Dubravka Valić Nedeljković i Jelena Kleut
PREDSTAVLJANJE SIROMAŠTVA U TRADICIONALNIM
I NOVIM MEDIJIMA
Novi Sad, 2012.
Filozofski fakultet
Odsek za medijske studije
Biblioteka Medijska istraživanja, knjiga 4
Za izdavača
prof. dr Ivana Živančević Sekeruš, dekanica
Istraživački tim
Prof. dr Dubravka Valić Nedeljković
Doc. dr Dejan Pralica
Doc. dr Vladimir Barović
Asist. mr Brankica Drašković
Asist. mr Jelena Kleut
Asist. MA Smiljana Milinkov
Mr Zlatomir Gajić, stručni saradnik
Dragana Prodanović, stručni saradnik
Vukašin Živaljević, stručni saradnik
Recenzenti
Prof. dr Vladislava Gordić Petković, Filozofski fakultet u Novom Sadu
Prof. dr Zoran Jevtović, Filozofski fakultet u Nišu
Prof. dr Rade Veljanovski, Fakultet političkih nauka u Beogradu
Lektura i korektura
Ivana Simovljević Jokić
Prevod na engleski jezik
Maja Bjelica
ISBN 978-86-6065-121-3
Publikacija je pripremljena u okviru Regionalnog programa podrške istraživanjima u oblasti
društvenih istraživanja na Zapadnom Balkanu (RRPP), koji vodi Univerzitet u Friburgu,
uz finansijsku podršku Švajcarske agencije za razvoj i saradnju (SDC). Mišljenja izneta u
ovom izveštaju su mišljenja autora i ne predstavljaju nužno mišljenja SDC niti Univerziteta
u Friburgu.
Sadržaj
Izvodi iz recenzija . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Summary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
1. UVODNA RAZMATRANJA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2. CILJEVI ISTRAŽIVANJA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3. METOD I KORPUS . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
4. OBJEDINJENI REZULTATI ISTRAŽIVANJA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
4.1. Siromaštvo i socijalna isključenost u klasičnim
masovnim medijima . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
4.2. Siromaštvo i socijalna isključenost u komentarima građana . . . . . . . . .
5. ZAKLJUČAK I UPUTSTVA ZA BOLJU PRAKSU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
6. LITERATURA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
7. PRILOZI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
7.1. Kodni list za analizu štampe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
7.2. Kodni list za analizu televizijskih vesti . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
7.3. Kodni list za analizu radijskih vesti . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
7.4. Kodni list za analizu čitalačkih komentara . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
5
6
8
13
14
23
8. RESEARCH EXTRACT. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
78
Tabele
Tabela 1a. Tema siromaštva u mas-medijskim tekstovima
(ukupan broj tekstova) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Tabela 1b. Tema siromaštva u mas-medijskim tekstovima (%) . . . . . . . . . .
Tabela 2. Žanrovi u štampi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Tabela 3. Žanrovi na radiju . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Tabela 4. Žanrovi na televiziji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Tabela 5a. Autorstvo nad tekstovima u klasičnim mas-medijima
(ukupan broj tekstova) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Tabela 5b. Autorstvo nad tekstovima u klasičnim mas-medijima (%) . . . . .
Tabela 6a. Povod izveštavanja u klasičnim mas-medijima
(ukupan broj tekstova) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Tabela 6b. Povod izveštavanja u klasičnim mas-medijima (%) . . . . . . . . . .
Tabela 7. Tekstovi koji imaju više od 100 komentara . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Tabela 8. Odnos pojedinačnog komentara prema drugim komentarima. . . .
Tabela 9a. Dimenzije socijalne isključenosti u novinarskom i u diskursu
građana (ukupan broj tekstova) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
23
38
49
59
55
55
62
69
75
23
23
25
25
26
27
27
28
28
39
40
42
3
Tabela 9b. Dimenzije socijalne isključenosti u novinarskom i u diskursu
građana (%) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Tabela 10. Rešenja za problem siromaštva i socijalne isključenosti u
komentarima građana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Tabela 11a. Pripisivanje odgovornosti za siromaštvo i socijalnu
isključenost u čitalačkim komentarima (ukupan broj tekstova) . . . . . . .
Tabela 11b. Pripisivanje odgovornosti za siromaštvo i socijalnu
isključenost u čitalačkim komentarima (%) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
43
45
47
48
Grafikoni
Grafikon 1. Dimenzije socijalne isključenosti koje su predstavljene
mas-medijskim tekstovima . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Grafikon 2. Identifikacija lokacije u štampi i na televiziji (mediji sa
nacionalnim pokrivanjem) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Grafikon 3. Identifikacija socijalno isključenih grupa u mas-medijskim
tekstovima . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Grafikon 4. Najčešće identifikovane socijalno isključene grupe u oktobru
2010. i u oktobru 2011. godine . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Grafikon 5. Subjekti mas-medijskih tekstova o siromaštvu i socijalnoj
isključenosti (prema broju tekstova) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Grafikon 6. Identifikacija socijalno isključenih grupa u čitalačkim
komentarima . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Slike
30
31
32
33
34
44
Slika 1. Depersonalizacija siromašnih u masovnim medijima
(Dnevnik, 18. 10. 2011, str. 8) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Slika 2 .Personalizacija siromašnih u masovnim medijima
(Narodne novine, 20. 10. 2011, str. 15) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
36
Primeri
Primer 1. Depersonalizacija siromašnih u masovnim medijima . . . . . . . . . .
Primer 2. Personalizacija siromašnih u masovnim medijima . . . . . . . . . . . .
Primer 3. Tekstovi sa najviše komentara čitalaca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Primer 4. Komentar svedočanstvo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Primer 5. Komentar iz perspektive društvene grupe komentatora . . . . . . . .
Primer 6. Komentar dat iz uopštene perspektive . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Primer 7. Predlog rešenja u vidu promene javnih politika . . . . . . . . . . . . . .
Primer 8. Predlozi rešenja u vidu političke promene . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Primer 9. Predlozi rešenja u vidu promene ponašanja građana. . . . . . . . . . .
34
35
38
41
41
42
45
46
46
4
35
IZVOD IZ RECENZIJA
„Predstavljanje siromaštva u tradicionalnim i novim medijima“ sumira rezultate istraživanja diskursa o siromaštvu, siromašnim i socijalno isključenim grupama,
izvedenog metodom kvalitativne i kvantitativne analize sadržaja i kritičke analize diskursa. Uzorak je pozicioniran u razdoblju narastajuće ekonomske krize i trenutku
artikulacije protesta protiv siromaštva populacione grupe koja je mapirana kao ugrožena (radnici i studenti), i potvrđuje rezultate dvogodišnjeg istraživanja, koji ukazuju
da je medijski portret siromaštva i siromašnih bezličan, sveden na prezentovanje statističkih podataka i krajnje stereotipan. Istraživanje je ukazalo na nesklonost i samih
socijalno ugroženih da o svom problemu diskutuju, kao i nedostatak motivacije da
ponude drugačija viđenja siromaštva.
Sugerisali bismo da istraživanje ove teme u budućnosti možda treba da propituje i razloge nesklonosti da se siromašna populacija samoidentifikuje u medijima – na
primer, istražiti da li je nesklonost potekla od inhibiranosti prethodno stvorenom medijskom slikom siromaštva, ili usled prepuštanja mentalitetskom viđenju siromaštva
kao ponižavajućeg i postiđujućeg.
Istraživanje je višestruko ispunilo prvobitne ciljeve i zavređuje punu pažnju
javnosti i institucija šire društvene zajednice.
5
SUMMARY
The aim of this research is to provide a comprehensive analysis of mass media
and citizens’ discourses about poverty and social inequalities in Serbian society because poverty and a more complex, multidimensional problem of social exclusion are
one of the key aspects of the country’s on-going transitional processes.
After the initial success in reduction of poverty in Serbia, the absolute poverty
rate increased from 6.1% in 2008 to 6.9% in 2009. The upward trend of absolute
poverty persisted throughout 2010 and reached an 9.2% in 2011. According to the
database of the Ministry of Labour and Social Policy, more than 700,000 people live
below the absolute poverty line.
Previous research (undertaken within the RRPP framework in 2010/2011) focused on the question of dominant mass media representations. The smaller segment
of the research that was directed towards deconstruction of citizens discourse has
indicated that there is a discrepancy between mass media discourse and citizen’s discourses. The main objective of this research is to follow this preliminary finding and
provide in-depth analysis of citizens’ discourses about poverty and social exclusion
articulated in response to on-line news items on news web portals.
The research was undertaken in two steps to account for two conceptualizations
of the media and poverty relations. First, the mass media texts were viewed as mirrors of the reality of the poor with the main objective to assess the fit between reality
and news coverage. The instrument used in the first step was based on the national
framework for social exclusion monitoring and data gathering from which deductive
categories were derived. The second conceptualization of the media and poverty relations draws upon the view that poverty is not external to communication but that it
is constituted in it. Thus the primary classification of media texts, both on-line and
off-line will be used as a foundation for inductive critical analysis of media discourse
of poverty and social inclusion, as the most adequate tool for investigating power relations and ideological layers in communication.
The sample included press, radio and television news items released in the period 14–27 October 2011, and news and users’ comments from the two most popular
Serbian web sites in Serbia: Blic.rs and B92.net. The sample was cyclic, designed to
include all days in a week. October was selected because of the two days that were
expected to trigger greater media attention. Those are 16 October – the World Food
Day and 17 October – the International Day for Eradication of Poverty.
In specific, the sample included 187 texts in traditional media: 110 published in
newspapers: Politika, Dnevnik, Narodne novine and Večernje novosti, 37 broadcasted
6
on radio: Radio Beograd 1, Radio Novi Sad, Radio Zrenjanin and Radio Sto plus, 50
broadcasted on television: Radio-television of Serbia (RTS), Radio-television of Vojvodina (RTV), TV B92 and TV 5, 121 released on news portals: B92.net and Blic.rs,
as well as 3, 709 comments on the texts released on: B92.net and Blic.rs.
The analysis has shown that majority of news stories are based on impersonal
thematic framework of poverty, focused on the general economic poverty of the population and ways of meeting only minimum of the basic needs. Main poverty affected
actors of these stories rarely have the opportunity to articulate their views, and representatives of authorities usually talk on their behalf. Journalists and editors report
on social issues in a superficial way and through factual genres, which means without
looking for the deeper reasons (causes) and with reference only to macro processes
such as the global economic crisis or transition or some individual cases that are a reflection of the general impoverishment of the Serbian society. The poorest population
is shown through numerical data (statistics) or as anonymous individuals.
Among 3,709 collected comments, 2,090 are about poverty and social exclusion which indicates that these are not the topics that capture high attention of the
citizens.
Users rarely debate the issues of poverty and social exclusion, with 73% of the
comments being in monologue form and 27% developing a dialogue with other commentators.
Citizens’ discourse about the dimensions of social exclusion mostly mirror the
dimensions prevalent in mass media discourse which is expected as the comments and
texts function as ‘mirror-pairs’, i.e. communicative acts depandand on each other. In
the same manner, citizens rarely propose solutions the the problems of social exclusion, and when they do those are the solutions that can be categorized as the change in
policies and the political change on the elections.
The main difference between mass media and citizens’ discourse was found in
attribution of blame for poverty and social exclusion. While in mass media the blame
is only implicitly articulated in 18% of texts, in users’ comments it is far more frequent (64%). As the actors most to be blamed by the situation, users identify the state
and political parties.
In sum, media image of poverty is stereotypical, banal and cold. The faceless
image of abstractly defined poverty characteristic of traditional media is mirrored in
citizens’ discourse. Following the framework of critical discourse studies, it can be
established that the citizen’s comments made in response to news published on news
sites take up and reflect the dominant mass media image of the poverty. That way, the
discourse of elites is being further legitimized. Even more so, the generic authenticity
of comments presents this mirror-discourse as common-sense knowledge of the commentator masses.
7
1. Uvodna razmatranja
Zašto smo i ove godine odabrali da istražujemo sliku siromaštva u medijima? Pre
svega stoga što 9,2 odsto ljudi u Srbiji živi ispod granice siromaštva i taj procenat je u
blagom porastu od 2008. godine. Problemom siromaštva najčešće su pogođena deca do
14 godina i stariji u ruralnim područjima, ali i mnogočlane porodice, nezaposleni, samohrani roditelji, kao i osobe sa invaliditetom i porodice u kojima oni žive.
Tako da je siromaštvo, a s tim i direktno povezana socijalna isključenost i dalje
jedna od prioritetnih tema od javnog interesa kojom bi mediji morali da se bave sa više
odgovornosti i sa temeljnijom analizom uzroka i posledica kako bi osnažili građane za
bolje orijentisanje u ne baš prijateljskom okruženju. Na primer, platu u Srbiji, kako upozoravaju srpski sindikati, ne prima skoro 50.000 zaposlenih, dok 650.000 radnika svoju
zaradu dobija sa zakašnjenjem. Stručnjaci Međunarodnog monetarnog fonda upozorili su
da tržište rada u Srbiji već dugo ne funkcioniše dobro i da je „odgovorno za gubitak skoro
20 odsto radnih mesta u privatnom sektoru za poslednje tri godine“. Uz to su kao glavne
krivce istovremeno označili sindikalce, poslodavce, i vladu jer im „nedostaje volja za
sprovođenje ozbiljnijih reformi“. Na evidenciji Nacionalne službe za zapošljavanje prijavljeno je 770.000 osoba od kojih njih 670.000 aktivno traži posao, ostali rade na crno i
nemaju nikakva prava koja im inače, kada su prijavljeni, daje Zakon o radu. Oko trećina,
tačnije 280.000 osoba, starije je od 45 godina, sa srednjom stručnom spremom, bez aktivnog znanja stranog jezika i marginalizovano dodatno jer pripadaju ženskoj radnoj snazi.
Naši mediji su, pokazuju analize (Valić Nedeljković 2011) ova zapažanja i
statističke podatke objavili, ali samo na nivou vesti, ili dnevnog izveštaja. Od sredstava
javnog informisanja se očekuje mnogo više i mnogo ozbiljniji pristup problemu. Istovremeno, Radmila Bukumirić-Katić pomoćnica ministra za rad i socijalnu politiku 2012.
objašnjava za Blic, „Kada pitate prosečnog radnika u Srbiji da li mu je plata dovoljna,
svakako će reći da nije, ali je njegova plata realno veća nego što je srpska privreda može
podneti”.
Istovremeno statistika kaže da je po stanovniku aprilska plata iz ove godine (2012)
u Vojvodini iznosila 10.115 dinara, a u Srbiji nešto malo više. U Opovu je, na primer, po
stanovniku mesečna zarada bila najniža svega 1.835 dinara, a u Vršcu najveća 14.322
dinara po glavi stanovnika. Takođe je velika razlika između Beograda, Novog Sada i još
nekoliko većih gradova, a u svim ostalim naseljenim mestima je situacija iz meseca u
mesec lošija.
Mediji dakako ne mogu da reše problem ekonomske krize, nezaposlenosti,
siromaštva, diskriminacije i marginalizacije onih koji nemaju moć u društvu, ali mogu da
otvaraju javni dijalog između vlasti i sindikata, između radnika i sindikata između neza8
Uvodna razmatranja
poslenih i tržišta rada, mogu da objasne mehanizme i traže uzroke i posledice krize, odgovorne za srozavanje bruto domaćeg proizvoda, a posebno da razotkrivaju nepodopštine
koje su privredu dovele u ovakvo stanje.
Jedna od najkraćih definicija istraživačkog novinarstva je ona koja kaže da su to
medijski sadržaji koji će doprineti da zbog društveno neodgovornog ponašanja i odluka,
akteri javno odgovaraju. Istovremeno, mediji treba da podstiču i solidarnost među ljudima, ukazuju na primere iz svakodnevnog života, ukažu na humanost i pruže realnu
nadu.
I na kraju može se postaviti pitanje kakve sve to veze ima sa medijskim
istraživanjima? Analizirajući poruke koje mediji šalju auditorijumu mi dekonstruišemo
uređivačke politike, ukazujemo na uticaj političkih, ekonomskih ali i simboličkih elita na
konstrukciju realnosti koju mediji posreduju najširem auditorijumu, uočavamo postojanje
i nepostojanje profesionalnih standarda.
Cilj je da naša istraživanja dopru do medijskog menadžmenta, ali i do odgovorne
javnosti i da na taj način utičemo na promenu postojeće prakse. Stoga je važno da se
istraživački rezultati prezentuju na međunarodnim naučnim i stručnim konferencijama
poput konferencije Media, Poverty and Social Exclusion održane 2. juna 2012. na Filozofskom fakultetu Univerziteta u Novom Sadu, na kojoj su predstavljeni istraživački rezultati saradnika Odseka za medijske studije na istoimenom projektu koji je finansiran iz
donatorskih sredstava RRPP programa, ali i rezultati istraživača sa univerziteta iz zemalja
regiona koji su se bavili sličnim temama (Zbornik sažetaka sa konferencije dostupan je u
elektronskom izdanju na sajtu Odseka za medijske studije http://odsek.medijskestudije.
org/).
U okviru druge godine realizacije projekta Medijski diskurs o siromaštvu i socijalnoj isključenosti, realizovanog u okviru Regionalnog programa podrške istraživanjima u
oblasti društvenih istraživanja na Zapadnom Balkanu (the Regional Research Promotion
Programme in the Western Balkans – RRPP), koji vodi Univerzitet u Friburgu na osnovu
mandata dobijenog od Švajcarske agencije za razvoj i saradnju (SDC – Swiss Agency
for Development and Cooperation, SDC, Federal Department of Foreign Affairs), osam
mladih naučnih radnika (doc. dr Dejan Pralica, doc. dr Vladimir Barović, asist. mr
Brankica Drašković, asist. mr Jelena Kleut, asist. MA Smiljana Milinkov, mr Zlatomir
Gajić, stručni saradnik, Dragana Prodanović, stručni saradnik i Vukašin Živaljević,
stručni saradnik) sa Odseka za medijske studije Filozofskog fakulteta Univerziteta u
Novom Sadu istraživalo je različite aspekte medijske prezentacije siromaštva i socijalne
isključenosti pod rukovodstvom prof. dr Dubravke Valić Nedeljković. Ono što ovaj tim
izdvaja, od uobičajenih naučno-istraživačkih timova, jeste činjenica da su svi, osim što
rade na Univerzitetu, i novinari sa bogatim iskustvom, tako da su im uređivačke strategije
poznate i iz lične medijske prakse.
U ovom preglednom tekstu saopštavaju se objedinjeni rezultati druge faze projekta
Medijski diskurs o siromaštvu i socijalnoj isključenosti. Rezultati prve faze projekta
9
Dubravka Valić Nedeljković i Jelena Kleut
predstavljeni su u istoimenom zborniku koji je objavljen 2011. godine (Barović 2011;
Drašković 2011; Gajić 2011; Lajko Mesaroš 2011; Kleut 2011; Milinkov 2011; Pralica
2011; Prodanović, 2011).
Pojedinačni rezultati druge faze kao i komparativni rezultati biće objavljivani u
drugim naučnim publikacijama. No kako bi se stekao uvid u to čime su se pojedinačni
istraživači tokom akademske 2011–2012. godine bavili u okviru RRPP projekta, pre prikaza objedinjenih rezultata, sledi kratki pregled njihovih istraživačkih tema. Možemo ih
podeliti u dve grupe: prva je istraživala sliku siromaštva i socijalno isključenih u tradicionalnim medijima, a druga grupa se bavila istom temom ali u novim medijima, tačnije
u onlajn izdanjima.
U najkraćem, asistentkinja mr Brankica Drašković bavila se siromaštvom u televizijskim vestima. Istraživanje je pokazalo da je analogija sa prethodnim istraživanjem
televizijskih vesti na srpskim televizijama u potpunosti primenjiva. Potvrđena je polazna
hipoteza da na formulisanje i sadržaj okvira medijskih poruka u televizijskim vestima
ne utiču samo dnevni društveno-politički događaji već i diskursi koje zastupaju novinari
i urednici informativnih programa odabranih televizija. Rezultati ukazuju na to da se o
ovim temama izveštava malo, na nivou faktografije, baveći se isključivo krajnjim posledicima siromaštva. Potvrđena je dominacija bezličnog tematskog okvira siromaštva sa
pričama fokusiranim na opšte ekonomsko siromaštvo stanovništva u odnosu na siromašnog pojedinca ili porodicu u čije ime govore vladajuće strukture.
Docent dr Dejan Pralica analizirao je radijsku prezentaciju siromaštva. Njegova
anаlizа je pokаzаlа da su kao najčešće identifikovane socijalno isključene grupe: svi
siromašni građani, žene, deca i radnici i studenti. U ulozi subjekta najčešće se javljaju
državni organi i sindikati, dok se glas socijalno ugroženih gotovo i ne čuje.
Doktorantkinja Smiljana Milinkov, asistentkinja, bavila se siromaštvom žena i njihovom medijskom marginalizacijom. Prema podacima za 2010. godinu na nivou Evropske unije zabeležen je veći procenat žena nego muškaraca kojima preti siromaštvo ili
društvena isključenost. Razlika u siromaštvu žena i muškaraca često se naziva rodnim
jazom u siromaštvu. Mada Strategija za smanjenje siromaštva Vlade Srbije iz 2003. žene
prepoznaje kao socijalno ranjivu grupu, često, ukoliko se radi o Romkinjama, ženama sa
invaliditetom, samohranim majkama ili ženama iz seoskih sredina, višestruko marginalizovanim ženama, one su u medijima i dalje gotovo nevidljive. Analiza novinarskih
tekstova iz oktobra 2010. potvrđuje medijsku isključenost svih socijalno ranjivih grupa,
te i žena.
Cilj rada Smiljane Milinkov bio je da istraži koliko i na koji način je predstavljeno
siromaštvo žena u elektronskim i štampanim medijima godinu dana kasnije, 2011. godine, kao i kakva je slika žena u komentarima samih građana ostavljenim na tekstovima
koji govore o siromaštvu na popularnim medijskim portalima u Srbiji.
Stručna saradnica Dragana Prodanović razmatrala je identifikaciju koncepta
siromaštva u srpskoj štampi. Cilj njenog rada bio je da se utvrdi kako se u srpskim
štampanim medijima identifikuje koncept siromaštva. Korpus je činilo 110 tekstova o
10
Uvodna razmatranja
temama siromaštva i socijalne isključenosti objavljenih u odabranom periodu u četiri
dnevna lista – Politika, Dnevnik, Večernje novosti i Narodne novine. Pri istraživanju je
korišćena kvantitativno-kvalitativna metoda analize medijskog diskursa i interpretacija
sadržaja novinskih tekstova.
Analiza je pokazala da novinari u srpskoj štampi najčešće izveštavaju o temama
siromaštva i socijalne isključenosti onda kada za to postoji neposredan povod i ne pokazuju dovoljno medijske inicijative da prostor posvete dubljim i ozbiljnijim analizama.
Najčešći oblik socijalne isključenosti o kojem se izveštava je ekonomsko siromaštvo,
a najčešći akteri su predstavnici državnih i lokalnih organa i ustanova i predstavnici
sindikata.
O uzrocima siromaštva se gotovo uopšte ne piše, rešenja se najčešće nе navode, a i
kada se pominju, uglavnom se radi o pružanju jednokratne materijalne pomoći, ali ne i o
sistemskim i dugoročnim rešenjima.
Docent dr Vladimir Barović, asistentkinja mr Jelena Kleut i stručni saradnik mr
Zlatomir Gajić, za razliku od prethodnih istraživača (osim delimično Smiljane Milinkov), bavili su se novim, a ne tradicionalnim medijima, istražujući novinarske tekstove i
komentare internetskih korisnika na sajtovima B92.net i Blic.rs. Time se bavila i rukovoditeljka projekta prof. dr Dubravka Valić Nedeljković. Docent Vladimir Barović uradio
je i komparativnu analizu komentara onlajn izdanja u odnosu na utvrđivanje odgovornosti za siromaštvo i socijalnu isključenost. U radu se analizira kategorija komentara
koji se reflektuju na odgovornost za siromaštvo i socijalnu isključenost, u medijima
koji su analizirani u okviru istraživanja. Autor je odlučio da analizira ovu kategoriju, jer
odgovornost za siromaštvo i socijalnu isključenost može da se traži u nekoliko ključnih
društvenih činilaca. Zadatak autora rada se ogledao u komparativnoj analizi tog problema
koji u značajnoj meri prikazuje način razmišljanja onih koji su autori komentara, odnosno
građana.
Cilj rada je bio da se ustanovi koji faktor je, po mišljenju onih koji ostavljaju komentare, najodgovorniji za loše stanje na području socijalne politike, a čija odgovornost
je najmanja ili nepostojeća. Ovom analizom moguće je dokazati da li postoji saglasnost
autora komentara na kom društvenom faktoru je najveća odgovornost za siromaštvo i
socijalnu isključenost u Srbiji.
Asistentkinja mr Jelena Kleut analizirala je konstruisanje siromaštva u diskursu
onlajn korisnika. Cilj ovog rada je analiza diskursa o siromaštvu i načina na koje je
siromaštvo diskurzivno konstruisano u komentarima onlajn korisnika dva najpopularnija
srpska njuz veb sajta B92.net i Blic.rs. U radu se ispituju simboličke granice između
siromašnih i ne-siromašnih i različite atribucije ovog statusa među različitim društvenim
grupama.
Rezultati ove analize posmatraju se u svetlu postojeće statističke klasifikacije socijalno isključenih grupa i u svetlu dostupnih empirijskih podataka. Dodatno, diskurzivne
predstave koje nude građani porede se sa predstavama koje konstruišu mas-medijske organizacije.
11
Dubravka Valić Nedeljković i Jelena Kleut
Stručni saradnik mr Zlatomir Gajić bavio se komentarima kao takvim navodeći
između ostalog da participativno novinarstvo u današnjem informatičkom društvu ima
bitnu ulogu u procesu razmene informacija putem sredstava masovnog komuniciranja.
Ipak, demokratičnost interneta, kao mesta u informatičkom prostoru na kome se taj vid
novinarstva najviše ispoljava, omogućava različite zloupotrebe, o čemu se danas vode
brojne polemike, a sama svrsishodnost potpune, nekontrolisane slobode u distribuciji
medijskog sadržaja s pravom se dovodi u pitanje.
Korpus istraživanja, koji obuhvata komentare posetilaca najfrekventnijih srpskih
informativnih sajtova B92.net i Blic.rs, u pojedinim slučajevima nedvosmisleno govori
u prilog tim sumnjama. Velik broj pozitivno intoniranih komentara na račun pojedinih
sadržaja, u kojima predstavnici Vlade Srbije ili vodeće stranačke ličnosti iznose programe
i strategije budućeg rada, statistički upadljivo odudara od uobičajene prakse građanske
participacije na istim internet stranicama.
Uporedna analiza komentara na slične medijske sadržaje u korpusu ukazuje na
prisustvo elemenata političke propagande i kontrolu navodno nezavisnog čitalačkog tela
iz centara moći, a za potrebe pozitivne interpretacije stranačkih aktivnosti pred izbore u
Srbiji na svim nivoima.
Za razliku od docenta Barovića, asistentkinje Kleut i stručnog saradnika Gajića,
prof. Valić Nedeljković je najpre razmatrala jedno važno metodološko pitanje kada je
reč o analizi onlajn medijskih izdanja, a to je jedinica analize, minimalna, odnosno maksimalna, jedinica analize (opširnije u metodu). Osim toga testirala je na sasvim novom
mediju, već tradicionalne principe komunikacije postavljene još polovinom XX veka.
Reč je o principu kooperativnosti P. Grajsa i principu učtivosti N. G. Liča.
Analiza je pokazala da je Grajsov princip kooperativnosti, sa svim pripadajućim
maksimama, izuzetno učinkovita alatka za testiranje uspešnosti medijskog teksta i komentara korisnika onlajn medija, što se može smatrati svojevrsnim tipom specifične komunikacije, a da istovremeno Ličov princip učtivosti nije bio primenljiv na ovaj korpus.
Stručni saradnik Vukašin Živaljević analizirao je ikoničku prezentaciju siromaštva
u medijima u Srbiji.
Valja dodati još i to da je od velikog značaja za implementaciju rezultata u aplikativnim istraživanjima da istraživači govore i u medijima, tačnije da rezultate objavljuju
u za medije specijalizovanim naučnim (na primer, CM: Časopis za upravljanje komuniciranjem), ali i stručnim (na primer, Link), časopisima, koji su dostupni, pre svega,
medijskom menadžmentu i novinarima, ali naravno i akademskoj javnosti.
Imajući to u vidu istraživači su svoje rezultate predstavili ne samo na naučnim konferencijama i u naučnim i stručnim časopisima, već i u medijima. Osim toga važna komponenta ovoga projekta bilo je predstavljanje rezultata i studentima u okviru redovnih
vežbi i radionica. Na taj način su budući novinari, a moguće i istraživački podmladak,
bili upućivani u ceo proces naučnoistraživačkog rada i učestvovali su, kroz debatu na
časovima, u komentarisanju rezultata, što čitavom projektu Medijski diskurs o siromaštvu
i socijalnoj isključenosti daje jednu novu dimenziju i vrednost.
12
2. CILJEVI ISTRAŽIVANJA
Osnovni cilj istraživanja jeste da se identifikuju i analiziraju načini na koji
masovni mediji i građani diskurzivno predstavljaju siromaštvo, siromašne i socijalno isključene grupe u Srbiji.
Posebni ciljevi istraživanja bili su sledeći:
• Analiza dominantnih medijskih (televizija, radio, štampa) predstava o socijalno isključenim grupama u Srbiji, uključujući pitanja: Kako mediji definišu
siromaštvo? Koje dimenzije socijalne isključenosti su istaknute u medijima
(siromaštvo, obrazovanje, zdravstvo…)? Koje grupe se predstavljaju kao marginalizovane? Ko su glavni akteri novinarskih priča i kako se predstavljaju
njihovi odnosi?
• Komparativna analiza izveštavanja medija na lokalnom, regionalnom i nacionalnom nivou.
• Komparativna analiza rezultata dobijenih istraživanjem u 2010–2011. sa onim
dobijenim 2011–2012. godine.
• Analiza predstavljanja višestruke isključenosti, što obuhvata predstave o grupama koje nisu isključene samo na osnovu ekonomskog statusa, već i na osnovu pola, rase, etniciteta i sl.
• Analiza konkurentnih diskursa o siromaštvu u smislu različitih artikulacija
ovog problema, i različitih modela kauzacije i legitimizacije.
• Analiza vizuelizacije siromaštva na televiziji i u novinskim fotografijama.
• Analiza diskursa građana koji se javlja u komentarima koji građani postavljaju kao odgovor na mas-medijske tekstove o siromaštvu i socijalnoj isključenosti.
• Komparativna analiza mas-medijskog diskursa i diskursa građana.
13
3. METOD I KORPUS
Osnovni koncepti:
siromaštvo i socijalna isključenost
Centralni koncepti korišćeni u istraživanju su koncepti siromaštva i socijalne
isključenosti. Radi se o konceptima koji su sami po sebi izuzetno složeni, višedimenzionalni i često posmatrani iz različitih disciplinarnih okvira, a posebno pitanje jeste i
odnos između ova dva fenomena.
Prema definiciji Saveta Evrope, siromašni pojedinci ili porodice su oni čiji su
resursi (novčani prihodi i usluge iz javnih i privatnih izvora) toliko mali da ih isključuju iz minimuma prihvatljivog načina života u državi u kojoj žive.1 Međutim, kako
smatra Baronijan,
„Problematiku siromaštva polako zamenjuje problem socijalne isključenosti ili
shvatanje siromaštva u širem smislu. Sve je jasnije da se siromaštvo ne može posmatrati samo kroz jednu dimenziju, kao nedostatak finansijskih sredstava, već da
ono u stvarnosti predstavlja kompleksnu mešavinu različitih vrsta deprivacije, od
nedostatka najosnovnijih sredstava za hranu do diskriminacije i nepoštovanja ljudskog dostojanstva“ (Baronijan 2009: 7).
Republički zavod za socijalnu zaštitu u dokumentu Pregled stanja socijalne
uključenosti u Srbiji 2010 socijalnu isključenost definiše kao pojavu koju, sa jedne
strane, karakteriše nedostatak/odsustvo resursa, a sa druge strane, nepristupačnost institucija i društvenih procesa. Ovakva situacija dovodi pojedinca do nemogućnosti
obnavljanja postojećih resursa, što smanjuje njegove šanse za zadovoljavanje potreba
obrazovanja, zapošljavanja, informisanja, stanovanja, jednakosti pred zakonom, kulturne, društvene i političke participacije, lečenja i odmora. Nemogućnost zadovoljavanja osnovnih potreba dovodi do siromaštva i diskriminacije, nedostatka adekvatnog
i funkcionalnog obrazovanja i čitavog niza drugih posledica.
Siromaštvo se može tumačiti kao apsolutna ili relativna kategorija. Koncept
apsolutnog siromaštva podrazumeva nedostatak osnovnih uslova za održanje fizički
zdrave egzistencije, dok se konceptom relativnog siromaštva ono određuje u odnosu
na ukupni standard u određenom društvu.
U zavisnosti od toga za koju kategoriju tumačenja siromaštva se u zvaničnim statistikama vlade pojedinih država odluče, prikazane brojke se razlikuju. Tako
Evropska unija priznaje daleko veći procenat siromašnih od Srbije, budući da se si1
14
http://www.inkluzijakurs.info/modul.php?headerbar=0&m=1&p=5&t=b&kp=0
Metod i korpus
romašnima smatraju svi ljudi koji žive lošije od državnog proseka. Siromašan je onaj
koji na raspolaganju ima manje od 60% (procenti se kreću od 40% do 70%) proseka
primanja u državi. Evropa tretira relativno siromaštvo, jer se trudi da većini građana
omogući približno sličan način života, a ne minimum za preživljavanje. Drugi razlog
je taj što minimalni životni standard, neophodan za opstanak, ne omogućuje ljudima
da učestvuju u normalnim društvenim i kulturnim aktivnostima.
Socijalna isključenost može biti: jednodimenzionalna – karakteriše je nemogućnost reprodukcije jednog resursa, i višedimenzionalna – karakteriše je nedostatak,
odnosno, nemogućnost reprodukcije dva i više resursa. Kao resursi prema čijoj dostupnosti se određuju dimenzije socijalne isključenosti uzimaju se: visina prihoda, radni
status – zaposlenost, obrazovanje i socijalizacija, vitalnost – starost, zdravstveno stanje, pristup informacijama, stambeni status, ostvarivanje osnovnih građanskih prava.
Prateći osnovni okvir Evropske unije u Srbiji se prate i analiziraju sledeće dimenzije socijalne isključenost:
1. Finansijska deprivacija
„(U)češće lica čiji je dohodak po potrošačkoj jedinici manji od 60% medijane nacionalnog dohotka po potrošačkoj jedinici“ (Baronijan 2009: 10).
2. Deprivacija u oblasti zapošljavanja
3. Zdravstvena deprivacija
4. Obrazovna deprivacija
dok su kao nacionalno specifična dimenzije dodate i:
5. Materijalna deprivacija / uskraćenost egzistencijalnih potreba
Stanovanje, opremljenost domaćinstva trajnom robom i zadovoljenje osnovnih potreba (ishrana, odevanje, održavanje higijene) (prema Pregled stanja
socijalne uključenosti u Srbiji 2010: 48)
6. Društvena participacija.
Polje kulturne, građanske, političke participacije, dostupnost pravosudnog
sistema, nasilje u porodici i subjektivna procena socijalne isključenosti (prema Pregled stanja socijalne uključenosti u Srbiji 2010: 59).
Imajući na umu složenost koncepata, kao i zaključak Normana Ferklafa da je razlika između siromaštva i socijalne isključenosti ujedno i diskursna razlika koja sugeriše
dva različita „pogleda na svet“ (Fairclough 2000a, 2000b), u istraživanju su koncepti
siromaštva i socijalne isključenosti posmatrani široko i sveobuhvatno. To znači da su
osnovne kategorije u instrumentu definisane prateći definiciju socijalne isključenosti kao
višedimenzionalnog fenomena, uz mogućnosti preklapanja i preplitanja različitih dimenzija. Takođe, osnovna domaća klasifikacija na osnovu koje se i prikupljaju podaci koji
se dalje analiziraju, poslužila je kao osnova za formulisanje podkategorija u instrumentu
kada se radi o siromašnim i socijalno isključenim grupama.
15
Dubravka Valić Nedeljković i Jelena Kleut
Metode istraživanja
Istraživanje je rađeno tako da su uzete u obzir dve perspektive posmatranja delovanja mas-medija, to jest odnosa masovnih medija i siromaštva (Hills 2000). Prva
perspektiva počiva na normativnom stanovištu da bi masovni mediji trebalo verodostojno da izveštavaju o pojavama, procesima, događajima i akterima imajući na umu
njihovu relativnu zastupljenost u životima građana.
Metoda koja je korišćena je kvantitativno-kvalitativna analiza sadržaja.
Pošto se radi o induktivnoj metodi kao instrument je korišćen jedinstven kodni list,
sa posebnim kategorijama, kako bi se uvažile specifičnost radija, štampe i televizije
(videti dodatke). Osnovne kategorije o vrstama socijalne isključenosti i socijalno isključenim grupama formirane su tako da korespondiraju sa sistemom prikupljanja i
klasifikovanja podataka o siromašnima u Srbiji (Strategija za smanjenje siromaštva
2003, Pregled stanja socijalne uključenosti 2010). Osnovni set pitanja, zajednički za
sve masovne medije, sastoji se od petnaest osnovnih kategorija sa različitim brojem
podkategorija.
Druga perspektiva je konstruktivistička u gledištu da siromaštvo nije eksterno
u odnosu na komuniciranje, već da je u komuniciranju konstituisano. U cilju analize
medijskog izveštavanja o siromaštvu, u okviru druge perspektive, korišćena je metoda kritičkih studija diskursa i procedure koje predstavljaju hermeneutički proces
neprestanog kretanja između delova teksta i njegove celine, kao i kretanje između
teksta i konteksta u kojem on postoji (Wodak and Meyer 2009).
Osnovno teorijsko uporište su bili između ostalog i radovi Teuna van Dijka iz
kritičke analize diskursa koja se bavi kritičkim proučavanjem društvenih problema,
nejednakosti, dominacije i sličnih fenomena, kao i ulogama koje diskurs, upotreba
jezika ili komunikacija imaju u tim situacijama. Zloupotreba moći, dominacija određenih grupa, i posledice koje ista ima na druge grupe ljudi nalaze se u samom središtu
ovih studija (Van Dijk 2008: 3)
Van Dijk (2008: 9) definiše društvenu moć koristeći termin kontrola. On smatra
da društvena moć prvenstveno podrazumeva kontrolu koju jedna grupa ljudi ima nad
drugom i svim njenim članovima. Članovi moćnijih društvenih grupa i institucija, a
posebno njihovi predstavnici i vođe, imaju manje ili više ekskluzivan pristup i kontrolu nad jednim ili više vrsta javnog diskursa. Oni koji imaju više kontrole nad značajnijim diskursom, po definiciji imaju više moći. Jedan od najučinkovitijih sredstava
za distribuciju moći je medijski diskurs. Dekonstrukcijom medijskog diskursa dolazi
se do saznanja koje društvene grupe imaju moć u određenoj zajednici i na koji način
tu moć praktikuju.
„Simbolička elita“, koju čine novinari, pisci, umetnici, akademici i ostali koji
imaju moć na osnovu svog „simboličnog kapitala“, takođe kontrolišu proizvodnju
diskursa. Oni imaju relativnu slobodu i moć da odlučuju o kojim temama će se pisati u
medijima, o žanrovima koji će se objavljivati kao i o stilu i načinu prezentovanja. Oni
16
Metod i korpus
takođe odlučuju o temama o kojima se diskutuje u medijima, o osobama o kojima se
izveštava u javnosti kao i kako je ta osoba prikazana u medijima. Pripadnici ove „simboličke elite“ igraju značajnu ulogu u stvaranju i održavanju struktura pomoću kojih
se moć održava u našem savremenom društvu, pošto su u mogućnosti da upravljaju i
oblikuju stavove, svest i mišljenja javnosti (van Dijk 2008: 32).
Valja dodati i da je kontekstualnost značajan element u kritičkoj analizi diskursa. Osnovni konteksti (Valić Nedeljković 2007:3 1) koji utiču na medijski tekst pa se
stoga moraju uključiti kao relevantni činilac u analizi sadržaja jesu: (a) društveno-politički, (b) kulturni, (c) kontekst mesta, (d) sadržaja, (e) medija i (f) medijskog žanra.
Za ovu priliku treba posebno istaći kontekst (e) novih medijskih digitalnih tehnologija koje su omogućile direktnu komunikaciju u sajber prostor-vremenu.
U pogledu kontekstualnosti, važno je da napomenemo i sledeće:
(a) U tolerantnim i otvorim društvima u kojima je demokratski dijalog model
svakodnevnog komuniciranja centara odlučivanja i građana koji participiraju u formiranju javnih politika i mediji će u svoj fokus staviti teme od
javnog interesa koje su kontroverzne. Nasuprot tome u visokocentralizovanim i birokratizovanim zajednicama sklonim partokratiji mediji će imati
u vidu političke i ekonomske centre moći pri donošenju odluka o tome šta
jeste od javnog interesa. U tom odlučivanju pre će pribeći onome što je od
partijskog interesa da bude predmet društvene agende.
(b) Pokazalo se da određena kulturološka obeležja utiču na oblikovanje medijskih sadržaja. Tako na primer, određene nacionalno specifične novinarske kulture i masovna publika skloni su kratkim, dinamičnim medijskim
žanrovima i formama a druge lakše percepiraju digresivne i spore. Šum u
komunikaciji nastaje ako se kulturni kontekst zanemari.
(c) Mesto u kojem je medij registrovan bitno utiče i na teme izveštavanja, kao
i na način na koji se one tretiraju. Ukoliko je reč o na primer glavnom
gradu u kojem je registrovano najviše medija sa nacionalnim pokrivanjem
može se s pravom očekivati da će njihova uređivačka politika biti fokusirana na „globalna“ pitanja siromaštva i marginalizovanih grupa. Nasuprot
tome lokalni mediji objavljuju lokalne, prepoznatljive priče u kojima su
subjekti konkretne osobe.
(d) Određene teme, poput siromaštva i socijalne isključenosti, zahtevaju i drugačije forme, pre svega analitičke tekstove, kao i istraživački tip novinarstva.
(e) Prateći Makluanovu krilaticu „medij je poruka“ (Makluan 1971), medijske
performanse direktno utiču na formu.
(f) Nove digitalne medijske tehnologije pre svega omogućuju tekstualnu interaktivnost kreatora sadržaja i korisnika sadržaja (Kleut 2012), čime se
izdvajaju u odnosu na klasične medije te tu performansu istraživači mo17
Dubravka Valić Nedeljković i Jelena Kleut
raju uzeti u obzir pri analizi. Ako jedna tema poput siromaštva i socijalne
isključenosti (ne)izazove komentare korisnika onlajn medijskih izdanja i
(ne)pokrene javnu debatu, već sam taj podatak govori o (ne)demokratičnosti društva, ali i o (ne)analitičnosti teksta.
Složenost kritičke analize medijskog diskursa ogleda se i u tome što istraživači
dominantno uključuju kontekstualne informacije kako bi iz perspektive korisnika
sagledali i dekonstruisali medijske uređivačke politike u odnosu na ključne aktere
društvene prakse i centre moći u kojima se donose odluke o javnim politikama. Stoga
ove napomene treba posmatrati kao osnovni okvir iz koga se polazilo pri interpretaciji
rezultata i formulaciji zaključaka.
Korpus istraživanja
Prikupljanje korpusa u drugoj fazi (2011–2012) rađeno je u oktobru 2011. godine po ugledu na prvu fazu kada je korpus prikupljen u oktobru 2010. godine. Oktobar
je odabran kao mesec u kome se obeležavaju dva značajna datuma za koje se očekivalo da će izazvati nešto veću medijsku pažnju. To su:
• 16. oktobar – Svetski dan hrane i
• 17. oktobar – Međunarodni dan borbe protiv siromaštva.
Korpus čine tekstovi objavljeni u periodu od 14–27. oktobra 2011. godine za
elektronske i onlajn medije, odnosno period od 15–28. oktobra 2011. godine za štampane medije. Na ovaj način obezbeđena je tematska koherentnost korpusa.
Uzorkovanje je bilo ciklično tako da budu obuhvaćeni svi dani u nedelji (ponedeljak, utorak, sreda, četvrtak, petak, subota, nedelja) kako bi se u korpusu našle i
posebne tematske rubrike i dodaci za određene dane u nedelji.
Da bi se obezbedila reprezenativnost korpusa u smislu teoritorijalnog pokrivanja (nacionalno, regionalno i lokalno), kao i vlasničke strukture (javni medijski servisi
i privatni mediji), uzorkovani su tekstovi iz sledećih klasičnih medija:
• Novine: Politika, Dnevnik, Narodne novine i Večernje novosti.
• Radio: Radio Beograd 1, Radio Novi Sad, Radio Zrenjanin i Radio Sto plus.
• Televizija: Radiotelevizija Srbije (RTS), Radiotelevizija Vojvodine (RTV),
TV B92 i TV 5.
Korpus onlajn novinarskih tekstova i komentara građana prikupljen je na dva
njuz veb portala www.b92.net i www.blic.rs koji su prema servisu Alexa.com najposećeniji veb sajtovi u Srbiji, posle Gugla, Fejsbuka i Jutjuba.
18
Metod i korpus
Jedinica analize
U klasičnim medijima jedinicu analize činio je tekst (prilog u elektronskim medijima) strukturno omeđen ustaljenim vizuelnim, auditivnim ili audiovizuelnim sredstvima i
sadržinski određen koherentnošću makro i mikro struktura. Tako utvrđena jedinica analize je konačna u prostoru, odnosno vremenu, i u odnosu na nju i korpus je utvrđen i nepromenljiv, osim voljom istraživača. Nije podložna promenama autora analiziranog teksta.
Kriterijumi koji određuju jedinicu analize važe i kroz određeno vreme za isti korpus.
Posebno izazovno metodološko pitanje bilo je kako odrediti jedinicu analize za
onlajn izdanja medija (B92 i Blic) jer za razliku od jedinica korpusa prikupljenog i analiziranog prema utvrđenoj jedinici analize u tradicionalnim medijima, onlajn izdanja su
nefinitna, jednom postavljena nisu zauvek data u istom obliku i sadržaju. To znači da je
utvrđeni korpus u odnosu na jedinicu analize stalno podložan promenama voljom administratora sajta. Tekstovi mogu biti povučeni, komentari sklonjeni ili postavljeni novi i
nakon dužeg vremenskog perioda. Komentar na onlajn tekst, ili na nečiji komentar može
da se pojavi i nakon vreme koji je utvrđen za analizu ali tako da bitno utiče na rezultate,
tačnije istraživačke zaključke. Znači jedinica analize i korpus su suštinski finitni samo u
jednoj jako kratkoj jedinici vremena i mogu se posmatrati samo kao konverzacija koja
ima svoj početak, tok i „prezatvaranje” (termin uveo E. Schegloff, prema Valić Nedeljković 1999), ali ne i kraj. Ta konverzacija može biti nastavljena u bilo kom drugom momentu virtuelnog prostor-vremena na Internetu.
Jedno od mogućih rešenja koje se pokazalo učinkovitim modelom i za naredna
istraživanja jeste da se za analizu medijskog sadržaja u kontekstu onlajn sadržaja odredi konverzacijska jedinica analize koja zadovoljava najmanje dva uslova: (a) odražava
osnovnu unutrašnju strukturu onlajn teksta sa komentarima; (b) primenljiva je u svim
onlajn medijskim izdanjima koja omogućavaju postavljanje komentara korisnika (bez
obzira na broj učesnika u komentarisanju, broj tema koje se smenjuju u komentarisanju
teksta, sajber prostor-vremena u kojem se ova interakcija odigrava).
Za konverzacijsku jedinicu analize onlajn medija određeni su:
• komunikativni događaj (određeni, pojedinačni u ovom slučaju novinarski tekst
na sajtovima B92.net i Blic.rs i komentari korisnika sajta) koji se sastoji od dva
komunikativna čina;
• komunikativni čin novinarskog teksta i komunikativni čin komentara korisnika
(kao redovi saopštavanja informacija autora novinarskog teksta i auditorijuma/
korisnika sajta).
Ceo „paket” teksta i komentara može se smatrati jednim komunikativnim događajem. „Pod komunikativnim događajem podrazumeva se govorna aktivnost koja se
odvija po, za nju svojstvenim, unapred znanim pravilima i normama” (Valić Nedeljković
1999: 54).
19
Dubravka Valić Nedeljković i Jelena Kleut
Svaki komunikativni događaj odvija se u određenim komunikativnim situacijama
koje na njega utiču posredno i neposredno. Čine je mnoge komponente: tip medijskog
sajta (radijski sajt, TV sajt, onlajn izdanje novina), sajber prostor i vreme (vrlo specifično
određivanje prostorne/vremenske jedinice analize), status učesnika (podređeni/nadređeni, ravnopravan), pol, uloge (novinar, korisnik sajta), društveno-politički kontekst (Srbija
kao tranziciona zemlja obremenjena ekonomskom krizom) i kulturni kontekst (markiran
i jezikom: sajt na maternjem/analizirani sajt u ovom slučaju, ili na engleskom jeziku),
kontekst teme (u ovom slučaju siromaštvo) (Metz 1990).
Komunikativni činovi „novinarski tekst” i „komentar korisnika”, mogu se smatrati
redovima govorenja u konverzaciji pošiljaoca poruka i njihovih primalaca koji na tu poruku direktno odgovaraju u virtuelnom dijalogu – redu govorenja novinara i redu govorenja
korisnika. Oba teksta odražavaju individualne strategije i jezičke izbore učesnika u ovom
virtuelnom dijalogu i to u odnosu na cilj koji žele u jasno određenom komunikativnom
događaju da ostvare. Komunikativni činovi „novinarski tekst” i „komentar korisnika” su
osnovni konstitutivni elementi ove konverzacije, a njihova analiza otkriva prirodu „uštimavanja” i predstavlja glavni istraživački zadatak.
Na osnovu ove dve konverzacijske jedinice analize, može se generalizovati i utvrditi način funkcionisanja interakcije unutar novog načina komuniciranja medijskih organizacija sa korisnicima njihovih sadržaja. To može da posluži i za izvođenje mogućih
pravila za dizajniranje onlajn medijskih izdanja koja insistiraju upravo na „virtuelnom
dijalogu” sa korisničkom grupom. Istraživački podaci bi mogli da posluže medijima da
bolje formatiraju svoje portale, odnosno onlajn izdanja, a korisnicima da učinak njihovog
uključivanja u javni dijalog o temama od javnog interesa bude mnogo znakovitiji i da na
taj način mogu da doprinesu formiranju javnog mnjenja i tako utiču da se menja društvena praksa.
Ovako definisana jedinica analize prepoznaje interakciju institucije (medija) i pojedinaca (korisnika) koja je statusno markirana, kao i međukorisnički dijalog koji je statusno nemarkiran.
Druga mogućnost je bila da se minimalnom jedinicom analize smatra „samostalni
odsečak” po analogiji sa filmskom komunikacijom. Termin koji je za analizu filmske
komunikacije uveo Kristijan Mez (prema Valić Nedeljković 2008: 65). Za „samostalni
odsečak” bi se mogao smatrati novinarski tekst u celini od vremena objavljivanja u onlajn
izdanju medija do potpisa sa pripadajućim fotografijama i grafikonima, pa čak i video zapisom, ako ide neposredno uz tekst. Tako da bi opet po analogiji sa razmatranjima Kristijana Meca to bila minimalna jedinica analize koja bi se odnosila na „medijski sadržaj”.
Druga minimalna jedinica analize, koja bi se odnosila sada na „izvanmedijski sadržaj”, bio bi „samostalni odsečak” komentari korisnika ukupno postavljenih na jedan tekst.
Oba ova samostalna odsečka činila bi veliku sintagmatiku (maksimalnu jedinicu analize)
i imala bi sebi primerene instrumente za kodiranje. Samostalni odsečak je, dakle, jedinica
u okviru velike sintagmatike koja polazi od koda narativnih funkcija u smislu u kojem
ovaj termin koristi Umberto Eko (prema Valić Nedeljković 2008: 65) ističući „da se kod
20
Metod i korpus
često artikulira tako što kao stalne jedinice uzima sintagme drugog koda s većim stupnjem analitičnosti; ili, da, naprotiv, jedan kod kao sintagme, odnosno kao krajnje granice
vlastitih kombinatornih mogućnosti, uzima ono što su u drugom kodu s većim stupnjem
sintetičnosti, pertinentne jedinice”.
Čini se da bi tako utvrđena jedinica analize bila primenljiva posebno na multimedijalne platforme (tekst, fotografija, videoklipovi), jer u osnovi Kristijan Mez je formirao
jedinicu analize za audiovizuelne sadržaje, pre svega za film, pa je tako i nazvao „velika sintagmatika slike” čija je funkcija artikulacija filmske poruke (Metz 1990). On je naime pravio
analogiju jezičkih artikulacija u odnosu na filmsku, jezičkih jedinica analize i filmskih.
Ovako definisana jedinica analize odrazila bi unutrašnji odnos teksta i poruke korisnika, s jedne strane, a sa druge bi jasno razdvojila ono što jeste usko medijski profesionalni sadržaj, a šta sadržaj koji dolazi „spolja”, van medijske/uređivačke kontrole najopštije shvaćeno. Jasno je da administrator sajta poslate komentare na određenom nivou
kontroliše, ali oni ne podležu uređivačkoj politici koju svaki novinarski tekst mora da
sledi. Dakle tu razliku bi ovako definisana jedinica analize, iako veoma složena, mogla
da prepozna.
Na kraju, istraživači koji se bave jezičkom upotrebom onlajn komunikacije oslanjaju se na analizu kompjuterski posredovanog diskursa (Computer-Mediated Discourse
Analysis – CMDA) i kao jedinicu analize definišu „post” (Vesnić-Alujević 2012:41) bez
obzira ko je komunikator, da li je reč o novinaru, ili nekoj organizaciji/instituciji, koja ima
svoj vebportal, ili komentaru korisnika.
Ovako pojednostavljeno određivanje jedinice analize ne bi odrazilo dijaloški odnos
teksta i komentara i u najužem smislu interaktivnost onlajn komunikacije koja se upravo
po tome razlikuje od svih tradicionalnih sredstava masovnog komuniciranja. Takođe problem je i u tome što bi izvan analize ostalo to da je reč o dijalogu profesionalnog novinara
sa publikom/korisnicima medijskih informacija. Statusno to nije odnos jednakih, već autora angažovanog od institucije, koji je u institucionalnoj komunikaciji putem medija, sa
anonimnim građanima, koji su korisnici sadržaja i kroz vaninstitucionalnu komunikaciju
su u dijalogu unutar sajber prostor-vremena sa novinarskim tekstom, a time posredno i sa
njegovim autorom, odnosno i institucijom – medijem.
Imajući sve rečeno u vidu, kao i prirodu našeg korpusa, mi smo se u ovom istraživanju odlučili da naša jedinica analize bude konverzacijska2.
Metodološka napomena
U vidu napomene potrebno je skrenuti pažnju na ograničenja koja proističu iz
već objašnjenog načina formiranja korpusa, posebno kada se radi o korpusu komentara građana.
2
Primena na istraživačkom korpusu ovako definisane jedinice analize biće objavljena u radu u Godišnjaku Filozofskog
fakulteta 2012.
21
Dubravka Valić Nedeljković i Jelena Kleut
Osnovna namera analize komentara građana bila je da se vaninstitucionalni,
„popularni“ diskurs komentara uporedi sa uvek institucionalizovanim diskursom masovnih medija. Iako je ova osnovna namera ostvarena, treba imati na umu da zvanični
podaci o upotrebi interneta u Srbiji ukazuju na to da se diskurs komentatora ne može
posmatrati kao diskurs socijalno najugroženijih građana.
Kako se navodi u saopštenju Republičkog zavoda za statistiku „Upotreba informaciono-komunikacionih tehnologija u Republici Srbiji, 2011“, podaci pokazuju da:
- 21% stanovnika ruralnih naselja poseduje internet priključak (nasuprot
51% stanovnika urbanih naselja),
- udeo korisnika interneta među nezaposlenima (32,7%) i penzionerima daleko je manji nego udeo korisnika računara među studentima (99,5) i zaposlenim stanovništvom (61,7%),
- u poslednja tri meseca 43,9% osoba muškog pola a 40,5% osoba ženskog
pola koristilo je internet.
Za neka buduća istraživanja ostaje da se diskursu građana koji su onlajn pridoda
i diskurs građana čija se socijalna isključenost ogleda i u isključenosti iz digitalnih
zajednica.
22
4. OBJEDINJENI REZULTATI
ISTRAŽIVANJA
4.1. Siromaštvo i socijalna isključenost
u klasičnim masovnim medijima
Siromaštvo i socijalna isključenost kao tema
mas-medijskih tekstova
Tokom sedam analiziranih dana u oktobru 2011. godine, u dvanaest analiziranih
klasičnih medija objavljeno je ukupno 187 tekstova, i to:
• u novinama: 110,
• u vestima na radio stanicama: 37,
• u vestima na TV stanicama: 40.
Iako ovo znači da je u proseku pojedinačni mediji objavljivao dva teksta dnevno, treba dodati da je tema siromaštva i socijalne isključenosti centralna tema u manje
od polovine tekstova, dok se češće pojavljuje kao tema u sporednom fokusu ili jedna
od više tema (Tabela 1a i Tabela 1b).
TEMA SIROMAŠTVA
1. U glavnom fokusu
2. U sporednom fokusu
3. Jedna od više tema
TV
15
11
14
Radio
12
4
21
UKUPNO
40
37
Štampa Ukupno
48
75
16
31
46
81
110
187
Tabela 1a. Tema siromaštva u mas-medijskim tekstovima
(ukupan broj tekstova)
TEMA SIROMAŠTVA
1. U glavnom fokusu
2. U sporednom fokusu
3. Jedna od više tema
TV % Radio % Štampa % Ukupno %
38%
32%
44%
40%
28%
11%
15%
17%
35%
57%
42%
43%
Tabela 1b. Tema siromaštva u mas-medijskim tekstovima (%)
23
Dubravka Valić Nedeljković i Jelena Kleut
Ovakav nalaz konzistentan je sa onim dobijenim u 2010. godini, te se može zaključiti da je siromaštvo tema koja je relativno često prisutna u medijima, ali koja nije
visoko na medijskoj agendi. Ona pre funkcioniše kao tema koja prati neke druge (u
60%), u odnosu na 40% medijskih sadržaja u kojima je siromaštvo u središtu pažnje.
Žanrovi
Mediji se bave događajima, pojavama i osobama, a povod za njihove sadržaje
mogu biti aktuelni događaji, pseudo događaji i medijska inicijativa (Valić Nedeljković 2002). Da bi ostvarili svoj cilj novinari u jezičkoj upotrebi formiraju diskursne
strategije koje su prototipične za određene forme izražavanja (žanrove).
Žanrove možemo podeliti globalno na medijske, kao šire i novinarske kao uže,
pošto mediji objavljuju i forme koje nisu isključivo markirane novinarskim performansama. Tako medijske žanrove u odnosu na autora žanra mogu činiti: (a) novinarski (vest, izveštaj, intervju, članak); (b) novinarski i ne-novinarski/granični (reportaža, crtica, humoreska, kritika, in memoriam); i (c) ne-novinarski žanrovi (saopštenje,
javno zagovaranje).
Samo novinarske žanrove čine, u odnosu na tip teksta: (a) faktografski (vest,
izveštaj); (b) beletristički (crtica, reportaža, blog, nekrolog); i (c) analitički žanrovi
(komentar, kolumna, članak).
Osim ove, u literaturi se navode i druge podele sa drugačijim kriterijumima za
razvrstavanje. Ukoliko nam je osnovni kriterijum interakcija, tada žanrove delimo na:
(a) monološke (vest, izveštaj, komentar); (b) dijaloške (intervju, panel diskusija); i (c)
monološke i dijaloške (reportaža, emisija).
Pokazalo se da danas mediji malo neguju žanrovsku čistoću i preciznost. Posebno novi digitalni mediji (npr. onlajn izdanja) su mnogo fleksibilniji i tragaju za
modernijim formama, a smišljaju i nove formate koji su primereniji kontekstu sajber
prostor-vremena. Klasični se, iako se i tu beleže promene, ipak drže tradicionalnih
novinarskih žanrova.
Odabir žanra, forme u koju će biti upakovan sadržaj, zavisi od značaja koji
uredništvo pridaje određenoj temi, odnosno događaju, zatim od glavnih i sporednih
aktera/subjekata, kao i od društveno-političkog i kulturnog konteksta.
U analiziranim štampanim medijima o siromaštvu i socijalnoj isključenosti preovlađujuće se piše u formi faktografskih novinarskih žanrova – u formi vesti (51%) i
izveštaja (22%). Kako se vidi u Tabeli 2. zahtevniji novinarski žanrovi poput članka i
reportaže nešto su manje zastupljeni, što je i očekivano s obzirom na generalnu zastupljenost ovih žanrova u domaćim medijima. Ovo ipak ukazuje na to da se siromaštvu
ne pristupa analitički i problemski čime se sužava prostor za javnu diskusiju o ovoj
temi.
24
Objedinjeni rezultati istraživanja
ŽANR
1. Vest
2. Izveštaj
3. Intervju
4. Članak
5. Foto-vest
6. Komentar
7. Kolumna
8. Reportaža
9. Odgovor, demanti
10. Pisma čitalaca
11. Hibridni žanrovi
12. Nešto drugo
UKUPNO
Ukupno
56
24
0
12
0
3
0
5
0
0
9
1
110
%
51%
22%
0%
11%
0%
3%
0%
5%
0%
0%
8%
1%
100%
Tabela 2. Žanrovi u štampi
U odnosu na štampu, radijske stanice su u analiziranom periodu bile više orijentisane ka složenijim formama, o čemu svedoči podatak da je 39% priča o siromaštvo
oblikovano u vidu radio paketa (Tabela 3). Ovaj podatak upućuje i na to da su radijski
novinari danas, u odnosu na devedesete, podigli svoje profesionalne kapacitete te da
su audio inserti, koji čine osnov radijskog paketa, i čine ga radiofoničnijim, postali
standard u izrazu.
ŽANR
1. Vest
2. Izveštaj
3. Radio paket
4. Intervju
5. Reportaža
UKUPNO
Ukupno
7
14
15
0
1
37
%
18%
39%
39%
0%
3%
100%
Tabela 3. Žanrovi na radiju
25
Dubravka Valić Nedeljković i Jelena Kleut
ŽANR
1. Vest
2. Izveštaj sa događaja
3. TV paket (tematski prilog)
4. Intervju
5. Reportaža
6. Hibridna forma
UKUPNO
Ukupno
12
9
16
2
0
1
40
%
30%
23%
40%
5%
0%
3%
100%
Tabela 4. Žanrovi na televiziji
Poput radio stanica, i televizijske stanice su se opredeljivale za složenije žanrove
– TV pakete koji čine 40% od svih objavljenih televizijskih tekstova. Valja podsetiti
da kontekst medija utiče i na odabir žanra. Tema siromaštva i socijalne isključenosti je
„televizična“ što implicira da je odabir TV paketa kao žanra odgovor na razumevanje
performansi medija.
Autorstvo
Pitanje autorstva medijskih tekstova uvršteno je u analizu jer služi kao indikator
i novinarskog profesionalizma i posvećenosti medija temi. Osnovno pitanje jeste da
li određeni mediji investiraju svoje ljudske resurse (novinare) u pripremi određenih
tekstova, ili se oslanjaju na produkciju novinskih agencija, ili drugih medija.
Na osnovu analiziranog uzorka može se zaključiti da u domaćim medijima postoji veliki broj tekstova nepoznatih autora, čak i ako se uzme u obzir specifičnost
identifikacije autorstva u elektronskim medijima. Ovakva praksa ostavlja prostor za
sumnju da se radi o tekstovima koji nisu proizvod rada redakcije, već da su jednostavno preuzeti od novinskih agencija i drugih medija, odnosno sa Interneta.
Kada se pogledaju rezultati u Tabelama 5a i 5b, može se zaključiti da su u
uzorku nadprosečno zastupljeni tekstovi koje su pripremili sami novinari, u odnosu
na agencijske vesti i vesti drugih medija.
To upućuje na zaključak da su masovni mediji zainteresovani da sami obrade
teme socijalne isključenosti i siromaštva, odnosno da su kapacitirani za praćenje unutrašnjepolitičkih događaja i tema (66% redakcijski novinari).
26
Objedinjeni rezultati istraživanja
AUTORSTVO
1. Nema, nije naznačeno
2. Novinar
3. Agencija
4. Drugi medij 5. Spoljni autor (stručnjak)
6. Saopštenja
7. Nešto drugo UKUPNO TV
12
28
0
0
0
0
0
40
Radio
17
19
1
0
0
0
0
37
Štampa Ukupno
18
47
77
124
13
14
0
0
2
2
0
0
0
0
110
187
Tabela 5a. Autorstvo nad tekstovima u klasičnim mas-medijima (ukupan broj tekstova)
AUTORSTVO
1. Nema, nije naznačeno
2. Novinar
3. Agencija
4. Drugi medij 5. Spoljni autor (stručnjak)
6. Saopštenja
7. Nešto drugo TV % Radio % Štampa % Ukupno %
30%
46%
16%
25%
70%
51%
70%
66%
0%
3%
12%
7%
0%
0%
0%
0%
0%
0%
2%
1%
0%
0%
0%
0%
0%
0%
0%
0%
Tabela 5b. Autorstvo nad tekstovima u klasičnim mas-medijima (%)
S obzirom da je reč o izrazito kompleksnoj temi, ali i važnim datumima (16.
oktobar – Svetski dan hrane i 17. oktobar – Međunarodni dan borbe protiv siromaštva)
podatak da su za tekstove o siromaštvu angažovani stručnjaci u samo 1% slučajeva,
ukazuje na to da analizirani mediji u posmatranom periodu nisu pokazali uređivačku odgovornost prema socijalno isključenim građanima. Oni nemaju nikakvu moć u
društvu, stoga se njima mediji ne bave na dovoljno analitički način koji bi podrazumevao i angažovanje eksperata.
Povod medijskog izveštavanja
Poput pitanja autorstva i povod medijskog izveštavanja može se posmatrati u
kontekstu orijentacije medija da određenoj temi posveti veću pažnju, koja bi nadilazila redovan novinarski posao izveštavanja o onome što su aktuelni događaji. Naravno da su aktuelni događaji koji prelaze informativni prag za određeno društvo, u
27
Dubravka Valić Nedeljković i Jelena Kleut
određenom vremenskom periodu i u određenim kontekstualnim uslovima za dnevne
informativne medije osnovni sadržaj, što je pokazalo i ovo istraživanje.
Analiza uzorkovanih tekstova (Tabela 6a i Tabela 6b) pokazuje da su masovni
mediji u Srbiji okrenuti neposrednim podsticajima iz okruženja, odnosno da dinamika
aktuelnih dešavanja diktira i izbor tema u medijima. Takođe, mediji, posebno televizija i štampa, izveštavaju i o pseudodogađajima, to jest onim dešavanjima koja tek
uslovno imaju vrednost vesti (news value), a koja se najčešće svode na konferencije
za novinare i saopštenja za javnost organizacija i institucija.
Međutim, kapacitiranost medija i dobra uređivačka politika se ogleda u udelu
medijski iniciranih sadržaja u ukupnoj dnevnoj ponudi. U vremenu kada medijske organizacije rade pod snažnim ekonomskim pritiskom i sa nedovoljnim brojem novinara, značajno je da postoji medijska inicijativa da se pokrenu teme koji nemaju dnevnu
aktuelnost i koje zahtevaju dodatan novinarski rad.
U medijskoj inicijativi prednjačile su radijske stanice (35%). Ovaj nalaz se
može smatrati očekivanim, jer je radijska produkcija mnogo jednostavnija i jeftinija
od televizijske, te ostavlja prostor za obradu tema izvan glavnog toka aktuelnih dešavanja. Ovaj podatak kolerira i sa onim o žanru, radijske stanice su imale 39% radijskih
paketa koji su rezultat medijske inicijative.
POVOD
1. Aktuelni događaj
2. Pseudodogađaj
3. Medijska inicijativa UKUPNO
TV
29
5
6
40
Radio
24
0
13
37
Štampa Ukupno
67
120
20
25
23
42
40
187
Tabela 6a. Povod izveštavanja u klasičnim mas-medijima
(ukupan broj tekstova)
POVOD
TV % Radio % Štampa % Ukupno %
1. Aktuelni događaj
73%
65%
61%
64%
2. Pseudodogađaj
13%
0%
18%
13%
3. Medijska inicijativa 15%
35%
21%
22%
Tabela 6b. Povod izveštavanja u klasičnim mas-medijima (%)
Aktuelni događaji koji su obeležili analizirani period i koji se pojavljuju u bezmalo svim medijima su:
28
- protesti studenata povodom visokih školarina i uslova upisa u narednu godinu studija,
Objedinjeni rezultati istraživanja
- štrajkovi zaposlenih u zdravstvu i policiji
- međunarodni dan borbe protiv siromaštva i međunarodni dan hrane
- izostanak socijalnog dijaloga između vlade i sindikata.
Značajno je napomenuti da je velika zastupljenost ovih događaja u uzorku, često kroz nekoliko vesti u nizu, oblikovala dalje nalaze o vrstama socijalne isključenosti i socijalno isključenim grupama o kojima su mediji izveštavali.
Dakle društveno-politički kontekst je direktno uticao na teme i način na koji će
se mediji baviti siromaštvom i socijalnom isključenosti.
Dimenzije socijalne isključenosti
u masovnim medijima
Kako je već u uvodu rečeno, socijalna isključenost je višedimenzionalni fenomen koji obuhvata različite oblike uskraćenosti, od nedostatka sredstava da se ispune osnovne egzistencijalne potrebe (apsolutna linija siromaštva), nezaposlenosti,
nemogućnosti pristupa zdravstvenim i obrazovnim uslugama, nedostatka finansijskih
sredstava da se ostvari kvalitetan život (u smislu relativne linije siromaštva) do nemogućnosti učešća u kulturnom, društvenom i političkom životu.
Kao što se može videti u Grafikonu 1, u masovnim medijima najčešće se izveštava o ekonomskom siromaštvu (34%) kao verovatno najsveobuhvatnijem obliku
socijalne isključenosti. Nezaposlenost (19%) je sledeća dimenzija koja se pojavljuje,
a prati je obrazovanje (18%), uglavnom zbog vrlo frekventnih medijskih izveštaja o
protestima studenata.
Uskraćenost osnovnih egzistencijalnih potreba, u koje spadaju hrana, odeća i
dom, pojavljuje se u 17% mas-medijskih tekstova. Ovaj podatak – dobijen, podsećamo, u analizirano vreme kada je bilo očekivano da dođe do porasta tekstova o siromaštvu, ukazuje na to da ova tema nije visoko pozicionirana na uredničkim agendama.
Politički i ekonomski nosioci moći u društvu u korelaciji sa „simboličkim elitama”
samo nekoliko meseci pred izbore na svim nivoima u Srbiji, nisu otvarali jednu od
najkontroverznijih tema.
Ovakvi nalaze govore u prilog tome da se socijalna isključenost uglavnom
predstavlja kao jednodimenzionalni fenomen, a ne kao fenomen koji obuhvata spregu nekoliko dimenzija. U tek 14% tekstova socijalna isključenost se predstavlja kao
sadejstvo nekoliko oblika isključenosti, kao što je na primer nezaposlenost i uskraćenost obrazovnih usluga, ili uskraćenost osnovnih sredstava za život i nemogućnost
korišćenja zdravstvenih usluga. Nalaz korelira sa izostankom analitičkih medijskih
žanrova koji nameću dubinski i istraživački pristup temi.
29
Dubravka Valić Nedeljković i Jelena Kleut
Grafikon 1. Dimenzije socijalne isključenosti koje su predstavljene
mas-medijskim tekstovima
Istovremeno stavljanje u korelaciju više dimenzija zahtevalo bi dubinsku analizu uzroka i posledica, a srbijansko društvo još nije spremno, pokazuje i ovo istraživanje, da i putem klasičnih, ali i novih medija, otvori javnu debatu o „dobitnicima” i
„gubitnicima” tranzicije.
Geografija siromaštva
Rezultati istraživanja pokazuju da je izveštavanje medija sa nacionalnim pokrivanjem uglavnom orijentisano na glavni grad. Na primer, u dnevnim novinama Politika i Večernje novosti i večernjim vestima TV stanica RTS i B92 (Grafikon 2), tekstovi
i prilozi su uglavnom iz Beograda (39%). Ovome bi se mogao dodati i prilično velik
broj tekstova u kojima lokacija nije identifikovana, najčešće zato što se podrazumeva
iz konteksta (na primer, Vlada Republike Srbije).
U analiziranom periodu nije objavljen nijedan tekst o siromaštvu i socijalnoj isključenosti iz Sandžaka, vrlo ih je malo sa Kosova (1%) i tek nešto više iz jugoistočne
Srbije (5%).
Društveno politički kontekst koji upućuje na to da su upravo ovo područja visokog rizika od siromaštva uticao je na uredničke odluke da ih ne stave u medijsku
ponudu tema od opšteg interesa kako se ne bi otvorile nove kontroverze i pokrenula
pitanja na koja srbijanska politika nema jasan stav i odgovor.
30
Objedinjeni rezultati istraživanja
Grafikon 2. Identifikacija lokacije u štampi i na televiziji
(mediji sa nacionalnim pokrivanjem)
O kojim socijalno isključenim grupama mediji izveštavaju?
Medijski najvidljivija grupa socijalno isključenih građana jesu radnici (23%) u
javnim službama (zdravstvo i policija), ili oni koji su zaposleni u privatizovanim preduzećima, koja loše posluju. Za njima slede studenti (14%), nezaposleni (8%), deca
(7%), žene (6%) i stanovnici prigradskih i seoskih naselja (5%).
U svakom desetom tekstu kao siromašni se identifikuju svi građani Srbije. To
je jedna od persuazivnih diskursnih strategija, „strategija simboličke normalizacije”
(Kleut, Drašković, Prodanović 2012) kojom se zamagljuje glavni akter/subjekat, pa se
time relativizuje i suština pojave.
Mnogobrojne druge grupe, koje se smatraju posebno ugroženim siromaštvom,
čine relativno veliku grupu „ostalih“, onih koji su u predstavljeni u manje od 5% medijskih tekstova. U njih spadaju mladi i stari, beskućnici, izbegla i raseljena lica, osobe sa invaliditetom i Romi. O ovim grupama piše se sporadično i njihovo siromaštvo
je bezmalo nevidljivo.
Ovaj nalaz upravo potvrđuje da je osnovna strategija u javnom medijskom dijalogu zamagljivanje jasne identifikacije marginalizovanih društvenih grupa koje nemaju društvenu moć da svoje probleme stave na javnu agendu.
31
Dubravka Valić Nedeljković i Jelena Kleut
Grafikon 3. Identifikacija socijalno isključenih grupa
u mas-medijskim tekstovima
Kada se ovi rezultati porede sa obimnijim uzorkom koji je prikupljen u 2010.
godini, teško je izvući konačne zaključke.
Očito je da je identifikacija socijalno isključenih grupa izrazito uslovljena aktuelnim događajima i društvenopolitičkim kontekstom. Tako su poziciju koju su u
uzorku iz oktobra 2011. godine zauzeli studenti, godinu dana ranije imali penzioneri
(Grafikon 4) kojima je u oktobru 2010. godine isplaćena jednokratna pomoć.
O socijalno najugroženijim grupama u koje spadaju žene, deca, stanovnici prigradskih i seoskih naselja, izbegla lica, Romi i osobe sa invaliditetima mediji najređe
izveštavaju. Oni su na marginama društva, pa tako i na marginama medijskih interesovanja, osim u ekstremnim situacijama kada je njihova sudbina predmet interesovanja
„crne hronike“ i senzacionalističkog novinarstva.
32
Objedinjeni rezultati istraživanja
Grafikon 4. Najčešće identifikovane socijalno isključene grupe
u oktobru 2010. u oktobru 2011. godine.
Može se zaključiti, a to potvrđuje i analiza glavnih subjekata medijskih tekstova, da su u medijima najzastupljenije one grupe koje imaju svoje organizovane i institucionalizovane predstavnike kao što su sindikati, studentske organizacije i, u slučaju
penzionera, političke stranke, koji tek tako mogu da se izbore za javni govor i izvrše, i
putem medijske prezentacije ideja, pritisak na političke i ekonomske centre moći.
Ko govori u ime siromašnih?
Jedno od najvažnijih pitanja u istraživanju bilo je pitanje koji subjekti artikulišu
probleme siromašnih i socijalno isključenih građana. Kako se može videti na Grafikonu 5, u ulozi aktera se najfrekventnije pojavljuju ustanove i organi na državnom i
lokalnom nivou. Ubedljivo najzastupljeniji subjekti medijskih tekstova su državni organi (15%), odnosno predstavnici ministarstva. Za njima slede predstavnici državnih
ustanova – obrazovanja (6%), zdravstva (3%), zavoda za zapošljavanje (2%) i fonda
za penziono i invalidsko osiguranje (1%). Predstavnici lokalnih državnih organa i
ustanova govore o problemima siromaštva i socijalne isključenosti u 13% tekstova.
Ukupno posmatrano, različiti predstavnici države su oni koji govore o siromaštvu u 40% analiziranih tekstova, što znači da je medijskim diskursom o siromaštvu
dominiraju oficijelne definicije. U visokom postotku upravo oni koji definišu javne
politike, oličeni u političkim centrima moći, imaju mogućnost da o njima javno u
medijima govore. Oni koji su direktni akteri (socijalno isključeni) nemaju tu moć.
U ulozi subjekta pojavljuju se i sindikati (8%), predstavnici nevladinih udruženja (7%), biznismeni i direktori preduzeća (6%) i međunarodnih organizacija (5%).
33
Dubravka Valić Nedeljković i Jelena Kleut
Grafikon 5. Subjekti mas-medijskih tekstova o siromaštvu
i socijalnoj isključenosti (prema broju tekstova)
Osim onih subjekata koji su zastupljeni u medijskim tekstovima, podjednako je
značajno da ukažemo na to da se pojedine grupe veoma retko pojavljuju kao nosioci
medijskih tekstova.
U grupu onih koji se daleko češće pojavljuju u poziciji objekta – onih o kojima
se govori, spadaju sami siromašni i socijalno isključeni.
Primera radi, dok postoji 14% tekstova o studentima, oni sami o svojim problemima govore u 8% tekstova. Situacija je još nepovoljnija kada se radi o drugim socijalno ugroženim grupama, pa se tako nezaposlenima dodeljuje subjekatska pozicija u
1% tekstova, ženama u 1% tekstova, stanovnicima prigradskih i seoskih naselja u 1%
tekstova. Na implicitan način ovaj nalaz ukazuje na uticaj političkih i ekonomskih
elita na medijske uređivačke politike. Ujedno ovaj podatak u potpunosti korelira sa
identifikovanim socijalno ugroženim grupama.
Na nivou ilustracija, može se videti kako funkcionišu novinarski tekstovi u kojim su socijalno isključene grupe postavljene u poziciji objekta (Slika 1) i oni u kojima
su siromašni tretirani kao aktivni subjekti koji govore o svojoj situaciji (Slika 2).
Primer 1. Depersonalizacija siromašnih u masovnim medijima
U prvom primeru (Slika 1), najveći deo teksta zauzima izjava članice Gradskog veća
Novog Sada, dok se primarni korisnice inicijative o kojoj se izveštava „ne čuju“. Dodatno,
fotografijom na kojoj se ne vide lica dodatno se depersonalizuju siromašni.
34
Objedinjeni rezultati istraživanja
Primer 2. Personalizacija siromašnih u masovnim medijima
U drugom medijskom tekstu (Slika 2), centralna figura novinarske naracije je Nada Gajić,
žena do čijeg doma na Radan planini ne postoji put i koja na posao putuje konjem. I sama
fotografija koja ilustruje tekst pozicionira Nadu Gajić ne samo u ulogu subjekta već konotira
i time dodatno osnažuje njenu aktivnost.
Slika 1. Depersonalizacija siromašnih u masovnim medijima
(Dnevnik, 18. 10. 2011, str. 8)
35
Dubravka Valić Nedeljković i Jelena Kleut
Slika 2. Personalizacija siromašnih u masovnim medijima
(Narodne novine, 20. 10. 2011, str. 15)
36
Objedinjeni rezultati istraživanja
Analizu subjekata medijskih tekstova treba dopuniti i nalazom da se, kada se izuzmu državni predstavnici, članovi parlamentarnih stranaka, bilo onih u vlasti ili opoziciji,
uopšte ne pojavljuju u ulozi aktera koji artikulišu probleme siromašnih i socijalno isključenih građana.
Nagomilani ekonomski problemi su, pokazuje to i dekonstrukcija medijskih
sadržaja, podjednako neprivlačna tema za eksponiranje i pozicije i opozicije, jer je
njihova pozicioniranost u društvu elitistička čemu su doprineli i mediji. Ujedno, ovaj
nalaz potvrđuje zaključke prethodnih analiza da je „značaj socio-ekonomskih tema za
političku scenu Srbije veoma mali, te da se političke partije skoro uopšte programski
ne profilišu u odnosu na ta pitanja“ (Spasojević, Lončar 2012).
Dubinska analiza medijskog diskursa (2010–2011)
Analiza medijskog diskursa na oba prikupljena uzorka pokazuje sledeće karakteristike:

O siromaštvu i socijalnoj isključenosti uglavnom se izveštava u brojevima i
statističkim pokazateljima.

Lične priče siromašnih i socijalno isključenih građana – dakle ne one koji
pričaju njihovi predstavnici, bilo da se radi o civilnom, ili državnom sektoru,
vrlo se retko pojavljuju. Oni nemaju moć da se nametnu kao ravnopravni akteri društvene prakse koji imaju pravo u medijima za javnu artikulaciju svojih
stavova.

Medijski portret siromašnih je uglavnom bezličan. Samim siromašnima mediji retko daju priliku da se njihov „glas“ čuje, odnosno da sami opišu svoje
poteškoće, njihove uzroke i posledice.

Mediji relativno skromno prepoznaju kompleksnost socijalne isključenosti,
tako da se recimo u uzorku iz 2012. godine ova sintagma uopšte ne pojavljuje u medijima. Oni u suštini prate agendu donosilaca političkih odluka.
Medijska inicijativa u istraživačko i analitičko novinarstvo i u najmoćnim
medijima je skromna.

O siromaštvu i socijalnoj isključenosti uglavnom se piše u kontekstu gladi i
uskraćenosti osnovnih potreba ili kao o neuhvatljivom, veoma široko definisanom fenomenu koji zahvata sve građane. Na taj način se relativizuje i sama
mogućnost identifikacije auditorijuma sa akterima, jer bi ako bi se, nasuprot
sadašnjoj medijskoj praksi, to sistematski dešavalo, moglo da provocira socijalnu akciju. To ne odgovara političkim i ekonomskim elitama.
37
Dubravka Valić Nedeljković i Jelena Kleut
4.2. Siromaštvo i socijalna isključenost
u komentarima građana
Tokom sedam dana uzorkovanja u oktobru 2011. godine prikupljen je ukupno
121 tekst na sajtovima B92.net i Blic.rs. Na ove tekstove čitaoci su postavili ukupno
3.709 komentara. Međutim, od ovog broja 2.090 komentara su o siromaštvu, dok se
u ostalim komentatori bave nekim drugim temama, često političkom situacijom.
Broj komentara na pojedine tekstove izuzetno varira. Na sedam tekstova čitaoci su ostavili više od stotinu komentara, što znači da za razliku od nekih drugih
vesti, vesti o siromaštvu ne zaokupljaju veliku pažnju komentatora. S jedne strane,
korisnici onlajn medijskih izdanja nisu oni najugroženiji siromaštvom i socijalnom
isključenošću. S druge strane, onlajn medijska izdanja uglavnom ne privlače prevalentnu Fejsbuk publiku koju u visokom procentu u Srbiji čine mladi, još u procesu
obrazovanja i nesuočeni direktno (iako kao članovi siromašne porodice indirektno)
sa siromaštvom.
Primer 3. Tekstovi sa najviše komentara čitalaca
Najviše komentarisan je tekst „Plaćaju i sastanke sa dekanom“ (Blic.rs, 22. 10. 2011) o
troškovima koje fakulteti u Srbiji naplaćuju studentima mimo redovnih troškova školarine.
Iza njega nalazi se tekst „Zaštitnik građana pocepao zdravstvenu knjižicu“ (Blic.rs, 22. 10.
2011) o Saši Jankoviću, zaštitniku građana koji je nezadovoljan kvalitetom zdravstvenih
usluga javno pocepao knjižicu (Tabela 7).
Posebnu grupu najviše komentarisanih tekstova čine oni u kojima su glavni
akteri političari koji su u oktobru započeli izbornu kampanju. Ono što je zanimljivo
jeste da je broj ukupnih komentara daleko veći od broja komentara o siromaštvu i
socijalnoj isključenosti što znači da čak i kada političari govore o ekonomskim problemima, građani, odnosno komentatori ove izjave vide u uže partijskom ključu.
38
Objedinjeni rezultati istraživanja
Akteri
1
2
3
Tema
Studenti
Saša Janković
Saša
je pocepao
Janković,
zdravstvenu knjižicu jer je
zaštitnik
nezadovoljan kvalitetom
građana
zdravstvene usluge
Mlađan
Početak
Dinkić,
predizborne kampanje
posetom Užicu
političar
4
Tomislav
Nikolić,
političar
5
Tomislav
Nikolić,
političar
6
Studenti
7
Troškovi koji se
studentima naplaćuju
mimo redovne školarine
Nikolić obećava
100 milijardi stranih
investicija kada dođe
na vlast.
Nikolić obećava
100 milijardi stranih
investicija kada dođe
na vlast.
Studenti Filološkog
fakulteta se pridružuju
protestu protiv školarima
Bratislav
Čeprković
Čeprković, najavljuje poskupljenje
direktor
struje uz tvrdnju da je
EPS-a
struja najjeftinija u Evropi
Medij
Ukupan Ukupan broj
broj
komentara o
komentara siromaštvu
Blic
263
204
Blic
207
162
Blic
158
80
B92
156
63
Blic
141
14
Blic
135
74
Blic
113
71
Tabela 7. Tekstovi koji imaju više od 100 komentara.
Istovremeno, tekstovi o najsiromašnijim i najmarginalizovanijim grupama su
najmanje komentarisani. Najmanje komentara, od 0 do 5, čitaoci su postavili na tekstove koji se bave:
• socijalnom isključenošću dece,
• socijalnom isključenošću osoba sa invaliditetom,
• socijalnom isključenošću starih,
• protestima radnika privatizovanih preduzeća.
Ovaj nalaz potvrđuje da su korisnici onlajn medija u suštini površni u percipiranju sadržaja, da se jako kratko zadržavaju na strani i da nemaju motiv da se uključe
u javnu debatu. Izostanak motiva na implicitnom nivou upućuje na slabu participaciju
39
Dubravka Valić Nedeljković i Jelena Kleut
građana u donošenju odluka pre svega u lokalnoj zajednici. Ako nemaju to iskustvo iz
svog svakodnevnog života, neće imati ni motiv da se ozbiljno i argumentovano uključuju u onlajn debatu o temama od javnog interesa koje se bave marginalizovanim
grupama. Ujedno, ove teme ni korisnicima Interneta ipak nisu u primarnom fokusu,
jer ne žele da se smatraju njihovim delom.
Ovim nalazima treba dodati i podatak da među čitaocima-komentatorima ima veoma malo interakcije (Tabela 8), što sugeriše da građanima to nije dovoljno izazovno za
sada međusobni dijalog onih koji su participanti onlajn medijskog sadržaja. Zatim da ne
čitaju tuđe komentare i da nisu spremni da se upuste u polemiku o siromaštvu i socijalnoj
isključenosti tako što će svoja lična iskustva, stavove ili preferencije izneti u javnost, što
bi se od njih moglo očekivati ako već participiraju.
ODNOS PREMA DRUGIM KOMENTARIMA: Ukupno
%
Slaganje sa iskazom-stavom
256
12%
Osporavanje iskaza-stava
231
11%
Pregovaranje sa iskazom-stavom
67
3%
Bez referenci na druge komentare
1.531
73%
UKUPNO
2.090 100%
Tabela 8. Odnos pojedinačnog komentara prema drugim komentarima
Dakle, Internet u Srbiji još nije sajber prostor-vreme za otvaranje javne debate
o pitanjima od javnog interesa i formiranje mnjenja koje bi moglo da se artikuliše u
pritisak na donosioce odluka.
U čije ime govore građani
Analiza pokazuje da građani natprosečno (u više od 53% komentara) govore
iz generalizovane pozicije građana Srbije, odnosno da referišu na siromaštvo koje se
tiče svih.
Tek u 13% komentara građani svedoče o sopstvenom siromaštvu, dok njih nešto više (21%) priča o siromaštvu iz perspektive svoje društvene grupe, kao što su na
primer, studenti, stari, žene, nezaposleni i sl.
Ovo je direktno uslovljeno kulturnim kontekstom tradicionalističkog društva
kakvo je srpsko, koje nameće perspektivu da je siromaštvo sramotno, da je siromašna
osoba kriva što ju je takva sudbina sustigla, te se stoga siromaštva treba stideti, iz čega
proizilazi da ga ne treba iznositi u javnost.
40
Objedinjeni rezultati istraživanja
Primer 4. Komentar svedočanstvo
Komentar na tekst „Zaštitnik građana pocepao knjižicu“
(B92, 22. 10. 2011)
Zao mi je zbog neprijatnosti, ali tocak karme je pruzio jedinstvenu priliku jednom od
pripadnika ovdasnje politicke elite da, bar delom, iskusi bol onih koje treba da stiti.
Meni se dogodilo da nece da mi dajum vakcinu protiv tetanusa posle povrede, a znam
osobu kojoj nisu hteli da daju ni vakcinu protiv besnila! Mi nismo imali novca za privatno lecenje.
(obicni gradjanin, 22. oktobar 2011 22:41)
Komentar na tekst „U Srbiji nezaposlenost povećana za 1,2 odsto, siromašno 9,2
odsto građana“ (Blic, 17. 10. 2011)
Varlok
Ponedeljak, 17. 10. 2011. 10:37h
neregistrovan korisnik
Lazna istrazivanja I statistike! Ja sam nezaposlen a nisam ni na birou jer mi se zgadilo
vise od kojekakvih ‚grupnih sastanaka‘(na kojima nikada nema grupe, samo ja I sluzbenik) ‚individualnih razgovora‘(gde je opet situacija ista) sve u svemu nema posla preko
biroa. E sad, poenta biroa je sledeca: zakazivanje sto cescih razgovora koji ljudima koji
pokusavaju da ‘privatno’ zarade koji dinar samo oduzmu vreme I kidaju zivce. Sve to
dok covek ne poludi I batali biro. Taj trenutak je kljucni momenat jer od tog trenutka
kada batalite biro vi ste zvanicno ‘zaposleni’! Ja sam jedan od takvih a ima nas puno.
Eto dokaza da je ceo tekst budalastina I obmanjivanje gradjana!
Primer 5. Komentar iz perspektive društvene grupe komentatora
Komentar na tekst „Popov: Previše penzionera u Srbiji“
(B92, 19. 10. 2011)
Nas koji smo odradili svoje neka skupe sinteri,mnogi su penzioneri gladni,besni mogli
bi nekoga da ujedu.
(penzionerka, 19. oktobar 2011 22:44)
Komentar na tekst „Profesori cepali studentske plakate na Filološkom“ (Blic, 27. 10.
2011)
Realnost
Četvrtak, 27. 10. 2011. 23:08h
neregistrovan korisnik
Dok je neka druga vlast gradila besplatno školovanje mi smo hteli demokratiju u kojoj se
školstvo plaća, tako nam danas i treba i ja sam student ali što je mnogo mnogo je!
41
Dubravka Valić Nedeljković i Jelena Kleut
Primer 6. Komentar dat iz uopštene perspektive
Komentar na tekst „Petrović: Vlada će sprečiti neopravdana poskupljenja (Blic,
27. 10. 2011)
Sumadinac
Četvrtak, 27. 10. 2011. 20:16h
neregistrovan korisnik
Ljudi ne dajmo vise da nam ovi brane standard pomrecemo gladni.
Komentar na tekst „Borbe protiv siromaštva“ (B92, 17. 10. 2011)
U Srbiji nema siromašnih i gladnih a što proizilazi iz navoda premijera i predsednika
budući da smo izašli iz krize. Lepo je rečeno da se broj narodnih kuhinja povećava ali
da se smanjuje broj gladnih iz dana u dan kao i da nas po novom popisu ima za oko
200000 manje nego 2oo1.godine. Da li su ovih 200000 otišli ili umrli Srbi procenite
sami.
(Debeli, 17. oktobar 2011 09:53)
Dimenzije socijalne isključenosti u čitalačkim komentarima
U skladu sa prethodnim nalazom jeste i taj da građani najčešće govore o finansijskom siromaštvu (Tabela 9a i Tabela 9b) kao najrasprostranjenijem, ali i najopštijem vidu socijalne isključenosti.
Ovaj procenat je čak veći od udela koji ova tema ima u masmedijskim tekstovima. Sledeća po frekventnosti komentara jeste obrazovna dimenzija (19%), a za njom
slede zdravstvena dimenzija (9%), uskraćenost egzistencijalnih potreba (9%) i nezaposlenost (6%).
Dimenzije Mas-mediji
socijalne isključenosti
Ekonomsko siromaštvo
45
Nezaposlenost
35
Zdravlje
7
Obrazovanje
33
Egzistencijalne potrebe
32
Participacija
1
Višestruka isključenost
26
Drugo
8
UKUPNO
187
Komentari
građana
947
116
182
402
182
34
104
123
2.090
Tabela 9a. Dimenzije socijalne isključenosti u novinarskom i u diskursu građana
(ukupan broj tekstova)
42
Objedinjeni rezultati istraživanja
Dimenzije Mas-mediji
socijalne isključenosti
%
Ekonomsko siromaštvo
24%
Nezaposlenost
19%
Zdravlje
4%
Obrazovanje
18%
Egzistencijalne potrebe
17%
Participacija
1%
Višestruka isključenost
14%
Drugo
4%
Komentari
građana %
45%
6%
9%
19%
9%
2%
5%
6%
Tabela 9b. Dimenzije socijalne isključenosti u novinarskom
i u diskursu građana (%)
Uporedo predstavljeni rezultati analize mas-medijskih tekstova i komentara
građana iz ugla dimenzija socijalne isključenosti pokazuju da dnevni red uglavnom
određuju masovni mediji.
Ovo je predvidljiv rezultat jer se komunikacija između medijskog teksta i komentara može smatrati „blizanačkim parom“. Termin koji je u konverzacionu analizu
uveo Šeglof (Schegloff 1968; Schegloff i Hacks 1973), a podrazumeva, u najkraćem,
dva iskaza naslonjena neposredno jedan na drugi i direktno uslovljena jedan drugim,
pri čemu uvek prvi diktira pojavni oblik drugog.
Izuzetak čine uskraćenost egzistencijalnih potreba i nezaposlenost što su dimenzije koje građani komentarišu manje u odnosu na njihovu zastupljenost u novinarskim tekstovima.
Ovo se, verovatno, jednim delom može objasniti strukturom samih korisnika
Interneta u kojima su ove dve populacije daleko manje zastupljene, što smo objasnili
u metodološkom delu.
Identifikacija socijalno isključenih grupa
u komentarima
U komentarima se kao socijalno isključene grupe najčešće identifikuje opšta,
neizdiferencirana populacija siromašnih (42%), što je konzistentno sa prethodnim podacima o poziciji iz koje komentatori pišu i o dimenzijama socijalne isključenosti.
Druge dve grupe koje se izdvajaju su studenti (20%) i radnici (17%). Pošto se i
veći broj mas-medijskih tekstova bavi ovima grupama, ovaj nalaz se može posmatrati
43
Dubravka Valić Nedeljković i Jelena Kleut
kao potvrda teze da je postavljanje dnevnog reda u rukama urednika i novinara u korelaciji sa političkim i ekonomskim elitama.
Kao što se može videti u Grafikonu 6, grupe koje su socijalno najugroženije
najmanje su predstavljene u čitalačkim komentarima: penzioneri u 6% komentara, nezaposleni u 3% komentara, Romi u 3% komentara, deca u 2%, žene u 1% komentara a
sve ostale grupe u još manje tekstova. Nalaz je potpuno predvidljiv jer su marginalizovanim grupama i dalje teško pristupačne nove tehnologije čija upotreba ima uporište
u obrazovanju, a rezultati su pokazali da im je, između ostalog, upravo obrazovanje
uskraćeno i nedostupno.
Grafikon 6. Identifikacija socijalno isključenih grupa
u čitalačkim komentarima
Kako rešiti probleme siromaštva
i socijalne isključenosti
Relativna nezainteresovanost građana za teme siromaštva i socijalne isključenosti o kojoj se može zaključiti na osnovu ukupnog broja komentara o ovim temama,
može se uočiti i kada se postavi pitanje da li komentatori predlažu određena rešenja.
Od ukupno 2.090 komentara u njih 1.310 (64%) građani ni ne pokušavaju da
diskutuju o mogućim načinima da se ovi gorući problemi prevaziđu. Bazično praktikovanje demokratije koje se ogleda u participaciji građana u formiranju i donošenju
odluka u lokalnoj zajednici, sudeći po ovim nalazima, u Srbiji je daleko od svakodnevne prakse čak i u virtuelnoj zajednici.
44
Objedinjeni rezultati istraživanja
DA LI SE PREDLAŽE REŠENJE ZA PROBLEME
SOCIJALNE ISKLJUČENOSTI
a) NE
1310
b) DA, u vidu
I. Političke promene
181
II. Promene javnih politika
277
III. Promene ponašanja građana 230
IV. Drugo
44
UKUPNO
2.090
64%
9%
14%
11%
2%
100%
Tabela 10. Rešenja za problem siromaštva i socijalne isključenosti
u komentarima građana
Najčešće građani predlažu promene javnih politika (14%) u različitim oblastima,
mada se u velikom broju komentara ova promena odnosi na smanjenje plata u javnom
sektoru što se pre može svrstati u stereotipizaciju uzroka problema (velike plate državne administracije), a ne promišljeno formiranje stava i rešenja o izlasku iz krize.
U promene ponašanja samih građana (11%) spada svojevrsna kritika usled apatije i imobilnosti, ne toliko u smislu rešavanja ličnih problema već pre u smislu apatije
u odnosu na političare i politike koje predlažu i sprovode. Takođe, jedan deo ovih komentara je diskriminatorski i odnosi se posebno na romsku populaciju.
Na kraju političke promene u vidu glasanja za određene političke opcije zagovaraju se u 9% komentara.
Primer 7. Predlozi rešenja u vidu promene javnih politike
Komentar na tekst „Štednjom protiv dužničke krize“
(Blic, 17. 10. 2011)
Biljana
Ponedeljak, 17. 10. 2011. 10:54h
neregistrovan korisnik
Ne pobedjuje se kriza, stednjom.... vec pravilnom raspodelom sredstava. Sto znaci da bi
trebalo uzeti od bogatih i dati siromasnima, kako bi se postigla ravnoteza. Kako moze
da postoji ravnoteza ako Direktori i clanovi UO imaju od 2.000-20.000 eur primanja, a
zaposleni od 50-450 eur.... To vazi i za privatni i drustveni ili drzavni sektor...
Komentar na tekst „Srbija neće imati para za penzije“
(B92, 16. 10. 2011)
Pogledajte malo zgradu PIO, zategnuta, spolja i iznutra. Prepune kancelarije raznim
adm. radnika. novi vozni park, dnevnice vozacima i korumpiranim lekarima, komi
45
Dubravka Valić Nedeljković i Jelena Kleut
sijama, radnicke sportske igre , godisnji po 4 nedelje, radno vreme do 15 h, restorani
u sklopu objekta... nema kraja njihovim privilegijama drzava u drzavi.... i ko to sve
izdrzava oni prvi su na nasoj grbaci ....
Gde imate takve uslove za radu u privredi, proizvodnji.......?!
Veliki i bolni rezovi su hitni u ovakvoj i slicnim drzavnim
intitucijama ........ !!
(Proks, 16. oktobar 2011 21:41)
Primer 8. Predlozi rešenja u vidu političke promene
Komentar na tekst „Plate radniku ili zatvor direktoru“ (B92, 16. 10. 2011)
Katastrofalna politika zadnjih desetak godina dovela nas je da nemamo para da jedemo,
90tih smo se bojali ratova ali nismo bili gladni a sada se bojimo i novog cepanja zemlje
i gladni smo, potreban nam je totalni preokret u vlasti
(nesa vracar, 16. oktobar 2011 19:29)
Komentar na tekst „Bajatović: Neću da otpuštam višak“ (B92, 19. 10. 2011)
Moze mu se! Njegova firma, partija, a sve placaju gradjani! Pa gde to ima osim u Stradiji? Ocekuju nas izbori, bice jos ovakvih izjava koliko hocete. Jedino sto gradjanima
preostaje pored smrzavanja i gladovanja, je da izadju na glasanje i na lisicu napisu
svoju poruku i vlastima i opozicij. Isti su! Samo citko i jasno! p
(olivera tomic, 19. oktobar 2011 09:12)
Primer 9. Predlozi rešenja u vidu promene ponašanja građana
Komentar na tekst „Oko 45 odsto stanovnika Kosova živi ispod granice
siromaštva“ (Blic, 17. 10. 2011)
Mirko
Ponedeljak, 17. 10. 2011. 22:54h
neregistrovan korisnik
@Jaa: Kako bre nezaposljenost u Vojvodjanskim selima, pa koliko ima neobradjene
zemlje tamo, svi na njivu bre!!!!!!!!!!! da se zaposle 110% bre!!!
Komentar na tekst „AI: Srbija da donese zakon protiv prinudnih iseljenja
Roma“ (Blic, 17. 10. 2011)
Gargamel
Ponedeljak, 17. 10. 2011. 20:33h
neregistrovan korisnik
Amnesti bilo bi dobro kada bi pomogli da se romi nauce da rade kao sav normalan svet
umesto sto pricate gluposti,
46
Objedinjeni rezultati istraživanja
Ko je kriv za siromaštvo i socijalnu
isključenost
Najveće razlike između mas-medijskog diskursa i diskursa građana javljaju se
u atribuciji odgovornosti i krivice za siromaštvo i socijalnu isključenost. Odgovornost
je u tekstovima novinara relativno retka – u samo 18% tekstova navode se uzroci siromaštva i uglavnom implicirana zbog interesne povezanosti političkih i simboličkih
elita. Nasuprot tome u više od polovine komentara građani identifikuju krivce.
Kao što se vidi u Tabeli 11a i 11b građani odgovornost najčešće pripisuju državi
(25%). Krivica o kojoj pišu građani je najčešće kolektivna krivica političkih i ekonomskih grupacija, daleko ređe ona je individualizovana.
DA LI SE UTVRĐUJE KO JE ODGOVORAN
ZA SIROMAŠTVO I SOCIJALNU ISKLJUČENOST:
1) NE
938
2) DA, odgovornost je na
DRŽAVI
i. Grupama, institucijama
363
ii. Pojedincima
69
POLITIČKIM STRANKAMA
i. Grupama
205
ii. Pojedincima
77
EKONOMSKOJ ELITI
i. Grupama
131
34
ii. Pojedincima
GRAĐANIMA 92
MEĐUNARODNOJ ZAJEDNICI
8
ISTORIJSKIM OKOLNOSTIMA 3
ODREĐENIM DOGAĐAJIMA 2
DRUGO
31
UKUPNO
2.090
Tabela 11a. Pripisivanje odgovornosti za siromaštvo i socijalnu isključenost
u čitalačkim komentarima (ukupan broj tekstova)
47
Dubravka Valić Nedeljković i Jelena Kleut
DA LI SE UTVRĐUJE KO JE ODGOVORAN ZA
SIROMAŠTVO I SOCIJALNU ISKLJUČENOST:
1) NE
46%
2) DA, odgovornost je na
DRŽAVI
i. Grupama, institucijama
22%
ii. Pojedincima
3%
POLITIČKIM STRANKAMA
i. Grupama
10%
ii. Pojedincima
4%
EKONOMSKOJ ELITI
i. Grupama
6%
ii. Pojedincima
2%
GRAĐANIMA 4%
MEĐUNARODNOJ ZAJEDNICI
0%
ISTORIJSKIM OKOLNOSTIMA 0%
ODREĐENIM DOGAĐAJIMA 0%
DRUGO
2%
Tabela 11b. Pripisivanje odgovornosti za siromaštvo i socijalnu isključenost
u čitalačkim komentarima (u %)
Sebe kao krivce građani predstavljaju u relativno malom broju komentara (4%). Po
modelu po kom su formulisani i komentari u kojima se predlaže rešenje, ova samokritika
je najčešće usmerena na nedostatak angažovanja protiv državnih i političkih institucija,
a veoma retko na neaktivnost građana. I u ovoj kategoriji javljaju se diskriminatorski
komentari prema romskoj populaciji što je stereotipizirani model polujavnog govora.
Kulturni kontekst direktno uzrokuje ovaj nalaz. Tradicionalističko društvo uvek u
„drugom i drugačijem“ vidi krivca i za sopstvenu sudbinu, ako je taj drugi u društvenoj
hijerarhiji nisko pozicioniran time je diskriminatorni odnos izraženiji.
48
5. ZAKLJUČAK I UPUTSTVA
ZA BOLJU PRAKSU
Zaključak
U najkraćem rezultati istraživanja Medijski diskurs o siromaštvu i socijalnoj
isključenosti mogu se sumirati u nekoliko najznačajnijih tačaka.
Medijska slika siromaštva je stereotipna, banalna i hladna, oblikovana administrativnim jezikom
Veoma pojednostavljena slika izaziva mali stepen identifikacije i nizak
nivo solidarnosti građana, što se može uočiti poređenjem mas-medijskog
diskursa i diskursa komentatora.
Ovakva slika održava se i u komentarima građana, koji ne uspevaju da
se suprotstave i ponude alternativne predstave, niti iznose sopstvene ideje
za proaktivnu i participativnu ulogu u odlučivanju o pitanjima od javnog
interesa u društvu.
Osnovna razlika može se uočiti u imenovanju krivaca
o Oštro suprotstavljanje političkoj i ekonomskoj eliti glavna je karakteristika diskursa građana.
o Istovremeno u komentarima se ne javljaju predstavnici političkih i ekonomskih elita da kao odgovorna javnost svoje stavove sučele u direktnoj komunikaciji sa korisnicima onlajn medija.
Internet se pokazao kao medijski kanal koji još u Srbiji ne formira učinkovitu debatu o javnim poslovima.
U dekonstrukciji medijskih uređivačkih politika u predstavljanju siromaštva
protekle dve godine u okviru RRPP programa uočeni su signifikantni trendovi koji
ukazuju na korelaciju između ekonomskih i političkih elita sa jedne strane i simboličkih elita (novinara) sa druge strane.
Bilo bi veoma dobro nastaviti i naredne godine po istom modelu analizu sadržaja medija o siromaštvu i socijalno isključenim kategorijama u Srbiji jer prema
statističkim podacima o BDP ekonomska situacija će se teško dugoročno popraviti te
se može pretpostaviti da će sve više biti onih koji se mogu svrstati u tu kategoriju.
Valjalo bi dakle longitudinalno pratiti koliko mediji odgovaraju na izazove svakodnevne društvene prakse, a koliko su im uređivačke politike vezane za ekonomske
49
Dubravka Valić Nedeljković i Jelena Kleut
i političke centre moći kojima sigurno ne pogoduje otvaranje kontroverznih tema i
moguća medijska „mobilizacija“ marginalizovanih da otvoreno zagovaraju pristup
kreiranju i odlučivanju o javnim politikama, od pasivnih postanu aktivni građani i
traže da svoje stavove javno u medijima ekspliciraju.
Uputstva za bolju novinarsku praksu
Siromaštvo i socijalna isključenost su najizrazitiji u tranzicionim i posttranzicionim društvima kakvo je naše, te stoga uređivačke politike u svim vrstama medija (štampa, radio, TV, internetski mediji) i na svim nivoima (lokalnim, regionalnim,
pokrajinskim, nacionalnim) moraju izgraditi jasan model u izveštavanju o ovoj temi.
Moraju se ponašati kao kontrolori političkih odluka i akcija, ali i inspiratori promene.
Biti siromašan nije sramota, retko su siromašni najneposrednije krivi za svoj
status, te bi odgovorna država trebalo da dobrim javnim politikama i učinkovitim
strategijama, kao i odgovornim odlukama rešava probleme siromaštva i socijalno isključenih. Novinari imaju zadatak da na to ukažu otvarajući vrlo konkretna pitanja.
Siromaštvo nije bezlična, kolektivna pojava, već veoma personalizovan problem sa konkretnim uzrocima i posledicama, pa se temama iz ovog korpusa na taj
način mora i prići.
O siromaštvu i socijalno isključenim, marginalizovanim grupa ne objavljuju
se tekstovi samo na međunarodni dan, njima posvećen. To samo nekoliko puta godišnje može biti neposredan, konkretan povod, ali problem je u tranzicijskim društvima
prerastao u svakodnevnu pojavu, te se tako mora i tretirati. Ne akcidentno, već permanentno.
O siromaštvu bi trebalo da se izveštava uzročno-posledično, složenim analitičkim žanrovima. Uzroci mogu biti statistički, ali posledice su uvek veoma personalizovane. Dobra praksa je da se pomoću konkretnog primera opišu uzroci, posledice,
tendencije, moguća rešenja. Rešenja zahtevaju mobilizaciju i akciju. Mediji su dobra
alatka u javnom zagovaranju i treba ih „uposliti“.
Tople ljudske priče iz svakodnevnog života mogu biti veoma važne, posebno
ako se obrade u nekom od dokumentarističkih formata. U dekodiranju ovakvih sadržaja mehanizmi indentifikacije i projekcije mogu snažno da motivišu da se nešto
menja u sopstvenoj svakodnevici.
Personalizacija siromaštva i socijalne isključenosti u senzacionalističke svrhe
ne smatra se dobrom medijskom praksom.
Pominjanje nečije nacionalne, verske, polne, uzrasne pripadnosti u kontekstu
priče o siromaštvu i socijalno isključenima nije dobra praksa, osim ukoliko upravo to
50
Zaključak i uputstva za bolju praksu
nije fokus priče. Oprezno, često su siromašni markirani upravo „pripadnošću“ marginalizovanim grupama, što može da zamagli prave uzroke.
Mediji mogu da se angažuju u vođenju kampanja za smanjenje siromaštva u
konkretnim, pojedinačnim slučajevima, ukoliko to ne rade zbog sopstvene promocije.
Svaka manipulacija ugroženih se smatra neetičkim ponašanjem.
Sa tekstovima u crnoj hronici mora se biti veoma pažljiv u makar i implicitnom
sugerisanju odluka i identifikovanju uzroka. Siromaštvo može biti uzrok „porodičnih“
i tragedija kao takvih, ali za to moraju postojati jasni indikatori. Najčešće je svakodnevica mnogo složenija. Simplifikacije nisu model dobre medijske prakse jer doprinose
stereotipizaciji i pothranjuju predrasude.
Novinari moraju biti svesnih svojih stereotipa, pa i predrasuda, to je dobar put
da ih ostave po strani kada se bave kontroverznim temama.
Etički novinarski kodeksi su najosnovnije uputstvo za model dobre prakse i
kad je siromaštvo i socijalna isključenost u pitanju. Trebalo bi da budu sadržaj ladice
svakog novinara i novinarke.
51
6. LITERATURA I IZVORI
INFORMACIJA
LITERATURA
Baronijan, H. D. (2009). Socijalna isključenost kao fenomen višestruke deprivacije U:
Marković, J. (ur.), Analiza karakteristika siromaštva. Beograd: Tim potpredsednika Vlade za implementaciju Strategije za smanjenje siromaštva
Barović, V. (2011). Istraživanje: komparativna analiza izveštavanja o siromaštvu i socijalnoj isključenosti na radiju i u štampanim medijima. U: Valić Nedeljković,
D. (ur.), Media Discourse of Poverty and Social Exclusion (119–129). Novi Sad:
Filozofski fakultet u Novom Sadu.
Drašković, B. (2011). Televizijska slika siromaštva i socijalne isključenosti. U: Valić
Nedeljković, D. (ur.), Media Discourse of Poverty and Social Exclusion (45–63).
Novi Sad: Filozofski fakultet u Novom Sadu.
Fairclough, N. (2000a). New Labour, New Language?. London, New York: Routledge.
Fairclough, N. (2000b). Discourse, Social Theory and Social Research: The Discourse
of Welfare Reform. In: Teun Van Dijk (ed.), Discourse Studies (229–357), Vol.
1. London: Sage.
Gajić, Z. (2011). Diskurs siromaštva u kontekstu svetskog dana borbe protiv siromaštva
na sajtu B92 : studija slučaja. U: Valić Nedeljković, D. (ur.), Media Discourse of
Poverty and Social Exclusion (65–75). Novi Sad: Filozofski fakultet u Novom
Sadu.
Hills, M. (2008) Conceptualising the fourth world: Four approaches to poverty and
communication. Media Developement, 1. Posećeno 10. 10. 2010. URL: archive.
waccglobal.org/wacc/publications/media_development
Kleut, J. (2011). Diskurs siromaštva u tranzicionoj Srbiji. U: Valić Nedeljković, D. (ur).
Media Discourse of Poverty and Social Exclusion (23–44). Novi Sad: Filozofski
fakultet u Novom Sadu.
Kleut, J (2012). Interaktivnost i multimedijalnost: u potrazi za značenjem i kontinuitetom. Kultura, 135, 161 – 174.
Kleut, J., Drašković, B. i Prodanović, D. (2012). Stereotipi o siromaštvu srpskim medijima. U štampi. Naučni skup Nauka i savremeni univerzitet: Zbornik sažetaka,
Filozofski fakultet, Niš, Srbija, 10-11. novembar 2011.
52
Literatura i izvori informacija
Makluan M. (1971). Poznavanje opštila – čovekovih produžetaka. Beograd: Prosveta.
Metz, C. (1990). Film Language: A Semiotics of the Cinema. Chicago: University Of
Chicago Press
Milinkov, S. (2011). Medijska slika isključenosti višestruko diskriminisanih grupa u
Srbiji. U: Valić Nedeljković, D. (ur). Media Discourse of Poverty and Social
Exclusion (145–160). Novi Sad: Filozofski fakultet u Novom Sadu.
Pralica, D. (2011). Analiza medijskog diskursa siromaštva i socijalne isključenosti u
radijskim informativnim emisijama javnih servisa, komercijalnih medija i medija lokalnih zajednica. U: Valić Nedeljković, D. (ur). Media Discourse of Poverty
and Social Exclusion (77–91). Novi Sad: Filozofski fakultet u Novom Sadu.
Pregled stanja socijalne uključenosti (2010). Beograd: Tim za socijalno uključivanje
i smanjenje siromaštva i Republički zavod za statistiku
Prodanović, D. (2011). Jezička obeležja novinskog diskursa o siromaštvu i socijalnoj
isključenosti. U: Valić Nedeljković, D. (ur), Media Discourse of Poverty and
Social Exclusion (93–108). Novi Sad: Filozofski fakultet u Novom Sadu.
Schegloff, E. A. (1968). Sequencing in Conversational Openings. American Anthropologist, 70, 1075–1095.
Schegloff, E. A., & Sacks, H. (1973). Opening up Closings. In: T. Sebeok (ed.), Semiotica (290–327). The Hague.
Spasojević, D. i Lončar, J. (2012). Političke reperkusije socio-ekonomskih pitanja u
Srbiji. U: Stojiljković, Z. (ur.), Lavirinti tranzicije (217–229). Beograd: Fridrich Ebhert Stiftung i Centar za demokratiju Fakulteta političkih nauka.
Strategija za smanjenje siromaštva (2003). Beograd: Vlada Republike Srbije.
Valić Nedeljković, D. (1999). Radijski intervju. Beograd: Zadužbina Andrejević.
Valić Nedeljković, D. (2002). Praktikum novinarstva. Beograd: Privredni pregled.
Valić Nedeljković, D. (2007). O novinarstvu i novinarima. Novi Sad: Filozofski fakultet.
Valić Nedeljković, D. (2008). Gramatika filmskog jezika i kognitivni razvoj. MediAanali, međunarodni znanstveni časopis za pitanja medija, novinarstva, masovne
komunikacije i odnosa sa javnošću, 4, 61–101.
Valić Nedeljković, D. (2010). Internetski radio i radio na internetu: globalizacija lokalnog medija. Medijski dijalozi, III(6), 81–97.
Valić Nedeljković, D. (2010). Strategije netolerantnog govora u medijima. Medijska
kultura, 1, 199–213.
Valić Nedeljković, D. (2011). Rod i mediji. U: Milojević I., i S. Markov (ur.), Uvod u
rodne teorije (447–461). Novi Sad: Univerzitet u Novom Sadu, Centar za rodne
studije ACIMSI i Меditeran Publishing.
53
Dubravka Valić Nedeljković i Jelena Kleut
Valić Nedeljković, D. (2011). Digitalizacija u Srbiji počinje od Vojvodine . Medijski
dijalozi, IV(9), 9–20.
Valić Nedeljković, D. (ur.) (2011). Media Discourse of Poverty and Social Exclusion.
Novi Sad: Filozofski fakultet u Novom Sadu.
Vesnić-Alujević, L. (2012). Political commmunication on Facebook. CM: Časopis za
upravljanje komuniciranjem, (7)22, 35–53.
van Dijk, T. A. (1985). Semantička analiza diskursa. Revija, časopis za književnost, kulturu i društvena pitanja, 5–6, 13–27.
van Dijk, T. A. (1995). What is political discourse analysis, rad izložen na Godišnjoj
konferenciji Belgijskog lingvističkog udruženja: Political linguistic, 7-9. Decembar 1995, Antverpen.
van Dijk, T. A. (2008). Discourse and Power. Houndmills, Basingstoke, Hampshire:
Palgrave Macmillan.
Wodak, R., & Meyer, M. (2009). Critical discourse analysis: History, agenda, theory, and
methodology. In: Wodak, R. & M. Meyer (Eds.), Methods for critical discourse
analysis. 2nd revised edition (1–33). London: Sage.
IZVORI INFORMACIJA
Autonomni ženski centar, www.womenngo.org.rs
Ministarstvo ekonomije i regionalnog razvoja, www.merr.gov.rs
Ministarstvo rada i socijalne politike, www.minrzs.gov.rs
Nacionalna služba za zapošljavanje, www.nsz.gov.rs
Privredna komora Srbije, www.pks.rs
Republički zavod za statistiku Srbije, www.stat.gov.rs
Tim za socijalno uključivanje i smanjivanje siromaštva,
www.inkluzija.gov.rs
Vlada Republike Srbije, www.srbija.gov.rs
Tim za socijalno uključivanje i smanjenje siromaštva,
http://www.inkluzija.gov.rs
54
7.1. KODNI LIST ZA ANALIZU
ŠTAMPE
1. MEDIJ (naziv novina):
2. DATUM:
3. STRANA:
4. DEO STRANE:
1. gornja leva
2. gornja desna
3. donja leva
4. donja desna
5. sredina
6. cela strana
7. pola strane
8. nešto drugo
5. VELIČINA TEKSTA:
1. kratak (nekoliko rečenica)
2. srednji (do trećine stranice)
3. dugačak (polovina i više od polovine stranice)
6. OPREMA TEKSTA:
1. nadnaslov
2. naslov
3. podnaslov
4. antrfile
5. glosa
6. potpisi pod fotografiju
7. identifikacija autora
7. TIP NASLOVA:
1. realan
2. senzacionalistički
3. metaforički
55
Dubravka Valić Nedeljković i Jelena Kleut
8. RUBRIKA
1. unutrašnja politika
2. spoljna politika
3. društvo
4. ekonomija
5. crna hronika
6. kultura
7. zabava
8. sport
9. nešto drugo prema rubriciranju određenog medija
9. ŽANR:
1. vest
2. izveštaj
3. intervju
4. članak
5. foto-vest
6. komentar
7. kolumna
8. reportaža
9. odgovor, demanti
10. pisma čitalaca
11. nešto drugo
10.AUTORSTVO TEKSTA:
1. nema, nije naznačeno
2. novinar (puno ime ili inicijali)
3. agencija
4. drugi medij (preneto iz drugog medija)
5. spoljnji autor (čitalac, stručnjak)
6. javne ličnosti
7. nešto drugo (navesti šta)
11.POVOD:
1. aktuelni događaj
2. pseudodogađaj (konferencija za novinare)
3. medijska inicijativa (medijski iniciran prilog, nešto što ima
samo taj medij)
12.VIZUELNA PREZENTACIJA:
1. samo tekst
2. tekst + fotografija
3. tekst + grafikon
4. tekst + karikatura
5. tekst + antrfile
6. tekst + više kategorija (npr. i slika i antrfile)
56
Kodni list za analizu štampe
13.LOKACIJA:
1. zemlje regiona (bivša YU + okolne države)
2. Beograd
3. Novi Sad
4. Niš
5. Centralna Srbija
6. Vojvodina
7. Jugoistočna Srbija
8. Kosovo
9. Sandžak
10. neidentifikovano
11. nešto drugo
14. TEMA SIROMAŠTVA:
1. u glavnom fokusu
2. u sporednom fokusu teksta
3. jedna od više tema
15.IDENTIFIKACIJA SIROMAŠNIH GRUPA:
1. Siromašni radnici
i. Žrtve privatizacije
ii.Zaposleni (u štrajku koji nije rezultat privatizacije)
2. Socijalno isključene grupe:
i. Žene
ii. Deca
iii. Mladi
iv. Stari
v. Penzioneri
vi. Nezaposleni
vii. Beskućnici
viii. Izbegla i raseljena lica
ix. Osobe sa invaliditetom
x. Etničke manjine: ( Romi, etc..)
xi. Stanovnici prigradskih i seoskih naselja
3. Višestruka identifikacija
4. Siromašni građani
5. Gladni
6. Studenti
7. Nešto drugo (navesti šta)
16.VRSTA SOCIJALNE ISKLJUČENOSTI
1. ekonomsko siromaštvo
2. zaposlenost
3. zdravstvo
57
Dubravka Valić Nedeljković i Jelena Kleut
4.
5.
6.
7.
8.
obrazovanje
uskraćenost egzistencijalnih potreba
participacija građana
više dimenzija
neodređeno
17.SUBJEKAT:
1.međunarodni strani subjekti (svi koji nisu iz SRB, ovde ide i UN, EU i slično)
2.subjekti iz bivše YU
3.državni organi (skupština, predsednik, vlada, premijer, ministri, pravosuđe)
4. državne ustanove
i. obrazovanje
ii. zdravstvo
iii. zavod za socijalno osiguranje
iv. zavod za zapošljavanje
v. penziono osiguranje
5. pokrajinski organi
6. pokrajinske ustanove
7. lokalni organi
8. lokalne ustanove
9. političke stranke
i. DS
ii. SPS
iii. G17/Ujedinjeni regioni
iv. JS
v. PUPS
vi. DSS
vii. NS
viii. LDP
ix. SRS
x. SNS
xi. LSV
xii. ostale
10. naučne institucije i eksperti
11. nevladine organizacije, udruženja građana
12. narodne kuhinje
13. ekonomski eksperti
14. biznismeni, direktori, vlasnici preduzeća
15. mediji, novinar
16. građani
i. žene
ii. deca
iii. mladi
iv. stari
58
Kodni list za analizu štampe
v. penzioneri
vi. nezaposleni
vii. izbeglice i raseljena lica
viii. osobe sa invaliditetom
ix. etničke manjine – Romi
x. stanovnici prigradskih i seoskih naselja
xi. radnici
xii. višestruka identifikacija
xiii. opšta populacija
xiv. nešto drugo
17. sindikati
18. radnici
19. studenti
20. neko drugi
18.IDENTIFIKACIJA SUBJEKTA (IME, PREZIME, FUNKCIJA):
19.AKTER – OBJEKAT:
1.međunarodni strani subjekti (svi koji nisu iz SRB, ovde ide i UN, EU i slično)
2.subjekti iz bivše YU
3.državni organi (skupština, predsednik, vlada, premijer, ministri, pravosuđe)
4.državne ustanove
i. obrazovanje
ii. zdravstvo
iii. zavod za socijalno osiguranje
iv. zavod za zapošljavanje
v. penziono osiguranje
5. pokrajinski organi
6. pokrajinske ustanove
7. lokalni organi
8. lokalne ustanove
9. političke stranke
i. DS
ii. SPS
iii. G17/Ujedinjeni regioni
iv. JS
v. PUPS
vi. DSS
vii. NS
viii. LDP
ix. SRS
x. SNS
xi. LSV
xii. ostale
59
Dubravka Valić Nedeljković i Jelena Kleut
10. naučne institucije i eksperti
11. nevladine organizacije, udruženja građana
12. narodne kuhinje
13. ekonomski eksperti
14. biznismeni, direktori, vlasnici preduzeća
15. mediji, novinar
16. građani
i. žene
ii. deca
iii. mladi
iv. stari
v. penzioneri
vi. nezaposleni
vii. izbeglice i raseljena lica
viii. osobe sa invaliditetom
ix. etničke manjine – Romi
x. stanovnici prigradskih i seoskih naselja
xi. radnici
xii. višestruka identifikacija
xiii. opšta populacija
xiv. nešto drugo
17. sindikati
18. radnici
19. studenti
20. neko drugi
20.IDENTIFIKACIJA AKTERA
(IME I PREZIME, FUNKCIJA):
21.VREDNOSNI KONTEKST U KOJI JE POSTAVLJEN AKTER
(STAV SUBJEKTA O AKTERU)
1. neutralan
2. pozitivan
3. negativan
22.DA LI SE SIROMAŠTVO (I SOCIJALNA ISKJUČENOST)
NAVODI KAO UZROK NEKOG DOGAĐAJA?
1. Da
2. Ne
23.DA LI SE NAVODE UZROCI SIROMAŠTVA
(LJUDI, INSTITUCIJE, PROCESI...)?
1. Da
2. Ne
60
Kodni list za analizu štampe
24.DA LI SE NAVODI REŠENJE?
1. Da
2. Ne
25. VREDNOSNI ODNOS AUTORA (medija) PREMA TEMI:
1. pozitivan
2. negativan
3. neutralan
26.NAPOMENE
(KRATAK OPIS VESTI KOJA SE KODIRA):
61
7.2. KODNI LIST ZA ANALIZU
TELEVIZIJSKIH VESTI
1. MEDIJ (naziv televizije)
2. DATUM:
3. TRAJANJE EMISIJE:
4. REDNI BROJ INFORMACIJE U EMISIJI:
5. TRAJANJE INFORMACIJE:
6. HEDLAJNS
1. Da
2. Ne
7. AKO DA NAVESTI REDNI BROJ:
8. ILUSTRACIJA INFORMACIJE U HEDLAJNSU
1. Sa živom slikom
2. Telop
3. Isečak iz sinhrona
9. RUBRIKA:
1. Unutrašnja politika
2. Spoljna politika
3. Društvo
4. Ekonomija
5. Crna hronika
6. Kultura
7. Zabava
8. Sport
9. Nešto drugo prema rubriciranju određenog medija
10. POZICIJA U RUBRICI:
11. ŽANR:
1. Vest
2. Izveštaj
3. TV paket
62
Kodni list za analizu televizijskih vesti
4. Intervju
5. Reportaža
12. FORMA:
1. Vest bez slike (saopštava je prezenter)
2. Vest ilustrovana slikom
3. Vest ilustrovan statičnom slikom (fotografijom, telopom)
4. Telefonski izveštaj
5. Izjava
6. Voks populi
7. Živo reportersko javljanje
13. ODNOS SLIKE I TEKSTA:
Slika pruža dokaz koji podržava šta je rečeno u ofu:
1. Da
2. Ne
14. AKO NE :
1. Slika kaže manje
2. Slika kaže više
3. Slika je neodređena
4. Slika je banalna
5. Slika je suviše asocijativna
15.AUTORSTVO TEKSTA:
1. nema, nije naznačeno
2. novinar (puno ime ili inicijali)
3. agencija
4. drugi medij (preneto iz drugog medija)
5. spoljnji autor (čitalac, stručnjak)
6. javne ličnosti
7. nešto drugo (navesti šta)
16. POVOD:
1. Aktuelni događaj
2. Pseudodogađaj(konferencija za novinare)
3. Medijska inicijativa
17.LOKACIJA:
1. zemlje regiona (bivša YU + okolne države)
2. Beograd
3. Novi Sad
4. Niš
5. Centralna Srbija
63
Dubravka Valić Nedeljković i Jelena Kleut
6. Vojvodina
7. Jugoistočna Srbija
8. Kosovo
9. Sandžak
10. neidentifikovano
11. nešto drugo
18.TEMA SIROMAŠTVA:
1. u glavnom fokusu
2. u sporednom fokusu teksta
3. jedna od više tema
19.IDENTIFIKACIJA SIROMAŠNIH GRUPA:
1. Siromašni radnici
i. Žrtve privatizacije
ii. Zaposleni (u štrajku koji nije rezultat privatizacije)
2. Socijalno isključene grupe:
i. Žene
ii. Deca
iii. Mladi
iv. Stari
v. Penzioneri
vi. Nezaposleni
vii. Beskućnici
viii. Izbegla i raseljena lica
ix. Osobe sa invaliditetom
x. Etničke manjine: ( Romi, etc..)
xi. Stanovnici prigradskih i seoskih naselja
3. Višestruka identifikacija
4. Siromašni građani
5. Gladni
6. Studenti
7. Nešto drugo
20.VRSTA SOCIJALNE ISKLJUČENOSTI
1. ekonomsko siromaštvo
2. zaposlenost
3. zdravstvo
4. obrazovanje
5. uskraćenost egzistencijalnih potreba
6. participacija građana
7. više dimenzija
8. neodređeno
64
Kodni list za analizu televizijskih vesti
21.SUBJEKAT:
1.međunarodni strani subjekti (svi koji nisu iz SRB, ovde ide i UN, EU i slično)
2.subjekti iz bivše YU
3.državni organi (skupština, predsednik, vlada, premijer, ministri, pravosuđe)
4.državne ustanove
i. obrazovanje
ii. zdravstvo
iii. zavod za socijalno osiguranje
iv. zavod za zapošljavanje
v. penziono osiguranje
5. pokrajinski organi
6. pokrajinske ustanove
7. lokalni organi
8. lokalne ustanove
9. političke stranke
i. DS
ii. SPS
iii. G17/Ujedinjeni regioni
iv. JS
v. PUPS
vi. DSS
vii. NS
viii. LDP
ix. SRS
x. SNS
xi. LSV
xii. ostale
10. naučne institucije i eksperti
11. nevladine organizacije, udruženja građana
12. narodne kuhinje
13. ekonomski eksperti
14. biznismeni, direktori, vlasnici preduzeća
15. mediji, novinar
16. građani
i. žene
ii. deca
iii. mladi
iv. stari
v. penzioneri
vi. nezaposleni
vii. izbeglice i raseljena lica
viii. osobe sa invaliditetom
ix. etničke manjine – Romi
65
Dubravka Valić Nedeljković i Jelena Kleut
x. stanovnici prigradskih i seoskih naselja
xi. radnici
xii. višestruka identifikacija
xiii. opšta populacija
xiv. nešto drugo
17. sindikati
18. radnici
19. studenti
20. neko drugi
22.IDENTIFIKACIJA SUBJEKTA (IME, PREZIME, FUNKCIJA):
23.AKTER – OBJEKAT:
1.međunarodni strani subjekti (svi koji nisu iz SRB, ovde ide i UN, EU i slično)
2.subjekti iz bivše YU
3.državni organi (skupština, predsednik, vlada, premijer, ministri, pravosuđe)
4.državne ustanove
i. obrazovanje
ii. zdravstvo
iii. zavod za socijalno osiguranje
iv. zavod za zapošljavanje
v. penziono osiguranje
5. pokrajinski organi
6. pokrajinske ustanove
7. lokalni organi
8. lokalne ustanove
9. političke stranke
i. DS
ii. SPS
iii. G17/Ujedinjeni regioni
iv. JS
v. PUPS
vi. DSS
vii. NS
viii. LDP
ix. SRS
x. SNS
xi. LSV
xii. ostale
10. naučne institucije i eksperti
11. nevladine organizacije, udruženja građana
12. narodne kuhinje
13. ekonomski eksperti
14. biznismeni, direktori, vlasnici preduzeća
66
Kodni list za analizu televizijskih vesti
15. mediji, novinar
16. građani
i. žene
ii. deca
iii. mladi
iv. stari
v. penzioneri
vi. nezaposleni
vii. izbeglice i raseljena lica
viii. osobe sa invaliditetom
ix. etničke manjine – Romi
x. stanovnici prigradskih i seoskih naselja
xi. radnici
xii. višestruka identifikacija
xiii. opšta populacija
xiv. nešto drugo
17. sindikati
18. radnici
19. studenti
20. neko drugi
24.IDENTIFIKACIJA AKTERA
(IME I PREZIME, FUNKCIJA):
25.VREDNOSNI KONTEKST U KOJI JE POSTAVLJEN
AKTER (STAV SUBJEKTA O AKTERU)
1. neutralan
2. pozitivan
3. negativan
26.DA LI SE SIROMAŠTVO (I SOCIJALNA ISKJUČENOST)
NAVODI KAO UZROK NEKOG DOGAĐAJA?
1. Da
2. Ne
27.DA LI SE NAVODE UZROCI SIROMAŠTVA
(LJUDI, INSTITUCIJE, PROCESI...)?
1. Da
2. Ne
28.DA LI SE NAVODI REŠENJE?
1. Da
2. Ne
67
Dubravka Valić Nedeljković i Jelena Kleut
29. VREDNOSNI ODNOS AUTORA (medija) PREMA TEMI:
1. pozitivan
2. negativan
3. neutralan
30.NAPOMENE (KRATAK OPIS VESTI KOJA SE KODIRA):
68
7.3. KODNI LIST ZA ANALIZU
RADIJSKIH VESTI
1. MEDIJ (naziv radio-stanica)
2. DATUM:
3. TRAJANJE EMISIJE:
4. REDNI BROJ INFORMACIJE U EMISIJI:
5. TRAJANJE INFORMACIJE:
6. NASLOVI (pregled vesti dana)
1. Da
2. Ne
7. RUBRIKA:
1. Unutrašnja politika
2. Spoljna politika
3. Društvo
4. Ekonomija
5. Crna hronika
6. Kultura
7. Zabava
8. Sport
9. Nešto drugo prema rubriciranju određenog medija
8. POZICIJA U RUBRICI:
9. ŽANR:
1. Vest
2. Izveštaj
3. Radio paket
4. Intervju
5. Reportaža
10. FORMA
1. aktuelni tonski snimak subjekata
2. samo se čuje voditelj emisije ili novinar izveštač
69
Dubravka Valić Nedeljković i Jelena Kleut
11. AUTORSTVO:
1. Nema, nije naznačeno
2. Novinar
3. Agencija
4. Drugi medij (preneto iz drugog medija)
5. Spoljni autor (stručnjak)
6. Javne ličnosti
7. Nešto drugo (navesti šta)
12. POVOD:
1. Aktuelni događaj
2. Pseudodogađaj (konferencija za novinare)
3. Medijska inicijativa
13. LOKACIJA
1. zemlje regiona (bivša YU + okolne države)
2. Beograd
3. Novi Sad
4. Niš
5. Centralna Srbija
6. Vojvodina
7. Jugoistočna Srbija
8. Kosovo
9. Sandžak
10. neidentifikovano
11. nešto drugo
14. TEMA SIROMAŠTVA:
1. u glavnom fokusu
2. u sporednom fokusu teksta
3. jedna od više tema
14.IDENTIFIKACIJA SIROMAŠNIH GRUPA:
14. Siromašni radnici
i. Žrtve privatizacije
ii. Zaposleni (u štrajku koji nije rezultat privatizacije)
15. Socijalno isključene grupe:
i. Žene
ii. Deca
iii. Mladi
iv. Stari
v. Penzioneri
vi. Nezaposleni
vii. Beskućnici
viii. Izbegla i raseljena lica
70
Kodni list za analizu radijskih vesti
ix. Osobe sa invaliditetom
x. Etničke manjine: ( Romi, etc..)
xi. Stanovnici prigradskih i seoskih naselja
16. Višestruka identifikacija
17. Siromašni građani
18. Gladni
19. Studenti
20. Nešto drugo (navesti šta)
15.VRSTA SOCIJALNE ISKLJUČENOSTI
1. ekonomsko siromaštvo
2. zaposlenost
3. zdravstvo
4. obrazovanje
5. uskraćenost egzistencijalnih potreba
6. participacija građana
7. više dimenzija
8. neodređeno
16.SUBJEKAT:
1.međunarodni strani subjekti (svi koji nisu iz SRB, ovde ide i UN, EU i slično)
2.subjekti iz bivše YU
3.državni organi (skupština, predsednik, vlada, premijer, ministri, pravosuđe)
4.državne ustanove
i. obrazovanje
ii. zdravstvo
iii. zavod za socijalno osiguranje
iv. zavod za zapošljavanje
v. penziono osiguranje
5. pokrajinski organi
6. pokrajinske ustanove
7. lokalni organi
8. lokalne ustanove
9. političke stranke
i. DS
ii. SPS
iii. G17/Ujedinjeni regioni
iv. JS
v. PUPS
vi. DSS
vii. NS
viii. LDP
ix. SRS
x. SNS
71
Dubravka Valić Nedeljković i Jelena Kleut
xi. LSV
xii. ostale
10. naučne institucije i eksperti
11. nevladine organizacije, udruženja građana
12. narodne kuhinje
13. ekonomski eksperti
14. biznismeni, direktori, vlasnici preduzeća
15. mediji, novinar
16. građani
i. žene
ii. deca
iii. mladi
iv. stari
v. penzioneri
vi. nezaposleni
vii. izbeglice i raseljena lica
viii. osobe sa invaliditetom
ix. etničke manjine – Romi
x. stanovnici prigradskih i seoskih naselja
xi. radnici
xii. višestruka identifikacija
xiii. opšta populacija
xiv. nešto drugo
17. sindikati
18. radnici
19. studenti
20. neko drugi
17.IDENTIFIKACIJA SUBJEKTA (IME, PREZIME, FUNKCIJA):
18.AKTER – OBJEKAT:
1.međunarodni strani subjekti (svi koji nisu iz SRB, ovde ide i UN, EU i slično)
2.subjekti iz bivše YU
3.državni organi (skupština, predsednik, vlada, premijer, ministri, pravosuđe)
4.državne ustanove
i. obrazovanje
ii. zdravstvo
iii. zavod za socijalno osiguranje
iv. zavod za zapošljavanje
v. penziono osiguranje
5. pokrajinski organi
6. pokrajinske ustanove
7. lokalni organi
72
Kodni list za analizu radijskih vesti
8. lokalne ustanove
9. političke stranke
i. DS
ii. SPS
iii. G17/Ujedinjeni regioni
iv. JS
v. PUPS
vi. DSS
vii. NS
viii. LDP
ix. SRS
x. SNS
xi. LSV
xii. ostale
10. naučne institucije i eksperti
11. nevladine organizacije, udruženja građana
12. narodne kuhinje
13. ekonomski eksperti
14. biznismeni, direktori, vlasnici preduzeća
15. mediji, novinar
16. građani
i. žene
ii. deca
iii. mladi
iv. stari
v. penzioneri
vi. nezaposleni
vii. izbeglice i raseljena lica
viii. osobe sa invaliditetom
ix. etničke manjine – Romi
x. stanovnici prigradskih i seoskih naselja
xi. radnici
xii. višestruka identifikacija
xiii. opšta populacija
xiv. nešto drugo
17. sindikati
18. radnici
19. studenti
20. neko drugi
19.IDENTIFIKACIJA AKTERA (IME I PREZIME, FUNKCIJA):
73
Dubravka Valić Nedeljković i Jelena Kleut
20.VREDNOSNI KONTEKST U KOJI JE POSTAVLJEN AKTER (STAV
SUBJEKTA O AKTERU)
1. neutralan
2. pozitivan
3. negativan
21.DA LI SE SIROMAŠTVO (I SOCIJALNA ISKLJUČENOST) NAVODI
KAO UZROK NEKOG DOGAĐAJA?
1. Da
2. Ne
22.DA LI SE NAVODE UZROCI SIROMAŠTVA (LJUDI, INSTITUCIJE,
PROCESI...)?
1. Da
2. Ne
23.DA LI SE NAVODI REŠENJE?
1. Da
2. Ne
24. VREDNOSNI ODNOS AUTORA (medija) PREMA TEMI:
1. pozitivan
2. negativan
3. neutralan
25.NAPOMENE (KRATAK OPIS VESTI KOJA SE KODIRA):
74
7.4. KODNI LIST ZA ANALIZU
ČITALAČKIH KOMENTARA
1. REDNI BROJ KOMENTARA:
2. ŠIFRA KOMENTARA:
3. MEDIJ:
1. Blic
2. B92
4. DATUM:
5. NA KOJU DIMENZIJU SOCIJALNE ISKLJUČENOSTI KOMENTATOR
REFERIŠE:
1. Ekonomsko siromaštvo
2. Nezaposlenost
3. Zdravstvo
4. Obrazovanje)
5. Uskraćenost egzistencijalnih potreba
6. Više dimenzija
7. Neodređeno
6. DA LI SE REFERIŠE NA:
1. Lično siromaštvo
2. Siromaštvo primarne grupe
3. Društvene grupe
4. Regiona
5. Opšte siromaštvo
7. IDENTIFIKACIJA SIROMAŠNIH GRUPA:
1. Žrtve privatizacije
2. Zaposleni
3. Žene
4. Deca
5. Mladi
6. Studenti
7. Stari
8. Penzioneri
75
Dubravka Valić Nedeljković i Jelena Kleut
9. Nezaposleni
10. Beskućnici
11. Izbegla i raseljena lica
12. Osoba sa invaliditetom
13. Etničke manjine
14. Stanovnici prigradskih naselje
15. Gladni
16. Svi siromašni u Srbiji
17. Drugo (zapišite sebi šta)
8. DA LI SE REFERIŠE NA BOGATSTVO:
1. Ne
2. Da
1) Grupe
i. Politička elita
ii. Ekonomska elita
iii. Oba
iv. Drugo
2) Pojedinca
i. Pripadnik političke elite (Krkobabiću možda je tvoja penzija
dovoljna)
ii. Pripadnik ekonomske elite
iii. drugo
9. ODNOS PREMA TEKSTU
1. Uži odnos
1) Slaganje sa iskazom-stavom:
i. Novinara-medija
ii. Izvora-sagovornika
2) Osporavanje iskaza-stava:
i. Novinara-medija
ii. Izvora-sagovornika
3) Pregovaranje sa iskazom-stavom:
i. Novinara-medija
ii. Izvora-sagovornika
2. Pružanje podataka-konteksta koji ne postoji u tekstu
1) U funkciji slaganja/podrške
2) U funkciji osporavanja
3) U funkciji pregovaranja
3. Nije jasno
10.ODNOS PREMA DRUGIM KOMENTARIMA:
1. Slaganje sa iskazom-stavom
2. Osporavanje iskaza-stava
76
Kodni list za analizu čitalačkih komentara
3. Pregovaranje sa iskazom-stavom
4. Bez referenci na druge komentare
11.DA LI SE UTVRĐUJE KO JE ODGOVORAN ZA SIROMAŠTVO I
SOCIJALNU ISKLJUČENOST:
1. Na
2. Da, odgovornost je na:
1) Državi
i. Grupe-opšte
ii. Pojedinac
2) Političkim strankama
i. Grupe-opšte
ii. Pojedinac
3) Ekonomskoj eliti
i. Grupe-opšte
ii. Pojedinac
4) Građanima
5) Međunarodnoj zajednici
6) Istorijskim okolnostima
7) Događajima
8) Drugo
12.DA LI SE PREDLAŽE REŠENJE:
1. Ne
2. Da, u vidu:
1) Političke promene
2) Promene politika
3) Promene ponašanja građana
4) Drugo
77
8. RESEARCH EXTRACT
Why have we chosen to research the image of poverty in the media this year
too? Principally, because 9.2 % of people in Serbia live below poverty threshold and
there has been a slight increase in the percentage since 2008. The problem of poverty
strikes most often children below the age of 14 and the elderly in rural areas, but also
large families, the unemployed, single parents as well as the disabled and their families.
Thus, poverty, along with the directly related social exclusion, is still one of the
priority topics of public interest which could be treated with more responsibility and
more thorough cause-effect analyses by the media so as to empower citizens for better orientation in not so friendly environment. For instance, according to warnings by
Serbian trade unions, almost 50,000 employees in Serbia do not receive their salaries,
whereas 650,000 get their earnings with a delay. The World Monetary Fund experts
have warned that labour market in Serbia has not been functioning well for a long time
now and that it is „responsible for the loss of almost 20% of private sector jobs in the
last three years“. In addition, they indicated that the main culprits were labour unions,
employers and the government at the same time, as they „lack the will to implement
serious reforms“. There are 770,000 people registered with the National Employment
Service out of which 670,000 is actively seeking for an employment, whereas the others are clandestine workers and have no rights whatsoever, otherwise guaranteed by
the Labour Law. About a third, more specifically 280,000, are over 45 with secondary
education, without active knowledge of a foreign language and additionally marginalized as a part of female workforce.
One of the shortest definitions of investigative journalism is the one that defines
it as the media content which will contribute to the agents of socially irresponsible
behaviour and decisions being called to account publicly. At the same time the media
should encourage solidarity among people, point out everyday examples, point out
humane behaviour and offer objective hope.
In the end, one can pose a question – what does all this have to do with media
research? Analyzing the messages which the media send to audience, we deconstruct
editorial policies, we draw attention to the influence of political, economical as well
as the influence of symbolic elites on the construction of reality which the media
intermediate to the widest audience, we perceive the existence and non-existence of
professional standards.
78
Research extract
The conjoint results of the second phase of the project Media Discourse of
Poverty and Social Exclusion are reported in this review text. The results of the first
phase were presented in the conference proceedings of the same name published in
2011 (Barović 2011; Drašković 2011; Gajić 2011; Lajko Mesaroš 2011; Kleut 2011;
Milinkov 2011; Pralica 2011; Prodanović, 2011).
Individual results of the second phase as well as comparative results will be
published in other scientific journals.
RESEARCH OBJECTIVES
The main objective of this research was to identify and analyse the ways in which mass
media and citizens discursively represent of poverty, the poor and socially excluded
groups in Serbian society.
The specific goals of the project were the following:
• Analysis of dominant media (television, radio, newspapers) representations of
the socially excluded groups in Serbia, including the questions: How is poverty
defined by media? What aspects of social exclusion are accentuated by the media
(poverty, education, health, etc.)? Which groups are seen as marginalised? Who
are the main actors of news stories and what are their relations?
• Comparative analysis of national, regional and local television coverage of poverty.
• Comparative analysis of the mass media representations of poverty and social
exclusion with the results from 2010/2011 research.
• Analysis of the mediated cases of multiple discrimination which includes representations of the groups who are socially excluded not only on the basis of their
economic status but also on the basis of their gender, race, ethnicity, religion etc.
• Investigation of competing discourses of poverty in terms of different articulations, causation and legitimisation models, as well as ideological layers of proposed solutions.
• Investigation of the visualisation of poverty on television and in newspaper photographs.
• Analysis of citizens’ discourse articulated in the form of comments on news websites as a response to mass media texts about poverty and social exclusion.
• Comparative analysis of mass media and citizens’ discourses about poverty and
social exclusion.
79
Dubravka Valić Nedeljković i Jelena Kleut
METHODS AND SAMPLE
Research methods
The research was undertaken in two steps to account for two conceptualizations of the media and poverty relations (Hills 2000). First, the mass media texts were
viewed normatively as mirrors of the reality of the poor with the main objective to
assess the fit between reality and news coverage.
The method used was qualitative and quantitative content analysis. As the
method in question is inductive, we used the unique code sheet as the instrument,
with separate categories in order to account for specificities of the radio, the press and
television (see appendices). Basic categories of social exclusion types and socially excluded groups were formed in such a way that they correspond to the system of gathering and classifying the data about the poor in Serbia (An Overview of the Current
State of Social Inclusion 2010). The basic set of questions common for all types of
mass media consists of 15 basic categories with a various number of subcategories.
Another perspective is constructivist in its view that poverty is not exterior in
relation to communicating, but it is constituted in communicating. With the aim to
analyze media reports on poverty, the method of critical discourse studies was used
within the second perspective as well as the procedures which represent a hermeneutical process of continuous movement between parts of the text and its whole, as well as
the movement between the text and the context in which it exists (Wodak and Meyer
2009).
The main theoretical basis consists of, among other data, the papers by Teun A.
van Dijk on critical discourse analysis which address the questions of critical analysis
of social problems, inequality, domination and similar phenomena as well as the roles
which discourse, the use of language or communication have in those situations. The
abuse of power, domination of certain groups and its consequences on other groups of
people are in the very centre of these studies (Van Dijk 2008: 3).
Basic concepts: poverty and social exclusion
Central concepts used in the research are the concepts of poverty and social
exclusion. They are extremely complex in themselves, multidimensional and viewed
from various disciplinary frameworks, whereas the relation between these two phenomena is a separate issue.
According to the definition of the Council of Europe, poor individuals or families
are the ones whose resources (cash income and services from public and private sources) are so low that they are excluded from the minimum of acceptable way of life in the
80
Research extract
country they live.3 In the document An Overview of the Current State of Social Inclusion
2010, Republican Institute for Social Protection defines social exclusion as a phenomenon which is characterized by the lack of resources on one hand and inaccessibility of
institutions and social processes on the other. This situation leads an individual to the
inability of renewing the existing resources, which lowers his/her chances to satisfy the
needs for education, employment, being informed, housing, equality before the law, for
cultural, social and political participation, medical treatment and vacation. Inability to
satisfy basic needs results in poverty and discrimination, the lack of adequate and functional education and the whole range of other consequences.
Poverty can be interpreted as an absolute or a relative category. The concept
of absolute poverty implies a lack of basic conditions for maintaining a physically
healthy existence, whereas the concept of relative poverty is defined with regard to
overall standard in a certain society.
Bearing in mind the complexity of the concepts, as well as Norman Fairclough’s
conclusion that the difference between poverty and social exclusion is, at the same time,
a discourse difference which suggests two different „views of the world“ (Fairclough
2000a, 2000b), the research views these two concepts widely and comprehensively. This
means that basic categories in the instrument are defined following the definition of
social exclusion as a multidimensional phenomenon, with the possibility of different dimensions’ overlapping and intertwining. Additionally, the basic domestic classification,
based on which the data for further analysis was gathered, served as a basis for forming
subcategories in the instrument when analysing poor and socially excluded groups.
Research corpus
The corpus gathering in the second phase (2011-2012) was conducted in October 2011 in the tradition of the first phase when the corpus was gathered in October
2010. October was chosen as a month in which 2 significant dates are marked, which
was expected to cause somewhat bigger media attention. These are:
• October 16th – World Food Day and
• October 17th – International Day for the Eradication of Poverty.
The corpus comprises texts published during the period of October 14th
through October 17th, 2011 for electronic and online media, that is to say, October
15th through October 28th, 2011 for print media. Thematic coherence of the corpus
was ensured in this way.
Sampling was cyclic in order for all days of the week to be encompassed (Monday, Tuesday, Wednesday, Thursday, Friday, Saturday, Sunday) so that the corpus
includes special thematic features and supplements for specific days of the week.
3
http://www.inkluzijakurs.info/modul.php?headerbar=0&m=1&p=5&t=b&kp=0
81
Dubravka Valić Nedeljković i Jelena Kleut
In order to ensure representativeness of the corpus in terms of territorial coverage (national, regional and local), as well as the ownership structure (public service
and private media), the sampled texts were taken from the following classical media:
• Newspapers: Politika, Dnevnik, Narodne novine and Večernje novosti.
• Radio: Belgrade 1 Radio, Novi Sad Radio, Zrenjanin Radio and Sto plus
Radio.
• Television: Radio Television of Serbia (RTS), Radio Television of
Vojvodina (RTV), B92 Television and TV 5.
The corpus of on-line newspaper texts and citizen comments was gathered
from two news web portals www.b92.net and www.blic.rs which are, according to Alexa.com, the most visited websites in Serbia after Google, Facebook and
YouTube.
The unit of analysis
In the classical media, the unit of analysis was text (appendix in the electronic
media) structurally bounded with fixed visual, auditive or audiovisual means and in
terms of content, determined by the coherence of macro and micro structures.
An especially challenging methodological issue was to determine the unit of
analysis for on-line editions of media (B92 and Blic).
One of the solutions that turned out to be an efficient model even for further
research was to determine a conversational unit of analysis for the analysis of media
content in the context of online presentation. This unit needs to fulfil at least two
conditions: (a) to reflect basic internal structure of an online text with comments;
(b) to be applicable in all on-line media releases which enable posting comments
by users (regardless of the numbers of participants commenting, number of topics
which follow one another in commenting the text, cyberspace of the time in which
this interaction takes place).
For communication unit of analyses of online media the following has been
determined:
• communicative event (a specific, individual in this case, journalistic text on
websites B92.net and Blic.rs and website users’ comments) which consists
of two communicative acts;
• communicative act of a journalistic text and communicative act of users’
comments (as lines of conveying information of the author of the text and
audience/website users).
82
Research extract
CONJOINT RESEARCH RESULTS
Poverty and social exclusion in classical mass media
Poverty and social exclusion as topics of mass media texts
During the seven analyzed days of October 2011, the total of 187 texts was
published in twelve classical media analyzed as follows:
•in newspapers: 110,
•in radio news: 37,
•in television news: 40.
Even though this means that individual media published two texts a day on the
average, it should be added that the topics of poverty and social exclusion are central
topics in less than a half of the texts, but they appear more as topics in secondary focus
or one of many topics.
This finding is consistent with the one recorded in 2010, therefore a conclusion
can be drawn that poverty is a topic relatively often present in the media, but not high
on the media agenda. It functions more as a topic which follows others topics (in 60%)
as opposed to 40% of the media content in which poverty is in the centre of attention.
Authorship
The question of authorship over media texts was included in the analysis because it serves as an indicator of journalistic professionalism as well as an indicator
of dedication of the media to the topic. The basic question is whether certain media
invests in their human resources (journalists) when it comes to the preparation of certain texts, or they rely on the production of reporting agencies, or other media.
A conclusion can be drawn that texts prepared by journalist themselves were
represented in the sample above average as opposed to agency news and news by
other media. This leads us to the conclusion that all types of mass media are interested
in discussing the topics of social exclusion and poverty, that is to say, journalists are
capable of covering inner political events and topics (66% editorial journalists). Given
the fact that the topics at hand are extremely complex and the dates important (October 16th - World Food Day and October 17th – International Day for the Eradication
of Poverty), the information that texts on poverty engage experts in only 1% of the
cases points out that the analyzed media did not show editorial responsibility towards
socially excluded citizens in the period observed. These citizens have no power what83
Dubravka Valić Nedeljković i Jelena Kleut
soever in the society, thus the media do not deal with them in a sufficiently analytical
way which would imply the engagement of experts.
Reasons for media coverage
Reasons for media coverage can be observed in the context of orientation of media
to pay more attention to a certain topic, which would go beyond usual journalist work of
reporting on current events. Of course, current events that cross information threshold
for a certain society in a certain time period and in certain contextual conditions are primary content for information media, which was shown by this research as well.
The analysis of the sampled texts reveals that mass media in Serbia follow
immediate incentives from the environment, that is to say, the dynamics of current
events dictates the choice of topics in the media. In addition, the media, especially
television and press, report on pseudo events, i.e. the events which have news value
only conditionally, and most often come down to press conferences and public announcements by organizations and institutions.
Dimensions of social exclusion in mass media
As it has already been stated in the introduction, social exclusion is a multidimensional phenomenon which includes different forms of deprivation, from the lack
of means to fulfil basic existential needs (the absolute poverty line), unemployment,
inability to access the health care and education services, the lack of financial resources to achieve the high quality of life (in terms of the relative poverty line), to the lack
of possibility to participate in cultural, social and political life.
Mass media report most often on economic poverty (34%) as probably the most
comprehensive form of social exclusion. Unemployment (19%) is the next dimension
that occurs, and it is followed by education (18%), mostly due to very frequent media
reports about university students’ protests.
Deprivation of basic existential needs, which include food, clothes and housing, appears in 17% of mass media texts. This information – which was reached, let
us remind you, in the analysed time when the increase in the number of texts about
poverty was expected, indicates that this topic is not highly positioned in the editorial
agenda. Only a few months before Serbian elections on all levels, political and economic power-holders in the society, which are in correlation with „symbolic elites”,
did not introduce any of the most controversial topics – poverty, unemployment, and
their direct agents – the losers in the process of transition.
84
Research extract
Such findings corroborate the claim that social exclusion is generally presented
as a one-dimensional phenomenon, and not as a phenomenon that involves a unity
of several dimensions. In only 14% of the texts, social exclusion is represented as a
collaboration of several forms of exclusion, such as, for example, unemployment and
deprivation of educational services, or deprivation of basic livelihood and inability to
use health care services.
Which socially excluded groups do media report about?
A group of socially excluded citizens which is the most visible to the media
consists of workers (23%) in public services (the health care system and the police),
or those who are employed in privatized poorly-performing companies. They are followed by university students (14%), the unemployed (8%), children (7%), women
(6%) and residents of suburban and rural areas (5%).
Every tenth text identifies all the citizens of Serbia as poor. It is a persuasive
strategy which blurs the main agent, relativizing the essence of the phenomenon.
Many other groups which are considered to be particularly vulnerable to poverty form a relatively large group of „others”, those who are represented in less than
5% of media texts. They include the young and the elderly, the homeless, refugees and
displaced people, the disabled and the Romany. These groups are sporadically written
about and their poverty is almost invisible. This finding confirms that the basic strategy in public media dialogue is blurring clear identification of the marginalized social
groups which do not have social power to put their problems on the public agenda.
Who speaks on behalf of the poor?
One of the most important questions in the research was the question of which
subjects articulate the problems of the poor and the socially excluded. Most frequently, state and local institutions and authorities play the role of agents. By far the most
frequent subjects of media texts are state authorities (15%), or the ministry representatives. They are followed by representatives of state institutions – education (6%),
health care system (3%), national employment service (2%) and the fund for pension
and disability insurance (1%). The representatives of local authorities and institutions
speak about problems of poverty and social exclusion in 13% of the texts.
The subjects of texts are also labour unions (8%), representatives of nongovernmental organisations (7%), businessmen and directors of companies (6%) and
international organisations (5%).
85
Dubravka Valić Nedeljković i Jelena Kleut
Except for those subjects that are present in media texts, it is equally important
to point out that certain groups very rarely appear as subjects of such texts. The group
of those who are far more likely to appear as objects – those talked about, consists
of the poor and the socially excluded. For example, while there are 14% of the texts
on university students, they themselves speak about their own problems in 8% of the
texts. The situation is even more indicative when it comes to other socially vulnerable
groups. Thus, for example, the unemployed are assigned the subject position in 1% of
the texts, women in 1% of the texts, while residents of suburban and rural areas in 1%
of the texts.
The analysis of the subjects of media texts should be supplemented by a finding which says that, if the state representatives are put aside, members of parliamentary
parties do not appear at all as agents who articulate the problems of poor and socially
excluded citizens, regardless of whether those parties are in the government or in the
opposition.
An in-depth analysis of media discourse (2010-2011)
The analysis of media discourse on both samples collected displays the following
characteristics:
Poverty and social exclusion are mostly reported on in numbers and statistical
indicators.
Personal stories of the poor and socially excluded – so not those told by their
representatives, either from the civil or state sector – appear very rarely. They
do not have power to impose themselves as equal agents in social practice
who have the right to publicly articulate their views in the media.
The media portrayal of the poor is mostly impersonal. The poor are rarely
given the opportunity by the media to have their „voice” heard, or to describe
their own problems, and the causes and consequences of those.
The media is relatively modest about recognizing the complexity of social
exclusion, so, for example, analyzing the sample from 2012, it has been
concluded that this phrase does not occur in the media. They basically follow
the agenda of political decision makers. The media initiative in research and
analytic journalism is modest, even in the most powerful media.
People write about poverty and social exclusion mostly in the context of
hunger and basic needs deprivation or as an unreachable, very broadly defined
phenomenon which affects all citizens. In this way, the very possibility of
identifying the audience with the agents is relativised because, contrary to the
current media practice, if it happened systematically, it could provoke social
action, something which does not suit the political and economic elites.
86
Research extract
4.2. Poverty and Social Exclusion in Citizens’ Comments
During the seven days of sampling, in October 2011, 121 texts were collected
from the websites B92.net and Blic.rs. The readers posted the total of 3,709 comments
to these texts. However, 2,090 of the total number of comments are about poverty,
while in other comments, the commentators address some other topics, often the political situation.
The number of comments to certain texts varies significantly. The readers posted
more than a hundred comments to seven texts, which means that unlike some other
news, the news about poverty do not attract a lot of attention from the commentators.
A special group, which includes the most commented texts, consists of those
texts which have politicians as main subjects, who started their election campaigns in
October. What is interesting is that the total number of comments is much higher than
the number of comments on poverty and social exclusion. This means that even when
politicians speak about economic problems, citizens, or the commentators, see these
statements in a narrow party perspective and not as a policy dialogue.
At the same time, the texts about the poorest and the most marginalized groups
are the least commented on. The fewest comments, from 0 to 5, were posted on texts
which dealt with: the social exclusion of children, disabled people and the elderly as
well as the protests of workers in privatised companies.
These findings should also include the information that there is very little interaction among the readers-commentators, which suggests that citizens do not stay long
on the pages which contain comments, they do not read other people’s comments and
they are generally not ready to enter the discussion on poverty and social exclusion.
Thus, the Internet in Serbia is still not a cyber space-time for opening a public debate
on questions of public interest and for forming the opinion which could be articulated
as a pressure put on the decision makers.
Dimensions of social exclusion in readers’ comments
In accordance with the previous findings is the one which says that citizens
mostly talk about financial poverty as the most widespread, but also as the most general form of social exclusion.
This percentage is even higher than the share which this topic has in mass media
texts. The next in line, based on frequency of comments, is educational dimension
(19%), followed by health care dimension (9%), deprivation of existential needs (9%)
and unemployment (6%).
87
Dubravka Valić Nedeljković i Jelena Kleut
The compared results of the mass media texts and citizens’ comments analysis
from the point of view of social exclusion dimensions show that the agenda is mainly
set by the mass media. This result is predictable because the communication between
the media text and comments can be regarded as a „twin pair”. The term which was
introduced by Schegloff (Schegloff 1968; Schegloff and Hacks 1973) in conversation
analysis implies, in short, two statements which directly lean on each other and which
are directly conditioned by one another, where the first one always dictates the manifestation of the other one.
Identification of socially excluded groups
in comments
Comments most often identify general, undifferentiated population of the poor
(42%) as a socially excluded group, which is consistent with the previous data on the
position from which the commentators write about the dimensions of social exclusion
as well.
The other two groups which are distinguished are university students (20%)
and workers (17%). Since a large number of mass media texts deal with these groups
as well, this finding may be regarded as a confirmation of a thesis that the setting of
agenda, which is done by editors and journalists, is in correlation with political and
economic elites.
Socially most vulnerable groups are the least presented in readers’ comments:
pensioners in 6% of the comments, the unemployed in 3% of the comments, the Romany in 3% of the comments, children in 2% and women in 1% of the comments,
while all the other groups in even fewer number of texts. This finding was completely
predictable since the marginalised groups still have hard time accessing new technologies, the use of which has a foothold in education. The results have shown that, among
other things, they are deprived of education which seems to be inaccessible to them.
How to solve problems of poverty
and social exclusion
A relative lack of citizens’ interest in topics on poverty and social exclusion,
which can be concluded from the overall number of comments about these topics, can
also be noticed when the question about whether the commentators have certain solutions to suggest is asked.
From a total number of 2,090 comments, in 1,310 (64%) of them citizens do not
even try to discuss possible ways to overcome these current problems. The basic prac88
Research extract
ticing of democracy in Serbia, which is reflected in citizens’ participation in forming
and making decisions in a local community, according to these findings, is far from an
everyday practice even in a virtual community.
Most often, citizens propose changes in public policies (14%) in different areas,
although in a great number of comments this change refers to salary reduction in the
public sector. This can be seen as stereotyping the cause of the problem (high salaries
of state administration) rather than deliberate forming of a view and a solution to
overcome the crisis.
Citizens’ behavioural changes (11%) include a kind of criticism due to apathy
and immobility, not so much in terms of solving personal problems, but rather in
terms of apathy in relation to politicians and policies which are being proposed and
implemented. Furthermore, some of these comments are discriminatory and related
particularly to Romany population.
Finally, political changes in the form of voting for certain political options are
advocated in 9% of the comments.
Who is to blame for poverty
and social exclusion
The major differences between mass media discourse and citizens’ discourse
can be seen in the attribution of responsibility and culpability for poverty and social
exclusion. Responsibility is relatively rare in journalistic texts – in only 18% of the
texts the causes of poverty are listed and they are mostly implied to because of the
interesting connection of political and symbolic elites. Opposite to that, in more than
a half of comments the citizens identify the culprits.
Citizens assign the responsibility mostly to the state (25%). The culpability
which citizens write about is mostly collective culpability of political and economic
groups, whereas it is far less often ascribed to individuals.
Citizens present themselves as culprits in a relatively small number of comments (4%). On the basis of the model according to which they were formulated and
the comments which offer the solution, this self-criticism is mostly directed towards
the lack of engagement against state and political institutions, and very rarely towards
citizens’ inactivity.
89
Dubravka Valić Nedeljković i Jelena Kleut
CONCLUSION WITH GUIDELINES FOR BETTER PRACTICE
• Media image of poverty is stereotypical, banal and cold, modelled by the language of administration.
• This very simplified picture causes a very low degree of identification and a
low level of citizens’ solidarity, which can be noticed if we compare mass media discourse to commentators’ discourse.
• Such a picture is preserved in citizens’ comments as well, which do not manage
to confront the existing and offer alternative displays, nor do they present their
own ideas for a proactive and participatory role in making decisions about issues of public interest in the society.
• The main difference can be noticed in appointing the culprits
– The strong confrontation to the political and economic elite is the main
characteristic of citizens’ discourse.
– At the same time, the comments do not contain representatives of political
and economic elite who should, as responsible public, confront their views
to the ones of online media users in a direct communication.
• The Internet has proven to be a communicative channel which in Serbia does
not yet form an effective debate on public affairs.
• Following the framework of critical discourse studies, it can be established that
the citizens’ comments made in response to the news published on news sites
take up and reflect the dominant mass media image of poverty. That way, the
discourse of elites is further legitimized. Even more so, generic authenticity of
comments presents this mirror-discourse as common-sense knowledge of the
commentator masses.
It would be a good idea for the next year to continue, following the same model,
the analysis of the media contents about poverty and socially excluded categories in
Serbia since, according to the statistical data about GDP, the economic situation will
hardly be fixed on the long run. It could be assumed that the number of people who
can be classified into this category will increase.
Therefore, it would be a good idea to longitudinally monitor to which extent
media responds to challenges of an everyday social practice, and how much their editorial policies are in connection with economic and political centres of power. What
does not suit these centres is the introduction of controversial topics and possible
media „mobilisation” of the marginalised in order to openly advocate the approach to
creating and decision making about public affairs, who from passive become active
citizens and seek to explicate their views publicly in the media.
90
Research extract
Guidelines for better practice of journalism
Poverty and social exclusion are the most obvious in transitional and post-transitional societies such as ours, so the editorial policies in all types of media (print
media, radio, television, the Internet) have to build a clear model for reporting about
this topic. They have to act as controllers of political decisions and actions, but also
as instigators of change.
There is no shame in being poor, rarely are the poor directly guilty for their
status, so a responsible state should solve the problem of poverty and social exclusion
with good public policies and effective strategies, as well as with responsible decisions. Journalists have the task to point that out by opening very concrete questions.
Poverty is not an impersonal, collective phenomenon, but a very personalized
problem which has concrete causes and consequences, so the topics from this corpus
should be approached in this way.
The texts about poverty and socially excluded, marginalized groups are not
published only on the international days dedicated to such groups. This may be a
direct, concrete motive only a few times a year, but the problem has become an everyday phenomenon in transitional societies, so it must be treated accordingly. Not
accidentally, but permanently.
Poverty should be reported on by using a cause-and-effect approach and complex analytical genres. Causes can be statistical, but consequences are always very
personalized. A good practice is to use a concrete example to describe causes, consequences, tendencies and possible solutions. Solutions require mobilization and action.
The media is a good tool for advocacy and should be „utilized”.
People’s warm stories from everyday life can be very important, especially if
they are processed in one of the documentary formats. In decoding such contents,
mechanisms of identification and projection could strongly motivate change in one’s
own everyday life.
Personalization of poverty and social exclusion for the purpose of making a
sensation is not regarded as a good media practice.
Mentioning someone’s national, religious, gender, and age affiliation in the context of poverty and social exclusion is not a good practice, unless it is the focus of the
story. Be careful because the poor are often marked as „affiliated” with marginalized
groups, which can obscure the true causes.
Media can engage in managing campaigns for the reduction of poverty in concrete, individual cases if they do not do that for the sake of their own promotion. Every
manipulation with the vulnerable groups is considered to be unethical behaviour.
One should be very careful with the texts from the crime pages in even implicitly suggesting the decisions and identifying causes. Poverty can be a cause of
91
Dubravka Valić Nedeljković i Jelena Kleut
„family” tragedies and tragedies as such, but there have to be clear indicators of that.
Most often, the everyday is much more complex. Simplifications are not a model of a
good media practice because they contribute to forming stereotypes and encouraging
prejudices.
Journalists have to be aware of their own stereotypes, as well as prejudices. This
is a good way to putting them aside when they deal with controversial topics.
The journalistic code of ethics has the most basic guidelines for creating a model of good practice, even when poverty and social exclusion are concerned. It should
be the contents of every journalist’s drawer.
92
CIP - Каталогизација у публикацији
Библиотека Матице српске, Нови Сад
316.774:364.662
ВАЛИЋ-Недељковић, Дубравка
Predstavljanje siromaštva u tradicionalnim i novim medijima / Dubravka Valić
Nedeljković i Jelena Kleut. - Novi Sad : Filozofski fakultet, Odsek za medijske
studije, 2012 (Sremska Kamenica : West). - 92 str. ; 25 cm - (Biblioteka
Medijska istraživanja ; knj. 4)
Tiraž 300.
ISBN 978-86-6065-121-3
1. Клеут, Јелена [аутор]. - I. Недељковић, Дубравка Валић- в. ВалићНедењковић, Дубравка
а) Сиромаштво - Масовни медији
COBISS.SR-ID 274211335
Download

Dubravka Valić Nedeljković i Jelena Kleut PREDSTAVLJANJE