj radinosti u Opštini Apatin i Gradu Somboru i ostalim ruralnim područjima u Pokrajini i Republici.
Izvor: Miroslav Vujičić, 2013.
68 STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
Tabela 2. Druga preporuka
Naslov preporuke
Regionalno povezivanje u cilju stvaranja atraktivnog turističkog proizvoda i poboljšanje nivoa usluga u ugostiteljstvu
Problem koji
treba rešiti
Tokom sastanaka, radionica i treninga u pilot području sa zainteresovanim partnerima iz privatnog i javnog sektora saznali smo da nema jedinstvenog i upakovanog turističkog proizvoda kojim bi obe opštine mogle da se predstave i promovišu
na turističkom tržištu (domaćem i inostranom). Svakako regionalno povezivanje bi
dovelo i do poboljšanja nivoa usluga u turizmu i ugostiteljstvu, jer bi došlo do stvaranja konkurencije čime bi svi subjekti morali da usklade i poboljšaju svoju ponudu (proizvod ili uslugu).
Obezbeđivanje povezivanja dovelo bi do formiranja opštinskih i regionalnih, to jest,
pokrajinskih asocijacija koje bi imale funkciju posrednika između individualnih (lokalnih) pružaoca turističkih usluga i pokrajinske i regionalne vlasti, čime bi se unapredila komunikacija i povećala efikasnost u rešavanju mnogobrojnih tehničkih
problema koji su uočljivi na terenu.
Moguća rešenja za
rešavanje problema
Pored već postojeće Turističke organizacije Vojvodine čije je delovanje vrlo ograničeno u smislu malih novčanih sredstava i logistike, potrebno je registrovati pokrajinsku i regionalnu DMO organizaciju koja bi se bavila kreiranjem i plasiranjem turističkog proizvoda Vojvodine i svih okruga, kao i opštinskih turističkih proizvoda i
usluga. DMO bi delovala u interesu svih članova lokalne zajednice koordiniranjem i
usklađivanjem razvoja u oblasti javne i private sfere. Cilj je da se na području označenom kao destinacija umreže turistički subjekti koji bi zahvaljujući tome funkcionisali kao jedinstvena celina.
Detaljan opis
najboljeg rešenja
Izvršiti Izmene i dopune Regionalnog prostornog plana Vojvodine u delu Turizam
gde bi se dale smernice za planove nižeg reda za razvoj kulturnog turizma. A u Prostornom planu opštine bi se definisali vidovi turizma koji imaju potencijala za razvoj i definisale mere sprovođenja za konkretne opštine, u ovom slučaju opštine
Sombor i Apatin.
Konkretne preporuke
za kreiranje politike
Registracija pokrajinske DMO koja bi se bavila razvojem konkretnih turističkih
proizvoda u Vojvodini i traženjem potencijalnih investitora u oblasti turizma, nautike, zaštite kulturnog i prirodnog nasleđa i ugostiteljstva. Pre svega potrebno je formirati lokalne, opštinske i regionalne asocijacije iz svih pomenutih oblasti, a DMO
bi bio kišobran organizacija koja bi objedinjavala sve interese i potrebe i pomagala
u iznalaženju najboljih i najefikasnijih rešenja.
Turističke proizvode seoskog turizma treba objediniti i predstaviti na tržištu kako
organizatorima putovanja (turoperatorima) tako i potencijalnim korisnicima koristeći oblike marketinške prezentacije.
Najefikasniji
teritorijalni nivo za
implementaciju
Lokalni i pokrajinski
Ciljna grupa
Grad Sombor i Opština Apatin, AP Vojvodina.
Izvor: Miroslav Vujičić, 2013.
STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG 69
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
Tabela 3. Treća preporuka
Naslov preporuke
Osnaživanje receptivnih turoperatora i pružaoca usluga na lokalnom i pokrajinskom nivou
Problem koji
treba rešiti
Na osnovu sprovedenih sastanaka, radionica i treninga u pilot području sa zainteresovanim partnerima iz privatnog i javnog sektora uočeno je da nema dovoljno lokalnih i opštinskih pružaoca usluga ili da ima dovoljan broj zainteresovanih, to jest,
potencijalnih koji ili nemaju dovoljna predznanja ili nemaju raspoloživa novčana
sredstva za pokretanje sopsvenog biznisa.
Isto tako, postojeći pružaoci turističkih i ugostiteljskih uluga (turističke agencije,
restoraterstvo i hotelijerstvo, vodičke službe, proivođači suvenira i rukotvorina i
drugi) nemaju razvijenu ponudu domaćih turističkih aranžmana i kvalitetnih turističkih itinerera poseta antropogenih i prirodnih resursa i vrednosti.
Moguća rešenja za
rešavanje problema
Potrebno je pomoći u osnaživanju receptivnih turoperatora i ostalih pružaoca usluga u svakom smislu od logističke podrške i pomoći u rešavanju administrativnih
prepreka do finansijskih podsticaja za pokretanje sopstvenog biznisa ili zapošljavanja, to jest, otvaranja novih radnih mesta
Detaljan opis
najboljeg rešenja
TO Sombora i Apatina morale bi da pomognu da se kreiraju jednodnevni i višednevni aranžmani/itinereri poseta za turiste i da to postave na svoje sajtove zajedno sa
informacijama o pružaocima usluga.
Treba da se omogući turističkim agencijama koje imaju receptivne turističke programe namenjene domaćim i inostranim turistima adekvatna promocija i nastupi na sajmovima.
Konkretne preporuke
za kreiranje politike
Izvršiti uticaj na lokalne i pokrajinske institucije da se stimulativnim merama postojeće turističke agencije podstaknu da pored bavljenja subagenturom to jest prodajom stranih i tuđih turističkih aranžmana svoju ponudu usmere i ka domaćem
tržištu u smislu kreiranja receptivnih turističkih programa lokalne i opštinske turističke ponude. Isto tako, podstaći razne pružaoce usluga iz oblasti turizma, ugostiteljstva, kulture i poljoprivrede da udruženo, zajedničkim idejama i inicijativama usklade svoju ponudu i unaprede je kreiranjem komplementarnih aranžmana.
Najefikasniji
teritorijalni nivo za
implementaciju
Lokalni i pokrajinski
Ciljna grupa
Grad Sombor i Opština Apatin, AP Vojvodina
Izvor: Miroslav Vujičić, 2013.
70 STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
Tabela 4. Četvrta preporuka
Naslov preporuke
Kreiranje razvojnog plana za turizam, kulturu i poljoprivredu na lokalnom nivou
Problem koji
treba rešiti
Tokom sastanaka, radionica i treninga u pilot području sa zainteresovanim partnerima iz privatnog i javnog sektora uočeno je da ne postoji dovoljan broj strateških
dokumenata kojima bi se definisao i planski razvijao turizam u budućem periodu.
Slična je situacija sa oblastima kulture i poljoprivrede.
Potrebno je uraditi jasne i detaljne planove razvoja za sve pomenute oblasti i to sa
kratkoročnim i dugoročnim ciljevima (akcioni planovi, master planovi opština, planovi posebnih namena i slično).
Moguća rešenja za
rešavanje problema
Uraditi strategiju razvoja opština za turizam i definisati korake sprovođenja kao i
izvršiti izmene i dopune Prostornih planova opština i u turizmu definisati vrste turizma koji imaju potencijala i odrediti mere za sprovođenje kroz ove planske dokumente kao i uskladiti planske dokumente i strategije razvoja i turizma. Za lokacije
koje se nalaze u seoskim naseljima uraditi u Prostornom planu opštine šeme naselja
kroz koje će se omogućiti restauracija i renoviranje postojećih poljoprivrednih gazdinstva za potrebe turizma da se izbegne izrada Urbanističkog projekta.
Detaljan opis
najboljeg rešenja
Potrebno je sprovesti u delo Strategiju razvoja turizma Srbije kroz akcione planove
i planove razvoja koji se tiču razvoja seoskog turizma. Zatim treba izraditi akcione
planove razvoja za svako područje u odnosu na realne potencijale, potrebe i očekivane rezultate. Kroz te planove treba definisati: turističke proizvode u skladu sa
zahtevima savremene turističke tražnje i principima razvoja odgovornog i održivog turizma, prioritetne oblike i obim turističkih aktivnosti i područja na kojima će
se sprovoditi. Planiranje mora voditi računa o razvojnim planovima koji se tiču seoskog turizma u regionu kao i međunarodnim standardima.
Imajući u vidu da je glavni motiv za ruralni turizam zainteresovanost za kulturu,
tradiciju, očuvanu prirodu i gastronomiju neophodno je na nivou lokalne zajednice
prepoznati značaj razvoja ovog vida turizma. Podržati private inicijative koje valorizuju autentične salaše, seoske kuće, etno sela kao turističke atraktivnosti i koji doprinose depopulaciji i odlasku mladih iz ruralnih područja.
Konkretne preporuke
za kreiranje politike
Strategijom turizma Republike Srbije definisani su turistički projekti koje treba
podsticati državnim i drugim finansijskim sredstvima između ostalih:
•Projekti ruralnog razvoja
•Projekti povezani sa zaštitom životne sredine i kulturom.
Shodno ovim strateškim rešenjima i realnim potencijalima i potrebama lokalne sredine, a u cilju podsticanja razvoja turizma neophodno je da lokalne zajednice donesu planski dokument.
Planski dokumenti treba da budu zasnovani na osnovnim principima održivosti turizma:
•ekološkoj održivosti
•društvenoj i kulturnoj održivosti
•ekonomskoj održivosti.
Najefikasniji
teritorijalni nivo za
Implementaciju
Lokalni i pokrajinski
Ciljna grupa
Grad Sombor i Opština Apatin
Izvor: Miroslav Vujičić, 2013.
STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG 71
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
Tabela 5. Peta preporuka
Naslov preporuke
Nedovoljna povezanost javnog i privatnog sektora: opštinske turističke organizacije i pružaoci usluga u turizmu, kulturi i poljoprivredi
Problem koji
treba
rešiti
Na osnovu sprovedenih sastanaka, radionica i treninga u pilot području sa zainteresovanim partnerima iz privatnog i javnog sektora uočeno je da nema dovoljne komunikacije između javnog sektora, privatnog sektora, nevladinog sektora i obrazovnih institucija kao i mladih obrazovanih lidera (svršenih studenata).
Najveći problem je uočen u lošoj komunikaciji između turističkih organizacija i pružaoca usluga (posebno turističke organizacije Sombor). Isto tako, postoji nedovoljna komunikacija i između samih pružaoca usluga i lokalnih samouprava, to jest
uprava za privredu, poljoprivredu i kulturu.
Moguća rešenja za
rešavanje problema
Programom za poboljšanje stanja u oblasti privrede, preduzetništva i zanatstva u
AP Vojvodini koji je usvojila Vlada AP Vojvodine, kao jedan od strateških pravaca
je definisana intenzivna primena modela javno-privatnog partnerstva. Predviđena
je obaveza Vlade AP Vojvodine da inicira da svaka lokalna samouprava u AP Vojvodini analizira mogućnosti na svojoj teritoriji i predloži moguće projekte koji će se
realizovati kroz javno-privatno partnerstvo. Takođe je ovim merama predviđena
podrška projektima koji bi podstakli revitalizaciju vojvođanskih sela i oživljavanje
procesa koji bi doveli do značajnog procesa poboljšanja demografske situacije kao
preduslov za pokretanje privrednih aktivnosti. Kao prioriteni projekti definisani su:
•projekat „Selo-turistička šansa”
•Projekat „Organska hrana – šansa za mnoge”.
Opštine Apatin i Grad Sombor treba da prepoznaju svoje interese i da se maksimalno uključe u realizaciju istih.
Detaljan opis
najboljeg rešenja
Shodno merama Vlade AP Vojvodine, neophodno je na nivou Opštine Apatin i Grada Sombora formirati komisiju za javno privatno partnerstvo koja će analizirati mogućnosti na svom području i predložiti konkretne projekte. Jedno od rešenja bi bilo
formiranje klastera i poslovnih asocijacija putem kojih bi se obezbedilo grupisanje malih privrednih subjekata, preduzetnika, fizičkih lica. Tako umreženi i povezani mali preduzetnici bi bili konkuretniji za izlazak na domaće i inostrano tržište
Konkretne preporuke
za kreiranje politike
Formiranje klastera i tematskih poslovnih asocijacija putem kojih bi se obezbedilo
grupisanje malih privrednih subjekata, preduzetnika, fizičkih lica i javnih institucija. Svakako u Upravnim odborima javnih institucija koje se bave oblastima zaštite
kulturnog nasleđa, poljoprivrede ili turizma treba da se nalaze i predstavnici privrede - preduzetnici.
Najefikasniji
teritorijalni nivo za
implementaciju
Lokalni i pokrajinski
Ciljna grupa
Grad Sombor i Opština Apatin
Izvor: Miroslav Vujičić, 2013.
72 STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
Tabela 6. Šesta preporuka
Naslov preporuke
Izmena zakonodavne regulative vezane za zaštitu i turističku valorizaciju kulturnih dobara
Problem koji
treba rešiti
Nakon održanih sastanaka, radionica i treninga u pilot području sa zainteresovanim
partnerima iz privatnog i javnog sektora uočeno je da ne postoji konkretna zakonska regulativa koja se bavi upotrebom zaštićenog kulturnog dobra u turističke svrhe, već se primenjuje Zakon o zaštiti kulturnih dobara. Česta je praksa da su vredni
spomenici kulture stavljeni pod zaštitu države, ali bez adekvatne namene i ekonomske osnove svog postojanja što je bitno uticalo na to da je veliki broj ovih kulturnih objekata ruiniran. Usled pomenutog potrebno je uraditi novu zakonsku regulativu kojim bi se jasnije definisala upotrebna mogućnost nepokretnog kulturnog
dobra kada je reč o turizmu. Trebalo bi jasnije definisati u kojoj meri, na koji način,
pod čijom upravom kulturno dobro može da se koristi u turizmu. Bitno pitanje je i
vremenski okvir za pribavljanje dozvole za korišćenje kulturnog dobra. Na kraju potrebno je napraviti univerzalan dokument koji će se ticati samo pomenute materije, kao i telo koje će sprovoditi taj Zakon. Još jedan problem je i Zakon o restituciji,
pošto su još uvek nerešena imovinska pitanja, odnosno pitanje vlasništva.
Moguća rešenja za
rešavanje problema
Kada je reč o upotrebi nepokretnog kulturnog dobra u turističke ili bilo koje druge
svrhe koristi se Zakon o zaštiti kulturnih dobara iz 1994. godine. („Službeni glasnik
RS”, br. 71/94). Ovaj Zakon propisuje da se sva nepokretna kulturna dobra izuzev sakralnih objekata mogu koristiti u turističke svrhe, ali prema tehničkim merama zaštite, koje izdaje nadležno teritorijalni Zavod. Potrebno je napraviti poseban dokument
samo za ovu namenu ili bar napraviti dopunu pomenutog dokumenta u kojem će se
temeljnije pristupiti zadatoj temi. Pored toga potrebno je uskladiti zakonske regulative i možda odrediti jedno telo koje će se brinuti o ovoj tematici. Za sada je to dosta
komplikovano budući da se različita tela brinu o različitom tipu kulturnog dobra (stepen zaštite). Zavisno od vrste kulturnog dobra o njemu se brine i propisuje uslove ili
Republički zavod (za spomenike kulture od izuzetnog znacaja) ili teritorijalno nadležan Zavod (za spomenike kulture i značajna kulturna dobra). Potrebno je objediniti
jurisdikciju ili je jasnije definisati, kako ne bi dolazilo do preklapanja i dugotrajnog pribavljanja dozvola. Još jedan problem koji se pojavljuje to je Zakon o restituciji, koji još
uvek nije sproveden, iz čega proističe nedefinisanost vlasništva kulturnog dobra i samim tim otežano je dobijanje dozvola. Procedura za dobijanje dozvole za korišcćenje kulturnog dobra u turističke svrhe dugačka je koliko i dobijanje građevinske dozvole uz uslov da se već kod lokacijske dozvole mora pribaviti i mišljenje službe zaštite.
Detaljan opis
najboljeg rešenja
Kako ne postoji konkretan dokument na nivou Republike, a samim tim i AP Vojvodine, potrebno ga je formirati. Budući da je to dugotrajan proces, na nivou teritorijalno nadležnih Zavoda dodeliti jednu osobu koja će se baviti ovom tematikom. Kako
su najveći problemi nejasno definisana Zakonska regulativa, pribavljanje dozvola,
način i mogućnosti upotrebe kulturnog dobra i drugo, dolazi do odbijanja stejkholdera koji bi ulagali u kulturno dobro. Isto tako su potrebne radionice koje bi pojasnile i protumačile nejasne Zakone. Nakon sakupljenih iskustava, mogao bi se dati
predlog nacrta konkretnog dokumenta koji bi tretirao datu problematiku.
Konkretne preporuke
za kreiranje politike
Izmeniti ili dopuniti Zakon o zaštiti kulturnih dobara iz 1994. godine. („Službeni
glasnik RS”, br. 71/94) sa delom koji će tretirati uključivanje nepokretnog kulturnog
dobra u turističke svrhe. Jasno odrediti u koju svrhu može da se koristi kulturno dobro, jasno odrediti tip kulturnog dobra koji može da se koristi u turizmu, jasno odrediti stepen upotrebe, jasno odrediti dozvole koje su potrebne za ovakvu upotrebu.
Za početak u teritorijalno nadležnom Zavodu odrediti jednu osobu koja će držati
radionice i obučavati potencijalne stejkholdere na koji način mogu da iskoriste kulturno dobro u turističke svrhe.
Najefikasniji
teritorijalni nivo za
Implementaciju
Lokalni i pokrajinski
Ciljna grupa
Grad Sombor i Opština Apatin
Izvor: Miroslav Vujičić, 2013.
STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG 73
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
AKCIONI PLAN
T
okom boravka na terenu, proučavanja dostupne literature i dokumentacije, razgovora i konsultacija sa lokalnim
stanovništvom, pružaocima usluga, učesnicima treninga i radionica koji su organizovani u
okviru međunarodnog SEE projekta SY_CULTour – Synergy of culture and tourism: utilisation of cultural potentials in less favoured rural
regions (ref br. 09SER05/01/11/07), kao i razgovora sa lokanom vlašću, te na osnovu rezultata do kojih smo došli metodama anketiranja,
posmatranja predlažemo sledeće aktivnosti u
okviru budućeg Akcionog plana razvoja opština Sombor i Apatin.
Naravno, sve aktivnosti trebalo bi da budu
finansijski podržane i samoodržive. Novac
za njihovo uređenje, restauraciju, privođenje
nameni u turističke svrhe trebalo bi da bude
obezbeđen od strane pokrajinskih institucija i sekretarijata, razvojnih agencija, zatim od
strane lokalnih samouprava, to jest, budžet-
skih sredstava, donacija, naplata usluga na
samom lokalitetu i iz međunarodnih fondova i predpristupnih EU fondova kao što su IPA,
SEE i drugi.
Odgovorna lica bi trebalo da budu pojedinci i entuzijasti koji se već baze razradom ovakvih i sličnih ideja uz monitoring i pomoć opštinskih turističkih organizacija i regionalnih
i lokalnih asocijacija i udruženja turističkih
vodiča, ali i volontera i studenata kao i nezaposlenih lica koja bi na ovaj način imala priliku da pokrenu sopstveni biznis.
Posebno je potrebno osvrnuti se na promotivne aktivnosti: na izradu štampanog promotivnog materijala, internet prezentacija (veb
sajta, profila na društvenim mrežama i slično) i veću prisutnost u svakodnevnim medijima. Zatim je potrebno pružaoce usluga povezati sa turističkim organizacijama koje mogu
da obezbede potreban broj posetilaca kako bi
ponuda bila ekonomski održiva.
Aktivnosti u sklopu akcionog plana
“Šetnja duž Dunava
u baroknom stilu”
Specifični cilj: unapređenje stepena povezanosti lokalnih zajednica i afirmacija kulturne
baštine/nasleđa.
Rok: 6 meseci je potrebno za realizaciju ove aktivnosti.
Opis realizovanih aktivnosti: Veliki broj naselja koja pripadaju gradu Somboru i opštini Apatin su nastala uz Dunav. Najznačajnija od njih su: Bački Breg, Bezdan, Bački
Monoštor, Kupusina, Apatin i Sonta. Ova
vrsta itinerera zapravo podržava održivi
razvoj (održivi turizam) celog pilot podru74 STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
čja, jer poboljšava međusobnu povezanost
lokalnih zajednica, čime turističkoj ponudi daje na značaju a svakako doprinosi
i afirmaciji kulturne baštine, koja je (uprkos svom prvobitnom značaju) malo zapostavljena.
Ishod: Itinerer.
“Život grada na prelazu iz 20. veka”
Specifični cilj: privući više turista i povećati
konkurentnost destinacije i lojalnost.
Rok: 3 meseca su potrebna za realizaciju ove
aktivnosti.
Opis realizovanih aktivnosti: Glavna ulica Apatina je do sada delila sudbinu grada vekovima i ona u osnovi prikazuje identitet
grada i njen karakter. Glavne arhitektonske vrednosti su koncentrisane u ovom području. Postoje tri vrste kuća koje se najčešće nalaze: spratne kuće koje se uočavaju
na ulicu sa svojim uskim stranama, masivne kuće koje se uočavaju sa ulice sa svojim
širim stranama (obično izgrađene od strane srednje staleži), kao i masivne dvospratne kuće (koje su pripadale bogatijem staležu). Takođe, celokupan društveni život
grada Apatina ovde se odvija sa brojnim
kulturnim dešavanjima i manifestacijama,
od kojih neke imaju prilično dugu tradiciju.
Tokom leta ovo mesto je prepuno ciklo turista, koji na svojoj turneji duž Dunava, posećuju mesta svojih predaka.
Nakon dobijanja statusa slobodnog kraljevskog grada 1794. godine, Sombor je
počeo da se ubrzano razvija i zahvaljujući
tome je nastala nova urbana morfologija
grada. Specifična organizacija ulica i veliki
broj monumentalnih objekata daju ovom
gradu specifičan šarm. Županija, bivše sedište Bačko – bodroške županije, koju je
projektovao čuveni arhitekta iz Apatina
Đula Partoš, stoji kao najistaknutiji objekat. Ovo je mesto gde je sačuvan crtež
Sombora sa svim ulicama. Crtež je napravljen od strane arhitekte Branimira Jovina.
Sombor je jedino mesto čije se ulice i zgrade mogu gledati iz konjskih kočija.
Ishod: Itinerer.
“Urbano domaćinstvo
u nemačkom stilu”
Specifični cilj: otvaranje objekta ka javnosti i
posetiocima.
Rok: 2 meseca je potrebno za realizaciju ove
aktivnosti.
Opis realizovanih aktivnosti: Nemačka porodična
kuća, koja prikazuje duh urbanog društvenog života u Apatina, sagrađena je krajem
1930. Što se tiče arhitekture, to je tradicionalna kuća ukrašena sa klinker ciglom koja se
koristla i proizvodila u Apatinu. Kompletno
domaćinstvo je zadržalo netaknut izgled od
dana kada je izgrađena do danas.
Ishod: Nove turističke mogućnosti.
“Ciklo/ biciklistička staza pod
nazivom: Stari Dunav”
Specifični cilj: okupljanje korisnika ali i zainteresovanih za specifične oblike turizma.
Rok: 8 meseci je potrebno za realizaciju ove aktivnosti.
Opis realizovanih aktivnosti: Potrebno je pripremiti prvo staze kako bi se mogle staviti u funkciju turističkog razvoja i korišćenja. To bi podrazumevalo fizičku pripremu:
čišćenje puteva, postavljanje putokaza i informacionih tabli. Zatim je potrebno obezbediti sve potrebne dozvole za pravilno
organizovanje i izgradnju biciklističke infrastrukture. Članovi biciklističkog kluba,
volonteri i entuzijasti bi učestvovali u realizaciji ove aktivnosti.
Ishod: Novi turistički proizvod.
STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG 75
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
LITERATURA I IZVORI
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.
19.
20.
21.
22.
23.
24.
25.
Beljanski, M. (1976): Treći zapis o Somborcima i predelima. SO Sombor, Sombor.
Beljanski, M. (1985): Coborsentmihalj i Sombor su isto, Autorski reprint, Sombor
Beljanski, M. (1996): Stara somborska zdanja, Sombor
Beljanski, M. (1988): Najstariji podaci o Hrvatima u Somboru (povodom trista godina naseljavanja Bunjevaca u Bačku), Autorski reprint, Sombor
Bjeljac, Ž. (2006): Teorijsko-metodološke osnove manifestacionog turizma, Beograd
Bogdanović, Ž. (1994): Hidrološke karakteristike u: Opština Apatin. Geografske monografije
vojvođanskih opština, Univerzitet u Novom Sadu, Prirodno-matematički fakultet, Novi Sad.
Bošković, V. (2013): Hotelsko-restoraterska ponuda na teritoriji opštine Apatin i Sombor, Novi
Sad, 2013
Bugarčić, P. (1994): Biogeografske karakteristike u: Opština Apatin. Geografske monografije
vojvođanskih opština, Univerzitet u Novom Sadu, Prirodno-matematički fakultet, Novi Sad.
Bugarski, D. (1994): Klima u: Opština Apatin. Geografske monografije vojvođanskih opština,
Univerzitet u Novom Sadu, Prirodno-matematički fakultet, Novi Sad.
Bukvić, M. (1969): Apatin kroz vekove, Kulturno-Prosvetna zajednica, Apatin.
Vasić, P. (1984): Umetnička topografija Sombora, Matica srpska, Novi Sad. arhiva Pokrajinskog zavoda za zaštitu spomenika kulture
Vojnović, M. (1999): Sombor – ilustrovana hronika, Ines doo, Sombor.
Gavrilović, S. (1992): Sombor-graničarski šanac (1687-1745). Zbornik Matice srpske za istoriju, broj 46, Novi Sad, st.45.
Grupa autora (1996): Opština Sombor, Geografske monografije vojvođanskih opština. PMF,
Institut za geografiju, Novi Sad.
Davidović, R. (1985): Srbija, tom IV, Književne novine, Beograd.
Dokumentacija Turističke organizacije Sombor
Dokumentacija Turističke organizacije Apatin
Đere, Z. (1992): Demografske prilike u Vojvodini prema popisu Lajoša Nađa iz 1828. Godine.
Zbornik Matice srpske za istoriju, Novi Sad.
Đurđev B., Bjeljac, Ž. (1994): Opština Apatin. Geografske monografije vojvođanskih opština.
Institut za geografiju, Prirodno-matematički fakultet, Novi Sad, st. 78,101, 104-106.
Đuričić J., Romelić, J. (1996): Opština Sombor, Geografske monografije vojvođanskih opština,
Privreda opštine Sombor, Univerzitet u Novom Sadu, PMF, Institut za geografiju, Novi Sad.
Zagorac, D. (2010): Gastronomska mapa Srbije. Rezultati istraživanja Odeljenja za zaštitu prirodne i kulturne baštine, Zavod za proučavanje kulturnog razvitka Republike Srbije, Beograd.
Kicošev, S., Bubalo-Živković M., Ivkov, A. (2006): Stanovništvo Bačke. Prirodno-matematički
fakultet, Departman za geografiju, turizam i hotelijerstvo, Novi Sad.
Lazić, L., Stepanović, M., Romelić, J., Kicošev, S., Jovanov, J., Stojanović, V., Pavić, D., Košić,
K. (2006): Sombor na dlanu, stručna monografija, Departman za geografiju, turizam i hotelijerstvo, Novi Sad
Lazić, L. (1986): Stanovništvo Stapara, diplomski rad, Institut za geografiju, Novi Sad
Matić, Z. (2002): Apatinske crkve, Časopis Ister.
76 STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
26. Marković, S. (1996): Opština Sombora, Geografske monografije vojvođanskih opština, Naselja, Sombor, Univerzitet u Novom Sadu, PMF, Institut za geografiju, Novi Sad.
27. Mašić, B. (1995): Apatinske crkve, Apatin
28. Miljković, Lj. (1994): Geološka prošlost u: Opština Apatin. Geografske monografije vojvođanskih opština, Univerzitet u Novom Sadu, Prirodno-matematički fakultet, Novi Sad.
29. Mitić, Z. (2012): Somborske novine 2011. Sombor
30. Mitrović, M. (1984): Naseljavanje I kolonizacija Vojvodine. Godišnjak društva istoričara Vojvodine za 1982. Novi Sad, st. 195-247.
31. Pavić, D. (2006): Vodni režim i pravci oticanja freatske izdani Bačke. Prirodno-matematički fakultet, Departman za geografiju, turizam i hotelijerstvo, Novi Sad.
32. Plavša, J. (1994): Pedološke karakteristike u: Opština Apatin. Geografske monografije vojvođanskih opština, Univerzitet u Novom Sadu, Prirodno-matematički fakultet, Novi Sad.
33. Plavša J., Đurđev B. (1996): Opština Sombor, Geografske monografije vojvođanskih opština.
Institut za geografiju, Prirodno-matematički fakultet, Novi Sad, st. 59,58, 78.
34. Plavša, J., Miljković, Lj., Bugarski, D., Jovanović, G., Bogdanović, Ž., Bugarčić, P., Đurđev, B.,
Bjeljac, Ž., Carić, N.,Tomić, P., Romelić, J., Đuričić, J., Davidović, R., Kicošev, S. (1994): Opština Apatin, Institut za geografiju, Novi Sad
35. Tatalović, J. (2009): Garni hotel Andrić, Novi Sad, diplomski rad, PMF, Departman za geografiju, turizam i hotelijerstvo
36. Tomić P. (1996): Opština Sombor, Geografske monografije vojvođanskih opština, Klima,
Vode, Univerzitet u Novom Sadu, PMF, Institut za geografiju, Novi Sad.
37. Tomić, P., Romelić, J., Miljković, Lj., Dalmacija. B., Plavša, J., Đurđev, B., Đuričić, J., Čukić, Z.,
Bjeljac, Ž., Bugarčić, P., Ivančev, I., Marković, S. (1996): Opština Sombor, PMF, Institut za geografiju, Novi Sad-Sombor
38. Tomić, P., Romelić, J., Kicošev, S., Besermenji, S., Stojanović, V., Pajović, T., Pavić, D. (2002):
Kulturna dobra u turističkoj ponudi Vojvodine, Departman za geografiju, turizam i hotelijerstvo, Novi Sad.
39. Tomka, D. (1998): Kultura kroz prostor, vreme i turizam, Univerzitet u Novom Sadu , PMF, Institut za geografiju, Novi Sad
40. Šimunović, T. (1995): Apatinski alasi. Ekološko društvo gimnazije «Nikola Tesla», Apatin.
41. Hegediš, A., Čobanović K. (1991): Demografska i agrarna statistika Vojvodine 1767-1867. Institut za istoriju I Institut za ekonomiku poljoprivrede i sociologiju sela, Novi Sad.

42. ***Zakon o planiranju i izgradnji (“Službeni glasnik RS”, broj 72/2009, 81/2009- ispravka,
64/2010 US i 24/2011).
43. ***Marketing strategija turizma Vojvodine, Sekretarijat za privredu, Autonomna pokrajina
Vojvodina, Novi Sad, 2009.
44. ***Master plan turističke destinacije Gornje Podunavlje, Naučno-istraživački centar, Ekonomski fakultet, Beograd, 2007.
45. *** Popis stanovništva, domaćinstava i stanova 2002.- Nacionalna ili etnička pripadnost, Republički zavod za statistiku, Beograd 2003.
46. ***Popis stanovništva, domaćinstava i stanova 2011. U Republici Srbiji, Stanovništvo, Nacionalna pripadnost, Republički zavod za statistiku 2012
47. ***Pravilnik o sadržini, načinu i postupku izrade planskih dokumenata (“Službeni glasnik
RS”, br. 31/2010 , 69/2010 , 16/2011).
48. ***Prostorni plan Grada Sombora - Nacrt plana. Javno preduzeće URBANIZAM. Sombor,
2013.
49. ***Prostorni plan Apatina. JP „Zavod za urbanizam Vojvodine“ Novi Sad, 2013.
STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG 77
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
50. ***Prostorni plan Republike Srbije 2010 – 2014 – 2021, Ministarstvo životne sredine i prostornog planiranja, Republička agencija za prostorno planiranje, Beograd, 2010.
51. ***Prostorni plan područja posebne namene specijalnog rezervata prirode „Gornje podunavlje“ JP ‘’Zavod za urbanizam Vojvodine’’ Novi Sad, 2012.
52. ***Regionalni prostorni plan Autonomne pokrajine Vojvodine do 2020. godine, JP Zavod za
urbanizam Vojvodine, Novi Sad, 2012.
53. ***Strategija razvoja turizma Republike Srbije, Horwath Consulting – Zagreb, Ekonomski fakultet – Beograd, 2005, 2006.
54. ***Strategija održivog razvoja opštine Apatin 2009-2019, Opština Apatin, decembar 2009.
(http://www.soapatin.org/upload/dokumenta/Strategija-odrzivog-razvoja-opstine-Apatin.
pdf)
55. ***Strategija lokalnog održivog razvoja opštine Sombor, Sombor, jul 2007. (http://www.sombor.rs/media/files/strategija_lokalnog_odrzivog_razvoja_opstine_sombor1.pdf)
56. ***Studija izvodljivosti razvoja ekoturizma u zaštićenim prirodnim dobrima, sa posebnim
osvrtom na Ramsarska područja, Departman za geografiju turizam i hotelijerstvo, Pokrajinski sekretarijat za zaštitu životne sredine i održivi razvoja, Novi Sad, 2011.
57. ***Uredba o zaštiti Specijalnog rezervata prirode „Gornje Podunavlje”, Službeni glasnik Republike Srbije, broj 45, 2001.
58.
59.
60.
61.
62.
63.
64.
65.
66.
67.
68.
69.
70.
71.

http://spomenicikulture.mi.sanu.ac.rs/spomenik.php?id=1218
www.biblioso.org.rs
www.visitsombor.org/rs/ponuda/kultura
http://www.gimnazijaso.edu.rs/gornje-podunavlje/stanovnistvo/kupusina.php
http://www.srcekrajine.net
http://gms.rs
http://www.apatinskenovine-online.in.rs/index.php/drustvo/61-jedinstvena-zbirka-bastine-podunavskih-nemaca-u-apatinu
www.soinfo.org
http://www.cnsombor.org/smestajsr.html
http://www.vila-tamara.com/smestaj.php
http://www.apatin.com/odmor.html
http://www.pronadji.biz/detalji/4113/CARDE-NA-DUNAVU-I-VODAMA-REGIJE-SRBIJA
http://www.381info.com/sombor/restorani
http://www.portal-srbija.com/restorani-sombor
78 STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
CIP – Каталогизација у публикацији
Библиотека Матице српске
338.48(1-22)(497.113 Sombor)
338.48(1-22)(497.113 Apatin)
338.48-6:7/8(497.113 Sombor)
338.48-6:7/8(497.113 Apatin)
STRATEGIJA razvoja kulturnog i ruralnog turizma u opštini
Apatin i gradu Somboru / [Jasmina Đorđević...[et al.]. - Novi
Sad : Departman za geografiju turizam i hotelijerstvo, 2014
(Novi Sad : Stojkov). - 78 str. : ilustr. ; 23 cm
Tiraž 150.
ISBN 978-86-7031-339-2
a) Туризам - Развој - Сомбор b) Туризам - Развој - Апатин
COBISS.SR-ID 285437447
STRATEGIJA RAZVOJA KULTURNOG I RURALNOG 79
TURIZMA U OPŠTINI APATIN I GRADU SOMBORU
Download

strategija razvoja kulturnog i ruralnog turizma u opštini