Postgraduate Studies “Entrepreneurial Economy”
Faculty for International Economics, Finance and Business
UDG University
Entrepreneurial Economy
Podgorica, September 2013
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
“Entrepreneurial economy”
Volume XIX
Editor in Chief: Prof. dr Veselin Vukotic
Chief Editorial Board:
Dr Mladjen Sljivancanin; Dr Danilo Sukovic; Dr Miroslav Prokopijevic; Dr Maja
Drakic-Grgur; Dr Milica Vukotic; Dr Igor Luksic
Editorial Board:
Prof. dr Veselin Vukotić; Dr Milica Vukotić; Dr Jadranka Kaluđerović; Dr Sanja
Ivanović; Prof. dr Mojmir Mrak; Dr Marija Vugdelić; Prof. dr Vladimir Poznanić;
Dr Maja Drakić-Grgur; Dr Dragan Vukmirović; Dr Igor Lukšić; Dr Dragana
Radević; Dr Neda Ivović; Dr Biljana Stamatović
Publisher:
Postgraduate Studies »Entrepreneurial Economy«, Faculty for
International Economics, Finance and Business, University of Donja Gorica UDG, Montenegro
Technical Editor: Dragan Knezevic
Cover Design: Nebojsa Klacar, studio »Arhangel«, Belgrade
Director of Postgraduate Studies:
Professor Veselin Vukotic, Montenegro
President of the Council of Postgraduate Studies:
Professor Steve Pejovich, Texas, USA
Address:
Phone/fax:
e-mail:
web:
Donja Gorica bb, Podgorica, 81000, Crna Gora
+382 (0)20 410 777
[email protected]
www.udg.edu.me
ISSN
1451-6659
Printed edition: 150 copies
Printed by: Montcarton, Podgorica
2
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
Introductory remarks
Economic journal „Entrepreneurial Economy“ has been published from 2002. This is
Volume XIX.
The journal is published by the Postgraduate studies „Entrepreneurial Economy“,
Faculty for International Economics, Finance and Business, University of Donja
Gorica, Montenegro.
Papers published in this Volume are presented and defended on the Conference of
PhD Studies "International Economics", Faculty for International Economics,
Finance and Business (FIEFB), University Donja Gorica - UDG organized in May
2013. Each paper is a part of doctoral research of the students of the first generation
of PhD Studies "International Economics", FIEFB, UDG.
Chief Editorial Board
3
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
Authors
1. Tanja Bošković, MSci, GIZ Open Region Fund for South-East Europe; PhD
student of the first generation of PhD Studies "International Economics",
FIEFB, UDG;
2. Miodrag Bukvić, MSci, “13. jul – Plantaže” a.d.; PhD student of the first
generation of PhD Studies "International Economics", FIEFB, UDG;
3. Milica Daković, MSci, Univerzitet Donja Gorica, Fakultet za međunarodnu
ekonomiju finansije i biznis; PhD student of the first generation of PhD Studies
"International Economics", FIEFB, UDG;
4. Nina Drakić, MSci, Privredna komore Crne Gore; PhD student of the first
generation of PhD Studies "International Economics", FIEFB, UDG;
5. Jadranka Glomazić, MSci, Univerzitet Donja Gorica; PhD student of the first
generation of PhD Studies "International Economics", FIEFB, UDG;
6. Gordana Radojević, MSci, Zavod za statistiku Crne Gore; PhD student of the
first generation of PhD Studies "International Economics", FIEFB, UDG;
7. Andrija Radoman, MSci, Čelebić d.o.o.; PhD student of the first generation of
PhD Studies "International Economics", FIEFB, UDG;
8. Ivana Stešević, MSci, Univerzitet Donja Gorica, Fakultet za međunarodnu
ekonomiju finansije i biznis; PhD student of the first generation of PhD Studies
"International Economics", FIEFB, UDG;
9. Sandra Tinaj, MSci, Univerzitet Donja Gorica; PhD student of the first
generation of PhD Studies "International Economics", FIEFB, UDG;
10. Ivana Vojinović, MSci, Ministry of Sustainable Development and Tourism; PhD
student of the first generation of PhD Studies "International Economics",
FIEFB, UDG;
11. Jelena Zvizdojević, MSci, Zavod za statistiku Crne Gore; PhD student of the first
generation of PhD Studies "International Economics", FIEFB, UDG;

In alphabetical order (by last name)
4
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
Contents:
1. Ivana Stešević, Metodološki problemi naučnog istraživanja ................................. 6
2. Gordana Radojević, Statističko mjerenje globalne međuzavisnosti.................... 22
3. Jelena Zvizdojević, Kvalitativno-kvantitativna analiza faktora razvoja
poljoprivrede ........................................................................................................ 42
4. Andrija Radoman, Contribution of the construction sector to the economic
development of the Balkan countries ................................................................... 60
5. Ivana Vojinović, Economic Analysis of the Environment ................................... 77
6. Jadranka Glomazić, Istorijski pregled problema cijene koštanja ...................... 100
7. Milica Daković Tadić, Veza poslovnog i nacionalnog računovodstva kroz
ekonomsku istoriju ............................................................................................. 118
8. Miodrag Bukvić, Tržište vina ............................................................................. 139
9. Nina Drakić, Uloga institucija – neoklasični i institucionalni pristup ............... 158
10. Sandra Tinaj, Ljudski kapital kao faktor inovativnosti, primjer Crne Gore ...... 178
11. Tanja Bošković, Teorijska perspektiva inovacija: od komparativne prednosti
zemalja do konkurentske prednosti kompanija .................................................. 188
5
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
Ivana Stešević
Metodološki problemi naučnog istraživanja
Abstract: Methodology presents the base of every scientific research. Principles of
methodology are valid for every science, and which of the methods will be used for
the research of certain problem depends of its nature. Research in social sciences
specially economics should follow certain methodology and it's principles, but also
introduce and apply specific methods and techniques. Reasons for that are human
factor, whose behaviour is hard to predict, dynamic of the phenomena, necessity for
simplification as well as connections and relationships between cause and results.
That is the reason why the results are very often simplified. Those and other
problems which researcher faces while analyzing social phenomena will be
discussed in this paper.
Key words: science, research methodology, processes, methods
1. Uvod
Metodologija je teorija o tome kako istraživanje treba sprovesti, dok istraživanje
predstavlja način da se dođe do odgovora na određeno pitanje.1 Aktuelnost
istraživanja proizilazi iz činjenice da istraživanja i inovacije postaju dominantan
faktor konkurentnosti. Upravo sfera značaja istraživanja je u fokusu velikog broja
strategija Evropske unije. Osim toga, u većini zemalja svijeta se javlja potreba
reforme obrazovanja kojom se potencira uključivanje procesa istraživanja u nastavne
programe.
Prvi dio rada posvećen je nauci i metodologiji istaživanja uopšteno. Date su osnovne
informacije o nauci i metodologiji istraživanja, njihovim ciljevima i načinima
saznavanja istine.
U drugom dijelu rada predstavljene su i analizirane osnovne vrste istraživanja
zavisno od cilja istraživanja, naučnog karaktera, izvora naučnih činjenica, vremena i

Fakultet za međunarodnu ekonomiju, finansije i biznis, UDG, Podgorica; Institut za strateške studije
i projekcije, ISSP, Podgorica; Rad "Metodološki problemi naučnog istraživanja" je naučnoistraživački rad nastao kao rezultat izrade doktorske teze "Metodologija istraživačkog rada primjer:
Rezultati primjene Bolonjske deklaracije u Crnoj Gori" na doktorskim studijama "Međunarodna
ekonomija", FMEFB, UDG; Rukovodilac studija: prof. dr Veselin Vukotić; Mentor: prof. dr Veselin
Vukotić; komentor: doc. dr Milica Vukotić
1
„Treba misliti pa raditi, a ne obrnuto“- Demokrit
6
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
načina mjerenja. Poslije predstavljanja različitih tipova istraživanja, rad pruža uvid u
osnovne faze svakog istraživanja.
Treći dio rada predstavlja osnovne probleme sa kojima se istraživač susreće u
društvenim naukama.
Hipoteza koja se dokazuje u radu je: proučavanje metodologije istraživanja
predstavlja uslov za razumjevanje teorija i stvarnosti.
2. Istraživanje strukture nauke
Cilj svake nauke je da prikuplja i sistematizuje znanje iz te oblasti.2 Sistematizacija
je neophodna kako bi nauka predstavljala skup i sistem dotadašnjih znanja,
utvrđenih i provjerenih.
Nauka se zavisno od predmeta istraživanja dijeli u dvije velike grupe: prirodne
nauke (hemija, fizika, biologija i sl) i društvene (ekonomija, pravo, istorija,
sociologija, i sl).3 Veliki je broj autora koji su se bavili pitanjima načina na koji
nauka treba djelovati, koje metode istraživanja treba koristiti i u kojoj mjeri se
možemo pouzdati u te metode. Među najznačajnijima su Dekart, Njutn i Ajnštajn.
Isto tako, i Karl Poper se bavio tim pitanjem i smatrao je da je temeljna osobina
naučne teorije mogućnost da ona bude opovrgnuta.4
Dva su osnovna smjera istraživanja u nauci: racionalizam i empirizam. Empiristička
filozofija oslanja se na čula odnosno iskustvo (moć opažanja), dok se racionalizam
oslanja na razum (moć mišljenja). Racionalistička filozofija, koja veliča moć
mišljenja počinje sa Reneom Dekartom5 i nastavlja sa Barhom de Spinozom i
2
„Nauka je potraga za znanjem." - Steve Fuler
„Nauka je objektivan, logičan, sistematičan, proverljiv, merljiv, skladan itd. metod (put, način)
racionalnog i iskustvenog prikupljanja, opisivanja, klasifikovanja, definisanja, uopštavanja,
objašnjavanja, razumevanja, predviđanja, kontrole i vrednovanja činjenica."- Đuro Šušnjić
3
„Prirodne nauke se bave činjenicama, a društvene značenjima činjenica." - Đuro Šušnjić
4
Za razliku od Popera, Karl Gustav Hempel je smatrao da naučno objašnjenje znači davanje
odgovora na ono što je on nazivao „upitna rečenica koja sadrži upitnu riječ „zašto“ i koja zahtjeva
objašnjenje“.
5
Dekart je u svom djelu Rasprava o metodi istakao četiri pravila mišljenja, koja se danas smatraju
metodama: „...verovao sam da će umesto velikog broja pravila koja čine logiku, biti dovoljna samo
četiri, čvrsto i pouzdano rešen da se o njih nijednom ne ogrešim. Prvo je bilo da ništa ne primim za
istinito što ne bih uvideo da je očevidno tako; to će reći da se brižljivo čuvam prenagljenosti i
predubeđenja i da priznam samo ono što se pokazalo razumu tako jasno i razgovetno da u njega ne
posumnjam ni u kakvoj prilici. Drugo, da svaku teškoću kojom bi se bavio radi boljeg rešenja
podelim u toliko manjih delova u koliko se može i koliko je dovoljno. Treće, da vodim svoje misle
počinjući sa najprostijim i najlakšim predmetima za izučavanje da postepeno dospem do saznanja
7
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
Gotfridom Lajbnicom. Za razliku od njih, poznati filozof Fransis Bekon afirmisao je
„veličanstvo činjenice kao najviše sile“ i tako dao snažan podsticaj razvoju
empirijskog metoda. Još početkom XVI vijeka Bekon je istakao potrebu za
„bezobzirnom revolucijom u naučnim metodama ispitivanja i mišljenja, u našem
sistemu nauke i našoj logici“.6 Logički pozitivisti vjeruju da postoje neutralni
podaci, nezavisni u odnosu na teoriju, koji omogućavaju donošenje objektivne
odluke o izboru ispravne teorije.7 Osnivačima empirizma smatraju se takođe Tomas
Hobs i Džon Lok.8 Pitanje koje se često postavlja je zašto je baš u XVI vijeku došlo
do razvoja empirizma? Zašto su starogrčki mislioci, rimski mislioci i srednji vijek
obilježeni dominantno racionalnim pristupom istraživanju društvenih nauka? Da li
promejna bila uslovljena jačanjem nacionalnih država, ulogom merkantilizma i
procvatom međunarodne trgovine? Da li je bijeg od subjektivizma i logičkog
deduktivizma starih Grka i skolastika prema empirizmu i objektivizmu bio
neophodan kako bi se zaštitili određeni interesi?
Ipak, čini se da veliki broj naučnika nije jasno definisao stav u vezi sa empirističkom
ili racionalističkom teorijom, već prihvataju i empirizam i racionalizam kao osnove
svojih istraživanja.9 Kao što ističe Veselin Vukotić u djelu Antropologija stvaranja
udruživanje pustolovnosti sa logkom, tj. empirije (svakodnevnog) sa razumom
razmišljanjem „podstaklo je istraživanje, kao oblik ponašanja ljudi".10
najsloženijih pod pretpostavkom da ima reda i između onih koji po prirodi ne prethode jedni drugim.
I drugo, da činim što potpunija nabrajanja i što opštije preglede iz sigurnosti da ništa ne izostavim.“
6
Bekon takođe zaključuje: „Čitanje čini čovjeka kompletnim, konverzacija živahnim, a pisanje
preciznim”.
7
Za razliku od Bekona, Kun u svome djelu Struktura naučnih revolucija ukazuje da problem
„teorijskog opterećenja podataka“. Naime, kako on tvrdi, često je za provjeru određenih teorija koje
imaju različita stanovišta potrebno uporediti podatke da bi se donio zaključak o ispravnosti jedne od
tih teorija. Kun tvrdi da se radi o „iluziji o idealu teorijskih neutralnosti“. Odnosno u svom djelu on
ukazuje da ne postoji mogućnost izolacije „čistih“ podataka koji bi bili prihvatljivi za sve naučnike,
već da su podaci uvijek implicirani teoretskim postavkama. Vidjeti: Kun, Tomas (1974) Struktura
naučnih revolucija, Nolit, Beograd, str. 183 i dr.
8
„Nema ništa u razumu što prethodno nije bilo u čulima"- Džon Lok, dok Kant zaključuje da „ono
što je dato za čula, jeste zadato za razum".
9
Tako i Šumpeter u svom djelu Povijest ekonomske analize, iako slijedi filozofiju empirizma u svom
djelu tvrdi „...iako ćemo interpretirati doktrine s tog stajališta, time ne polažemo pravo ni na kakvu
„apsolutnu” valjanost; te iako, rezonirajući s tog stajališta, možemo bilo koju tvrdnju ili metodu
proglasiti pogrešnom – naravno uvijek u odnosu na povijesne uvjete u kojima su formulirane - time ih
ne isključujemo iz okvira znanstvene misli u našem prvotnom (najširem) smislu riječi, ili da se
izrazimo nešto drugačije, ne poričemo im znanstveni karakter - što se mora ocjenjivati, ako to uopće
treba, prema „profesionalnim” standardima svakog vremena i mjesta.” Šumpeter, Jozef (1975),
Povijest ekonomske analize Informator, Zagreb, 1975, str.5 iz Medić, Đuro (2000) Schumpeterova
koncepcija povijeti ekonomske analize i moderna metodologija ekonomije, Ekonomski pregled, Vol.
51 No. 9-10, Hrvatsko društvo ekonomista c/o Ekonomski institut, Zagreb, str. 935
10
Vukotić, Veselin (2012) Antropologija stvaranja, UDG, Podgorica, str. 54
8
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
Šušnjić u svom djelu Metodologija, kritika nauke zaključuje svaka nauka počiva na
tri pretpostavke: istina postoji, istina se može saznati i saznanje istine je vrijedno po
sebi, jer je i sama istina vrijednost. Uostalom i Tolstoj tvrdi da „naslada nije u samoj
istini, nego u traženju istine“. Odnos prema istini i odgovoru na pitanje da li postoji
apsolutna istina uslovio je podjelu na sljedeća dva pristupa: relativizam i
apsolutizam.
Relativizam odnosno relativistički metod podrazumjeva da svaka teorija predstavlja
manje ili više vjeran prikaz uslova u kojima nastaje. Odnosno, sve ekonomske ideje i
teorije su proizvod vremena i mjesta u kojem su nastale, i kao takve ne mogu se
izolovano posmatrati od svjeta koji tumače. Dakle, apsolutna istina ne postoji a
promjena svijeta u kojem pojedinci žive uslovljava promjenu ekonomske teorije.
Kao argumentaciju za relativistički metod navodi se npr. da je predmet istraživanja
Adama Smita uslovljen razvojem manufakture, Davida Rikarda razvijenom fazom
industrijske revolucije, Karla Marksa kapitalizmom, Džona Majnarda Kejnsa
posljedicama krize i sl. Veliki je broj naučnika koji prihvata relativistički pristup i
smatraju da je veza teorija i okolnosti u kojima nastaju jaka. "Ne postoji slika ili
teorija- nezavisni prikaz stvarnosti".11
Ipak, ukoliko je ta veza zaista jaka, postavlja se pitanje na koji je način moguće
objasniti činjenicu da su u istim uslovima nastajale različite, čak i potpuno suprotne
škole i teorije? Da li zato što su ekonomske pojave složene, a pretpostavke, metode i
pojmovi koji se koriste za otkrivanje istine utiču na formulisanje teorije? „Šta nauka
vidi kao stvarno, određeno je njenim pojmovima i metodama. Što je stvarno zavisi
od toga šta jedna zajednica smatra stvarnim, a šta nestvarnim". 12 Maks Veber u
svom djelu Metodologija društvenih nauka tvrdi da je: „mogućnost izbora između
bezbroj determinanti uvjetovana prije svega vrstom našeg povjesnog interesa“.13
Odnosno, kao što zaključuje Veselin Vukotić: „Ekonomske teorije su često i zaštita
interesa vladajuće elite ili jedne nacije. Zar i knjiga Adama Smita „Istraživanje
uzroka i prirode bogatstva naroda“ na neki način nije bila pokušaj da se kroz
slobodnu trgovinu zaštite ekonomski interesi Engleske u Americi?"14
Apsolutizam odnosno apsolutistički metod smatra da postoji jedna apsolutna istina, a
da razvoj ekonomske misli i teorije bilježi stalan progres i kretanje od grešaka ka
istini. U okviru apsolutizma postoje dva pravca: evolucionizam i revolucionalizam.
Evolucionizam podrazumjeva kontinuiran, ali spor rast ekonomskih ideja i teorija ka
11
Hoking, Stiven i Mlodinov, Leonard (2011) Velika zamisao, Almari, Beograd, str. 34
Šušnjić, Đuro (2007) Metodologija, kritika nauke, Čigoja, Beograd, str. 122
13
Veber, Maks (1968) Metodologija društvenih nauka, Globus, Zagreb, str. 139
14
Vukotić, Veselin (2010) Kvantna ekonomija, Zbornik radova: Kriza i razvoj, Institut društvenih
nauka, IDN, Beograd, str. 2
12
9
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
otkrivanju istine.15 Revolucionarizam podrazumjeva da se progres odvija
diskontinuirano, skokovito. Upravo Tomas Kun u svom djelu Struktura naučnih
revolucija traži odgovor na pitanje: Na koji način se razvija nauka? Kun dokazuje da
iznenadne revolucije koje dovode do prelaska sa stare na novu paradigmu
predstavljaju evolutivni tok nauke i naučnog saznanja. Kun u knjizi dokazuje da je
normalna nauka zasnovana na postojećoj paradigmi i njena prosta akumulacija novih
znanja ne dovodi do razvoja nauke. Nasuprot tome, trenutna i iznenadna promjena
putem revolucije dovodi do prelaska na novu paradigmu i do razvoja nauke.16
Kao nedostatak apsolutizma često se navodi da on zanemaruje okolnosti u kojima
nastaje određena teorija. Osim toga, jedan broj autora koji smatra da je ekonomija
„darvinistička disciplina“ i da posljednja stepenica predstavlja i sadrži sve prethodne
teorije koje su ispravne, te se sve prethodno može zanemariti i odbaciti. Ako je tako,
kako se može objasniti činjenica da određene teorije nakon što su odbačene nakon
izvjesnog vremena ponovo postaju aktuelne i validne?
Svako istraživanje društvenih nauka predstavlja refleksiju određnih filozofskih
pretpostavki koje utiču na istraživanje. Tako se i istraživanja dijele na ona koja su
zasnovana na metodološkom individualizmu i metodološkom kolektivizmu
(holizmu). Metodološki individualizam naglašava značaj pojedinaca i njihovog
ponašanja. Začetnicima metodološkog individualizma, iako ga tako ne nazivaju,
smatraju se Adam Smit, David Hjum i Džon Lok. Jozef Šumepeter u svom djelu iz
1908. godine prvi put pominje termin metodološki individualizam. Ponovna
upotreba te riječi počinje 30-tih godina dvadesetog vijeka u djelima Džona Hiksa,
Fica Maklupa,i kasnije Karla Mengera, Fridriha Hajeka, Ludviga von Mizesa, Karla
Popera i drugih. Metodološki individualizam svu složenost pojava objašnjava
djelovanjem pojedinca. Pojedinci donose odluke u skladu sa svojim interesima i
snose odgovrnost donesenih odluka. Za razliku od metodološkog individualizam,
predstavnici metodološkog kolektivizma smatraju da se društveni fenomeni mogu
objašnjavati samo kao cjeline a da je cilj društvenih nauka da pronađu zakonitosti o
ponašanju društva. Shodno njenim zastupncima, ponašanje pojedinaca determinisano
je cjelinom. Najznačajniji predstavnik metodološkog kolektivizma je Ogist Kont.
15
Istina se, stoga, često predstavlja kao grudva snijega koja se stalno uvećava (površna grudve
predstavlja neotkrivene teorije i naučna objašnjenja). Ovakav pristup često se naziva „inkrementalni
pristup" jer se njim ističe da svako novo znanje povećava već akumulirani fond znanja.
16
Rekonstrukciju Kunovih paradigmi ivršio je poznati metodolog Imre Lakatoš razvojem naučnoistraživačkih programa. Shodno njegovoj teorji struktura naučno istraživačkog programa sadrži tvrdo
jezgro (opšteprihvaćene hipoteze koje se ne mogu osporavti u okviru jednog troisjkog sistema) i
zaštitini omotač (u okviru kojeg se razvijaju dodatne hipoteze).
10
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
Maks Veber je tvrdio da se istraživači mogu podjeliti na "sakupljače materijala" i
"tražioce smisla".17 Bekon je slikovito empiriste uporedio sa mravima koji samo
sakupljaju i troše, dok racionalisti mogu biti predstavljeni kao pauci koji proizvode
iz sebe tkivo. Pčela se nalazi u sredini, ona vadi "tvar" iz cvijća i sopstvenim
sposobnostima prerađuje i sređuje. Čini se ipak da najveći broj autora nalazi svoj
stav negdje između ova dva pristupa: relativizam (istorijska rekonstukija) i
apsolutizam (racionalna rekonstrukcija).
Cilj svake nauke je ne samo da sakuplja činjenice o određenim fenomenima, već i da
objašnjava ono što opažamo i predviđa ono što će biti ili bi bilo opaženo u
okolnostima koje se još nisu pojavile.18 Svakako, „nauka počiva na pretpostavci ili
načelu o razlici između pojave i suštine: pojavno nije suštinsko, suštinsko nije
pojavno. ...Ako ukinete ovu razliku, ukinuli ste mogućnost postojanja nauke“.19
Moderna nauka može objasniti mnogo toga o svijetu u kojem danas živimo. Ipak,
moramo biti svjesni da postoje i brojne činjenice koje nauka nije uspjela objasniti, ili
bar ne u potpunosti. „Ipak, ograničenja nauke su velika“.20 Odnosno, kao što Karl
Poper u svom govoru Logika društvenih nauka iznio: „Svakim korakom naprijed,
svakim rješenjem problema, mi ne samo da otkrivamo nove i nerješene probleme,
već i otkrivamo da kada smo vjerovali da stojimo na čvrstoj i sigurnoj osnovi, sve
stvari u stvarnosti su nesigurne i nestabilne".21
3. Metodologija istraživanja
Upravo radi otkrivanja suštinskog neophodno je poznavati metodologiju
istraživanja.22 Metodologija predstavlja logička, tehnička, organizacijska i
strategijska pravila23 kojih bi se trebao pridržavati svako ko želi da dodje do istinitog
saznanja. Stoga, metodologija predstavlja temelj svakog naučnog istraživanja. Njeni
17
Veber, Maks (1968) Metodologija društvenih nauka, Globus, Zagreb, str. 83. On takođe zaključuje
da „ždrijelo nezajaženo činjenicama prvih može se puniti materijalom dokumenata, statističkim
tabelama i anketama, ali je ono neosjetljivo na finoću novih misli".
18
Maršal je imao običaj da kaže da je naučno objašnjenje jednostavno „predviđanje napisano
unatrag“.
19
Šušnjić, Đuro (2007) Metodologija, kritika nauke, Čigoja, Beograd, str. 10
20
Hajek, Fridrih August (1999) Kontrarevolucija nauke, CID, Podgorica, str. 53
21
Poper, Karl (1961) The logic of social sciences, opening lecture at the conference of the German
Sociology Society, str. 87 objavljeno u objavljeno u Arondo, Theodor; Albert, Hans i dr (1976)The
Positivist Dispute in German Sociology, Heinemann Educational book, London. str. 87-104
22
Albert Ajnštajn je rekao: „Da znamo što činimo - to se ne bi zvalo istraživanje, zar ne?"
23
Logička strana istraživanja sastoji se u načinu definisanja osnovnih pojmova. Tehnička strana
stvari sastoji se u prikladnom sređivanju i prikazivanju podataka i rezultata i istraživanja.
Organizacijska strana posla ogleda se u svrsihodnoj podjeli rada unutar istrazivačkog tima.
Strategijska strana iscrpljuje se u izboru ključnih pojmova, hipoteza i teorija koje najvise obećavaju u
saznajnom pogledu.
11
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
principi važe za sve nauke, a koja će od njenih metoda biti primjenjena za rješavanju
određenog problema zavisi od prirode problema. Dakle, metodologija istraživanja
pokazuje ne samo kako naučnici stvarno rade, nego i kako treba da rade da bi
dospjeli do naučnih otkrića ili novih istina u svijetu. Prema tome, metodologija je
nužno i normativna nauka.
Pojam research (istraživanje) „podrazumjeva pažljivo, sistematično ispitivanje
određenog fenomena, sa ciljem provjere određenih principa“.24 Grinnell definiše
istraživanje kao sistematski upit koji korišćenjem naučne metodologije rješava
problem i stvara novo znanje koje je uopšteno prihvaćeno. Za razliku od njega
Lundberg pravi razliku između istraživačkog procesa u društvenim naukama, koje
smatra naučnim i procesa koje koristimo u svakodnevnom životu. Prema njemu
naučni metod se sastoji od sistematičnog posmatranja, klasifikovanja i interpretacije
podataka. Kao što on ukazuje ovaj proces koristi većina ljudi u svakodnevnim
aktivnostima, a osnovna razlika svakodnevnih generalizacija i naučnog metoda
određena je nivoom formalnosti, provjerljivosti i generalnim prihvatanjem.25 Burn
definiše istraživanje kao sistematsko ispitivanje da bi se našlo rješenje problema.
Sve ove definicije ukazuju da su sljedeće karakteristike neophodne da bi se jedan
proces smatrao istraživanjem: mora koliko je to moguće biti kontrolisano,
sistematično, validno, provjerljivo, empirijsko i krtično.
Kumar u svoj djelu Research methodology naglašava da danas postoje dvije osnovne
paradigme koje čine osnovu istraživanja u društvenim naukama. Osnovna podjela
među ovim paradigma je podjela u stavu da li metodologija prirodnih nauka može
biti primjenjena na analizu društvenih fenomena. Predstavnici ove dvije
suprtotstavljene strane su razvili svoje vrijednosti, terminologiju, metode i tehnike
koje pomažu da se razumije određeni društveni fenomen. „Ipak, nakon 60-tih godina
raste vjerovanje da obje paradigme imaju svoje mjesto. Shodno tome, cilj
istraživanja određuje metod saznanja, dakle paradigmu“.26
24
Kumar, Ranjit (2005) Research methodlogy, Pearson Education, New Delhi, str.7
Isto tako, i Đuro Šušnjić u svom djelu Metodologija, kritika nauke pravi jasnu razliku između
zdavog razuma i nauke. Autor zaključuje da se zdrav razum odnosi na događaje iz svakodnevnog
života, čije zaključivanje se ne provjerava posebnim metodama, ne pretpostavlja posebna stručna
znanja, uglavnom je induktivno, izolovano i čisto opažajnog karaktera. Za razliku od zdravog razuma
naučno saznanje nadilazi svakondevno iskustvo, i pretpostavlja stručna znanja, stiče se posebnim
metodama, ne samo indukcijom već i dedukcijom i povezano je u sistem na čijem vrhu je aksiom,
odnosno teorija.
26
Kumar, Ranjit (2005) Research methodlogy, Pearson Education, New Delhi, str.13
25
12
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
3.1. Vrste istraživanja
Razvoj nauke uslovljava potrebu za novim pristupima i pronalaženjem novih
istraživačkih metoda i instrumenata. Isto tako, rješavanje raznovrsnih društvenih
problema podrazumjeva poznavanje različitih tipova istraživanja, kao i upotrebu
adekvatnog tipa istraživanja. Istraživanja u društvenim naukama se dijele na:27
a) Deskriptivna naspram analitičkih istraživanja- zavisno od cilja istraživanja.
Deskriptivna istraživanja opisuju šta se desilo ili šta se trenutno dešava u određenoj
oblasti, bez kontrolisanja varijabli koje utiču na tu pojavu. Za razliku od
deskriptivnih, u analitičkim istraživanjima istraživač analizom dostupnih činjenica i
informacija daje kritičku evaluaciju materijala i pojave.
b) Primjenjena naspram fundamentalnih istraživanja- u zavisnosti od naučnog
karaktera istraživanja, s tim da je nerijetko veoma teško povući jasnu granicu među
njima. Fundamentalna, odnosno osnovna istraživanja analiziraju probleme sa ciljem
proširivanja postojećeg i otkrivanja novog znanja. To se uglavnom odnosi na
teorijska pitanja, otkrivanje zakona i zakonitosti i ova istraživanja se zasnivaju na
generealizaciji i formulaciji teorija. Za razliku od fundamentalnih, primjenjena
istraživanja imaju zadatak da otkriju rješenja za određeni problem sa kojim se
suočava društvo ili jedan njegov dio, i da primjene fundamentalna istraživanja u
određenoj djelatnosti.28
c) Kvantitativna naspram kvalitativnih istraživanja. Kvantitativna istraživanja su
bazirana na mjerenjima količine ili kvantiteta, i ona mogu biti sprovedena na
pojavama koje mogu biti izražene kvantitiativo. Kvantitativna istraživanja
podrazumjevaju pripisivanje brojeva osobinama objekata ili događaja u skladu sa
određenim pravilima.29 Za razliku od njih, kvalitativna istraživanja npr. u ekonomiji
imaju zadatak da utvrde osnovne ekonomske zakonitosti u ekonomskom svijetu
27
Prema: Shajahan, S (2009) Research Methods for management, JAICO, New Delhi str. 9; Kothari,
C. R. (1990) Research Methodology- Methods and Techniques, New age international publishers,
Jaipur, Indija, str.3 i drugim
28
Primjeri fundamentalnih istraživanja su istraživanja koja se bave određenim prirodnim
fenomenima, čistom matematikom, fizikom i sl. Isto tako, istraživanja ljudskog ponašanja, posebno u
ekonomiji, sa ciljem generalizacije o ljudskom ponašanju su primjeri fundamentalnih istraživanja.
Ukoliko je cilj tog istraživanja da donese određeni zaključak odnosno rješenje konkretnog društvenog
problema u pitanju je primjenjeno istraživanje. Stoga, cilj primjenjenog istraživanja je traženje
rješenja za određeni praktični problem, dok se fundamentalno istraživanje odnosi na pronalaženje
informacija koje imaju širi krug primjene i koja otkrivaju opšte zakonitosti u prirodi ili društvu. U
vezi podjele na fundamentalna i primjenjena istraživanja, zanimljivo je pomenuti da nakon što je
Ajnštajn objavio svoju teoriju relativiteta, upitan je koja je prakična primjena njegove teorije. Njegov
odgovor je bio: „Dođite za 50 godina..."
29
Broj ne mora uvijek biti rezultat mjerenja. Intenzitet prisustva ili odsustva nekog svojstva može biti
definisan topografski ili grafički (nominalne ili ordinalne vrijednosti), kao i skalnom vrijednošću.
13
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
korišćenjem deskriptivnih metoda, istorijskih metoda i dr. Kvalitativna istraživanja
uzimaju u obzir faktore i analize koje je nemoguće kvantifikovati, a koji su bitni pri
objašnjavanju ekonomske pojave - psihološke i ostale druge nemjerljive veličine.30
Rejnert Erik zaključuje da "današnja teorija teško barata kvalitativnim promenama u
privredi koje čine osnovu za kvantitativne promjene u budućnosti".31 Upravo
kvalitativna analiza treba da ukaže i podsjeti istraživače i analitičare da iza svakog
broja i rezultata određenog istraživanja stoji stvaran život, te da zaključci
kvalitativne analize trebaju biti poštovani od strane kvantitativne ekonomske
analize.32
d) Teorijska (konceptualna) naspram empirijskih istraživanja- podjela na
osnovu izvora naučnih činjenica koje se koriste za istraživanje, iako je čisto
teorijskih i čisto empirijskih istraživanja sve manje. Konceptualna odnosno teorijska
istraživanja su ona u kojima se do naučnih saznanja dolazi prvenstveno racionalnim
putem. Ta istraživanja se bave nekom apstraktnom idejom ili teorijom, a sa ciljem
razvoja novog koncepta ili interpretacije postojećih koncepata, uglavnom
korišćenjem deduktivnog metoda.33 Za razliku od njih, u ekonomiji se mnogo više
primjenjuju empirijska istraživanja. Ta istražvanja se zasnivaju na podacima i imaju
svoje zaključke koji se mogu provjeriti određenim opservacijama ili
eksperimentima.
e) Longitudalna naspram istraživanja o podacima presjeka (transverzalnih)zavisno od vremena praćenja određenih pojava. Longitudalnim istraživanjima se
prati pojava u određenom vremenskom periodu, kontinuirano (koriste se podaci iz
vremenskih serija). Za razliku od njih, transverzalna istraživanja prate pojavu u
određenom vremenskom trenutku, u različitim uslovima (koriste se podaci presjeka,
odnosno tzv. „cross section" podaci). Osim ove podjele, istraživanja mogu biti i
panel istraživanja, koja za istraživanja koriste tzv. panel podatke koji predstavljaju
kombinaciju vremenskih serija i podataka presjeka.
30
Kvalitativna analiza daje okvir za razumjevanje suštine brojki, koeficijenata i modela. Kvalitativna
analiza daje odgovor na pitanje zašto određeni broj, predznak ili smjer.
31
Rejnert, Erik (2010) Spontani haos, Čigoja, Beograd, str. 57
32
Iako veliki broj autora zagovara da je podjela istraživanja na ona koja koriste kvantitativne odnosno
kvalitativne metode striktna, jedan broj autora zagovara uvođenje novog metoda, koji se naziva
Istraživanje mještovitim metodom. Ovo stanovište zastupaju između ostalih i Burke Johnason i
Anthony Onwuegbuzie u svom radu Mixed Methods Reserach: A Research Paradigm Whose Time
Has Come koji je objavljen u časopisu American Educational Research Association, Educational
Researcher. Osim njih autorima mješovitog metoda istraživanja se smatraju Greene, Creswell, Tedlie.
Isto tako i Nijaz Mesihović u svom djelu Uvod u metodologiju društvenih nauka pominje ukrštanje
kvantitativnih i kvalitativnih metoda istraživanja, iako ne govori o novom metodu nazvanom
mješoviti metod.
33
Dedukcija je metod kojim se na osnovu opšteg stava izvodi pojedinačni stav.
14
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
Svakako, nijedan od predstavljenih parova istraživanja ne zahtijeva, niti
podrazumjeva da istraživač sprovodi isključivo taj tip istraživanja. Istraživači
definišu tip istraživanja zavisno od toga koja karakteristika istraživanja dominira.
Osim ove podjele na osnovne tipove istraživanja postoji i veliki broj podjela
istraživanja shodno drugim kriterijumima. Tako na primjer, istraživanja se prema
broju naučnih disciplina zastupljenih u proučavanju određenog problema djele na:
multidisciplinarna (predmet istraživanja se analizira sa aspekta više disciplina koje
pripadaju dvijema ili više nauka), interdisciplinarna (predmet istraživanja se
analizira sa aspekta više disciplina jedne nauke) i monodisciplinarna odnosno
intradisciplinarna istraživanja (predmet istraživanja pripada jednoj disciplini jedne
nauke). Isto tako, zavisno od dominirajuće uloge istraživačke metode istraživanja se
djele na: eksprimentalna (namjerno izazivanje procesa i pojava), akciona istraživanja
(istovremeno se vrši i izazivanje i mjerenje određene pojave), komparativna
istraživanja (utvrđivanje odnosa i uslovljenosti određenih pojava), analogna
istraživanja (zaključci do koji se došlo proučavanjem jedne pojave se prenose kao
validna na druge pojave) i sl. Svakako, uslijed konstantnih promjena i pojava novih
istraživanja i podjela veliki njih ne može biti sistematizovan na prethodno definisan
način.
Metode predstavljaju sredstva i tehnike koje se koriste za dobijanje i analizu
podataka. Stoga se o metodi može govoriti kao o opštoj metodi (predstavlja
strategiju istraživanja) i istraživačkoj metodi (kao tehnici). „Ova podjela omogućava
da se razluči ono što je suštinsko od onoga što je tehničko u istraživanju“.34 Izbor
odgovarajućeg metoda zavisi od predmeta i cilja istraživanja, ali i od stava
istraživača o načinu rješavanja problema. „Kako u proizvodnji tako i u naucimenjanje oruđa predstavlja takvu ekstravagantnost koju treba rezervisati za onu
priliku kada to bude neophodno".35 Metod dakle označava način postavljanja i
rješavanja naučnih problema i sticanja, obrazlaganja, povezivanja, kritikovanja,
ocjenjivanja i razvijanja naučnog znanja. „Poznavanje poznatih naučnih metoda
olakšava rad na otkrivanju istine".36
3.2. Postupak istraživanja
Proces istraživanja sastoji se od niza koraka, s tim da istraživač mora biti svjestan da
se ti koraci kontinuirano preklapaju i da jedan broj koraka istraživačkog procesa nije
moguće razdvojiti niti razlikovati. Svakako, prvi korak definiše posljednji korak i
praćenje porcedure koja je data u nastavku pruža korisno uputstvo. Ipak, treba imati
na umu da kao što i Maks Veber tvrdi: „ne postoji jednostavno „objektivna"
34
Šušnjić, Đuro (2007) Metodologija, kritika nauke, Čigoja, Beograd, str. 126
Kun, Tomas (1974) Struktura naučnih revolucija, Nolit, Beograd, str. 127
36
Šušnjić, Đuro (2007) Metodologija, kritika nauke, Čigoja, Beograd, str. 125
35
15
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
znanstvena analiza „društvenih pojava" neovisna o posebnim i „jednostranim"
stajalištima prema kojima se - izrijekom ili prešutno, svjesno ili nesvjesno- biraju,
analiziraju i raščlanjuju u prikazivanju predmeta istraživanja".37
Sam postupak istraživanja u društvenim naukama obuhvata:
a) Definisanje istraživačkog problema
b) Sveobuhvatan pregled literature
c) Definisanje hipoteze
d) Priprema istraživačkog dizajna
e) Definisanje uzorka
f) Prikupljanje podataka
g) Sprovođenje projekta
h) Analiza podataka
i) Testiranje hipoteze
j) Generalizacija i interpretacija
k) Pripremanje izvještaja i(li) prezentacija rezultata.
Izbor istraživačkog problema jedan je od najvažnijih koraka u postupku
sporovođenja istraživanja. Nakon definisanja problema pristupa se pregledu
sekundardne literature koja se bavi tom problematikom i definisanju radne hipoteze
ili hipoteze. 38
Definisanjem problema i hipoteze prelazi se na dizajn samog istraživanja.39
Prikupljanje primarnih podataka neophodnih za testiranje hipoteze može biti na
osnovu eksperimenta ili ispitivanja. U slučaju da se istraživač odluči za ispitivanje,
podatke može prikupiti: posmatranjem, intervjuisanjem ili anketiranjem.40 Osim
37
Veber, Maks (1968) Metodologija društvenih nauka, Globus, Zagreb, str. 43
Radna hipoteza je početna pretpostavka napravljenja sa ciljem njenog analiziranja i testiranja
(logičkog ili empirijskog). Uloga hipoteze je da vodi istraživača kroz određeni problem, držeći ga na
pravom putu i „izoštravajući" mu mišljenje.
39
Cilj pravljenja dizajna istraživanja je da omogući istraživaču da na najlakši, najbrži i najjeftiniji
način sprovede svoje istraživanje. Dizajn istraživanja između ostalog zahtjeva da istraživač svoje
buduće istraživanje definiše zavisno od dominantnog cilja istraižvanja, naučnog karaktera, izvora
naučnih činjenica, vremena i načina mjerenja, shodno prethodno definisanoj podjeli. Dizajnom
istraživanja definišu se i obuhvatnost istraživanja, operacione definicije osnovnih koncepata koji su
neophodni sa testiranje definisane hipoteze, referentni period, plan analize i slično. Nakon što
istraživač identifikuje ciljnu populaciju, neophodno je da se odluči za izbor postupka izvlačenja
uzorka i odredi odgovorajuću veličnu uzorka. Zavisno od cilja istražvanja, obuhvatnosti, mogućnosti i
sl. uzorak, tj. način njegovog izvlačenja može biti: prost slučajni uzorak, sistematski uzorak,
stratifikovani uzorak, klaster uzorak, više-etapni uzorak, neslučajni uzorak i sl.
40
Posmatranje je jedan od načina prikupljanja podataka koji predstavlja ciljano, sistematično i
selektivno gledanje i slušanje određenog odnosa ili fenomena. U određenim situacijama posmatranje
je najprikladniji način prikupljanja podataka, posebno npr. u slučajevima kada se analiziraju
ponašanje ili odnosi (interakcija) pojedinaca. Posmatranje može biti participativno ili
neparticipativno, zavsno od toga da li je istraživač učesnik grupe koja se posmatra (učestvuje u
38
16
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
prikupljanja primarnih podataka, ispitanik može prikupiti i podatke iz sekundarnih
izvora. U sekundarne izvore podataka spadaju različite publikacije, ranija
istraživanja, lični podaci ili podaci iz masovnih medija. Analiza prikupljenih
podataka vrši se izborem odgovarajuće metode. Nakon što se analiziraju podaci
istraživač bi trebalo da donese zaključak da li se njegova hipoteza odbacuje ili ne.
Nakon (ne)odbacivanja hipoteze, istraživač interpretira dobijene rezultate. Isto tako,
jedan broj istraživača može nakon testiranja hipoteze generalizovati istu (doći do
teorije). Pisanje izvještaja i diseminacija rezultata su takođe poželjan dio
istraživačkog projekta.
4. Metodološki problemi društvenih nauka
Za razliku od modela u prirodnim naukama koji tačno i vjerno predstavljaju
ponašanje odgovarajućeg fenomena u realnosti, situacija je drugačija u društvenim
naukama, posebno u ekonomiji zbog ljudskog faktora, dinamičnosti pojava i
neophodnosti pojednostavljivanja, pa su zato često i rezultati uprošćeni.
Ernest Nejgel u svom djelu Struktura nauke, problemi logike naučnog objašnjenja
navodi četiri grupe problema u vezi sa istraživanjima u društvenim naukama. Prvi
problem odnosi se na nemogućnost ostvarivanja glavnog cilja „teorijskih i
društvenih nauka da utvrde opšte zakone koji mogu poslužiti kao instrumenti
sistematskog objašnjenja i pouzdanog predviđanja".41 Prema Nejgelu i drugima, mali
je broj pouzdanih zakona u društvenim naukama. Shodno autorima, osnovni izvor
ovog problema je činjenica da je mala mogućnost sprovođenja kontrolisanih
eksperimenata prilikom proučavanja društvenih pojava. Drugi metodološki problem
društvenih nauka odnosi se na „istorijsku uslovljenost" odnosno „kulturnu
determinisanost" karaktera društvenih nauka.42 Treći, najčešće spominjani problem,
prema Nejgelu, odnosi se na činjenicu da ljudi mjenjaju načine svog društvenog
ponašanja sticnjem novih znanja o događajima u kojima učestvuju ili o društvu čiji
su članovi. Ovaj problem odnosi se kako na ispitivanje društvenih pojava, tako i na
zaključke dobijene takvim ispitivanjem. Tvrdnja da je teško, a često i nemoguće,
aktivnostima kao i ostali članovi grupe) ili nije. Zavisno od uslova posmatranje može biti prirodno ili
kontrolisano. Posmatranje je osnova za dalje saznajne procese. Intervjuisanje predstavlja metod
prikupljanja podataka kojim se interakcija između dvije ili više osoba sprovodi sa ciljem prikupljanja
određenih informacija. Intervjuisanje može biti strukturirano, nestrukturirano, kao i veliki broj
modaliteta fleksibilnosti intervjua između ta dva ekstrema. Strukturirani intervjui imaju rigidnu
strukturu i sadržaj, za razliku od nestrukturiranih koji su fleksibilni u pogledu strukture i sadržaja.
Anketiranjem ispitanici nakon čitanja pitanja zapisuju svoje odgovore. Anketiranje se može vršiti
licem-u-lice, telefonskim putem, putem interneta, slanjem poštom ili emailom.
41
Nejgel, Ernest (1974) Struktura nauke, problemi logike naučnog objašnjenja, Nolit, Beograd, str.
400
42
Nejgel navodi primjer da zaključci dobijeni kontrolisanim proučavanjem podataka iz uzorka u
jednom društvu vjerovatno neće biti ispravni za uzorak dobijen u drugom društvu. Prema: Nejgel,
Ernest (1974) Struktura nauke, problemi logike naučnog objašnjenja, Nolit, Beograd, str. 408
17
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
doći do „objektivno potvrđenih objašnjenja društvenih pojava zato što pojave imaju
bitno „subjektivan" ili „vrednosni" aspekt" predstavlja četvri problem prema
Nejgelu.43 Osim ovih, Nejgel ukazuje na problem da oni koji proučavaju društvene
pojave, ne samo što „daju boju sadržaju njihovih rezultata već utiču na prikupljanje
svedočanstava na kojima se zasnivaju njihvoi zaključci".44
Teorijska diskusija o empirijskoj analizi u društvenim nauka, posebno u ekonomskoj
nauci traje odavno. Savremena diskusija o metodološkim problemima društvenih
nauka bavi se i pitanjem u kojoj mjeri se matematički metodi, modeli i rješenja
zaista baziraju na empirijskim činjenicama.45 Da li, kao što tvrdi Nordtrop,
opisivanjem činjenice riječima određena čista činjenica prestaje da bude opažena
činjenica? Da li su empirijske činjenice samo materijal koji treba da potvrdi
unaprijed već konstituisane teorijske zaključke? U kojoj mjeri se vrši pravi odabir
empirijskog materijala? Da li pretpostavke na kojima se većina društvenih teorija
nužno oslanja, isuviše udaljavaju teoriju od stvarnosti?
Osim toga, veliki broj autora tvrdi da je dominacija mehanicističkog mišljenja u
društvenim naukama ustupila mjesto svijetu nauke kojim dominira biologija,
evolucionom modelu mišljebha. Autori tvrde da se koncept „mehanizma" (shvatanja
društva kao mehanizma koji se konstruiše i podešava, kao mašina) ustupio je mjesto
konceptu „organizma" (ljudi su prepoznati kao svrsishodna i kreativna biće, umjesto
objekata koji jedva reaguju na spoljašnje uslove). Glavni predstavnici
evolucioističkog modela koji u prvi plan iznosi biologiju su Jozef Šumpeter, Ronald
Koaz, Daglas North, i dr.
Poseban izazov razvoju nauke, a time i metodologiji istraživanja postavljaju
globalizacija i uticaj informatičke revolucije. Brzina promjena i neophodnost
posjedovanja znanja i informacija o tim promjenama stavljaju pred nauku i
metodologiju istraživanja posebne zahtjeve. Sve češće zahtjevi odnose se na
dostavljanje realnih podataka u realnom vremenu, što informatička ekonomija može
omogućiti samo uz pomoć metodologije istraživanja.46
43
Nejgel, Ernest (1974) Struktura nauke, problemi logike naučnog objašnjenja, Nolit, Beograd, str.
421
44
Nejgel, Ernest (1974) Struktura nauke, problemi logike naučnog objašnjenja, Nolit, Beograd, str.
431
45
Vasilij Leontijev je 1982. godine izvšrio analizu časopisa publikovanih u American Economic
Review objevljenih u periodu 1972-1982. Analiza je pokazala da više od 50% radova publikovanih u
tom časopisu predstavljaju matemtičke modele koji nemaju nikakve empirijske podatke dok 15%
predstavljaju radovi koji sadrže teoretske modele bez matematičkih formulacija i bez podataka. Svega
u 35% radova autori su koristili određene empirijske podatke. Preuzeto iz Blaug, Mark (2006) The
methodology of economics or how economists explain, Cambrdige university press, UK, str. xxi
46
Upravo je The UN Statistical Commission u februaru 2013. godine organizovao seminar svih
relevantnih institucija sa ciljem pronalaženja odgovora na pitanje: da li i na koji način digitalni signali
18
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
„Podbacivanje postojećih pravila uvod je u traganje za novim".47 Odnosno,
„konstantna prijetnja statusu quo u znanosti- kao i u svim ljudskim djelatnostimaželja je novih generacija da ostave svoj pečat svijetu. Društvo ima jednako nezasit
apetit za novim".48 Izazovi pred društvenim naukama, i samom metodologijom
istraživanja tih problema postaju sve veći.
5. Zaključak
Savremena naučna teorija koristi niz različitih metoda u procesu verifikacije naučnih
pretpostavki, ali i u postupku postavljanja samih hipoteza. Metode koje se koriste u
određenoj nauci dobijaju svoje specifičnosti, što će biti predmet analize sljedećeg
naučnog rada. Razvoj velikog broja metoda, tehnika i modela takođe ukazuje na
problem sa kojim se suočavaju društvene nauke koje pokušavaju da definišu i
objasne dinamične ljudske odnose.
Poznavanje istraživačke metodologije je važno iz više razloga. Poznavanje
metodologije i njenih postupaka omogućava pojedincu da razumije proces i samim
tim osposobljava ga da i on sprovede istraživanje. Osim toga, poznavanje
metodologije omogućava pojedincu da razumije sprovedena istraživanja i da njihove
rezultate analizira, kritički koristi i prosuđuje da li su korišćeni metodi adekvatni, a
postupci istraživanja ispravno sprovedeni. Sve to predstavlja neophodne uslove kako
bi se razumjele teorije i stvarnost, a time mogla shvatiti suština i priroda društvenih
nauka, njene mogućnosti i organičenja.
mogu biti iskorišćeni za dobijanje relevantnih statističkih podataka u realnom vremenu? Više o tome
na: http://www.unglobalpulse.org/ .
47
Kun, Tomas (1974) Struktura naučnih revolucija, Nolit, Beograd, str. 117
48
Horgan, John (2001) Kraj znanosti, Naklada Jesenski i Turk, Zagreb, str. 177
19
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
Literatura:
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.
19.
20.
21.
22.
23.
Blaug, Mark (2006) The methodology of economics or how economists explain,
Cambrdige university press, UK
Boeglin, Martha (2010) Akademsko pisanje korak po korak, Akademska knjiga,
Novi Sad;
Bryman, Alan (2008) Social research methods, Oxford, New York;
Dow, C. Sheila (2005) Ekonomska metodologija, Politička kultura, Zagreb;
Elster, Jon (2000) Uvod u društvene znanosti, Naklada Jesenski i Turk, Zagreb;
Gorder, Justejn (2010), Sofijin svet, Roman o istoriji filozofije, Geo poetika,
Beograd;
Hajek, Fridrih August (1999) Kontrarevolucija nauke, CID, Podgorica;
Hoking, Stiven i Mlodinov, Leonard (2011) Velika zamisao, Almari, Beograd;
Horgan, John (2001) Kraj znanosti, Naklada Jesenski i Turk, Zagreb;
Kleut, Marija (2008) Naučno delo od istraživanja do štampe, Akademska
knjiga, Novi Sad;
Kothari, C. R. (1990) Research Methodology- Methods and Techniques, New
age international publishers, Jaipur, Indija;
Kuba, Li; Koking, Džon (2003) Metodologija izrade naučnog teksta, CID,
Podgorica;
Kumar, Rajendra (2011) Research methodology, APH publishing corporation,
New Delhi;
Kumar, Ranjit (2005) Research methodlogy, Pearson Education, New Delhi;
Kun, Tomas (1974) Struktura naučnih revolucija, Nolit, Beograd;
Medić, Đuro (2000) Schumpeterova koncepcija povijesti ekonomske analize i
moderna metodologija ekonomije, Ekonomski pregled, Vol. 51 No. 9-10,
Hrvatsko društvo ekonomista c/o Ekonomski institut, Zagreb;
Mesihović, Nijaz (2003) Uvod u metodologiju društvenih nauka, Ekonomski
fakultet, Sarajevo;
Nejgel, Ernest (1974) Struktura nauke, problemi logike naučnog objšanjenja,
Nolit, Beograd
Okasha, Samir (2004) Filozofija nauke, TKD Šahinpašić, Sarajevo;
Oraić-Tolić, Dubravka (2011) Akademsko pismo, Naklada Ljevak, Zagreb;
Pejanović, Radovan (2007) O nekim metodološkim fazama i postupcima u
ekonomiji (i agroekonomiji), Letopis naučnih radova, Poljoprivrednog
fakulteta, vol. 31, br. 1, str. 174-186, Poljoprivredni fakultet, Novi Sad;
Poper, Karl (1961), The logic of social sciences, opening lecture at the
conference of the German Sociology Society objavljeno u Arondo, Theodor;
Albert, Hans i dr (1976)The Positivist Dispute in German Sociology,
Heinemann Educational book, London. str. 87-104;
Rejnert, Erik (2010) Spontani haos, Čigoja, Beograd;
20
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
24. Robinson, Dzoan (1981) Ekonomska filozofija, Istraživačko-izdavački centar
SSO Srbije, Beograd;
25. Saunders M; Lewis Ph; Thornill A. (2000) Research Methods for Business
Students, Financial Times, Prentice Hall;
26. Shajahan, S (2009) Research Methods for management, JAICO, New Delhi;
27. Somek, Bridget; Lewin, Cathy (2011) Theory and Methods in Social Research,
SAGE, London;
28. Šušnjić, Đuro (2007) Metodologija – kritika nauke, Čigoja štampa, Beograd;
29. Veber, Maks (1968) Metodologija društvenih nauka, Globus, Zagreb;
30. Vukotić, Veselin (1985) Statistička analiza produktivnosti rada, Univerzitetska
riječ, Titograd;
31. Vukotić, Veselin (2001) Makroekonomski računi i modeli, CID, Podgorica;
32. Vukotić, Veselin (2010) Kvantna ekonomija, Zbornik radova: Kriza i razvoj,
Institut društvenih nauka, IDN, Beograd;
33. Vukotić, Veselin (2012) Antropologija stvaranja, UDG, Podgorica
34. Zakić, Milorad; Zindović, Ilija (2010) Metodologija naučno-istraživačkog rada,
s posebnim osvrtom na pravo i ekonomiju, Poslovni biro, Beograd;
35. Šušnjić, Đuro (2007) Metodologija, kritika nauke, Čigoja, Beograd
21
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
Gordana Radojević
Statističko mjerenje globalne međuzavisnosti
Abstract: Slobodno kretanje robe, ljudi kapitala, jednom riječju globalizacija
dramatičnio je promjenila i mijenja današnji svijet. Gotovo se svi slažu sa
sintagmom „Svijet je globalno selo“. Razvoj informaciono-komunikacione
tehnologije ukinuo je barijere koje su nametale nacionalne države, a ekspanzija
multinacionalnih kompanija i slobodno kretanje kapitala, ograničili su moć
nacionalnih država u rješavanju ekonomskih i drugih problema na nacionalnom
nivou. Međuzavisnost i nestabilnost postale su glavne karakteristike današnjice, a
globalno rešavanje problema jedini način upravljanja nestabilnošću. Stoga, predmet
istraživanja ovog rada, jeste jedna od ključnih karakteristika današnjice - globalna
međuzavisnost, ali iz statističke tačke gledišta.Hipoteza ovog rada jeste da se
sadašnji koncept – obračun globalne statistike jednostavnim agregiranjem podataka
za 195 država, treba zamjeniti konceptom koji prati tehnološki proces stvaranja
proizvoda i uslugaizmeđu nacionalnih ekonomija. Sa ovog stanovišta rad ima za cilj,
da ukaže na globalnu input-output tabelu, a kroz razvoj ideje kvantifikovanja
ekonomske međuzavisnosti i analizu trenutnog stanja. U radu će se koristiti
metodologija koju je sredinom 20-og vijeka, američki ekonomista ruskog porijekla
Vasilij Leontijev razvio i praktično primjenio kao Input-output analizu na podacima
američke ekonomije.
Ključne riječi: međuzavisnost, globalizacija, metodologija, Input-Output analiza
JEL oznaka: B41, C67, F69
Statistical measurement of global interdependence
Abstract: Free movement of goods, people, capital, by one word globalization has
dramatically changed and it is changing today’s world. Almost all agree with the
phrase "The world is a global village." The development of information and
communication technologies, which overturned the barriers which were imposed by
the nation-state, and expansion of multinational companies and the free movement
of capital, limited the power of nation states in addressing economic and other
problems at the national level. Interdependence and instability have become the
Zavod za statistiku Crne Gore; Rad " Statističko mjerenje globalne međuzavisnosti" je naučnoistraživački rad nastao kao rezultat izrade doktorske teze "Statistička metodologija mjerenja globalnih
međuzavisnosti" na doktorskim studijama "Međunarodna ekonomija", FMEFB, UDG; Rukovodilac
studija: prof. dr Veselin Vukotić; Mentor: prof. dr Veselin Vukotić a; komentor: doc.dr Jadranka
Kaluđerović

22
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
main characteristics of today, and solving global problems the only way to control
instability. Therefore, the subject of this paper is one of the key characteristics of
today - global interdependence, but from a statistical point of view. The hypothesis
of this paper is that the todays concept - the calculation of global statistics simply
aggregating the data for 195 countries, it should be replaced by the concept that
follows the technological process of creating products and services among national
economies. From this point of view the work is intended to draw attention to the
global input-output table, and through the development of the idea of quantifying the
economic interdependence and analysis of the current situation. The paper will use
the methodology in the mid 20-th century, American economist with Russian origin,
Vasilj Leontief, developed and practically used as Input-output analysis on data from
the U.S. economy.
Key words: interdependence, globalization, methodology, Input-Output Analysis
Ekonomska međuzavisnost
Globalizacija, uz sve bržirazvoj informacione i komunikacione tehnologije, povećala
je intezitet međuzavisnoti kako u ekonomiji jedne zemlje, tako i između ekonomija
više zemalja. Moć multinacionalnih kompanija je značajno porasla. Izmještanje
određenih faza proizvodnje od strane multinacionalnih kompanija širom svijeta,
uslovilo je nove vidove tehnološke međupovezanosti i stvorilo teško „uhvatljive“
procese i odnose u proizvodnji, spoljnoj trgovini i potrošnji. Savremeni nivo
međuzavisnosti ostvorio je niz problema: Kako upravljati nacionalnom ekonomijom
kada je sve više zavisna od međunarodnog okruženja?Kako upravljati novčanom
masom? Kako privući međunarodne izvore kapitala? Kako definisati fiskalnu
politiku? Kako smanjiti javnu potrošnju?... Ograničena moć nacionalnih država u
rešavanju pomenutih problema, stvorila je potrebu kreiranja nadnacionalne odnosno
globalne politike. Naglo jačanje geoplotičkih organizacija (G20 i druge) 49u kreiranju
globalnih politika, prati i pitanje podataka/statistike na bazi kojih se donose odluke.
U problemima koji zahtjevaju sagledavanje ekonomije kao cjeline, u ovom slučaju
globalne ekonomije, glavni problem se javlja kako na konzistentan način povezati
statističke podatke o manjim djelovima, da bi se dobila realna slika onoga šta se
dešava na „globalnoj pozornici“.
Sadašnji pristup koji se koristi u kreiranju globalne statistike o ekonomskoj
aktivnosti, sastoji se u jednostavnom agregiranju podataka za 195 država.
U novembru 2008.godine, odnosnopočetkomglobalneekonomske i finansisjkekrize, poprvi put su se
sastalilideri 20 ravijenih i zemalja u razvoju, radizajedničkogdijaloga u vezisaključnimekonomskim i
finansijskimpitanjima. Grupa zemalja (G20) čini 60,7% svjetske zemljišne površine, generiše 86,7%
globalnog bruto domaćeg proizvoda, dok ukupna populacija čini 65,1% svjetske populacije u 2010.
godini- izvor: (Eurostat (2012): The EU in the world 2013, statistical portrait, str 8. Međunarodne
organizacije, prije svega IMF, WB, OECD, UN odnosno ILO, kao i ostale po pozivu pružaju
ekspertsku podršku radu G20 i aktivno učestvuju u pripremi izvještaja i formiranju radne agende.
49
23
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
Nacionalna statistika o ekonomskoj aktivnosti pojedinačne države bazirana je na
sistemu nacionalnih računa (SNA), a koji je definisan kao međunarodni standard od
strane Ujedinjenih nacija 50-ih godina prošlog vijeka. Istina, isti se revidirao više
puta, ali idejni koncept sistema je ostao isti: bazira se na logici „mi-nacionalna
država“ naspram „ostatka svijeta“, a državne granice su glavno obilježje statističkog
posmatranja. Kada se uporedi sa ekonomskom teorijom većina autora smatra da se
bazira na neoklasičnoj sintezi Kejnsove teorije. Međutim, kako se društvenoekonomska stvarnost danas značajno razlikuje od one kada se razvio sistem
nacionalnog računovodstva, postavljavlja se pitanje: Da li primjenom metodologije
koja je nastala na filozofiji zatovrenog ekonomskog sistema (nacionalna država)
možemo realno prikazati stvarnost odnosno ekonomsku aktivnost globalne
ekonomije?
Istina, bez obzira koju metodologiju koristili, do ispravnih zaključaka se može doći,
ali na mnogo komplikovaniji način. Ali, za to su potrebna specifična statistička
znanja. Ukupna vrijednost neke pojave bi trebalo biti ista, ma koju metodologiju
koristili, međutim određenim metodološkim postupcima može se uticati na različitu
raspodjelu vrijednosti po sektorima, državama, regijama, i na taj način stravoriti
različite strukture. Time se može kreirati percepcija o (ne)važnosti određenih pojava,
odnosno o (ne)ispravnosti određenih makroekonomskih i drugih politika.50 Sa tog
stanovišta, problem istraživanja ovog rada je ne samo u istraživanju kvaliteta
statističke metodologije, već i u izboru referentnog okvira koji će na najednostavniji
i najpogodniji način potvrditi realna zapažanja,51 jer „naša percepcija, a samim tim i
zapažanja na kojima zasnivamo teorije – nije direktna, već je oblikovana nekom
vrstom sočiva“.52 Upravo zbog toga, danas sve veći broj istraživača, ekonomista, a
sada sve više i političara upućuje kritike koje idu u pravcu da zvanična statistika ne
50
Baveći se pitanjem “Šta je stvarnost” fizičar Stiven Hoking, komentarišući propis kojim se težilo
zabraniti držati zlatne ribice u okruglim činijama, zato što će životinja na taj način dobiti iskrivljenu
sliku stvarnosti, postavlja pitanje: “Zlatna ribica u okrugloj činiji svakako ima drugačiju sliku
stvarnosti od naše, ali možemo li biti sigurni da je manje stvarna?” Dalje navodi: “Pogled zlatne
ribice razlikuje se od našeg, uprkos tome, ona može formulisati naučne zakone iz svog iskrivljenog
referentnog okvira. Oni će uvijek biti tačni. Njeni zakoni će biti komplikovaniji od onih u našem
okviru. Jednostavnost je samo pitanje ukusa.” - Stiven Hoking (2011): Velika zamisao, Alnari,
Beograd, str. 31
51
O tome kako statistička metodologija, stvara različitu percepciju o istom problemu, može poslužiti
statistički kriterijum za određivanje tržišne proizvodnje po SNA sistemu. Shodno SNA 2008, kao
kriterijum razvrstavanja tržišnih i netržišnih proizvođača koristi se ekonomski signifikantna cijena,
dok se prema evropskoj metodologiji (ESA95 jeste prilagodjana SNA metodologija evropskim
uslovima) koristi pravilo 50% (ako preduzeće 50% troškova pokriva sopstvenim prihodima, bez
obzira da li država finansira ostalih 50% smatra se tržišnim proizvođačem, i klasifikuje se u sektor
preduzeća). Shodno tome, u EU većina preduzeća klasifikovana je kao tržišni proizvođač, (dok bi
možda neka od njih po SNA2008 kriterijumu činila netržišnu proizvodnju, a time sektor države), što
stvara osnovu da se promjene (povećanje zaduženja, produktivnost itd) evidentiraju kao promjene
sektora preduzeća, a ne države. U suštini, ako posmatramo zaduženje, ono je u agregatnom iznosu
isto, ali njegova raspodjela u odnosu na sektor država ili sektor preduzeća je različita.
52
Stiven Hoking (2011): Velika zamisao, Alnari, Beograd, str. 38
24
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
prikazuje stvarnost onakvom kakve jeste ili da koristi metodologije koje na
adekvatan način ne prikazuju ključne karakteristike i probleme ekonomske
aktivnosti u uslovima globalizacije.53Međutim, ukoliko statističku metodologiju
posmatramo u kontekstu šireg društvenog kretanja, ona je više od samog skupa
pravila.54 Ono što potvrđuje istorija, jeste da se statistička metodologija za
kvantifikovanje ekonomske aktivnosti pojavila sa promjenom dominantne
ekonomske teorije u godinama Velike ekonomske krize 30-ih godina.55
Zašto je globalizacija podstakla kritike na račun statistike i zašto je razvoj nove
statističke metodologije sve više podržan od strane političara i političkih institucija?,
ključno istraživačko pitanje je u ovom radu. Prethodni odgovor ili hipoteza ovog
rada na postavljeno pitanje, jeste da globalni sistem, kao i globalni problemi
zahtjevaju globalno upravljanje na bazi globalnog sistema zvanične statistike.
Shodno tome, smatramo da globalni statistički sistem ne treba da se zasniva na
jednostavnom agregiranju podataka za 195 država, već treba da prati prije svega
tehnološki proces stvaranja proizvoda i usluga i na taj način kvantifikuje doprinos
svake nacionalne ekonomije u stvaranju istog. Sa ovog stanovišta rad ima za cilj, da
ukaže na razvoj ideje kvantifikovanja ekonomske međuzavisnoti. U radu će se
koristiti metodologija koju je sredinom 20-og vijeka, američki ekonomista ruskog
projekla Vasilij Leontijev razvio i praktično prijmenio kao Input-output analizu na
podacima američke ekonomije. Za istorijski pristup u objašnjavanju ideje
kvantifikovanja ekonomske međuzavisnosti, odlučilo se jer korijeni ove ideje potiču
53
Bivši francuski predsjednik Nikola Sarkozi, formirao je međunarodnu komisiju za Mjerenje
ekonomskog učinka i socijalnog napretka, zbog nezadovoljstva, trenutnim stanjem statističkih
podataka o ekonomiji i društvu. Komisija je, a čiji predsjednik je bio nobelovac Jozef Štiglic, u
izvještaju ”The Measurement of Economic Performance and Social Progress”,
ukazalananedostatkekorišćenjasamoBDP-a kaoopštemjereekonomskeaktivnosti, i predložila da je
zbogglobalnihproblema (nejednakosti, pritiskanaživotnusredinu i ostalihvažnihdruštvenihaspekata)
potrebnorazvitiširispektarindikatorakojićemjeritinesamoekonomskiveć i društveniprogres. Paralelnosa
tom inicijativomEvropskakomisija je pokrenulainicijativu “Beyond of GDP”. Ubrzosureagovali i
ostalikreatoripolitike, pokrenuliakcijekoje prate ideju “Štiglicizvještaja” i izvještaja EK “Beyond of
GDP”, kaošto je izvjještajkoji je objavljen2010 godine „Monitoring economic performance, quality
of life and sustanibility“, a kojije uradjen za potrebe Franco-Gerrman Ministerial Council.
54
„Statistička metodologija je most između relanog svijeta i podataka. Stoga, informacija koju daje
određeni podatak zavisi ne samo od onoga što se dešava u realnom svijetu, već i od postupaka ili
načina pretvaranja stvarnosti u podatak. Za razumjevanje stvarnosti korišćenjm zvanične statistike
potrebno je prvo razumjeti metodologiju ili filozofiju sistema na kojem se bazira, pa tumačiti
podatak“ –Školastatistike 2009. godina, ISSP, uvodnopredavanje prof. dr Veselin Vukotić
55
Centralno ekonomsko pitanje kojim su se bavili predstavnici klasične škole: Kako se određuju
cijene, nadnice, profit i kamata, de facto je u domenu mikorekonomije i nije zahtjevalo prikupljanje
podataka o nečemu što su smatrali da ne postoji (vladavina Sejovog zakona), međutim 30-ih godina
prošlog vijeka sa pojavom nezaposlenosti i viška proizvodnje pojavilo se novo pitanje: Kako se
određuje nivo proizvodnje i zaposlenosti? Novi trend u ekonomskoj teoriji, uslovilo je kriranje
makroekonomske statistike ili nacionalnog računovodstvo, što je bila snažna kvantitativna podrška
Kejnsovim idejama. Do danas, iako su se pojavljivali različiti problemi (nejadnakosti, siromaštvo,
problemi sa životnom sredinom itd), nijedan nije uticao na to da se idejni koncept nacionalnog
računovodstva promjeni.
25
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
još od 18. vijeka u kontekstu koji nema ništa slično današnjem, a punu ekspanziju
doživjela u periodu socijalizma, da bi početkom 21. vijeka započela nova
aktuelizacija ideje, što je i čini univerzalnim metodom analize koji može biti
primjenjen i uslovima globalizacije.56
Istina, mnogi statističari i istraživači smatrali su da je vijek upotrebe I-O analize,
otvaranjem tržišta i globalizacijom prošao. Polazili su od pretpostavke da je to model
prilagođen za zatvorenu nacionalnu ekonomiju. Međutim, u ovom radu mi
pokušavamo dokazati suprotno: I-O analiza je veoma korisna i upotrebljiva
metodologija za mjerenje globalnih međuzavisnosti. Ovaj prilaz se zasniva na sve
većoj tehnološkoj međuzavisnosti savremene ekonomije, na kojoj se zasniva
savremeni proces proizvodnje, ali i globalno tržište. Tehnološka platforma je jedna
od ključnih platformi funakcionisanja i razvoja savremenog svijeta. Upravo, naš cilj
je da statističkom metodlogijom uđemo u tehnološku platformu i da pokušamo
metodogijom objasniti način mjerenje tih tehnoloških međuzavisnosti.
1.Globalizacija i razvoj statističke metodologije
Nemogućnost odgovora na posljedice posljednje ekonomske krize koja je počela
2008. godine, a sve zbog globalizacije, otvorila je sve češće diskusije od strane
međunarodnih institucija o nužnosti promjene paradigme, što je dovelo do
preispitivanje tradicionalnih teorija, kao i tradicionalnog načina kreiranja
makroekonomske politike na nacionaalnom nivou.57 To je dovelo i do preispitivanja
statistike na bazi koje se kreiraju politike „kada se potrebe ekonomske i društvene
politike promjene, statistika ih mora pratiti, bolje i kasnije nego nikad“.58
Istraživački instituti i pojedini autori baveći se pitanjem globalizacije, mnogo ranije
su ukazali na potrebu preispitivanja tradicionalnih metoda i teorija, a što je trebalo
biti povod i preispitivanju statističke metodologije „globalizacija otkriva promjenu
dominante ekonomske paradigme – od tradicionalne ekonomske teorije, ka kvantnoj
ekonomiji, zasnovanoj na ekonomskom kvantu“59 ili „novi fundamenti zahtjevaju
novo razmišljanje“.60 Međutim, dok politika ili vladajući ekonomski interesi, ne
otvore put novim promjenama, one ostaju u domenu teorijskih shvatanja manjeg
56
John Kenneth Galbraith (1995): Ekonomija u perspektivi, kritičkapovijest, MATE, Zagreb, 1995,
str.3: “Samoako se korijenjeprouči i shvati-samo se tadasadašnjost, i shodno tome, u
nekommalomospegu, budućiizgledi, mogurazumjetinareleventannačin.”
57
WTO (2011): Globalization of industrial production chain and measurement of trade in value
added, WTO, Paris, str. 37: „Svjetska ekonomija prolazi kroz promjenu paradigme i zbog toga mi
moramo identifikovati, ideje, okvire i sredstva koje možemo koristiti i one koje je potrebno
promjeniti“
58
Isti, str. 37
59
Vukotić, Veselin (2010): „Kvantna ekonomija“, u: Ekonomija i razvoj, Institut društvenih nauka,
Beograd str.13
60
Ohmae, Kenichi (2007): Nova globalna pozornica, MATE, Zagreb, str. 53
26
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
broja naučnika, ili kako Tomas Kun to definiše „suparništvo između paradigmi nije
takva vrsta bitke koja bi se mogla razriješiti dokazima“.61
Na kraju, i/ili na početku reagovali su i lideri međunarodnih i nadnacionalnih
institucija i udruženja: UN-a, OECD-a, WTO-a, EK-e, IMF-a, grupe G20 i ostalih, i
za navedene pravce razvoja formirane su posebne radne grupe. Definisane su
istraživačke agende do 2020. godine, u najširem smislu u tri pravca:
(i)
Kako razviti dodatni sistem indikatora, a koji će uz BDP pokazatelj pored
ekonomskih kvantifikovati i (ne)ekonomske aspekte društvenog života;
(ii)
Kako unaprijediti obračun i praćenje aspekata životne sredine –
integracija nacionalnog i eko računovodstva, što znači prelazak sa
koncepta ekonomskog rasta, na koncept održivog razvoja;
(iii) Kako unaprijediti obračun spoljne-trgovine – sa koncepta bruto
vrijednosti62 preći na koncept dodate vrijednosti, odnosno prelazak sa
koncepta „Made in..“ na koncept „Made in World“.
Politička podrška navjećih međunarodnih statističkih autoriteta siguran je znak da će
uskoro doći do promjene ili nove oragnizacije statističkih sistema nacionalnih
država,63 i sa tog stanovišta definisana je hipoteza rada da globalni sistem, kao i
globalni problemi zahtjevaju globalno upravljanje,a na bazi globalnog sistema
zvanične statistike. Stoga, teza ovog rada je da se sadašnji koncept – obračun
globalne statistike jednostavnim agregiranjem podataka za 195 država, treba
zamjeniti konceptom koji prati tehnološki proces stvaranja proizvoda i usluga
između nacionalnih ekonomija.
Zašto tehnološki proces? Danas, sve češći vid poslovanja - ekstrernalizacija biznisa
ili izmještanje poslovnih funkcija van granica nacionalne države, stvorilo je globalne
lance ponude i jaku tehnološku povezanost geografski disperziranu. 64U svakom
61
Kun, Thomas (1974): Struktura naučnih revolucija, Nolit, Beograd, str. 208
Spoljno-trgovinske transakcije robama po sadašnjom metodologiji evidentiraju se po prodajnoj
cijeni, bez obzira na njihovu dalju upotrebu u drugoj zemlji-proizvodnja ili potrošnja. U uslovima
globalne proizvodne međuzavisnosti i značajne proizvodne fragmentacije, jedan isti proizvod se više
puta uvozi kao input, odnosno izvozi kao output, i pri tom se jedna ista vrijednost višestruko obračuna
u statistici spoljno-trgovinke razmjene, što dovodi do toga da zemlja koja obavlja posljednju fazu u
procesu proizvodnje (danas najšeće Kina) označava proizvod sa „Made in“, izvoz evidentira po bruto
principu (sadrži vrijednost svih inputa koji su uvezeni) i na taj način stvara prednost u trgovinskim i
drugim pregovorima. Studija istraživanča Ali-Yrkko i Rouveli od 2011, pokazujena primjeru telefona
Nokia N95, da ukoliko bi se spoljna-trgovina evidentirala po princpiu dodate vrijednosti dodate
vrijednosti 51% vrijednosti telefona kreirano je u zemljama EU, 28% u Americi, a samo 16% u Aziji.
63
Vukotić Veselin (2010): „Kvantna ekonomija“, u: Ekonomija i razvoj, Institut društvenih nauka,
Beograd str.2: „Ekonomsketeorijesučesto i zaštitainteresavladajuće elite ilijednenacije.”
64
Esej „Ja olovka“, je jedan od najpoznatijih eseja, prvi put objavljen 1958. godine u časopisu „The
Freeman“, koji na primjeru obične drvene olovke, koja se sastoji od nešto drveta, otisnutog teksta,
laka, grafitnog srca, malo metala i gumice na vrhu, opisuje viskoku tehnološku međuzavisnot u
proizvodnji olovke, i pokazuje da ne postoji jedna zemlja koja istu može proizvesti „Ne postoji niti
jedan čovjek na kugli zemaljskoj koji zna kako je proizvesti“. Danas, u uslovima visoke
specijalizacije i spoljno-trgovinske razmjene ne samo roba već i usluga, tehnološka međuzavisnot čini
da granice nacionalne ekonomije postaju sve manje bitne.
62
27
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
koraku tog lanca, proizvođač ulažući određene inpute dodaje sopstvenu vrijednost
odnosno dodatu vrijednost inputu i prenosi (prodaje) ga kao izlaz odnosno ulaz
drugim učesnicima u lancu snadbjevanja. Ukoliko se pomenuta razmjena dešava na
teritoriji jedne države, statistički se posmatra kao razmjena intermedijalnih dobara i
usluga (namjenjena daljoj potrošnji u proizvodne svrhe), a zbir dodatnih vrijednosti
čini BDP jedne ekonomije. Međutim, ukoliko se razmjena intermedijalnih dobara
posmatra u globalnom lancu, na bazi sadašnje statističke metodologije nije moguće
utvrditi dodatu vrijednost, jer svaki proizvod koji napušti teritoriju jedne zemlje
smatra se finalnim proizvodom, iako se dalje koristi u proizvodne svrhe. Sa tog
stanovišta, teško je utvrditi kolika je dodata vrijednost pojedine ekonomije u
stvaranju nekog proizvoda, jer napuštanjem granica nacionale države „kida“ se
tehnološki proces, što u uslovima globalizacije otvara probleme u kreiranju politike,
a na bazi statističke metodologije koja nije prilagođenja praćenju tehnološkog
procesa.65Sve više zahtjeva je da se postojeća statistička metodologija prilagodi
novim uslovima globalizacije.66Teza ovog rada je da se u tom prilagođavanju može
koristiti statistički okvir Input-output tabele Vasilija Leontijefa.67
2. Kvantifikovanje međuzavisnosti
2.1 Razvoj ideje kvantifikovanja međuzavisnosti
Prvu računovodstvenu sliku nacionalne ekonomije, uradio je predstavnik fiziokrata
Fransoa Kene, koji je formalizovao ideju kružnog toka ekonomske aktivnosti kroz
65
RivoliPietra (2008): Putovanjejednemajiceglobalnomekonomijom, VBZ, Zagreb, str. 141: „Ako je
majica sašivena u Kini od komada tkanine koji su izrezani u Hong Kongu, no istkani u Maleziji iz
pređe koja je proizvedena u Amerci, odakle je onda ta majca zapravo i na osnovu čega se računaju
trgovinske kvote?
66
„Korišćenjem novog statističkog metoda, Kina počinje da bude manji problem...EU nije bazar ili
tržište već mjesto gdje se kreira dodata vrijednost“-Govorkomesara EK zatrgovinu (Karel De Gucht)
nakonferenciji: "Competitiveness, trade, environment and jobs in Europe: Insights from the new
World Input Output Database (WIOD), Brisel, 16. april 2012. godine
67
Wassily Leontief (1974): „Structure of the World Economy – Outline of a Simple Input-Output
Formulation“ in: American Economic Review, Vol. 64. No.6 str 823-834, za potrebe UN-a prikazo je
mogućnost izrade modelasvjetske privrede. U tom modelu svjetska privreda podijeljena je na 8 grupa
razvijenih i na 7 grupa manje razvijenih zemalja. „Svejtska ekonomija, kao ekonomija pojedinačne
države, može biti prikazana kao sistem međuzavisnih procesa“, str. 823. Ideja Leontiefa, da se može
izradit svjetska I-O analiza, prakitičnu primjenu u većem obimu doživjela je početkom 2012. Godine,
kada je Kreriana je i objavljena „World Input-Output Database“, a koja obuhvata 40 zemalja: 27
zemalja EU i 13 ostalih važnih zemalja (Kanada, US, Brazil, Meksiko, Kina, Indija, Japan, Južna
Koreja, Australija, Turska, Indonezija, Rusija) za period 1995-2009. godine. U sklopu projekta
WIOD koji je finansiran od strane EK, a podržan od strane WTO-a i OECD-a, uključena je bila
najšira naučna zajednica na izradi integrisane baze podataka. Projekat je trajao od 2009-2012. godine,
a osnovni cilj projekta bio je „analiza efekata globalizacije na obrasce trgovine, ekološke pritiske i
društevo ekonomski razvoj kroz odnose širokog skupa zemalja“.
28
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
odnos međuzavisnoti tri sektora i objavio prve „Ekonomske tablice“ 1785. godine.
Kene je kružni tok kretanja vrijednosti proizvodnje prikazao na bazi transakcija
između tri sektora: poljoprivrede, industije i potrošnje vlastele. Njegova tabela sadrži
pregled svih tokova proizvoda i novca preko kojih se vrši promet godišnjeg
nacionalnog bruto proizvoda (koji se stvara samo u poljoprivredi, a raspodjeljuje u
ostala dva sektora u vidu nadnica i sirovina) i tako se stvaruju uslovi za njegovu
ponovnu proizvodnju. Pored transakcija sa finalnim proizvodima, Kene je uključio i
transakcije sa međufaznim prizvodima. „U svom najvećem opsegu predstavlja sliku
cirkulacije hrane cijelim kraljevstvom kao što krv kruži ljudskim organizmom“.68
Kene je statistički razradio ideju, što se smatra njegovim dodatnim doprinosom. Prva
Ekonomska tabila izazvala je velike polemike i kontroverze. U suštini, otvorila su se
pitanja o tome da je ideja Ekonomskih tablica u funkciji tradicionalnog shvatanja
fiziokrata i ograničena viđenjem tog pravca (namjera da dokaže da je poljoprivreda
jedini izvor prihoda), a sa druge strane otvoreno je i pitanje i da li se ideja kružnog
toka uopšte može vezati za Kenea? Više je autora koji su pokušali odgovoriti na
postavljeno pitanje. Dumont u svom djelu „Homo aequalis“ zastupa tezu, da postoji
relacija između tradicionalnih elemenata važeće teorije fiziokrata i Keneovog
temeljnog doprinosa. Time se suprostavlja tezama koje su zastupali Šumpeter i
Marks, a koji su bili saglasni o univerzalnosti ideje kružnog toka ekonomskih
aktivnosti i njene odvojenosti od politike fiziokrata (Dumont, 2011, str. 50).
Međutim, Dumont ne osporava značajnost same tablice i njene ideje, ali smatra da
takva holistička ideja, upoređujući sa opštom teorijom fiziokrata „morala biti
izvedena izvana, morala je proizići iz projekcije opšteg shvatanja svijeta kao
uređene cijeline na ekonomski plan“.69 Na neki način, istraživanja Dumonta ukazuju
na zaključak da je podređenost ekonomskog političkom, sadržana u ideji Ekonomske
tablice, što se suprostavlja viđenju fiziokrata o autonomiji ekonomskog. Istoričari
ekonomske misli kada je u pitanju ideja Ekonomska tablica navode ekstremna
viđenja. Galbraith u svom djelu „Ekonomija u perspektivi“, analizira ideju
Ekonomske tablice, navodeći da kroz razvoj ekonomske misli, postoje oni koji su
istu poistovjećivali sa izumom pisma i novca, do onih kao Adam Smith koji je bio
suzdržan po pitanju ekonomske tablice (kritikovao pretpostvaku o postojanju sterilne
klase, onako kako je vide fiziokrati). Postojala su i viđenja da ideju treba svesti tek
na fusnotu u ekonomskoj teoriji. Iako je Adam Smith u Bogatstvu naroda, naveo da
je, uz sve nesavršenosti Ekonomska tablica Kenea, najbolja aproksimacija stvarnosti
što je ikada obljavljeno u političkoj ekonomiji, ista nije korišćenja narednih 100
godina, čak ni kod ekonomista koji su slijedili ideje Adama Smitha i objašnjavali
principe funkcionisanja političe ekonomije Rikardo, Maltus i Mil... (Galbraith, 40. i
41. str). Ipak, kod autora koji su se bavili izučavanjem ideje međusektorskih tabela
(Presman, 1994) i (Miller&Balir, 2009), nailazimo na shvatanje Ekonomske tablice
kao otkriće samo za sebe. Keneova tablica ne uključuje mistifikaciju, ni politiku, već
68
Dumont Louis (2011): Homo Aequalis, Disput, Zagreb, str. 52
Isto, str. 51
69
29
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
da je to konherentni matematički model, koji je mnogo više od preteče savremenih
metoda analize, i da je značajno otkriće samo za sebe.70
Nakon Kenea, a skoro 100 godina kasnije, ideju kružnog toka ekonomske aktivnosti
preuzima i dalje razrađuje u svojim šemama reprodukcije Karl Marks u drugoj knjizi
“Kapitala”, na način da je cijelu privredu dezagregirao na dva odjeljka: odjeljak
proizvodnje sredstava za proizvodnju i odjeljak proizvodnje sredstava za potrošnju
čime je analizirao strukturu njihovih proizvodnih međuzavisnosti. Marks nije
pokušao učiniti svoje šeme statistički operativnim. Iako nije prihvatao viđenje
fiziokrata, visoko je cijenio samu ideju kružnog toka ekonomske aktivnosti.
Marksov cilj bio je da dokaže postojanje određenih srazmjera između prvog i drugog
odeljka društvene reprodukcije. Paul Sweezy, analizirajući teoriju kapitalističkog
razvoja kroz načela marksističke političke ekonomije, navodi da Marksova šema
nema upotrebnu vrijednost za dalja istraživanja, već da predstavlja „pomoćno
sredstvo da se prikaže struktura ponude i tražnje u kapitalističkoj ekonomiji prema
vrsti proizvedene robe i prema funkcijama primalaca dohodaka, ali se ne mogu
izvesti uzročni zaključci“.71 Takođe, kao prednost navodi analizu proizvodnje i
dohotka, koje do pojave šema reprodukcije klasični ekonomosti nijesu dovoljno
obradili. Međutim, izostanak opservacija i empirijske analize nije aktuelizovao
Marksove šeme reprodukcije više od samog teorijskog koncepta.
Statistički i matematički ideju međusektorske tabele, izveo je američki ekonomista
Wassily Leontief. Američku privredu za period 1919-1929. godine, Leontief je
prikazao kroz međusobne odnose 42 sektora, i time objavio knjigu „Struktura
američke ekonomije 1919-1929. godine“ 1936. godine. Smisao Input-Output tabele
W. Leontiefa, sastojao se u tome da proces proizvodnje prikaže iskazivanjem svih
elemenata koji ulaze u proizvodnju (inputi ili resursi) i elemenata raspodjele te
proizvodnje po pojedinim kupcima/sektorima. Na taj način prikazo je kružni tok
kretanja robe koju proizvođač prvo kupuje u vidu sirovina ili usluga, prerađuje ih, i u
vidu gotovog proizvoda prodaje drugim preduzećima koja iste koristi kao input ili
resurs za dalju proizvodnju. Tim je uspostavio niz veza između proizvođača, koji su
svoj biznis bazirali na istom tehnološkom lancu. Krajnji cilj I-O tabele jeste da pruži
informacije o tome koliko će svaka promjena izazvana određenom akcijom
privrednih subjekata ili neekonomskim egzogenim faktorima, preko mreže
tehnoloških veza, uticati na proizvodnju drugog sektora odnosno na nacionalnu
ekonomiju kao cjelinu.
Šta je bila teorijska osnova rada Vasilija Leontiefa, teško je izdvojiti. Iako ideje
Fransao Kenea nijesu imale odjek kod ekonomista sa kraja 18. i početka 19. vijeka,
Leontief njihova učenja označava kao inspiraciju za svoj rad, navodeći da su „Adam
70
Steven Pressman (1994): Quesnay's tableau economique, a critique and reassessment, Augustus
Kelley, New York, str. 5
71
Sweezy Paul (1959): Teorijakapitalističkograzvitka - načelamarksističkepolitičkeekonomije,
Naprijed, Zagreb str. 91
30
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
Smit, Rikardo, Maltus i John Stjuard Mil postavili ideje međuzavisnosti između
različitih vidova ekonomske aktivnosti, što mu je bilo važno u razumjevanju kako
funkcioniše ekonomija“.72 Takođe, označava za svoj rad važnim i ideje Kenea, za
razliku od autora koji su samo postavljali teorijske koncepte bez pokušaja empirijske
primjene i testiranja koncepta (misleći vjerovanto na Marksa i Kejnsa). Upitan
jednom prilikom da prokomentariše Kejnsovu opštu teroiju zaposlenosti, kamate i
novca, odgovorio je „da je teoretisanje bez činjenica u empirijskoj nauci veoma
opasno“.73 Kao teorijsku podlogu svoje međusektorske analize, Leontief spominje
Walrasovu teoriju opšte ravnoteže, jer ono što Leontief prikazuje kroz matricu,
Walras prikazuje kroz sistem jednačina. Razlika je u tome što Walras polazi od
indivualnih proizvođača i potrošača (mikroekonomija), za razliku od Leontiefa koji
polazi od sektora. Stoga, I-O analiza se može smatrati pokušajem povezivanja mikro
i makroekonomije ili kako to slikovito opisuje Leontief: „makroekonomisti rade sa
širokim konceptima i agregiranim podacima, što ih odaljava od realnog života.
Mikroekonomisti rade sa finim detaljima, ali gube sliku cijelog svijeta. 74 Njegovo
viđenje makroekonomije blisko je viđenju austrijske škole „Makroekonomija postoji
samo u glavama ekonomista“, ali ipak zadržava pristup da se obuhvati cjelina uz
jasno objašnjenje pojedinosti i međuzavinosti. Sa stanovišta, same teorijske
platforme I-O tabele W.Leontiefa, u literaturi se sreće i viđenje da je u osnovi I-O
tabela, Robinsonovo shavatanje ekonomije: „Leotijevljeva proizvodna fukcija, je ona
u kojoj je elastičnost faktora proizvodnje jednaka 0... Jedna od proizvodnih funkcija
koja je u osnovi teorije optimizacije (Robinsonovo shvatanje ekonomije)“.75 Bez
obzira na različita shvatanja, šta jeste teorijska platforma I-O tabele, ono što sam
Leontief navodi kao motiv za izradu I-O tabele, jeste njegovo interesovanje za
tehnologiju i kako ista utiče ne ekonomiju. Teorijska istraživanja u kojima je
formulisao otvoreni statistički model i primjenjenio na američku privredu,
objavljena su u nizu radova u period od 1944. do 1946. godine. Temelje dinamičkih
međusektorskih modela Leontijev je postavio u knjizi Studies in Structure of the
American Economy koja je objavljena 1953. godine. Zbog zasnivanja i razvitka
input-output analize dobio je Nobelovu nagradu za ekonomiju godine 1973. godine.
2.2 Kvantifikovanje međuzavisnosti-sadašnje stanje
Tekuća ekonomska aktivnost (proizvodnja-raspodjela-potrošnja), kao i štednja
odnosno način upotrebe štednje, danas sekvantifikuje na bazi međunarodnog
statističkog standarda – Sistema nacionalnih računa (SNA). Početkom 50-ih SNA
metodologija je usvojena od strane UN-a kao međunarodni standard. Fokus
nacionalnih računa jeste na finalnim transakcijama i na tržišnim aktivnostima
Leontief, Wassily (1985): “Why Economics needs I-O Analysis”, in: Chellenge, New York str. 29
Eugene Garfield (1986): “Wassily Leontief: Pioneer of Input-Output Analysis” in: Essays of an
Information Scientist,Vol: 9, Institute for Scientific Information, str. 277
74
Leontief, Wassily (1985): “Why Economics needs I-O Analysis”, in: Chellenge, New York, str. 32
75
Veselin, Vukotić (2006): „Opasne riječi“, CID, Progorica, str. 72
72
73
31
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
rezidenata jedne ekonomije. Država se posmatra kao okvir organizacije društva i
ekonomske aktivnosti, a kroz glavni makroekonomski agregat Bruto domaći
proizvod kvantifikuje se kao zbir vrijednosti finalnih proizvoda. Državne granice su
glavno obilježje statističkog posmatranja, što rezultira logikom „mi-nacionalna
država“ naspram „ostatka svijeta“. Kako se mijenjala stvarnost uporedo se mijenjala
i statistička metodologija, ali idejni koncept je ostao isti.76
Praktična potreba za nacionalnim računima ili državnim računovodstvom naglo se
pojavila zbog krize 30-tih godina prošlog vijeka, kada se otvorio niz
makroekonomskih problema, pri čemu je hronično visoka nezaposlenost bila u
centru pažnje. Uvažavajući kontekst iz kojeg je proizašala, najznačajnija statistička
metodologija mjerenja ekonosmske aktivnosti ili sistem nacionalnih računa (SNA),
bila je povezana sa promjenom dominante paradigme i sa sve većim jačanjem uloge
države.77 Jednostavno, potreba za državnom intervencijom u privredama zapadnih
zemalja u periodu između Velike krize i II Svjetskog rata, kao i tokom samog rata,
davale su podsticaj razvoju i unapređenju statističkih metoda za praćenje ekonomske
aktivnosti.78 Ako sa tog stanovišta posmatramo današnju tražnju za daljim razvojem
i prilagođavanjem statističke metoologije uslovima globalizacije, ista se može
shvatiti kao predznak neke državne intervencije,79 posebno ako se ima u vidu da su
Na bazi iskustva u sprovođenju ovog sistema, isti je revidiran 1968. godine, uvođenjem bilansa
međusobnih odnosa privrednih delatnosti, tj. input-output tabela i bilansa finansijskih transakcija, te
njihovom integracijom sa bilansom formiranja i upotrebe bruto domaćeg proizvoda (United Nations
1968). Nakon toga revizija je uradjena 1993. godine, na što je uticala i potreba prevođenja
metodologije koja je primjenjivana u istočno-evropskim zemljama na metodologiju SNA. Izmjene
metodlogije iz 1993. godine nijesu promjenile suštinu SNA iz 1968. godine, ali je mnogo uradjeno na
razriješavanju pojmova, definicija, uprošćavanju i povezivanju pojedinih djelova. Posljenja revizija
urađena je 2008. godine, i imala je za cilj razriješenje problema u tretmanu međunarodnih transakcija
„roba u procesu obrade“, kao i određivanje kriterijuma za razliku između tržišne i netržišne
proizvodnje. Ipak, samo tri godine kasnije, objavljenja je istraživanje UN-a i ostalih statističkih
institucija o uticaju globalizacije na nacionalne račune, pri čemu su identifikovani novi problemi i
izazovi u primjeni SNA2008.
77
Vukotić, Veselin (2007): Makroekonomski računi i modeli, CID, Podgorica, str. 136:
“Makroekonomski računi su otkriće XX vijeka. Njih je iznjedrila praksa života. Naime, kada je došlo
do jačanja uloge države i na Istoku (socijalizam: Oktobarska revolucija 1917) i na Zapadu (državni
kapitalizam: Velika ekonomska kriza 1930) pojavila se potreba da se razbacani statistički podaci
metodološki konzistentno integrišu i kao takvi predstavljaju osnovu zadonošenje odluka na nivou
države, odnosno da postanu informativna osnova makroekonomskih politika. Podizanje ideje
računovodstva sa nivoa preduzeća (poslovno računovodstvo) na nivo nacionalne privrede
(nacionalno računovodstvo ili makroekonomski računi) - u čemu i jeste suština ovog otkrića u
ekonomiji –počiva na prirodi kružnog toka ekonomskih aktivnosti.”
78
Grđić,Gojko (1955):Narodni dohodak, str. 10: „Napuštanje liberalističkih koncepcija u ekonomiji
vodećih kapitalističkih zemljama, sa jedne strane, i zavođenje planske privrede u SSSR-u, sa druge
strane, nametali su odgovarajuća statistička rešenja u obuhvatanju ekonomske ativnosti.“
79
Attali Jacques i Marc Guillaume (1974): Anti-ekonomika, Institut društvenih nauka, Beograd str.
52:makroekonomija i statistički aparat na koji se oslanja „uglavnom usmjereni na funkciju regulisanja
76
32
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
statističke institucije UN-a i EK-a, samo dvije godine nakon usvajanja nove
metodologije SNA 2008 počele rad na istraživanju za novu reviziju sistema.
Objavljena je studija o uticaju globalizacije na nacionalno računovodstvo sa ciljem
da se ukaže na probleme koje izaziva globalizacija u mjerenju ekonomske aktivnosti
na bazi SNA.80
Bez obzira na kritike SNA sistema, prije svega na kritike koje su upućene na račun
BDP-a da nije dobar pokazatelj društevnog blagostanja, mora se istaći da sve ono što
se daje kao primjedba nije nikada ni bilo predmetom praćenja sistema nacionalnih
računa. BDP ne mjeri, i nije mu cilj da mjeri promjene u kvalitetu privrede, životne
sredine, kao ni da prati druge (ne)ekonomske faktore, što je i naznačeno u samom
uvodu SNA metodologije. Međutim, sistem omogućava razvoj pod-sistema ili
satelitskih računa, na način da se njima opisuje sve što je skriveno ili pokazano samo
površno i ograničeno u osnovnoj šemi nacionalnih računa, tako da kada se pojavila
tražnja za određenim aspektom društveno-ekonomskog života ili se pojavili
određeni praktični problemi razvijani su i posebni sistemi.81
Kada je u pitanju kvantifikovanje međuzavisnoti unutar nacionalne ekonomije i
između ekonomija, danas se koriste raspoložive informacije iz sistema nacionalnih
računa. Međutim, primjena logike „mi-nacionalna država“ naspram ostatka svijeta, u
kvantifikovanju međuzavisnosti sa ostatkom svijeta prati međunarodnu trgovinu
odnosno koristi statistiku spoljno-trgovinske razmjene: uvoz i izvoz roba i usluga,
kao i prilv stranih direktnih investicija. Međutim, u novim uslovima – „svijet bez
granica“, odnosno uslovima u kojim je libaralizacija trgovine i finansijskih tokova, a
uz razvoj informacione tehnologije, posebno komunikacione, međunarodna trgovina
značajno se promjenila, dok je način kvantifikovanja ostao isti. Naime, stvaranje
globalnih lanaca, dovelo je do povećanja tehnološke međuzavisnosti više država, što
je značajno dovelo do rasta intermedijalne potrošnje, tako da trgovina
intermedijalnim inputima čini 56% ukupne svjetske trgovine robama i 73% ukupne
ekonomskog sistema koju treba da obezbjedi javna vlast...pojava i jačenje statističkog aparata uvijek
bila i jeste povezana sa nekom državnom intervencijom“
80
U studiji, UNECE (2011)„The impact globalisation on the national accounts“, UN New York and
Geneva, ukazuje se na četiri grupe problema koje kreira globalizacija iz statističke tačke gledišta: (i)
Kako možemo izmjeriti dalji razvoj globalizacije? Koji indikatori mjere rastuću međuzavisnot
nacioanlnih ekonomija? (ii) Pokretači globalizacije su multinacionalne kompanije: kako i zašto
djeluju? Koji su razlozi podjele proizvodne aktivnosti? Koje su komparativne prednosti nacionalnih
ekonomija? (iii) Globalizacija može imati značajan uticaj na sve aspekte društvenog razvoja:
ekonomski, socijalno i ekološki. U oblastima sa značajnim uticajem, važno je imativiše informacija
kako bi se podržale analize i dalja istraživanja i (iv) Uticaj globalizacije na kompilaciju tradicionalnih
indikatora. Sve veći udio preduzeća koji radi poslove na međunarodnom planu i rastuća mobilnost
ljudi, finansijskog kapitala, roba i usluga, predstavlja specifičnu problematiku u sastavljanu
nacionalne statistike.
81
Kako sistema nacionalnih računa u osnovi prati samo finalne transakcije, 1968. godine sistem je
proširen sa Input-Output tabelom kojom se posebno prate transakcije sa međufaznim proizvodima.
Vrmenom su razvijani i ostali pod-sistemi: nacionalni računi u zdravstvu, zatim u turizmu, ekološki
račini itd.
33
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
trgovine uslugama. Svjetska trgovina porasla je za 65% više od svjetskog outputa od
1990 do 2008. godine, a kao razlog ovog rasta navodi se razmjena intermedijalnih
dobara i usluga. Ekstrernalizacija biznisa ili izmještanje poslovnih funkcija van
granica nacionalne države postaje sve češći vid poslovanja, tako da danas možemo
više govoriti o međunarodnoj trgovini „zadacima i fazama proizvodnje“, nego li
trgovini „robama i uslugama“. U takvim uslovima, nacionalne granice, kao glavno
obilježje statističkog posmatranja nacionalnog računovodstva gube na značaju.
Uvažavajući nove uslove, posebno rast spoljno-trgovinske razmjene intermedijalnih
roba i usluga, može se zaključiti da indikatori koji se danas koriste i dobijaju na bazi
sadašnjeg sistema, ne pružaju potpunu sliku globalne međuzavisnoti, iz više razloga:
Prvo, BDP kao sumarni pokazatelj bazira se finalnoj potrošnji, dok zanemaruje
reprodukcionu potrošnju koja danas u uslovima visoke sprecijalizacije postaje
najveći dio međunarodne trgovine. BDP dobija se agregiranjem lične, investicione,
državne potrošnje korigovan za saldo izvoza i uvoza. Posmatrano sa tog stanovišta,
najznačajnija komponenta ekonomije biva lična potrošnja koja obično čini 2/3 na
takav način obračunatog BDP-a.82 Međutim, ukoliko bi uključili reprodukcionu
potrošnju značaj od potrošnje domaćinstava bi se pomjerio u korist biznis potrošnje.
Ukoliko bi koristili drugi koncept obračuna, na primjeru Crne Gore učešće potrošnje
domaćinstava sa 80% u odnosu na BDP, iznosilo bi 44% proširenog agregata, sa tim
da bi se potrošnja sektora preduzeća povećala sa 20% na 56%. Pored navedenog,
nedostatak BDP-a ogleda se u nemogućnosti sagledavanja proizvodnih
međuzavisnoti, kao i mjerenju blagostanja i uticaja koji data proiozvodnja ima na
životnu sredinu.
Drugo, uvoz i izvoz tradicionalno se obračunavaju po principu bruto vrijednosti. U
uslovima globalne proizvodne povezanosti, jedan isti proizvod se više puta uvozi
odnosno izvozi, pri čemu se njegova vrijednost evidentira po bruto principu uvijek
kada pređe granicu. Pomenuti način dovodi do višestrukog obračuna u uvoznoizvoznim tokovima. Više istraživanja (OECD, WTO, EK) ukazalo je da, ukoliko bi
se eleminisao višestruki obračun odnosno kada bi se obračunavala međunarodna
trgovina shodno konceptu dodate vrijednosti (razlika bruto vrijednosti izvoza i
inputa koji su uvezeni), bilateralni trgovinski bilansi između zemalja dobili bi
potpuno drugačiju strukturu u odnosu na onu kako izgeda danas. Kada bi se koristio
koncept dodate vrijednosti trgovinski bilans US-Kina bio bi za oko 40% manji ili za
50% manji u slučaju EU15-Kina. Iako, agregatno vrijednost trgovinskog bilansa
ostaje ista, po navedenom konceptu mijenja se struktura deficita po zemljama što
stvara drugu osnovu za kreiranje politike međunarodne razmjene. U suštini,
primjenom koncepta dodate vrijednosti u obračunu spoljne trgovine, umanjit će se
značaj zemalja koje su na kraju globalnog lanca proizvodnje (kao npr. Kina), a koje
Ovaj način obračuna dao je statističku osnovu i ekonomsko opravdanje razvoju makroekonomskih
modela nabazi potrošnje, a time i nacionalnih politike da preko potrošnje utiče na ekonomsku
aktivnost.
82
34
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
uvoze veliki dio inputa dodajući im malu vrijednost, i iste izvoze kao finalne
proizvode trećim zemljama, obračunavajući izvoz po bruto-pricipu i označavajući ga
sa „Made in“ iako je u datoj zemlji završena samo jedna faza proizvodnje i često
stvorena najmanja dodata vrijednost.
Sa stanovišta identifikovanih problema, kao osnova za kvantifikovanje globalnih
međuzavinosti može da posluži tradicionalni metod Vasilija Leoniefa, jer prati
promjenu tehno-ekonomske paradigme: od nacionalnog ka globalnom; od industrije
ka uslugama i od tradicionalne ka globalnoj ekonomiji. Krajnji cilj I-O tabele bio bi
da pruži informacije o tome koliko će svaka promjena izazvana određenom akcijom
privrednih subjekata ili neekonomskim egzogenim faktorima, preko mreže
tehnoloških veza, uticati na nacionalnu ekonomiju kao cjelinu, direktno i indirektno.
Do izvođenja zaključka da I-O tabela, može biti osnov za kvantifikovanje globalne
međuzavisnoti, u ovom radu došlo se korišćenjem istroijskog metoda, kao i analizom
postojećeg stanja. Izdvajamo sledeće zaključke, a koji ukazuju da Input-Output
tabele može biti osnov za dalji pravac razvoj – kreiranje globalne I-O tabele:
1. Primjenljiva je za sve nivoe organizacije ekonomske aktivnosti.
Međusektorske tabele se mogu koristiti na nivou pojedinačnog preduzeća
kao proizvodnog sistema. Veliko preduzeće, odnosno korporacija je
sastavljena od više organizacionih djelova, koji se mogu tretirati kao sektori
u I-O tabeli. Takva tabela je osnova za utvrđivanje tehnoloških zavisnosti
unutar jedne korporacije, kao što može biti i na nivou nacionalne ekonomije.
2. I-O tabela jeste korak ka povezivanju mikroekonomije i
makroekonomije. Problemi nakon Velike krize 1929. godine, fokus sa
ponude pomjerili su ka tražnji i ulozi države da preko izdataka podstiče
potražnju i zaposlenost. I--O tabela kao statistički okvir jeste osnov
povezivanje makroekonomije sa mikroekonomijom, a koja akcenat daje
kvantifikovanju tehnoloških veza (mikro-aspekt), dok kategorije finalne
tražnje kvantifikuje kao egzogene date veličine usljed čijih promjena je
moguće izračunati efekte koji se tehnološkom vezom šire na sve sektore koji
su bilo direktno ili indirektno nalaze u istom tehnološkom lancu.
3. Primjenjiva je za najznačajniji problem globalnog karaktera – održivi
razvoj i zaštita životne sredine. Iako su se na samom početku empirijske
primjene I-O tabele najviše koristile za potrebe planiranja proizvodnja oružja
i upravljanja ekonomskom aktivnošu tokom II svjetskog rata, danas sve veću
primjenu imaju u procjeni proizvodnje efekata date proizvodne strukture na
životnu sredinu i održivi razvoj. Poseban aspekt I-O analize, jeste praćenje
energetskih tokova i potreba za proizvodnju određene količine autputa.
Takođe, koristi se i za procjenu uticaja korišćenja novih tehnologija, sa jedne
strane na životnu sredinu, a sa druge strane i na zaposlenost i ostale promjene
koje pomenuta tehnologija donosi. Širok raspon primjene, dodatno potvrđuje
aktuelnost I-O tabele kao informacione osnove, koja je neophodna za
35
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
praćenje razvoja globalnih izazova i politika po pitanju klimatskih promjena,
održivog razvoja i promovisanja „zelene ekonomije“
Značajan je broj osobina ili karakteristika koje potvrđuju hipotezu o univerzalnosti i
primjenljivosti I-O tabele u uslovima globalizacije sa teorijskog i praktičnog
stanovišta. Međutim, dvije pretpostavke na kojima se zasniva I-O tabela: linearnost i
konstantnost tehničkih koeficijenata, predstavljaju izvjesna ograničenja u uslovima
globalizacije kada su tehnološke promjene česte, a veze više nelinearne nego
linearne. Naime, kada dođe do promjene u tehnologiji, usljed pretpostavke
kontantnosti koeficijenata, ne mogu se izračunati multiplikovani efekti nove
tehnologije. Na česte zamjerke o konstantnosti tehničkog koeficijenta, Leonief
navodi da se struktura ne mijenja tako brzo usljed promjene tehnologije.
Upoređujući tehničke koeficijente u periodu od 40 godina, na primjeru američke
ekonomije, utvrdio je da nije bilo značajnijih promjena u strukturi (Leontief, 1968,
str. 33). Međutim, uporedo sa razvojem i korišćenjem I–O tabele, razvijani su i razni
metodi kojima otklanjaju ograničenja I-O tabele. Najčešće korišćenja metoda jeste
biproporcionalna RAS metoda, koju je prilagodio i razvio Richard Stone 1961.
godine. U osnovi RAS metode, jeste matematička metoda ažuriranja matrice
tehničkih koeficijenata iz baznog perioda, podacima iz tekućeg. Osnovna
pretpostavka RAS metode jeste da je promjena svakog tehničkog koeficijenta
posljedica “efekta supstitucije” i “efekta strukture cijene”, pa se navedeni efekti
identifikuju na osnovu redovnih statističkih istraživanja, a time ažuriraju tehnički
koeficijenti. Pored navedene, koriste se i druge vrste metoda koje su preporučene od
strane Eurostat-a u metodologiji za izradu I-O tabela (Eurostat, 2008).
3. Pravci budućeg razvoja u mjerenju globalne međuzavisnoti
Osnovni pravac razvoja u kvantifikovanju globalne međuzavisnoti biće ili već jeste
razvoj globalne input-output tabele. Prva, sveobuhvatna globalna I-O tabela,
kreriana je i objavljenja krajem aprila 2012. godine. „World Input-Output Database “
u daljem tekstu (WIOD), obuhvata 40 zemalja: 27 zemalja EU i 13 ostalih važnih
zemalja (Kanada, US, Brazil, Meksiko, Kina, Indija, Japan, Južna Koreja, Australija,
Turska, Indonezija, Rusija) za period 1995-2009. godine. U sklopu projekta WIOD
koji je finansiran od strane EK, a podržan od strane WTO-a i OECD-a, uključena je
bila najšira naučna zajednica na izradi integrisane baze podataka. Projekat je trajao
od 2009-2012. godine, a osnovni cilj projekta bio je „analiza efekata globalizacije
na obrasce trgovine, ekološke pritiske i društevo ekonomski razvoj kroz odnose
širokog skupa zemalja“.83 Koncepti i osnovni metodi izrade svjetske I-O su isti kao i
kod nacionalnih I-O, razlika je u tome što se u svjetskim tabelama prikazuju
proizvodi i prema njihovom porijeklu (domaća ili strana industrija). U najširem
smilslu baza sadrži sledeće podatke:
83
WIOD (2012): World Input-Output database, Contents, Sources and Methods, EK, 2012. godina
36
"Entrepreneurial Economy"




Volume XIX
Svjetske tabele (godišnje, 1995-2009);
Međunarodne tabele upotrebe i ponude u tekućim i cijenama iz prethodne
godine, sa odvojenim tokovima upotrebe na domaće i uvoz po zemljama
(35 industrija za 59 proizvoda);
Svjetska input-output tabela u tekućim cijenama i cijenama iz prethodne
godine (35x35 sektora);
Međuregionalna I-O tabela za 6 regiona (35x35 sektora)
Pored navedenog WIOD sadrži i nacionalne I-O i tabele upotrebe i ponude, kao i
društveno-ekonomske račune i račune životne sredine.
Tabela 1. Šematski prikaz World Input-Output Table (WIOT), primjer dvije zemlje i
ostatak svijeta84
Zemlja
I
II
Zemlja A
Zemlja B
Intermedijalna
Djelatnost
Intermedijalna
potrošnja
domaćeg
outputa
Intermedijalna
Djelatnost
Intermedijalna
potrošnja
zemlje B od
izvoza zemlje
A
Djelatnost
Intermedijalna
potrošnja
zemlje A od
izvoza zemlje
B
Djelatnost
Djelatnost
Djelatnost
A
B
Ostatak
svijeta
III
Ostatak svijeta
(OS)
Intermedijalna
Djelatnost
Intermedijalna
potrošnja OS
od izvoza
zemlje A
Zemlja
A
Finalna
Zemlja
B
Finalna
Ostatak
svijeta
Finalna
UKUPN
O
Finalna
upotreba
domaćeg
outputa
Finalna
upotreba
u OS od
izvoza
zemlje
A
Output u
zemlji A
Intermedijalna
potrošnja
domaćeg
outputa
Intermedijalna
potrošnja OS
od izvoza
zemlje B
Finalna
upotreba
u zemlji
A od
izvoza
zemlje B
Finalna
upotreba
u zemlji
B od
izvoza
zemlje
A
Finalna
upotreba
domaćeg
outputa
Finalna
upotreba
u OS od
izvoza
zemlje B
Output u
zemlji B
Intermedijalna
potrošnja
zemlje A od
izvoza OS
Intermedijalna
potrošnja
zemlje B od
izvoza OS
Intermedijalna
potrošnja
domaćeg
outputa
Finalna
upotreba
u zemlji
A od
izvoza
OS
Finalna
upotreba
u zemlji
B od
izvoza
OS
Finalna
upotreba
domaćeg
outputa
Output u
zemlji
OS
DODATA
VRIJEDNOST
Output A
DODATA
VRIJEDNOST
Output B
DODATA
VRIJEDNOST
Output OS
Prikazan je jednostavan slučaj WIOT koji se odnosi na tri regiona: zemlju A, zemlju
B i ostatak svijeta. Za svaku zemlju redovi prikazuju korišćenje intermedijalnih
proizvoda po pojedinim sektorima, bilo da imaju domaće ili strano projeklo. Naime,
u redovima prikazane su isporuke reprodukcionih i finalnih proizvoda zemlje A
unutar same zemlje (prvi dio matrice zemlja A-zemlji A što praktično čini
nacionalnu I-O tabelu), dok se uvoz i izvoz ne iskazuju agregatno kao u nacionalnim
I-O tabelama, već po namjeni i u odnosu na porjeklo zemlje i sektora iz kojeg potiče.
Na ovaj način kolona predstavlja strukturu formiranja vrijednosti proizvodnje zemlje
84
WIOD (2012): World Input-Output database, Contents, Sources and Methods, EK, str. 63
37
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
A, dok udio intermedijalne potrošnje u ukupnom autputu označava tehnički
koeficijent koji kvantifikuje ne samo stepen direktne međuzavisnoti među sektorima
već i među zemljama. Red predstvalja raspodjelu/prodaju outputa zemlje A
domaćem tržištu i u drugim zemljama. Razdvojenost tokova po namjeni
(intermedijalna potrošnja i finalna), omogućava da se sagleda stepen integrisanosti i
pozicija zemlje A u globalnom lancu, na osnovu strukture izvoza po zemljama
(reprodukciona ili finalna potrošnja). Ukupan zbir redova predstavlja svjetski output
(proizvodnja), dok ukupan zbir kolona predstavlja vrijednost formiranja proizvodnje
(repodukciona potrošnja+dodata vrijednost) što rezultira opštom ravnotežom.
Za razliku od nacionalne I-O pomoću WIOT je moguće kvantifikovati iz kojih
stranih industrija uvoz potiče, a sa druge strane kako se koristi izvoz u drugoj zemlji,
za intermedijalnu potrošnju ili finalnu upotrebu. Kombinacija nacionalnih i
međunarodnih tokova kroz WIOT, pruža moćan okvir za analizu globalnih
proizvodnih lanaca i njihovih efekata na zapošljavanje, stvaranje dodate vrijednosti i
prikazivanje investicionih obrazaca. Poseban doprinos WIOT ogleda u korišćenju
podataka za sagledavanja pritiska na životnu sredinu.
Iako je WIOT na neki način bazirana na istom konceptu i istim principima kao i
nacionalna I-O tabela, njena izrada zahtjeva visok stepen harmonizovanosti i
metodološke usklađenosti među različitim zemljama, što je teško postići. To
zahtjeva određena prilagođavanja u statističkoj metodologiji i organizaciji
statističkih sistema nacionalne ekonomije.
Zaključak
Dalje dokazivanje teze da sadašnji koncept koji se zasniva na obračunu globalne
statistike jednostavnim agregiranjem podataka za 195 država, treba dopuniti
konceptom koji prati tehnološki proces na globalnom nivou – globalnom I-O
tabelom, podrazumjeva dalje istraživanje o teorijskim osnovama globalne I-O tabele,
kao i definisanje određenih metodoloških postupaka kako bi se nacionalne I-O tabele
integrisale u širi nadnacionalni statistički okvir.
38
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
Literatura:
1. Ali-Yrkko, Jyrki and Rouvinen Petri (2011): Who Captures value ind Global
Supply Chains – case Nokia N95 smartphone, Discussion Papers No. 1240,
Research Institute of the Finnish economy
2. Attali Jacques i Marc Guillaume (1974): Anti-ekonomika, Institut društvenih
nauka, Beograd
3. Backer, Koen and Yamano Norihiko (2008): The measurement of
Globalization using international Input-Output tables, Working paper
2007/8, OECD, Directorate for Science, Technology and Industry, Paris
4. Eleser, Jirgen (2009): Nacionalna država i fenomen globalizacije, Jasen,
Beograd
5. Evans, Duane and Marvin Hoffenberg (1955): “The Nature and Uses of
Interindustry-Relations Data and Methods” in: Input-Output Analysis: An
Appraisal, Studies in Income and Wealth, 53-136
6. Eugene Garfield (1986): “Wassily Leontief: Pioneer of Input-Output
Analysis” in: Essays of an Information Scientist, Vol: 9, Institute for
Scientific Information, str. 277
7. Ekelund, Robert i Hebert F. Robert (1997): Povijest ekonomske teorije i
metode, Mate, Zagreb
8. Erik, Reinert (2006): Globalna ekonomija-kako su bogati postali bogati i
zašto siromašni postaji siromašniji, Čigoja, Beograd
9. Galbraith John Keneth (1995): Ekonomija u perspektivi – kritička povijest,
MATE, Zagreb
10. Grdjić, Gojko (1962) Makroekonomski bilansi njihova geneza i evolucija,
Ekonomski fakulteta, Beograd
11. Grđić, Gojko (1955) Narodni dohodatk. Metodološka studija, Ekonomski
instritut Srbije, Beograd
12. Horvat, Branko (1962): Međusektorska analiza, Narodne novine, Zagreb
39
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
13. Kun, Thomas (1974): Struktura naučnih revolucija, Nolit, Beograd
14. Leontief, Wassily (1984): Why Economics need a Input-Output tables,
interview was conducted by Richard Bartel, Executive Editor of Challenge,
New York
15. Leontief, Wassily (1955): Some Basic Problems of Empirical Input-Output
Analysis, in: Input-Output Analysis: An Appraisal, Studies in Income and
Wealth, Vol 18, Princeton University Press, 9-52
16. Leontief, Wassily (1974): „Structure of the World Economy – Outline of a
Simple Input-Output Formulation“ in: American Economic Review, Vol. 64.
No.6 str 823-834
17. Leontief, Wassily (1936): „The fundamental assumption of Mr. Keynes’
monetary theory of unemployment “ in: The Quarterly Journaale of
Economic, Vol.51, No. 1, str: 192-197
18. Louis, Dumont (2011): Homo Aequalis, Disput, Zagreb
19. Miller, Ronald and Balir Peter (2009): Input-Output Analysis: Foundations
and Extentions, Cambridge University Press, New York, 2nd edition
20. Napoleoni,
Claudio
(1981):
Ekonomska
misao
dvadesetog
stoljeća,Ekonomska biblioteka, Zagreb
21. Ohmae, Kenichi (2007):Nova globalna pozornica, MATE, Zagreb
22. OECD (2012): OECD Observer “New approaches for a new future”, No 290291, Paris
23. OECD
(2005):
Measuring
globalisation:
Handbook
on
Economic
Globalization Indicators, OECD, Paris
24. OECD and WTO (2011): Trade in values-addes: concept, methodologies and
challenges, Jonit OECD-WTO note, Paris
25. Rivoli, Pietra (2008): Putovanje jedne majice globalnom ekonomijom, VBZ,
Zagreb
26. Stiglic, Jozef (2002): Protivuriječnosti globalizacije, SBM, Beograd
40
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
27. Stiglic, Joseph, A. Sen and Jean-Paul Fitoussi (2009): The Measurement of
Economic Performance and Social Progress,
28. Stiven Hoking (2011): Velika zamisao, Alnari, Beograd
29. Sweezy Paul (1959): Teorija kapitalističkog razvitka - načela marksističke
političke ekonomije, Naprijed, Zagreb
30. Steven Pressman (1994): Quesnay's tableau economique, a critique and
reassessment, Augustus Kelley, New York
31. Soros, Džordž (2003): O globalizaciji, Samizdat, Beograd
32. UNECE (2011): The impact globalisation on the national accounts, UN New
York and Geneva
33. UN (2010): System of National accounting 2008, UN, New York
34. Vukotić, Veselin (2011): Istorija budućnosti, CID
35. Vukotić, Veselin (2010): „Kvantna ekonomija“, u: Ekonomija i razvoj,
Institut društvenih nauka, Beograd str. 13-32
36. Vukotić, Veselin (2007): Makroekonomski računi i modeli, CID, Podgorica
37. Vukotić,
Veselin
(1985):
Statistička
analiza
produktivnosti
rada,
Univerzitetska riječ, Titograd
38. Vukotić, Veselin (2006): Opasne riječi, CID, Podgorica
39. WTO (2011): Globalization of industrial production chain and measurement
of trade in value adeed, Paris
40. WIOD (2012): The World Input-Output databases – concept, sources and
methods
41. Wixted Brian and Norihio Yamano (2006): Input-Output analysis in an
increasingly globalized world, Working paper 2006/7, OECD, Directorate
for Science, Technology and Industry, Paris
41
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
mr Jelena Zvizdojević
Kvalitativno-kvantitativna analiza faktora razvoja poljoprivrede85
Abstract: Civilization is based on agriculture. Its importance is the same as 10000
years ago when it was born. The biggest part of the world's population is engaged in
the agriculture. In developing countries, the share of agriculture in total employment
is 53% of the total labour force. In sub-Saharan Africa, 60% of the economically
active population works in the agricultural sector.
On the other side, the main conclusion of the World Bank surveys is growing of the
agricultural sector reduces poverty, more than growth in any other economic sector,
which puts agriculture at the centre of policy development.
The agriculture development and its perspective, depends on the factors influencing
on its development. The aim of this paper is to highlight the factors that have been
added over time as important for the development of agriculture. The main factors
analysed in this paper are population, land, labor, investment level, education of
farmers, as well as scientific and technological progress.
Key words: Agriculture, factors, qualitative analysis, quantitative data
Uvod
Poljoprivreda je najstarija ljudska djelatnost i najveći izum čovjeka, koji je sa
ukupnim privrednim razvojem, postepeno gubio nezavisnost.86 Razvoj poljoprivrede
uslovljen je „uspostavljanjem funkcionalnih veza sa nizom drugih delatnosti, koje joj
prethode (u kojima se proizvode poljoprivredni inputi) ili je slede (industrijske grane
u kojima se prerađuju poljoprivredni proizvodi)“.87 Poljoprivreda utiče na
ekonomski razvoj zemlje na više načina, počevši od proizvodnje hrane i sirovina za
industrijski sektor, preko transfera faktora proizvodnje (radne snage i kapitala) za

Zavod za statistiku Crne Gore-Monstat; Rad „Kvalitativno-kvantitativna analiza faktora razvoja
poljoprivrede“ je naučno-istraživački rad nastao kao rezultat izrade doktorske teze „Statistička
analiza poljoprivrede“ na doktorskim studijama „Međunarodna ekonomija“, FMEFB, UDG;
Rukovodilac studija: prof. dr Veselin Vukotić; Mentor: doc. dr Milica Vukotić; Komentor: doc. dr
Jadranka Kaluđerović
85
JEL (Journal of Economic Literature (JEL) Classification System) oznaka rada: O10 – General
(Economic development); O13 - Agriculture; Natural Resources; Energy; Environment; Other
Primary Products; Q1 - Agriculture
86
Kada su rani lovci-sakupljači počeli grupisati i udomljavati, društvo se počelo ubrzano razvijati.
Neki članovi zajednice specijalizirali su se u proizvodnji hrane, dok je drugima ostalo prostora da
nauče presti, topiti, oblikovati glinu, pisati itd. Sela su prerasla u gradiće i kasnije u gradove (M.
Mazoyer, L. Roudart)
87
Božić, Bogdanov, Ševarlić (2011), str. 9
42
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
razvoj prioritetnog sektora ekonomije, do širenja tržišta za industrijske i
infrastrukturne objekte, kao i pozitivnog doprinosa bilansu plaćanja zemlje.88
Mjesto poljoprivrede u ekonomskom razvoju zemalja, tretirano je na različite načine
tokom više od jedne četvrtine milenijuma. Poslednjih godina, poljoprivreda
doživljava svoj povratak u teoriju privrednog razvoja, prvenstveno kroz Evropsku
uniju koja posebno favorizuje programe koji čine suštinu multifunkcionalnog
modela razvoja poljoprivrede. Razvijajuća poljoprivreda doprinosi ukupnom
privrednom razvoju zemlje na više načina, počevši od proizvodnje hrane za
stanovništvo, zatim obezbjeđenja sirovina za industrijski sektor, preko transfera
faktora proizvodnje, do širenja tržišta za industrijske, trgovinske, uslužne i
infrastrukturne objekte.
Posmatrano iz današnje perspektive, najteži i najkomplikovaniji zadaci koje treba da
riješi svaka zemlja u domenu poljoprivrede odnose se na utvrđivanje mjesta ove
oblasti u ukupnom ekonomskom razvoju. To se odnosi na pitanja: Kako uklopiti
poljoprivredu u cjelokupni razvoj ekonomije i Kako sprovesti proces transformacije
poljoprivrede od tradicionalne ka modernoj?
Poljoprivreda, kao tema koja zaokuplja čovječanstvo od njegovog nastanka, pa do
danas, prošla je kroz velike promjene, odnosno evoluciju. Vremenom su se mijenjali
i faktori koji utiču na njen razvoj, kao i pozicija značaja u privrednom razvoju.
Sa jedne strane na promjene u poljoprivredi utiču globalizacija, rast populacije i
primjena novih tehnologija, dok sa druge strane postoje faktori koji direktono utiču
na obim i dinamiku poljoprivredne proizvodnje. Cilj ovog rada je da sagleda važnost
poljoprivrede u ekonomskom razvoju i uticaj pojedinih faktora na mogućnost
razvoja poljoprivrede.
Posmatrajući iz tog ugla u radu se analiziraju sljedeća pitanja, koja ujedno definišu i
strukturu rada :
(i)
Koji su to modeli privrednog razvoja i koja je uloga poljoprivrede?
U ovom dijelu rada analiziraju se tri modela privrednog razvoja, i u okviru njih
uloga poljoprivrede.
(ii)
Kako se klasifikuju faktori? Šta utiče na razvoj poljoprivrede?
U drugom i trećem dijelu rada klasifikovani su i analizirani osnovni faktori koji
imaju uticaja na razvoj poljoprivrede.
Modeli privrednog razvoja i uloga/mjesto poljoprivrede u njima
Mjesto poljoprivrede u privrednom razvoju, različito je tretirano od njenog
postojanja. Međutim, bez obzira ne poziciju koja joj se „daje“, ova najstarija
privredna djelatnost skoro u svim zemljama zaostaje za ukupnim privrednim
razvojem. Tokom 20. vijeka poljoprivreda je postepeno napredovala, ali je njeno
mjesto u ukupnom privrednom razvoju pojedinih zemalja bilo različito. Posljedica
razlike u prioritetnim grana privrednog razvoja, doprinijele su razvoju različitih
88
Zakić, Stojanović (2008), str. 157
43
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
teorija o ulozi poljoprivrede. U literaturi (Zakić, Stojanović 2008; Božić i ostali
2011) najčešća je podjela na tri teorije, ili modela. Sve tri teorije dobile su se kao
odgovor na pitanja mnogih zemalja oko modela razvoja privrede kao cjeline – Kojoj
grani dati prioritet u privrednom razvoju? Poljoprivredi ili industriji?
Prioritetni razvoj industrije
Po ovom konceptu, model razvoja privrede treba da se zasniva na industriji, odnosno
na industrijalizaciji, i suština ovog modela je da se sredstva za razvoj industrije
mogu pronaći u poljoprivredi.89 Razvoj industrije, kasnije bi „povukao“ i razvoj
primarne poljoprivrede. Najznačajniji predstavnici ovog koncepta su: Preobraženski
(među sovjetskim teoretičarima); Hichman, Higgins, Rozenstein-Rodan,
Leibenstein, Lewis (među zapadnim teoretičarima).
Neki od postulata modela industrijalizacije su: (i) Elastičnost tražnje za industrijskim
proizvodima veća je od tražnje za poljoprivredno prehrambenim proizvodima;90 (ii)
kako u nerazvijenim i manje razvijenim zemljama postoji agrarna prenaseljenost,
višak radne snage prelio bi se u industriju, čime bi se povećala produktivnost.91
Kapital i radna snaga se sele iz poljoprivrednih aktivnosti u industriju, kao vodeći
sektor nacionalne ekonomije.
Model industrijalizacije prvi put je primijenjen u Sovjetskom Savezu, a potom i u
drugim zemljama bivšeg istočnog bloka i u zemljama u razvoju.
Prioritetni razvoj poljoprivrede
Teoretičari (Šanin, među sovjetskim teoretičarima; Rostow, Kuznets, Nicholls, među
zapadnim teoretičarima) koji daju prioritet poljoprivredi smatraju da nerazvijena
poljoprivreda može postati „usko grlo“ koje će usporavati privredni razvoj. Takođe,
podržavaoci ovog koncepta važnost ističu i kroz to što se obezbjeđuje tražnja za
poljoprivrednim proizvodima; obezbjeđuje se investicije za industriju i druge
djelatnosti; i izvozom poljoprivrednih proizvoda ostvaruje se porast prihoda zemlje.
Fiziokrati (škola ekonomske misli, nastala u 18. vijeku, u Francuskoj) smatraju da
jedino poljoprivreda se može smatrati najvažnijom privrednom djelatnošću, jer
89
Slogan 1950-ih: „Čeličane su simbol snage nacije, industrija simbol bogatstva, a poljoprivreda
simbol siromaštva“
90
Prvi Engelov zakon - što je dohodak veći to je procentualno učešće izdataka (troškova) za ishranu u
ukupnom dohotku manje, i obratno. Drugi Engelov zakon: udio izdataka (troškova) za odjeću u
ukupnom dohotku ostaje aproksimativno isti bez obzira na visinu dohotka. Treći Engelov zakon: udio
izdataka za stanovanje, ogrijev i osvetljenje ostaje aproksimativno isti bez obzira na kretanje dohotka.
Četvrti Engelov zakon: što je dohodak veći to je procentualno učešće izdataka za higijenu, kulturu,
sport, putovanja i sl. u ukupnom dohotku veće.
91
Slogan tokom 1950-ih glasio je: Izdvajanje radne snage iz poljoprivrede neće uticati na pad
proizvodnje hrane.
44
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
jedino poljoprivreda je u mogućnosti da daje prinos koji je veći od uloženog. Sve
ostale privredne grane su prerađivači sirovina iz poljoprivrede.
Uravnoteženi razvoj svih privrednih grana
Vrijeme nastanka ovog modela, odnosno teorije, vezuje se za šezdesete godine
prošlog vijeka, kada je postalo jasno da nije prihvatljiva ideja da poljoprivreda može
proizvoditi dovoljno hrane za rastuću populaciju, ako joj ostaje malo za investicije.
Podređeni položaj poljoprivrede može biti samo u inicijalnoj fazi privrednog
razvoja, nakon čega treba da se stvore uslovi za uravnoteženi razvoj.
Podržavaoci teorije uravnoteženog razvoja - Buharin (među sovjetskim
teoretičarima); Nurkse, Myint, Ohkawa (među zapadnim teoretičarima), smatraju da
se privredni rast može ostvariti jedino balansiranjem razvoja svih privrednih grana,
prvenstveno industrije i poljoprivrede. Agroindustrijski kompleks čine tri dijela:
farmerski (primarna poljoprivredna proizvodnja); dofarmerski (industrijske grane u
kojima se proizvode poljoprivredni inputi: djelovi mašinske industrije; djelovi
hemijske industrije itd.) i postfarmerski sektor (industrijske grane koje se bave
preradom poljoprivrednih proizvoda).
Tranzicija poljoprivrede od tradicionalne ka modernoj uslovila je i promjenu u
teorijama/modelima privrednog razvoja. Po mnogobrojnim istraživanjima i
analizama (G. Meijerink, P. Roza; The World Bank (2008)) poljoprivreda se „vraća
na presto“ kroz modele ruralnog razvoja. Takođe, kroz politiku Evropske unije, koja
posebno favorizuje programe koji čine suštinu multifunkcionalnog modela razvoja
poljoprivrede, poljoprivreda doživljava svoj povratak u teoriji privrednog razvoja.
Važno je istaći i da ono što razlikuje poljoprivredu od drugih privrednih grana, utiče
i na razvoj poljoprivrede. Specifičnosti poljoprivrede u odnosu na druge privredne
grane, ogledaju se kroz: sporiji obrt kapitala (investicija); sezonski karakter
proizvodnje; vegetacioni period u biljnoj proizvodnji; zavisnost od vremenskih
uslova; proizvodnja sredstava za sopstvenu reprodukciju; specifičnost početnog
materijala i dr.
Klasifikacija faktora razvoja poljoprivrede
Razvoj zavisi od niza faktora, bez obzira da li se govori o društvenom razvoju ili o
razvoju poljoprivrede. U ekonomskoj literaturi mogu se susresti različite
klasifikacije faktora poljoprivrednog razvoja. Većina tih podjela nastala je u
zavisnosti od aspekta posmatranja određene pojave, odnosno značaja koji pojedini
faktori razvoja imaju u procesu privrednog razvoja i razvoja poljoprivrede. Ipak,
većina savremenih shvatanja upućuju na zaključak da promjene u nauci i tehnologiji
kao i ljudsko znanje, predstavljaju faktore sa najsnažnijim djelovanjem, kako na
45
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
ukupnu dinamiku i kvalitet ukupnog privrednog razvoja, tako na promjenu strukture
i značaja ostalih faktora razvoja.92
Nivo poljoprivredne proizvodnje je u osnovi determinisan nizom faktora. Postoje
mnogobrojne klasifikacije faktora koji utiču na nivo poljoprivredne proizvodnje u
jednoj zemlji. U globalu, svi faktori se mogu podijeliti na unutrašnje faktore i
spoljašnje faktore.93 Unutrašnji faktori su faktori unutar te privredne grane, kao što
su: zemljište, voda, broj zaposlenih u poljoprivredi, tehnički nivo razvijesnosti, nivo
podrške poljoprivrednim proizvođačima, obrazovna struktura poljoprivrednika,
regulacija poljoprivredne proizvodnje (poljoprivredna politika zemlje), reforma
agrarne politike, itd., dok spoljašnji faktori ne moraju neposredno biti vezani za nivo
poljoprivredne proizvodnje (broj turista, nivo dohotka, klimatske promjene, itd.).
Klasifikacija faktora zavisi i od oblika poljoprivrede u zemlji: da li se govori o
tradicionalnoj ili modernoj poljoprivredi?
Karakteristike tradicionalne poljoprivrede (koja se izjednačava sa nerazvijenom,
zaostalom poljoprivredom) ukazuju na potrebu njene transformacije, jer je
zasnovana na faktorima proizvodnje koji se u neizmijenjenom obliku koriste
generacijama. Ona je prevashodno usmjerena na podmirenje potreba članova
domaćinstva. Osnovni faktori poljoprivredne proizvodnje kod tradicionalne
poljoprivrede su prvenstveno prirodni resursi: zemljište i voda, kao i radna snaga.
Tradicionalnu poljoprivredu karakteriše proizvodnja najčešće velikog broja različitih
poljoprivrednih proizvoda na gazdinstvu (svaštarska struktura poljoprivredne
proizvodnje) i ona predstavlja zaostalu poljoprivredu, koja je svojstvena ekonomsko
nerazvijenim zemljama.
Za razliku od tradicionalne, moderna poljoprivreda se povezuje sa brojnim
djelatnostima, i formira se jedan kompleks koga čine poljoprivreda, industrija,
usluge, promet/distribucija poljoprivredno prehrambenih proizvoda. Njena
povezanost sa drugim grana, bitno utiče na dalji razvoj. I dinamika razvoja
poljoprivrede zavisi i od dinamike razvoja drugih privrednih grana, al zahvaljujući
naučno-tehnološkom razvoju, poljoprivreda sve više poprima obilježja industrijskog
načina proizvodnje. Kod moderne poljoprivrede najveći dio faktora proizvodnje se
nabavlja izvan same poljoprivredne proizvodnje, i osnov njenog razvoja su kapital i
znanje, odnosno tehničko-tehnološki progres. Poznavanje faktora koji utiču na nivo
poljoprivredne proizvodnje predstavlja bitnu pretpostavku efikasnog djelovanja u
ovoj oblasti.
92
S. Delić, str. 31
Veselin Vukotić (1985): „Statistička analiza produktivnosti rada“, Univerzitetska riječ, Titograd,
str. 43
93
46
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
Analiza faktora razvoja poljoprivrede
Poljoprivreda je prešla veoma dug put od tradicionalne do moderne. Vjekovima se
transformacija odvijala evolutivnim koracima, da bi krajem 19. i u 20. vijeku
poprimila oblik revolucije. Poljoprivreda je revolucionarnija od industrije, i ona je
95% nauka, a 5% rad, kako tvrde D. Senor i S. Singer, a osnovni razlog koji gura
poljoprivredu u stalni proces transformacija/reformi jeste problem hrana-siromaštvopopulacija. Ovaj problem postao je alarmantan tokom 1950-ih godina, kada je došlo
do eksplozije svjetskog stanovništva.94 Uporedo sa nastankom i trajanjem ovog
problema, opovrgnuta je Maltusova teorija o stanovništvu. Naime, Maltus95 je
predviđao da će broj stanovnika u svijetu rasti brže od ponude hrane, ali da rješenje
tog problema leži u ratovima, bolestima, prirodnim nepogodama koje dovode u
ravnotežu rast stanovništva i proizvodnje hrane.
Postoje brojna kvantitativna istraživanja, koja ukazuju da poljoprivreda u nekim
zemljama može da odigra važnu ulogu u smanjenju siromaštva. Bez obzira da li je
cilj neke zemlje smanjenje siromaštva, ili povećanje prehrambene sigurnosti, ili jači
razvoj drugih grana koje se vežu za poljoprivredu, neophodno je znati šta u
manjoj/većoj mjeri utiče na smanjenje/povećanje poljoprivredne proizvodnje.
Koji to faktori najviše određuju dinamiku i obim rasta poljoprivredne proizvodnje?
Izbor faktora nije jednostavan, a takođe ni kasnije izbor statističkih metoda koje će
realno oslikati vezu faktora i razvoja poljoprivrede.
U literaturi, osnovni faktori koji utiču na razvoj poljoprivrede, odnosno na njen
nivo/vrijednost proizvodnje su stanovništvo i njegova struktura, zemljište, voda,
radna snaga, vlasnička struktura nad zemljištem, nivo investicija, tehničko
tehnološki progres, informacija i znanje, itd. Faktori koji su se vremenom dodavali
usljed ekonomskog razvoja i značajno determinišu poljoprivredu jesu otvorenost
ekonomije zemlje, obrazovna i kvalifikaciona struktura poljoprivrednih proizvođača,
nivo cijena poljoprivrednih proizvoda na domaćem i međunarodnom tržištu, nivo
dohotka poljoprivrednika, i uticaj inovacija.
Uspješne transformacije poljoprivrede od tradicionalne, ka modernoj (slučaj Japana,
SAD) upućuju na zaključak da promjene u nauci i tehnologiji, kao i ljudsko znanje,
predstavljaju faktore sa najsnažnijim djelovanjem na ukupnu dinamiku i kvalitet
razvoja, a takođe utiču i na značaj ostalih faktora.
Stanovništvo i radna snaga
Kao osnovni pokazatelj udjela ekonomski aktivnog u ukupnom stanovništvu neke
zemlje, koristi se opšta stopa aktivnosti ukupnog stanovništva. Značaj stanovništva,
94
1960-ih 3 milijarde, 1970-ih 4 miljarde, 1980-ih 4,4 milijarde, 1990-ih 5,5 milijardi, 2000. godine
preko 6 milijardi stanovnika.
95
Tomas Robert Maltus (1766-1834)
47
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
kao ekonomskog faktora u razvoju poljoprivrede, sagledava se kroz analizu ukupnog
broja stanovnika, zatim udjela aktivnog stanovništva u ukupnom broju populacije,
broja aktivnih u poljoprivredi u ukupnom broju aktivnih, starost stanovništva,
obrazovni nivo stanovništva itd.
Prema istraživanjima FAO, 2010. godine broj poljoprivredno stanovništvo činilo je
38% ukupnog svjetskog stanovništva. Udio poljoprivrednog stanovništva u
ukupnom stanovništvu smanjuje sa povećanjem privredne razvijenosti zemlje.
Stopa rasta svjetskog stanovništva u periodu od 1990. do 2000. godine iznosila je
1,5%,a u periodu od 2000. do 2010. godine 1,2%. Sa druge strane, stopa rasta
poljoprivrednog stanovništva za period od 1990. do 2010. godine iznosila je 0,3%.
Prema statističkim podacima, broj stanovnika u Crnoj Gori se u 2011. godini, u
odnosu na 1991. godinu povećao za 0,8%. Broj stanovnika starijih od 15 godina je
porastao sa oko 43896 hiljada u 1991. godini na preko 501 hiljadu stanovnika 2011.
godine, što prikazuje promjenu od oko 14%. Aktivno stanovništvo je pokazalo
drugačiji trend tokom posmatranog perioda. U periodu od 1991. do 2011. godine
broj aktivnog stanovništva je opao sa 237 280 na 232 010 (pad od 2,2%).97
Tabela 1. Broj aktivnih osoba i stope aktivnosti stanovništva Crne Gore 1991, 2003 i 2011.
godine
Godina
1991
2003
2011
1991
Broj aktivnih lica
2003
2011
Stopa aktivnosti u %
Ukupno 237 280
264 276
232 010
51,63
53,64
46,28
Izvor: Zavod za statistiku Crne Gore, podaci Popisa stanovništva 1991, 2003 i 2011. godine
U 1991. godini je evidentirana stopa aktivnosti od 51,63%, u 2003. godini ona je
iznosila 53,46%, a u 2011. godini 46,28%.
Jedan od razloga smanjenja stope aktivnosti predstavlja i porast učešća stanovništva
starijeg od 65 godina u ukupnom stanovništvu starijem od 15 godina. Prema
podacima iz 1991. godine, to učešće je iznosilo 11,2%, da bi ono prema podacima
posljednja dva popisa poraslo na 15,3%, odnosno 15,8%.
Udio poljoprivrednog stanovništva u ukupnom stanovništu, u Crnoj Gori iznosio je
5,3%. Takođe, udio aktivnog poljoprivrednog stanovništva koje obavlja zanimanje, u
ukupnom aktivnom stanovništvu iznosilo je 5,3%. Udio aktivnog poljoprivrednog
96
Podatak o broju stanovnika u zemlji. Naime, kako ne postoji potpuna uporedivost podataka o broju
stanovnika prema popisima, podatak iz 1991. godine revidiran je oduzimanjem broja lica koja su u
vrijeme popisa bila van zemlje. Po definiciji Popisa 2011. godine, stanovništvo čine lica koja u Crnoj
Gori žive godinu dana i duže, kao i lica koja žive kraće od godinu dana i imaju namjeru da se trajno
nastane u Crnoj Gori. U popisu 1991. godine u stanovništvo su ubrajani i crnogorski građani na
privremenom radu u inostranstvu, kao i članovi njihovih porodica koji su sa njima boravili u
inostranstvu.
97
Za analizu kretanja stanovništva i broja zaposlenih koristili su se podaci iz Popisa 1991, 2003. i
2011. godine
48
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
stanovništva koje obavlja zanimanje u ukupnom poljoprivrednom stanovništvu
iznosilo je 42,6%.98 Ukupna stopa zaposlenosti 1991. godine iznosila je 42,9%;
2003. godine 34,7% i 2011. godine 34,9%. Udio zaposlenih u poljoprivredi,
šumarstvu i vodoprivredi u ukupnom broju zaposlenih iznosio je 8,9% - 2003.
godine, a 2,5% u 2011. godini.
Tabela 2. Broj zaposlenih u sektoru poljoprivrede, šumarstva i ribarstva, u Crnoj Gori 1991,
2003 i 2011. godine
Godina
199199
2003
2011
Ukupno
188333
171325
175171
Poljoprivreda, šumarstvo i
28096
15335
4454
ribarstvo
Izvor: Zavod za statistiku Crne Gore, podaci Popisa stanovništva 1991, 2003 i 2011. godine
Zaposlenost u sektoru poljoprivrede, šumarstva i ribarstva je različito tretirana na
popisima tako da podaci nijesu u potpunosti uporedivi. Prema Popisu iz 2003.
godine u Crnoj Gori je bilo preko 12 701 individualnih poljoprivrednih radnika.
Posljednji Popis ne daje jasne podatke o individualnim poljoprivrednim radnicima.
Ipak, struktura ovih osoba iz 2003. godine ukazuje da je preko 50% bilo starije od 50
godina, što može biti jedan od faktora koji su uticali na smanjenje broja zaposlenih u
ovom sektoru do 2011. godine. Ostali faktori koji se takođe trebaju uzeti u obzir su
razvoj tehnologije, zatvaranje poljoprivrednih zadruga nakon 1991. godine, kao i
prelazak zaposlenih u industrijski sektor (prvenstveno zbog većeg nivoa dohotka).
Zarada poljoprivrednika, odnosno dohodak poljoprivrednika je svakako još jedan
faktor koji bitno utiče na odluku da li će se lice baviti poljoprivredom ili ne. Kako je
jedan od osnovnih ciljeva države da osigura dovoljne količine hrane za svoje
stanovništvo, poljoprivredniku se uvijek težilo, kroz različite vidove pomoći,
obezbijediti pokrivanje troška proizvodnje i stvaranje zadovoljavajućeg nivoa
dohotka. O tome svjedoči i Zajednička poljoprivredna politika od samog njenog
nastanka, kao poljoprivredne politike ostalih razvijeh zemalja (SAD, Japan).
Prosječna neto zarada u sektoru poljoprivrede, šumarstva i ribarstvo u 2011. godini,
u Crnoj Gori, iznosila je 605 eura, dok je u 2010. godini iznosila 597 eura, a u 2009.
godini 546 eura.100
Zemljište
Zemljište kao prirodni resurs i objektivni uslov poljoprivredne proizvodnje
predstavlja jedan od osnovnih faktora proizvodnje. Zemlje koje oskudijevaju u
raspoloživim zemljišnim resursima moraju da se oslone na tehnike intenzivne
98
Zavod za statistiku, Popis stanovništva 2003
Podaci o stanovništvu koje obavlja zanimanje u posmatranom sektoru.
100
Zavod za statistiku, Mjesečni statistički pregled, br. 1/2013.
99
49
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
proizvodnje, dok zemlje sa mnogo raspoloživog zemljišta za poljoprivredu se mogu
orijentisati na ne toliko intenzivnu upotrebu zemljišta.
Razlike u vrstama poljoprivredne proizvodnje potiču iz različitog načina korišćenja
poljoprivrednog zemljišta. U pojedinim zemljama je veća zastupljenost oranica,
bašta i voćnjaka, dok je u drugim pašnjaka i livada za potrebe stočarstva. Ovakva
različita upotreba dovodi do znatnih razlika u nivoima poljoprivredne proizvodnje.
Poljoprivredno zemljište u Crnoj Gori čini 37,3% od ukupne površine Crne Gore.
Od ukupnog poljoprivrednog zemljišta, najveći procenat zauzimaju livade i pašnjaci,
što govori u prilog nepovoljne strukture korišćenja.
Tabela 3. Poljoprivredno zemljište po kategorijama korišćenja, ha, Crna Gora
Polj.
površina
2007
2008
2009
2010
2011
516 465
516 219
516 070
515 798
515 740
Obradiva površina
Ukupno Oranice
i bašte
189 939 44 957
189 300 45 237
188 889 45 673
188 703 45 472
189 144 45 748
Pašnjaci
Voćnjaci
Vinogradi
Livade
11 976
11 885
11 899
11 970
12 007
4 225
4 325
4 386
4 391
4 399
128 781
127 853
126 931
126 870
126 990
323 876
324 269
324 531
324 447
323 953
Bare,
ribnjaci
i trstici
2 650
2 650
2 650
2 648
2 643
Izvor: Zavod za statistiku Crne Gore, Statistički godišnjak 2012
Analiza promjena površine poljoprivrednog zemljišta, pokazuje laganu tendenciju
opadanja. Ukupna poljoprivredna površina u 2001. godini iznosila je 518 053ha, a u
2011. godini 515 740ha. Sličan slučaj je i kod obradivih površina, s tim što se
površina pod voćnjacima i vinogradima povećala u poslednjih deset godina, i u
apsolutnom i relativnom iznosu (u odnosu na ukupnu obradivu površinu).
Oblik svojine nad poljoprivrednim zemljištem, takođe je jedan od opredjeljujućih
faktora. Osnovna specifičnost poljoprivrede ekonomskog karaktera koja povoljno
utiče na razvoj poljoprivrede ispoljava se u postojanju privatne svojine nad
zemljištem.101
U Crnoj Gori, po statističkim podacima, od ukupne poljoprivredne površine u 2011.
godini, 32,2% nalazilo se u posjedu preduzeća i zadruga, dok su vlasnici ostalih
67,8% individualna gazdinstva, odnosno farme. Interesantan je podatak, da površine
pod vinogradima, u apsolutnom iznosu su skoro na istom nivou kod preduzeća i
zadruga, i individualnih gazdinstava, dok relativno, njihovo učešće je manje u
ukupnoj poljoprivrednoj površini individualnih gazdinstava.
Obrazovanje poljoprivrednika
Prva poljoprivredna škola osnovana je 1779. godine u Ugarskoj (današnja
Mađarska), i za tu godinu veže se početak obrazovanja u poljoprivredi. 102 Razvoj
moderne poljoprivrede zahtijeva ulaganje u znanje poljoprivrednika, što je potvrdio i
101
102
M. Gajić, str. 48
Božić, Bogdanov, Ševarlić, str. 115
50
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
slučaj razvoja japanske poljoprivrede. Naime, svi istraživači se slažu da nema
impresivnijih dostignuća u razvoju poljoprivrede, kao što je to slučaj sa Japanom.
Kao najznačajniji faktori razvoja japanske poljoprivrede, u literaturi se navode
sljedeći: studioznost u korišćenju faktora moderne tehnologije u poljoprivrednoj
proizvodnji; kao i poštovanje znanja i ulaganje u znanje.
Podizanje obrazovnog nivoa poljoprivrednog stanovništva ispoljava se kao elemenat
naučno-tehničkog progresa na jednoj, dok se na drugoj strani ispoljava kao faktor
privrednog i poljoprivrednog razvoja. Strukturu radne snagu na poljoprivrednim
gazdinstvima u Crnoj Gori čine većinom lica sa završenom nekom srednjom školom
(53,3%).
Grafik 1. Struktura ukupno radno angažovanih lica prema školskoj spremi, Crna Gora, Popis
poljoprivrede 2010
viša i visoka
škola, 9,11%
bez
obrazovanja ,
3,87%
sa
nezavršenom
osnovnom
školom,
5,79%
osnovno
obrazovanje,
27,9%
završena
srednja
škola,
53,33%
Nepovoljna obrazovna struktura poljoprivrednog stanovništva čini nepovoljan faktor
u stvaranju uslova za podsticanje poljoprivrednog razvoja, odnosno povećanja nivoa
poljoprivredne proizvodnje.
Nivo investicija
Investicije utiču na nacionalni dohodak preko dva toka. Jedan se odnosi na uticaj
investicija na strani ponude (tehnološki napredak, znanje), dok se drugi tok odnosi
na potrošnju, jer je investiciona potrošnja dio agregatne tražnje.103 Veći procenat
investicija prisutan je u zemljama koje se odlikuju inovativnošću. Investicije
početnog kapitala u Izraelu, 2008. godine, bile su dva ipo puta veće nego u SAD,
više od trideset puta veće nego u Evropi, osamdeset puta veće nego u Kini i 350 puta
veće nego u Indiji (D. Senor, S. Singer, str. 12). Isti autori navode da investicije
zavise prvenstveno od inovacija i spremnosti da se nedostatak vidi kao adut. Smatra
se čak da sav ekonomski rast koji je nastao od 18. vijeka, pa do danas, može da se
103
V. Vukotić, „Život i riječ“, str. 138
51
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
pripiše inovacijama, čiji je fundamentalni izvor kapitalistička privreda (V. Dž.
Bomol, str. 12-24).
Investicije u infrastrukturu, labaratorije, savjetodavne službe, obrazovanje
poljoprivrednika, su preduslov razvoja poljoprivrede i porasta poljoprivredne
proizvodnje. Od obima i dinamike investicija direktno zavisi dinamika unošenja i
širenja nove tehnike i tehnologije, stepen iskorišćenja prirodnih uslova, kao i
intezitet procesa specijalizacije poljoprivredne proizvodnje.
Značajan faktor u povećanju investicija kod zemalja kandidata članica, kao što je
Crna Gora, predstavlja ulazak stranih direktnih investicija u agrarni sektor,
prvenstveno kroz projekte unapređenja zdravstvenih i higijenskih standarda i
uvođenja nove tehnologije. Iskustva nekadašnjih kandidata članica, jeste da su strane
direktne investicije imale veliki značaj u tranzicionom periodu istih, kao izvor
inicijalnog razvoja kapitala, novih znanja i nove tehnologije.104
Učešće investicija u osnovna sredstva poslovnih subjekata u poljoprivredi u odnosu
na ukupan nivo investicija u Crnoj Gori, ne pokazuje značajnija odstupanja, što je
prikazano na grafiku 2. U poslednjih deset godina, najmanje učešće u ukupnom
nivou investicija, poljoprivredne investicije su imale 2010. godine (1,2%), a najveće
2000. godine (3,8%). Takođe, na osnovu sljedećeg grafika, može se zaključiti da je
nivo investicija u osnovna sredstva, kod poslovnih subjekata, u apsolutnom iznosu
porastao za period od deset godina (puna linija na grafiku), ali u relativnom pao
(isprekidana linija na grafiku).
Grafik 2. Nivo investicija (tekuće cijene) u osnovna sredstva pravnih lica u poljoprivredi,
Crna Gora105
14,000
4.50
12,000
4.00
3.50
10,000
3.00
8,000
2.50
6,000
u hilj. EUR
4,000
2.00
2,000
0.50
0
0.00
%
1.50
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
1.00
Nivo investicija u polj., lovu, šumarstvu i ribarstvu
104
Prema podacima crnogorske Agencije za privlačenje stranih direktnih investicija, učešće stranih
direktnih investicija u ukupnim investicijama za poslednjih šest godina je nepromijenjeno i ono iznosi
2%.
105
Zavod za statistiku, Godišnji izvještaj o investicijama u osnovna sredstva
52
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
Osim investicija u osnovna sredstva, kod poslovnih subjekata, značajne su i
investicije u poljoprivredu kod individualnih proizvođača.106
Tehničko tehnološki progres107
Pod tehnološkim promjenama podrazumijeva se uvođenje novih oruđa za rad,
pronalaženje novih metoda proizvodnje i organizacije.
Tehnološke promjene prolaze kroz tri faze: pronalazak (invencija); prva praktična
primjena (inovacija) i široka primjena inovacije (difuzija). Razvijene zemlje su
većinom nosioci inovacija, i prve primjene inovacije najčešće se realizuju u
zemljama u razvoju ili nerazvijenim zemljama, što poslednjih godina se „osuđuje“
od strane mnogih međunarodnih organizacije koje se bave pitanjima prehrambene
bezbjednosti i sigurnosti u nerazvijenim zemljama.
Primjena novih tehnologija u poljoprivredi podrazumijeva znatan broj pozitivnih
efekata, kao što su povećanje prinosa po jedinici proizvoda, kao i smanjenje
troškova proizvodnje i neizvjesnosti, očuvanje kvaliteta zemljišta i dr..
U poljoprivredi se u poslednjih 150 godina dogodilo nekoliko tehničko-tehnoloških
revolucija:
I tehnološka revolucija koja je otpočela uvođenjem traktora u poljoprivredu.
II zelena revolucija, koja je započeta 1950-ih godina primjenom mineralnih đubriva i
drugih hemijskih inputa
III biološka revolucija, vezuje se za razvoj biotehnologije108
IV nova tehnološka revolucija oličena u kompjuterizaciji i informatizaciji.
Poljoprivredna mehanizacija je jedan od ključnih činilaca razvoja poljoprivrede, sa
primarnošću dejstva na rast produktivnosti rada u poljoprivredi, pri čemu ekonomska
efikasnost značajno korelira sa visokim odnosom zemljište/rad. Snadbjevenost
poljoprivrednom mehanizacijom predstavlja osnovu za racionalnije korišćenje
raspoloživih prirodnih i drugih resursa, povećanje nivoa poljoprivredne proizvodnje,
kao i porast produktivnosti rada.109 U literaturi je precizno naglašen značaj
korišćenja mehanizacije u poljoprivredi. Tako K. Kauci konstatuje sljedeće: „Mašina
zamenjuje čoveka, ali ne samo to, ona završava radove koje čovek ili uopšte ne
106
Ministarstva i druge institucije, kroz različite vidove pomoći individualnim poljoprivrednicima –
grantove, niže kamatne stope, duži grejs period omogućavaju brži razvoj poljoprivrede.
107
Početak savremenog viđenja razvoja, kroz jaču primjenu tehničkih dostignuća, često se veže za
bivšeg američkog predsjednika Harija Trumana. „Moramo poraditi na snažnom novom programu
korišćenja naših raspoloživih naučnih dostignuća i industrijskog napretka radi unapređivanja i rasta
nerazvijenijih područja. Veća proizvodnja je ključ prosperiteta i mira. A ključ veće proizvodnje je šira
i stroža primena modernih naučnih i tehničkih saznanja. (Harry S. Truman, inauguracioni govor 20.
januar 1949. godine)
108
Božić, Bogdanov, Ševarlić (2011), str. 66
109
Živković, Jelić, str. 109
53
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
može da izvrši, ili ih ne može izvršiti tako savršeno – ona to postiže ili većom
preciznošću ili većom snagom“.110
U Crnoj Gori, po Popisu poljoprivrede 2010. godine, popisano je ukupno 5 254
porodična poljoprivredna gazdinstva i 11 poslovnih subjekata, koji ukupno
posjeduju 1 654 jednoosovinska traktora u vlasništvu stara do 10 godina i 4 036
starih preko 10 godina.
Tabela 4. Poljoprivredna gazdinstva prema vrsti poljoprivredne mehanizacije, traktori
Dvoosovinski traktori
broj
gazdinstava
stara
do 10 god.
broj mašina
u zajedničkom
vlasništvu
broj mašina
u zajedničkom
vlasnistvu
broj
gazdinstava
stara
10 god. i
više
broj
gazdinstava
Ukupno
5265
1654
4036
815
862
3942
435
Porodična
polj. gazd.
5254
1648
3975
815
862
3920
407
1901
22
28
25
Poslovni
11
6
61
subjekti
Izvor: Popis poljoprivrede 2010, Zavod za statistiku
stara
10 do 20
god.
stara 20 i
više god
broj vlastitih mašina
broj vlastitih
mašina
stara
do 10 god.
broj gazdinstava
Jednoosovinski traktori
1926
219
9
212
9
274
297
273
291
70
1
6
Kombajni i kamioni su većinom u posjedu porodičnih poljoprivrednih gazdinstava,
što još jednom govori u prilog da su domaćinstva nosioci poljoprivredne proizvodnje
u Crnoj Gori. Njihova starost je najčešće od 11 do 20 godina.
Popisom poljoprivrede prikupljeni su i podaci o drugoj mehanizaciji i opremi, kao
što su travokosačice, prese za baliranje, mašine za mužu itd. U Crnoj Gori ima
ukupno 1 481 traktorska travokosačice ili priključne mašine koje se koriste za
košenje djetelinsko travnih smješa. Ove mašine pogon dobijaju od traktora.
Popisom su popisane i 5 562 samohodne - kosačice koje posjeduju sopstveni motor i
pogon, a koriste se za košenje djetelinsko travnih smješa na manjim proizvodnim
površinama.
Većina mašina/presa za baliranje sijena je u vlasništvu porodičnih poljoprivrednih
gazdinstava, što pokazuje i podatak da ukupnog broja presa za baliranje sijena, u
vlasništvu porodičnih poljoprivrednih gazdinstava, nalazi se 588 presa, odnosno
98%. Mašine za sjetvu i sadnju se koriste za sjetvu žita i djelimično travnih smjesa
kao i širokorednih usjeva, dok se mašine za sadnju koriste za sadnju širokorednih
usjeva iz rasada (kupus, duvan). Popisom je obuhvaćeno 255 ovih mašina. Ostala
110
Karl Kaucki (1953): „Agrarno pitanje – pregled tendencija savremene poljoprivrede i agrarna
politika socijaldemokratije“, Kultura, Beograd
54
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
oprema (plugovi, drljače i sl.), kao i traktorske prilolice su najzastupljeniji priključci
na poljoprivrednim gazdinstvima. Samo porodična poljoprivredna gazdinstva imaju
4 659 traktorskih prikolica, odnosno 98% od ukupnog broja.
Dinamika uvođenja savremene mehanizacije u poljoprivredi, posebno na
poljoprivrednim gazdinstvima koji su u većini zemalja nosioci poljoprivredne
proizvodnje, direktno utiče na unapređenje uslova za razvoj poljoprivredne
proizvodnje. Pri analizi tehničke opremljenosti poljoprivrednog gazdinstva, mora se
uzeti u obzir i veličina gazdinstva, kao i posjedovna struktura.
Međutim, ne smije se zanemariti da na nivo poljoprivredne proizvodnje u velikoj
mjeri utiču tehničke promjene koje se dešavaju izvan poljoprivrednog sektora, npr. u
hemijskoj industriji.
Zelena revolucija111 uslovila je dalji rast poljoprivredne proizvodnje kroz upotrebu
biotehnologije, jačeg korišćenja mineralnih đubriva, sistema korišćenja voda, kao i
pronalaska zaštitnih sredstava u biljnoj proizvodnji. Sistem korišćenja voda, danas
predstavlja obavezni element moderne tehnologije u poljoprivredi. On omogućava
racionalnije korišćenje zemljišta, kao i radne snage ne samo u biljnoj, već i u
stočarskoj proizvodnji.
U Crnoj Gori, po Popisu poljoprivrede 2010, ukupno navodnjavana površina iznosi 5
204,2 ha, što čini 10,8% ukupnog poljoprivrednog korištenog zemljišta. Ukupan
broj poljoprivrednih gazdinstava koja navodnjavaju je 12 518, što znači da prosječna
površina koju jedno poljoprivredno gazdinstvo navodnjava iznosi 0,42ha.
Tabela 5. Broj poljoprivrednih gazdinstava prema navodnjavanoj površini, Crna Gora
površinski
prskanjem
kap po kap
12518
5204.2
4437
1029
4182
3747
7543
4758
1538
12505
2880.6
4429
1027
4179
3744
7541
4751
1528
3
3
2
7
10
Podzemne
vode
površinske
vode na
gazdinstvu
površinske
(bistjerna)
vode na
gazdinstvu
(potok,rijeka
,jezero)
ostali
(vodovod)
Ukupno
navodnjavana
površina (ha)
Porodična
gazdinstva
Broj gazdinstava koji imaju
najčešći način navodnjavanja
Broj gazdinstava
Ukupno
Broj gazdinstava koji imaju
najčešći izvor za
navodnjavanje
polj.
Poslovni subjekti
13
2323.6
8
2
Izvor: Popis poljoprivrede 2010, Zavod za statistiku
Najčešće korišćeni izvor za navodnjavanje crnogorskih gazdinstva su podzemne
vode i površinske vode, dok je najčešći način navodnjavanja po grupama usjeva
površinski, zatim prskanjem i na kraju kap po kap.
111
Tvorac paketa Zelene revolucije je Norman Borlaug, koji je 1970. godine dobio Nobelovu nagradu
za rad iz oblasti visokorodnih sorti pšenice i pirinča.
55
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
Najveći procenat navodnjavane površine u odnosu na proizvodnu površinu imaju
površine pod vinogradima ili 96,2% ukupne površine pod vinovom lozom , a
najmanje navodnjavane površine pod višegodišnjim livadama i pašnjacima svega
0,11% ukupne površine livada i pašnjaka.
Zelena revolucija donijela je i veliki broj pronalazaka zaštitnih sredstava u biljnoj
proizvodnji, kao i nova sredstva za ishranu bilja. Zaštitna sredstva uslovila su visoke
prinose, i njima su se prevazišala tradicionalno-intezivni sistem korišćenja zemljišta,
tzv. plodored.112 Takođe, značajno se u svijetu povećala upotreba mineralnih
đubriva.113 Ona je 1950. godine iznosila 17 miliona tona, a 50 godina kasnije 140
miliona tona. Posmatrano na svjetskom nivou, najveći obim proizvodnje mineralnih
đubriva ostvaruje se u Aziji, a tu je i najveća potrošnja. Zemlje u razvoju i
nerazvijene zemlje su mali i proizvođači i potrošači ovog inputa, ali one teže da
povećaju obim poljoprivredne proizvodnje tako što uvoze nedostajuće količine
đubriva, čime još više postaju zavisne od razvijenih zemalja.114
U Crnoj Gori su, po Popisu poljoprivrede 2010, evidentirana poljoprivredna
gazdinstva koja koriste sredstva za zaštitu bilja. Od ukupnog broja poljoprivrednih
gazdinstava u Crnoj Gori, najveći broj njih upotrebljava insekticide kao sredstvo za
zaštitu bilja, dok najmanje njih upotrebljava biopesticide. Upotreba mineralnih
đubriva evidentirana je kod 5 585 poljoprivrednih gazdinstava. Ova gazdinstva u
prosjeku troše 575,6 kg, odnosno 616 kg po ha tretirane površine.
Tabela 6. Poljoprivredna gazdinstva prema upotrebi sredstava za ishranu bilja
5585
5218,25
3214959
3566
8757,8
321,89
40396564
5569
2636,8
2791559
3550
5892,4
316,9
39107876
16
2865,4
5
1288688
utrošene količine
organskog
đubriva (kg)
Broj gazdinstava
površina tretirana
organskim
đubrivom u
tečnom stanju
utrošene količine
mineralnog
đubriva (kg)
površina tretirana
organskim
đubrivom u
čvrstom stanju
površina tretirana
mineralnim
đubrivima
Ukupno
Porodična
gazdinstva
Upotreba organskih đubriva
broj gazdinstava
Upotreba mineralnih đubriva
polj.
Poslovni subjekti
16
2581,5
423400
Izvor: Popis poljoprivrede 2010, Zavod za statistiku
112
Intezivni sistemi korišćenja zemljišta – problem očuvanja kvaliteta zemljišta se ostvaruje putem
smjene pojedinih proizvodnji iz godine u godinu (plodored). Ekstezivni sistem iskorišćavanja
zemljišta podrazumijeva da se jedan manji dio koristi za biljnu proizvodnju, dok se ostali dio
zemljišta ostavlja neobrađen. Na njemu se ništa ne sije, jer je ostavljenon da se „odmori“.
113
Prva fabrika mineralnih đubriva izgrađena je u Engleskoj, 1842. godine
114
Smatra se da je zelena revolucija najviše koristi donijela hemijskoj industriji i eskalaciji
poljoprivrednih uslugama razvijenih zemalja.
56
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
Ukupno 3 566 poljoprivrednih gazdinstava u Crnoj Gori upotrebljava organska
đubriva, i ona u prosjeku troše 11 328kg organskog đubriva ili 4 613kg po ha.
Ostali faktori
Faktori koje svakako ne treba zanemariti pri procjeni uticaja na razvoj poljoprivrede
su dostupnost informacija; infrastrukturna razvijenost, inovacije, promjene cijena,
promjene nivoa dohotka, kao i promjene same poljoprivredne politike (odnosno
različitih mjera regulacije).
Uticaj cijena i dohotka domaćinstva značajno utiče na tražnju za poljoprivrednim
proizvodima, a samim tim i na nivo poljoprivredne proizvodnje. Proizvođači
poljoprivrednih proizvoda u svijetu posebnu pažnju poklanjaju analizi uticaja cijene
i dohotka, budući da ona utiče na stvaranje prostora za povećanje njihove zarade. U
teorijskom smislu, svako smanjenje cijene određenog proizvoda treba da rezultira
povećanjem tražnje istog. Da li će se to i u kom obimu zaista desiti, determinisano je
složenim dejstvom više faktora. Zato je, dodatno, potrebno voditi računa o svim
faktorima koji uporedo sa cijenom utiču na proizvodnju.
Dohodak po glavi stanovnika raste sa razvojem nacionalne ekonomije. Porast
dohotka, međutim, neće uvijek biti praćen proporcionalnim povećanjem tražnje za
poljoprivrednom-prehrambenim proizvodima. Svako povećanje, u nerazvijenim
ekonomijama sa niskim nivoom dohotka, vodiće značajnijem porastu tražnje za
hranom, što će dalje uticati na povećanje nivoa poljoprivredne proizvodnje. Sa druge
strane, u razvijenim zemljama, porast dohotka po glavi stanovnika neće rezultirati
srazmjernom povećanju tražnje za osnovnim životnim namirnicama. Kod razvijenih
zemalja, porast dohotka, odnosno primanja domaćinstva praćen je izuzetno niskim
povećanjem izdataka za osnovne životne namirnice.
Ako bi se dohodak povećao za 100%, tražnja za poljoprivredno prehrambenim
proizvodima bi se povećala za svega 2,8%, dok kod nerazvijenih zemalja to
povećanje iznosilo bi 13,5%. Zato, analiza uticaja dohotka mora uzeti u obzir i
razvijenost zemlje ili područja koje se uzima u obzir.115
Informacija je takođe postala značajan faktor i osnovni razvojni resurs, a njena
razmjena na globalnom nivou imperativ je ukupnog razvoja. U vremenu stalnih
promjena, naročito ako se posmatraju promjene u poljoprivrednoj politici EU116,
zatim klimatske promjene (koje dalje utiču na poljoprivrednu proizvodnju)
pravovremena i tačna „informacija“ je najznačajniji resurs.117
115
Zakić, Stojanović, str. 91
Paradigma postojanja Zajedničke poljoprivredne politike mijenjala se od početka osnivanja 1960.
godine.
„Paradigma“ je dominantan oblik razmišljanja i načina shvatanja života i stvarnosti, odnosno to je
kultura razmišljanja ljudi u određenom vremenu - Tomas S. Kun (1974)
117
„Informacija, iako se ne jede, je i proizvod i sirovina u poljoprivredi, kao u bilo kojoj drugoj
oblasti. Informacija nije prosta vijest ko je sa kim i gdje bio, što se desilo kod komšije ili u susjednom
selu! Informacija je neki fakat važan za posao kojim se bavimo, za naš biznis i odlučivanje u biznisu“
116
57
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
Zaključak
Stalne promjene u svjetskoj privredi, zahtijevaju i stalna prilagođavanja
poljoprivredne proizvodnje u skladu sa okolnostima, ograničavajućim i podsticajnim
faktorima. Iz tog razloga, veoma je važno znati: koji su to najznačajniji faktori koji
utiču na razvoj poljoprivrede, kao i u kojoj mjeri pojedini faktori utiču na nivo
poljoprivredne proizvodnje.
U zemljama visoke agrarne naseljenosti i ekstenzivne poljoprivrede (karakteristično
za manje razvijene zemlje), veći značaj ima korišćenje proizvodnih faktora i
prirodnih uslova. Sa druge strane, kod privredno razvijenih zemalja znatno se
smanjuje uticaj direktnih faktora u podizanju nivoa poljoprivredne proizvodnje, dok
se povećava uticaj tehnologije i inovacija.
Neophodno je kontinuirano pratiti uticaj faktora kroz različite oblike kvantitativne
analize, jer jedino na taj način stvara se mogućnost kreiranja boljeg ambijenta za
razvoj poljoprivrede. Dalji rad, odnosno dokazivanje o intezivnosti uticaja pojedinih
faktora zahtijeva, po mogućnosti, upotrebu korelaciono-regresione analize.
Literatura:
1. Dan Senor i Sol Singer (2011): „Nacija u usponu, priča o izraelskom
ekonomskom čudu“, Klub Plus, Beograd
2. Dragica G. Božić, Natalija Lj. Bogdanov, Miladin M. Ševarlić (2011)
„Ekonomika poljoprivrede“, Narodna biblioteka Srbije, Beograd
3. FAO Statistical year book 2012
4. Gerdien Meijerink & Pim Roza (2007): „The role of agriculture in economic
development“, Markets, Chains and Sustainable Development Strategy and
Policy Paper, no. 5. Stichting DLO: Wageningen. Available at:
http://www.boci.wur.nl/UK/Publications/
5. Karl Kaucki (1953): „Agrarno pitanje – pregled tendencija savremene
poljoprivrede i agrarna politika socijaldemokratije“, Kultura, Beograd
6. M. Mazoyer, L. Roudart, (2006): “A history of world agriculture from the
Neolithic age to the current crisis”, Earthscan, London, United Kingdom
7. Miloš Gajić (2004): „Agrarni odnosi i agrarna struktura kao faktori razvoja
poljoprivrede u Srbiji“, doktorska disertacija, Univerzitet u Beogradu,
Ekonomski fakultet
8. Montenegrin Investment Promotion Agency (2012): “Annual Overview of
the FDI in Montenegro”, Covering Period 2005 -2011
9. Stanislava Delić (2012): “Faktori održivog razvoja poljoprivrede AP
Vojvodine”, doktorska disertacija, Univerzitet u Novom Sadu, Poljoprivredni
fakultet
(V. Vukotić: „Preduzetništvo u oblasti poljoprivrede ili Kako umjesta prehrane stanovništva preći na
koncept biznis mogućnosti“)
58
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
10. The World Bank (2008): World Development Report – Agriculture for
Development
11. Timmer, P (1997): „Prospective Trends in Agriculture in the Era of
Globalization“, Second Ministerial Forum Agriculture in the Americas on the
eve of the twenty-first century: challenges and opportunities: Chile
12. Tomas S. Kun (1974): „Struktura naučnih revolucija“, Nolit, Beograd
13. Veselin Vukotić (1985): „Statistička analiza produktivnosti rada“,
Univerzitetska riječ, Titograd
14. Veselin Vukotić (2003): „Preduzetništvo u oblasti poljoprivrede ili Kako
umjesta prehrane stanovništva preći na koncept biznis mogućnosti“, Časopis
Eko hrana, Podgorica
15. Veselin Vukotić (2010): „Život i riječ“, Fakultet za međunarodnu ekonomiju,
finansije i biznis, Donja Gorica
16. Vesna Z. Popović (2003): „Evropska agrarna podrška i održivi ruralni
razvoj“, Institut za ekonomiku poljoprivrede, Beograd
17. Vilijam Dž. Bomol (2006): „Inovativna mašinerija slobodnog tržišta Analiza čudesnog rasta u kapitalizmu“, CID, Fondacija postdiplomskih
studija „Preduzetnička ekonomija“, Podgorica
18. Zavod za statistika Crne Gore – Monstat: Saopštenja Popisa stanovništva
2003, 2011
19. Zavod za statistika Crne Gore, Mjesečni statistički pregled, br. 1/2013
20. Zavod za statistiku Crne Gore - Monstat (2011): Publikacije Popisa
poljoprivrede 2010
21. Zorka Zakić, Žaklina Stojanović (2008): „Ekonomika agrara“, Centar za
izdavačku delatnost Ekonomskog fakulteta u Beogradu
22. Živković Lj. D., Jelić M. S. (2009): „Resursi porodičnih gazdinstava Srbije i
zemalja u okruženju u procesu tranzicije“, Poljoprivreda i ruralna područja
Srbije, Tematski zbornik, Beograd
59
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
Andrija Radoman*
Contribution of the construction sector to the economic
development of the Balkan countries
Abstract
Construction market and construction sector is considered one of the main sources
and drivers of economic development. By its nature, construction sector is closely
linked with other sectors in the economy and that makes it one of the largest
industrial sectors. Construction affects the financial sector, the sector of the
production of metal, wood, plastic and electrical products, also it affect fuel
consumption, etc.. It is a market that employs a large number of the workforce,
qualified and not qualified, and is attractive to entrepreneurs. The importance of the
construction market is not only reflected in its size, but also because of the
construction sector revenues represent a significant portion of the country's GDP.
Besides the influence on financial indicators, construction directly affects the overall
development of the country as it provides the necessary infrastructure, commercial
and residential buildings. The subject of the research paper is the ratio of income of
the construction sector to GDP in Balkan countries. In less developed countries
(measured on the basis of GDP per capita) income of the construction sector have a
greater percentage of participation in the country's GDP and reach values up to
15%. With the growth of GDP per capita income share of the construction sector in
GDP declines. Based on the data presented in the period from 2000-2010, the study
shows that the construction sector has not reached its maximum in all middle
income countries in the Balkans.
Key words: Construction industry, value added in construction, gross domestic
product (GDP).
Introduction
When looking at economic developments in one country it is seems to be a lay
person, someone who not know too much about the economy, clear that there is a
connection between the construction industry and general economic movement in
the country. In Montenegro, we have witnessed that when the country reached the
highest growth rate of per capita GDP (8.6% in the 2006, 10.7% 2007, and 6.9% in
*
Čelebić d.o.o.; Paper „Contribution of the construction sector to the economic development of the
Balkan countries“ is a scientific research emerged as a result of writing doctoral thesis "The Impact of
the construction market in economic development" on doctoral studies "International Economics",
FIEFB, UDG, Head of study: prof. dr. Veselin Vukotić; Mentor: docentdr. Sanja Ivanović; Comentor:
docent dr. Milica Vukotić
60
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
2008), construction industry has experienced the biggest boom.118What the
researchers in the field of construction economy were mostly interested is whether
this relationship is incidentally? Also, they wanted to know whether the construction
follows the general economic trends in the country or the country's economy
(measured by GDP growth rate) begins to increase rapidly within growth of the
construction market?
Based on the observation of numbers it is clear that the construction market, or
construction sector, are one of the most important sectors of the economy.
According to the Annual report for 2012 "European Construction Industry
Federation" in the construction market of the European Union in 2011 (EU 27) was
achieved revenue of 1.208 billion euros, which is 9.6% of EU GDP in 2011.
According to the same report in construction sector, EU has 3.1 million enterprises,
of which 95% are small and medium enterprises employing less than 20 workers,
and 93% are enterprises which are employ less than 10 workers. In this sector, at the
same year was worked 14.6 million workers, which is 7% of the total EU working
population (which makes this sector the largest industrial sector by employees).
Wells's (1984), construction industry includes "Construction insfrastructure facilities
(roads, railways and ports), public works (dams, systems for flood control, power
plants-houses), buildings (including private buildings - houses) as well as
maintenance and repair of existing buildings.“119
At the beginning, it has given a few remarks on specificities of the construction
market and construction sector.
Construction has its specificities, despite similarities with other industries. In her
book "Economic theory and construction industry" Patricia M. Hillebrandt explains
that there are four main features of the construction industry: the physical nature of
the product, the structure of the industry together with the organization of the
construction process, the determinants of demand and pricing method. She further
states that the product of the construction sector usually large, heavy, that it takes a
certain geographical area, and that is expensive; process is by itself very specific
because the components used in the construction sector usually produce in other
industries. Furthermore, she states as one of the most important characteristics
forming the demand for construction products which may vary depending on usage
(for future use – for example: comercial building; improving the infrastructure
economy – for example: roads; public investment – for example: hospitals;
118
The share of income of the construction sector of the GDP was highest in the 2008 and 2009 and
amounted to 6.2% and 5.4% (Source:MONSTAT). The share of incomes of the construction sector in
GDP in the period from 2000 to 2010 are given in the following table:
Year
Share of construction
in GDP
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
3.9
3.5
3.6
2.9
3.0
3.0
3.5
3.4
6.2
5.4
5.1
119
Wells, Jill (1984.) „The construction industry in the context of development: a new perspective“
Habitat International, 8(374)
61
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
investments that are used for direct enjoyment – for example: houses) and that each
of these forms of demand must be analyzed separately.
Study on the impact of the construction industry in economic development
The relationship between construction industry and economic development was the
subject of many studies in the past fifty years. The studies were based mostly on
macroeconomic analysis and general criticism for all was the lack of reliable and
good data.
Interest to the impact of the construction industry has began after the Second World
War. As state by Giang T.H. Dang and Pheng Low Sui (2011), the first empirical
research that has highlighted the importance of the construction industry in the
economic development was done by Turin during his visit at the University of
London at 1960.
Those empirical survies have a different character and have explored from a
different angle on which way construction industry affects to economy of country.
On the next few pages will be presented the most important survies that indicates the
importance of the construction sector has on economic development, but it will give
a brief overview to those studies that have pointed a negative effects of the
construction sector in the economic development.
Studies on the impact of construction industry and construction markets to the
economic development might be divided into those which dealt with the ratio of
income obtained on the construction market and the gross domestic product (GDP)
of a country, then those that have investigated the connection between this sector
and other sectors of the economy, with support of input-output tables. Also, a
number of studies dealt with the construction industry and its impact on
macroeconomic stability, and other try to investigate impact of governmental
institutions on the sector development. First of all, in this paper, will be given a view
on the most important survies which have measured relation between the
construction sector incomes and total GDP of the country. However, it will be
provide a short overview in the other researches.
Paul Strassman (1970) was noticed first that the development of construction
industry follows the development of the country's economy and the development of
this market is similar with development of agriculture and industry. He came to the
conclusion that with the development of the country's economy, construction
industry is developing a little slower, but later speed up its development. When a
country reaches a certain level of development, revenue of the construction market
declines. Strassman associates the growth revenues in the construction market with
the growth of GDP per capita, which results in a migration of people from rural to
urban areas.
Aforementioned author, Duccio Turin (1978), in his later study was compared
several indicators of economic development with construction indicators, in 87
62
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
countries with different degrees of development. In this study, author has observed
the average ratio of GDP per capita and value added of construction industry in the
period 1966-1968. He came to conclusion that with the growth of GDP per capita
value added in the construction industry initially grow faster than GDP per capita
and later slowed its growth with the development of the country. In fact, author
came to the conclusion that the ratio of the value added of construction as a
percentage of GDP and GDP per capita can be displayed in the form of the letter
"S". Also, Turin in this study did not find a particular relationship between the share
of construction revenue in GDP and in GDP per capita. The following diagram, to
which the Turin came on the base of study, shows that the share of construction
revenue to GDP increases from 4% to 8% between 100$ and 4,000$ GDP per capita
and the highest rates of growth have been reached in middle developed countries.
Graph 1 Turin explanation of the ratio of income of the construction sector and
GDP per capita
Source: Turin, Dacio (1978), „Construction and development“, Habitat International, 3(1-2), 33-45
Also Turin came to the following conclusions: the ratio of net output in construction
to net output in manufacturing and the share of infrastructure in total construction
output decrease with economic development; with economic development increase
the value added per person employed in construction industry and increase
employment in construction but at different rates in different countries; the
63
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
difference between construction industry and industrial production, measured on the
basis of net income and earnings per person per hour, tends to approach to economic
development, but at the richer countries, net income per man tends to be the same in
construction industry and in industrial production.
Unlike Turin, Bon Ranko (1992) came to the conclusion that income on the
construction market in relation to growth in GDP per capita moves in the curve that
looks like an inverted "U". To this conclusion author came by looking at the
economic history of the construction sector in the three different groups of countries:
Advanced Industrial Countries - AIDS, Newly Industrialised Countries - NICs and
Less Develop Countries - LDCs. The study entitled "The future of international
construction" (1992), Bon Ranko said that construction is closely related to the
process of industrialization and urbanization. The author further states that all
developed countries should passed through the process of "industrial urbanization"
and for all of them were characterized the fact that the share of urban population in
total population were first increased with a faster rate than GDP per capita and then
per a slower. Therefore, this movement could introduce by "S" line. He further notes
that the movement of the urban population can be connected with inverted "U" shape
of the movement incomes in construction industry. With the growth of the urban
population, grows the need for private buildings, to improving infrastructure, for
office buildings, etc. In the same paper, Bon says that Turin came to bad conclusion
about income movements in construction sector as a percentage of GDP, because he
has watched mostly to new and less developed economic countries.
Graph 2 Bon explanation of the ratio of income of the construction sector and GNP
per capita
Source: Ramsaran, Ramesh and Hosein, Roger (2006), „Growth, employment and the construction
industry in Trinidad and Tobago ”, Construction Management and Economics 24: 465–474.
64
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
In this research, Bon did not give any precise information how much percentage is
the participation of construction sector in GDP and states that this movement is
characteristic for a longer period of time. Also, he says that this movement is not
only specific for share of construction income in GDP, but that it applies to the
absolute income values in construction sector.
Ruddock and Lopez (2006) reported that Bon's hypothesis best explained: "Tan
(2002, p. 593) "In low income countries, construction output is low. As
industrialization proceeds, forfactories, office, infrastructure and houses are
required,and construction as a percentages of GDP reaches a peak in middle income
countries. It than tapers off as the infrastructure becomes more develop and housing
shortages are less severe or are eliminated.““120
In the literature Bon hypothesis is generally accepted by most authors, but there are
still differences that shape the curve has an inverted "U", or is the decline of
revenues in the construction sector just so precipitant. Mahmet Ozay and Yorucu
Vedat (2008) argue that the decline in the construction income slightly soft,
depending on the characteristics of the country “Bon curve” has a different path.121
Previous survies have adressed with relation revenues of the construction sector as a
share of GDP usually came to the conclusion that this percentage share moves
between 3% -6% in high income countries, while in less developed countries this
ratio reaches values up to 15%. The second chapter entitled Quantifyingthe GDPconstruction relationship, in his book "Economics for the Modern Built
Environment" (2009), Timothy Michael Lewis is also concerned with the
relationship of revenues share of the construction sector and GDP in developed and
less developed countries in period 1970-2006. Looking at some of the most
developed countries, he came to the conclusion that the revenue movement of the
construction sector in line with the predictions given by some previous authors, or
that with the economic development revenues of construction sector decline as a
percentage of GDP. What the author has noticed, and is given in the following
graph, is that in some countries we have a large drop in the share construction
revenues (as for example: in Japan), while in some this fall drastically milder (for
example: USA).
120
Ruddock L. and Lopes J. (2006) “The construction sector and economic development: the Bon
curve”Construction Management and Economics 24: 717–23
121
These two authors considered that construction market in micro-country are more variably and
impermanently. This explains the fact that a large project in the micro-state has a large impact on
aggregate data, while this is not the case with large states. They further explain that in micro-state
with a growth of GDP per capita rapidly maturing awareness of protection the environment which
may have an impact on the reduction of revenues generated in the construction industry and the “Bon
curve” in micro-states has a sharper decline. In large countries this is not the case because of their
size causes the awareness of environmental protection matures later.
65
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
Graph 3 Revenue on construction market as a percentage of GDP in high income
countries (constant prices in dollars of 1990)
Source: Ruddock, Les (2009), „Economics for the modern built environment ”, Taylor & Fransis,
Abingdon..
Author further states that despite the decrease of construction revenues as a share of
GDP, in absolute terms this revenues are constant in almost all countries.
Furthermore, Lewis has observed less developed countries and what he has found
that the relationship between these two variables is mainly constant but there are
discrepancies. The most often cause of deviation is a characteristic of country. Also
in this paper, Lewis has studied participating of construction industry in gross fixed
capital formation (GFCF) of the same countries. Earlier studies on this subject was
showed that the share of construction industry in GFCF went up to 50%. He pointed
that in developed countries the share of construction industry in GFCF is
approximately between 22-26%, while in developing countries this percentage is
slightly different and in 2006 moved from 8-46%.
It is interesting to mention another survey that highlights the importance of GDP has
on the development of the construction sector. The survey is called "Civil
engineering drivers and indicators" (2011) and implemented by Eero Nippala for the
“6th Nordic Conference on Construction Economics and Organisation” (2011).
Author explores in it what are the main indicators that can predict the future
development of the construction industry in a country. Among other things, author
states that GDP was always an important indicator that can predict the development
of the construction industry and as an example he mentions how the growth of GDP
in Finland has influenced to construction sector. Nippala says, " If during the last 50
years GDP growth has been less than +2 per cent annually, construction has grown
negatively. If GDP has grown more than +2 per cent, construction has grown more
66
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
than 2 per cent. If GDP has grown about +2 per cent, the growth of construction has
been zero.“122
In addition to research on the relation between the incomes in construction market
and to GDP, there were others that were assessed otherwise the impact of the
construction market in economic development. Some of them have dealt with the
effects of increasing GFCF and its impact on economic development. They also have
observed a positive correlation between aggregate output growth and investment in
infrastructure. The World Bank study from 1994 showed that investment in
economic infrastructure (roads, telecommunications, water supply, electricity etc.)
provides services that are essential for economic development.
A certain number of studies have examined the role the construction industry as a
stimulator for economic development through its relationship with other sectors of
the economy.123A large number of materials (cement, iron, etc.) in construction
industry obtain from other industries, so the expansion of the construction industry
can stimulate and expand these industries. Many studies have shown that this
feedback can be very strong. When it comes to link forward, or when construction
product is input, then studies shows that this relationship is much weaker than the
previous. However, the importance of last relationship may be more important
because the demand for construction products is a derived demand from all other
sectors of the economy.
In addition to researches who speak about significant impact of the construction
industry in the economic development, there are a number of studies that show the
negative impact of construction industry. According to Giang T.H. Dang and Pheng
Low Sui (2011), the first study has highlighted the negative impact of the
construction industry on the economic development was done by Drewer in 1980.
They say, "Analyzing the data of the United Nations Economic Commission for
Europe (ECE) region between 1970 and 1976, Drewer (1980) observed that more
construction does not necessarily result in higher economic growth when resources
are misallocated.“124
The same study states that in 1997, Drewer came to the conclusion that uncontrolled
building expansion could adversely affect to the economy. Furthermore, it specified
else several studies which have noticed a negative relationship between government
investment in infrastructure and economic development.125Studies have indicated
122
Nippala, Eero (2011), „Civil engineering drivers and indicators“, 6th Nordic Conference on
Construction Economics and Organization, Copenhagen
123
Here it refers to researches that basically had the input-output tables. A number of paper that were
used when creating this labour are given at the end of the Literature.
124
Giang, T.H., Pheng L.S. (2011), „Role of construction in economic development: Review of key
concepts in the past 40 years“, Habitata International 35, 118-125
125
The studies that are mentioned in this article, which leads to a negative relationship of government
investments and economic development are:"What government buy? The composition of public
spending and economic performance "- Deverejan, S., Swaroop, V. And Zou, H. (1993), and "Simple
time series test of endogenous vs. exogenous growth models: an impplication to the United States" -
67
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
that a major problem in public investment in infrastructure can be if they are
excessive and not in line with the development of the economy.
The impact of construction indsutry on the economic development of the
Balkans country
Based on the presented empirical researches in the field of construction economics,
it is clear that the construction industry, because of its size and its specificity
(product size, employing a large number of labor force, etc.), certainly affect the
country's economic development. As in many previous studies and within this study
the biggest problem was the lack of good data. Namely, the countries that are in the
focus of study is a relatively "young" countries, and each of them still has not a well
developed statistical system. Also, the observation period is a quite small, but due to
of the country specifities, could not be higher. For this study used data: the United
Nations database, Eurostat and official Statistical Institutes of countries.
The following table gives the GDP per capita in constant prices of 2005 U.S.$:
Table 1 GDP per capita in constant prices of 2005
Based on the criteria of the World Bank, most countries fall into the category of low
and middle (lower or higher) developed countries.126Only Slovenia according to this
definition belongs to the category of high income countries. Based on previous
researches in this area could be concluded that the share of the construction sector in
Kocherlakota, NR and Yi., K. (1996). The first study, conducted in a sample of 69 countries in
development, found a negative relationship between government investments in capital, transport
infrastructure, health, education and GDP per capita. Furthermore, this study found that only current
consumption, and specific investments in health and education, have a positive impact on economic
growth. Possible reasons for the negative connection the authors state: the efficient use of public
resources, poor classification of government spending and the use of public resources for political
gains. Other research has shown that investment in infrastructure does not necessarily mean improved
economic growth.
126
Definition taken from:http://cyberschoolbus.un.org/infonation3/glossary.html
68
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
GDP will be slightly higher than 6%. As a measure of participation of construction
sector in GDP, has used construction value added in total value added.127
Graph 4 The share of value added of constructio in total value added
Source: United Nations Statistics - National Accounts Main Aggregates Databese
From the graph we can see that the share of construction value added goes from
3.5% to 15%. Namely, comparing these data and previous researches in this area we
could concluded that the construction in any of a medium developed country has not
reached its maximum.
If we are looking data of the construction sector in Slovenia, the percentage of
participitation of construction ranges between 6.5% - 8%, which is again more than
the average movement of this ratio in developed countries. Looking at the Graph 4
we can only say that the Albania follows the established pattern of movement which
predicted earlier empirical studies, that with the development of country (with the
growth of GDP per capita) we have a large share of the construction sector in GDP.
Based on the presented empirical researches from the first part of this paper we
could expect that the share of construction in GDP will decline with further
economic development of Albania. Nominal values of construction work in Albania
were increased in observed period, but they did not constantly growing and they also
had a fluctuations.The following table shows the nominal values of work
construction in Albania, in million leks (national currency in Albania) and the
percentage of public and private investment:
127
Value added as a measure of participation of construction industry in GDP has been taken because
during the survey was not possible to obtain data on the share of revenues of the construction sector
in GDP in all observed countries.
69
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
Table 2Value of construction work in Albania
Year
Total
Goverment
Private
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
25.955 24.793 46.035 71.726 38.905 109.742 86.757 38.743 93.949 71.136 229.693
13,1%
8,9%
2,6%
5,4% 14,5% 31,2% 23,1% 21,2% 12,8% 13,1% 59,3%
86,9% 91,1% 97,4% 94,6% 85,5% 68,8% 76,9% 78,8% 87,2% 86,9% 40,7%
Source: Institute of Statistics Albania - INSTAT (http://www.instat.gov.al/al/home.aspx)
A larger share of public investment has started since 2010 when had been invested a
large sources in the construction of road infrastructure.
One more important indicator of the importance of the construction sector in
developing countries is the share of this sector in gross fixed capital formation
(GFCF). Timothy Michael Lewis in the above study says, "Given the importance of
the construction industry is the creation of capital investment, the share of
construction in BIFK is an important measure of the contribution of this sector to the
economic development of the country, and obviously it is influenced by the BIFK
size in relation to the size of the economy.“ 128
Based on data from the UN, in the last twenty years, the share of GFCF to GDP of
the country is in the range of 22% - 26%. On the basis of the next graphic we can see
that it is approximately true for the Balkan countries.
Graph 5 The share of gross fixed capital formation to GDP
Source: United Nations Statistics - National Accounts Main Aggregates Databese
128
Lewis,Timothy Michael (2009),“Quantifying the GDP – construction relationship”, Economics for
the modern built enviroment 34-59
70
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
As noted earlier, the share of construction in GFCF according to some previous
studies has reached the level up to 50% in development countries. According to
research conducted by Lewis, in developed countries the share of construction in
GFCF is currently less in average 26%, while in developing countries it reaches
values up to 46%. In the observed countries in the high income group is only
Slovenia, where the share of construction in GFCF is given in the following table:
Table 3The share of construction in gross fixed capital formation in Slovenia
Year
Construction
in GFCF
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
53,92% 52,20% 53,35% 53,75% 53,62% 54,87% 51,84% 54,04% 57,29% 59,11% 56,55%
Source: Statistical Office of the Republic of Slovenia
We see from the given table that since Slovenia is among the countries that are
highly developed, the share of construction in GFCF is extremely high. Thus, in
recent years, Slovenia has invested a big sources at the residential buildings (an
average of 26.47% since 2000 - 2010) and other construction works. If we look at
data for other five countries, we see that the share of construction in GFCF also big.
Graph 6 The share of construction in gross fixed capital formation
Source: Information from the National Bureau of Statistics of selected countries
So, regardless of the level of development, based on the data presented here it can be
assumed that all countries have large investment in buildings and in infrastructure.
The share of construction in GFCF is much higher than in most similar developed
countries.
When it comes to Montenegro, given its size, a larger share of construction in GDP
can be expect by the construction of major infrastructure projects that have been
71
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
announced for a long time (highway, hydroelectric, etc.), regardless of whether they
will be financed by the state or the private sector.129As you can see from Graph 6, in
the previous period, the share of construction sector in GFCF is big. What is
interesting is that from 2002 till 2005 the biggest part of GFCF were a residential
building.130Based on the total value of construction works, from the table below, we
will see that the value of construction works in building is very large in the last six
years. If we compare this with the data from Slovenia, in which the percentage of
housing construction in the GFCF is on average 26% it should be expected that any
major infrastructure project will increas a revenues of the construction sector.
Based on the Nippala research, which is mentioned in the above part of paper, as the
main indicators that can affect on growth of the construction sector, in addition to
major infrastructure projects, else have been recognized changes in the level of GDP
and public budget. Also, given that over the past twenty years, the construction
market of the rather closed (national) market it has become an open all changes in
the global market, especially in the EU market, will influence to the construction
market in Montenegro.
There are a few data on the structure of construction works in Montenegro. In last
eight years the percentage value of construction works in building and other
construction works is given in the following table:
Table 4Percentage value of construction works in Montenegro
Year
Building
Other buildings
2004
65,50%
34,50%
2005
75,38%
24,62%
2006
2007
2008
76,01% 76,01% 53,92%
23,99% 23,99% 46,08%
Source: MONSTAT
2009
66,89%
33,11%
2010
55,92%
44,08%
2011
71,82%
28,18%
Percentage of the value of transport infrastructure (highways, streets, bridges,
tunnels, railways, airport runways, ports, waterways, dams, etc.) in a total value of
construction works for the past eight years is given in the following table:
Table 5Percentage of the transport infrastructure in the total value of construction
works in Montenegro
Year
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
Transport infrastructure
19,75% 13,71% 17,22% 20,63% 37,17% 26,83% 39,36% 26,19%
Source: MONSTAT
Therefore, assumption is that the construction of major infrastructure will lead to
significant revenues growth in the construction market.
When it is concerning the construction market in Montenegro, a big percentage of
the value of construction work in the construction of residential buildings can be
linked with the growth of population in urban areas. According to Census from
2003 population that have lived in urban areas is 61.89%, and according to
preliminary Census, from the 2011, 64.20%.
129
Data on participation of public and private sector in the total value of construction work in this
period could not be obtained.
130
Data from MONSTAT. For the period after the 2005. MONSTATdoes not have this data.
72
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
It should be noted again that the major problem with this study was the collection of
data because those are "young" countries.
Conclusion
Based on the presented empirical researches in the first part of paper it can be
concluded that the importance of the construction industry declines with economic
development of the country. Looking at the data for the Balkan countries, we see
that the revenues of construction sector does not excessively large given that the
majority of countries fall into the category of middle-income countries. In fact, we
can say that they do not follow the established pattern of movement obtained by
previous empirical researches. The only exception to this rule in eight countries
might be Albania. Based on the presented data, we may conclude that the
construction industry has not reached its maximum and higher incomes in this sector
we can expect in a subsequent period.
Literature
1. Bon, Ranko (1990), „The World Construction Market 1970–85 in Building
Economics & Construction Management“, Proceedings of the CIB W65
Symposium, Sydney.
2. Bon, Ranko (1992) „The future of international construction: secular
patterns of growth and decline“, Habitat International, 16(3), 119–128.
3. Carassus, Jean (2004) „The Construction Sector System Approach: An
International Framework“, CIB: Publication 293, CIB. Rotterdam.
4. De Long, James Bradford and Summers, Lawrence H. (1991), „Equipment
investment and economic growth“, Quartely Journal of Economics, 106, 445502.
5. de Valance, G (2011.), „Modern construction economics“, Spon press,
Abingdon
6. Devarajan, Shantayanan,Swaroop, Vinaya, and Zou,Heng-fu (1993), „What
do goverment buy? The composition on public spending and economic
performance“, Policy research working paper series no.1082. Washington
DC: The World Bank,
7. FIEC, Eruopen Construction Industry Federation, (2012) “European
Construction Industry Federation – Annual Report 2012“, FIEC
8. Finkel, Gerald (1997), „The economics of the construction industry“, Library
of Congress Cataloging-in-Publication Data, USA
9. Giang, Dang T.H. and Pheng, Low Sui (2011), „Role of construction in
economic development: Rewiew of key concepts in the past 40 years“, Habitat
International, 35, 118-125,
73
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
10. Hillebrant, Patricia M. (1985), „Economic Theory and the Construction
Industry”, second edition, Palgrave Macmillan, London,
11. Hillebrant, Patricia M. (2000), „Economic Theory and the Construction
Industry”, third edition, Palgrave Macmillan, London,
12. Kocherlakota, Narayana R. and Yi, Kei-Mu (1996), „Simple time serise test
of endogenous vs. exogenous growth models: an application to the United
States“, Review of Economics and Statistics, 78(1) 126–134,
13. Kofoworola, Oyeshola F. and Gheewala, Shabbir (2008), „An input-output
analysis of Thailand`s construction sector“, Construction Management and
Economics 26), 1227–1240,
14. Mehmet, Ozay and Yorucu, Vedat (2008), “Explosive construction in a
micro-state: environmental limit and the Bon curve: evidence from North
Cyprus”, Construction Management and Economics 26: 79–88.
15. Myers, Danny (2004), „Construction economics – a new approach“, Spon
Press, London
16. Nippala, Eero (2011), „Civil engineering drivers and indicators“, 6th Nordic
Conference on construction economics and organization, Copenhagen
17. Nippala, Eero (2012), „Leading indicators for forecasting civil engineering
market development“, CIB Conference,Montreal
18. Offori, George (2000), „Challenges of Construction Industries in Developing
Countries: Lessons from various Countries”, Department of Building,
Nationale University of Singapore
19. Ramsaran, Ramesh and Hosein, Roger (2006), „Growth, employment and the
construction industry in Trinidad and Tobago”, Construction Management
and Economics 24: 465–474.
20. Ruddock, Les (2009), „Economics for the modern built environment”, Taylor
&Fransis, Abingdon.
21. Ruddock, Les and Lopes, Jorge (2006)
22. “The construction sector and economic development: the Bon curve”,
Construction Management and Economics 24: 17–23
23. Skitmore, Martin, Runeson, Goran, and Chang, Xinling (2006),
„Construction price formation: full-cost pricing or neoclassical
microeconomic theory?“, Construction Management and Economics 24: 773783.
24. Swedberg, Richard (2006), „Načela ekonomske sociologije“, MATE d.o.o.,
Zagreb
25. Šošić, Ivan (2004) „Primijenjena statistika“, Školska knjiga d.d., Zagreb.
26. Turin, DuccioA. (1978), „Construction and development“, Habitat
International, 3(1-2), 33-45.
27. Vukotić, Milica (2008), „Mikoekonomska analiza u zdravstvu“, doktorska
disertacija, Univerzitet Crne Gore, Ekonomski fakultet,
74
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
28. Vukotić, Veselin (2001), „Makroekonomski računi i modeli“, CID,
Podgorica.
29. Wells, Jill (1984), „The construction industry in the contextof development: a
new perspective“, Habitat International, 8(3/4).
30. Wells, Jill (1984), „The role of construction in economic growth and
development“, Habitat International, 9(5).
31. Wells, Jill (1987), „The construction industry in developing countries:
alternative strategies for development“, Croom Helm LTD, London.
32. World Bank (1984), „The construction industry: Issue and strategies in
developing countries“, The World Bank, Washington, DC
33. Wu, Xing and Zhang, Zhihui (2005), „Input-output analysis of ther Chinese
construction sector”, Construction Management and Economics 23, 905–912,
34. Yorucu, Vedatand Keles, Rusen (2007), „The construction boom and
environmental protection in Northern Cyprus as a consequence of the Annan
Plan“, Construction Management and Economics 25(1), 77–86
35. Zavod za statistiku Crne Gore – MONSTAT (2009) „Statistički godišnjak
2009“, Pobjeda AD, Podgorica.
36. Zavod za statistiku Crne Gore, MONSTAT, (2011),„Prvi rezultati, Popis
stanovništva, domaćinstava i stanova u Crnoj Gori”, Zavod sa statistiku Crne
Gore – MONSTAT
Website
1.
2.
3.
4.
Agencija za statistiku Bosna i Hercegovina - http://www.bhas.ba/
Državni zavod za statistiku Republika hrvatska - http://www.dzs.hr/
Državni zavod za statistiku Republike Makedonije - http://www.stat.gov.mk/
European Commission – EUROSTAT http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page/portal/eurostat/home/
5. http://cyberschoolbus.un.org/infonation3/glossary.html
6. Nacionalni statistički institut Bugarske - http://www.nsi.bg/index.php
7. United Nations Statistics - National Accounts Main Aggregates Databese http://unstats.un.org/unsd/snaama/Introduction.asp
8. Republički
zavod
za
statistiku
Republika
Srbija
http://webrzs.stat.gov.rs/WebSite/
9. Statistički ured Republike Slovenije - http://www.stat.si/
10. Zavod
za
statistiku
Albanije
–
INSTAT
http://www.instat.gov.al/al/home.aspx
11. Zavod za statistiku Crne Gore – MONSTAT - http://www.monstat.org/cg/
75
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
Ivana Vojinović, MSc
Economic Analysis of the Environment
Abstract:
Over the past three hundred years of the rapid growth of industrial production and
population, economic growth has been having an increasingly significant impact on
the environment. Globalization, as a prevailing trend of the XXI century marked a
fundamental shift from a world in which the economic policies are conducted
relatively isolated from the developments in the field of environment to the world in
which the economic systems are integrated with the ecological systems in an
interdependent integrated global system. Having in mind the fact that the global
economy exploits natural resources, often at increasing rates, the use of many
essential resources and creation of many pollutants have already exceeded the levels
that are physically sustainable. This fact underlines the importance of the
environmental economics which, over the recent four decades, has been developed
as a young scientific discipline.
Environmental Economics uses Cost-Benefit Analysis (CBA) for balancing positive
and negative (both economic and environmental) effects of the proposed measures.
This economic approach in the environmental policy is a growing trend imposed by
the development of global markets. More and more regulation in this area goes
beyond the environment and becomes a powerful economic instrument. However,
despite the growing interest of the critical mass of public for the economic analysis
of the environment, there is still no simple and practical algorithm for estimating the
value of the environment. Namely, certain degree of risk and uncertainty is
immanent to any calculation in the area of environment. However, the inability to
reliably learn about the outcomes does not make economic analysis of the
environment inadequate.
Key words: environment, Environmental Economics, natural resources, CostBenefit Analysis (CBA)

Ministry of Sustainable Development and Tourism, Government of Montenegro; The Paper
"Economic Analysis of the Environment" is scientific-research Paper resulted from the PhD Thesis
"The analysis of the benefits and costs of adopting and implementing the Acquis in the field of
environment in Montenegro” on PhD studies “International Economy”, Faculty for International
Economy, Finance and Business, University of Donja Gorica, Head of Studies Professor Veselin
Vukotić, PhD; mentor: Professor Mojmir Mrak, PhD; co-mentor: Marija Vugdelić, PhD.
76
"Entrepreneurial Economy"
1.
Volume XIX
Introduction
In the economic history of the XX century, environmental issues have gradually
gained in importance. During the Great Depression in 1930-ies, soil erosion attracted
the attention, while during the 1950-ies and 1960-ies there was a concern about the
use of pesticides and air pollution. Although creation of a common framework of
environmental policy was not provided in 1950-ies of the XX century in the Treaties
establishing the European Communities, now it can be said that the environmental
issues or those issues that are in relation to the environment occupy a significant part
of the activities of the EU. In fact, in the early 1970-ies of XX century, the European
Community (EC) has started to take more intensive political actions in this area.131
Thus, only in the last decades of the last century, environmental degradation was
recognized as one of the main challenges of economic growth. Therefore, over the
past four decades, issues related to the environment and natural resources have
increased in the volume and the urgency of their resolving.132
Since each model of economic development to some extent impact the environment,
the question is how to harmonize the development and the environment, and find a
balance? These and similar questions highlight the importance of the environmental
economics. The recognized fact that the environmental policy has economic costs
and benefits often makes the economic dimension the most important factor to
consider when making decisions about adoption of policies. In some cases
compromises between economic objectives and environmental objectives may be
necessary, while in other cases, these goals can converge and reinforce each other.
Bearing in mind that the issues of public policy are very often put in the framework
131
It is believed that progress was not linear and that the environmental policy has always been very
sensitive to wider economic and political developments (Scheuer, S., (ed), EU Environmental Policy
Handbook - A Critical Analysis of EU Environmental Legislation, Making it accessible to
environmentalists and decision makers, European Environmental Bureau (EEB), Brussels, 2005,
page. 18). Environmental policy is embedded in the contractual structure of the EC only with the
Single European Act (SEA) in 1987. Its framework has been only spread or just in a way to indirectly
amended in the Treaty on European Union (1992), the Treaty of Maastricht (1992), the Treaty of
Amsterdam (1997), the Treaty of Nice (2003) and the Treaty of Lisbon (2009).
132
The First International Conference on Environment and Development (United Nations Conference
on Environment and Development-UNCED) was held in 1972 in Sweden. Its main orientations were
global issues (damage of the Earth's protective Ozone layer, the destruction of tropical forests,
rainforests and wetlands, the extinction of live species and the constant build-up of CO2 and other
greenhouse gases and causing of global warming and climate change). The United Nations
Environment Program (UNEP) in 2000 published the Global Environmental Outlook 2000, in which
it was stated that “the pace and extent of population growth and economic development go beyond
the progress of the new technologies and policies that affect the environment." The Outlook from
2002, stated that in the years following the Stockholm Conference in 1972 "although the world has
made a big step to put the environment on the agenda at many levels, from international to local...
level of awareness and the measures taken are not consistent with the global state of the environment,
which continues to deteriorate" (UNEP, 2002).
77
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
of conflicts between development and environment, a broad approach to understand
the relationship between human activities and the natural world is needed. For this
purpose there is a powerful set of analytical techniques with which to analyze
complex issues of mutual relations between the environment and economy.
However, the application of standard economic instruments is not simple since the
environment is a public good. As a public good it is non-exclusive, e.g. available to
everyone and everyone can use it. At the same time, it is not-competitive, and the
fact that is used by one person does not reduce its availability to others.
The Paper "Economic Analysis of the Environment" aims to elaborate the basic
principles of scientific discipline environmental economics and to demonstrate them
on the two hypothetical case studies - the use of non-renewable resources (oil) and
the use of hydro potential (construction of hydro-power plants). In addition to
introductory and concluding observations, the Paper consists of the three parts. The
first part of the Paper in details discusses the economics of the environment and
natural resources, with the special emphasis placed upon modeling of economic and
ecological systems (observed through input/output analysis). A key element in
understanding the complex interaction of relationships between human activities and
the nature is shown graphically in part that examines the circular flow of economic
and environmental activities. Finally, this part of the Paper is finalized with the
shorter overview of the theory of environmental externalities, including the question
of property rights and the Coase Theorem, as well as the economic instruments
recognized by the environmental policy.
The second part of Paper elaborates on the theoretical basis the allocation of
resources (non-renewable) over the time. The main goal is to point out to the exact
calculations which can help in balancing the trade-off between excessive depletion
of scarce resources today and their preservation for future generations. The
hypothetical Case Study used is the use of fossil fuels - oil. The third part of the
Paper discusses the concept of valuation of the environment through cost-benefit
analysis (CBA), which should balance the positive and negative consequences of the
proposed measures. A hypothetical Case Study relates to the use of hydropower, as
an environmentally clean and sustainable way by which natural resources are used.
A clear conclusion of the elaboration of Case Study is that monetization of
environmental damage can be a challenge.
2.
Economy of environment and natural resources
2.1
A new view on the environment - Environmental Economics
The issues related to the environment and natural resources are constantly changing
and never cease to fascinate. In the pre-industrial period, the human population and
economic activity have remained on relatively stable level and were placing only
78
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
limited requirements to the planetary ecosystem. During the past three hundred years
of rapid industrial growth and an increase in population, economic growth has had
an increasingly significant impact on the environment. That process was not always
uniform, since in some cases, the improved technology or changed industrial
patterns reduced the pollution and demand for resources.
The environment, fundamentally speaking, shapes the size and structure of the
economy. This applies to both national and global economy. The environment is
everything that surrounds us (atmosphere, hydrosphere, lithosphere, soil and
organisms), and everything with which human life and its productive activity of
humans is directly or indirectly connected. Ecological system is characterized as the
dynamic and open system in which the anthropogenic influence undermines the
balance. For this reason the border between the notions of environment and natural
environment is becoming increasingly blurred (The Theory of Environmental Policy,
William J. Baumol, 1988). In other words, environmental policy has economic
impacts, direct and indirect. It is precisely that fact that emphasizes the importance
of environmental economics. Therefore, the study of the scientific discipline
environmental economics is the necessity of the contemporary economic
development, due to the fact that global reality radically changed as compared to the
previous period when the economic policy could be formulated without taking into
account the impact it has on the environment.
Figure 1.Relationship between economy and environment
Natural environment
Political, economic
and social pressures
Resources for the
economy
 Natural capital,
biodiversity and ecosystem services
 Social and human
capital
 Made capital
Impacts
 investments
 depletion of resources
 destruction of resources
inputs
inputs
Sectors in the economy
Requests from
the industry
outputs
 Primary sectors
 Food production
 Textile
 Wood and paper
 Petro-chemistry
 Manufacturing industry
 Services
Final Demand
 Private
Consumption
 Investments
 Public
Consumption
 Import/Export
Outputs = intermediate inputs
Economic and
financial incentives
sijski podsticaji
79
Demand of
users and
social pressure
pritisak
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
Source: Links between the environment, economy and jobs, GHK, CE Cambridge Econometrics,
Institute for European Environmental Policy, 2007
Namely, the economic activity impacts the environment, but the environment also
impacts the economy by using environmental resources, quantitatively and
qualitatively. The two-way impact in the relationship economy-environment means
that the efficient economy requires efficient use of environmental resources
(resources are used to the point where the marginal costs equal the benefits from
their use). Factors influencing the relationship between the economy and
environment are interconnected and shown in Figure no.1.
Environmental Economics as a young scientific discipline has been developed over
the past four decades ("Environmental Economics and Natural Resources",
Jonathan M. Harris, 2009). According to it, there are four types of relationships
between the environment and the economy:
a)
greening of economic system – by adopting the principle of efficiency in
construction and architecture, which includes technical changes in the production
process through the reduced energy use and reduced emissions all with the view to
reduce the so-called "carbon and energy footprint";
b)
pollution control - usually defined with the amount of expenditures incurred
in the production of goods and services (solid waste management and recycling,
waste water management, air pollution control, remediation of soil and groundwater,
noise and vibration control, research and development in the field of environment);
c)
management of natural resources - defined as the amount of expenditures
incurred in the eco industries (recycled materials, management of natural hazards,
environmental protection/conservation, activities that prevent the impact of natural
disasters, eco-tourism);133
d)
green products – green public procurement – this definition includes
products with the eco label, and so on.
Instead of applying economic concepts to the environment, the Environmental
Economics or the Ecological Economics seeks to put economic activity in the
context of limitations of biological and physical systems and it does that with the
inclusion of Laws originating from the natural sciences.134 A key principle of
Ecological Economics is that human activity must be limited by the carrying
133
Definition of eco industries is provided by the OECD and EUROSTAT. The same definition is
used by DG Environment ― Analysis of the EU Eco-industries, their employment and export
potential, Ecotec, 2002 and ― Study on Eco-industry, its size, employment, perspectives and barriers
to growth in an enlarged EU, Final Report, August 2006, E&Y.
134
Articles from the field of ecological economics can be found in: Grafton et al, 2001; Stavins, 2000
and Bromley in 1995.
80
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
capacity of the environment. The capacity is defined as the level of population and
consumer activities that available natural resource base can support without
exhaustion. Ecological economists, especially Robert Goodland and Herman Daly,
argue that resource factors and environmental factors impose practical limits to
economic activities. Hence, economic theory must include some concepts of optimal
macroeconomic scale as well.
2.2
Modelling of economic and ecological systems (input / output analysis)
Economic activities that are directly associated with the use and management of
resources from the environment (agriculture, energy or tourism) also have indirect
and often long-term impact through the so-called effect of multiplier to the rest of the
economy. Effect of multiplier can be calculated on the basis of input-output tables
that are showing the inputs needed to every industry in order to enable it to create
own outputs. The task of input output tables is to statistically record all buying and
selling within the production sector, and to display in that way collected statistical
data in a form that allows their modelling (Vukotić Veselin: Macroeconomic
accounts and models, CID, Podgorica, 2001, p. 246). Instead of focusing on the use
of resources and impact on environment in one economic sector, input/output
analysis enables examination of national, regional and global effects of the overall
economic systems.
Input/output analysis is an economic technique that focuses on the physical basis of
production. It is based on a model of the relationships in the production sectors of
the economy and can be easily extended to the use in the field of environment and
natural resources.
Sectors of
inputs
The basic input/output model shows quantitative flows between economic sectors.
Each cell of the matrix shows the coefficient aij which denotes the amount of input
from the sector i which is used to produce 1 unit of output in sector j. This matrix
can show what is the level of production needed in each sector to meet the total
demand of consumers, investors, Government and the like.
Figure 2. Extended input/output matrix with resources and waste
Sectors of outputs
Outputs of waste
a
a
a
c
c
11
12
1n
11
1q
a
n1
b
In
pu
ti
res
ur
sa
11
a
nn
b
1n
81
c
n1
a
nq
"Entrepreneurial Economy"
b
m1
Volume XIX
b
mn
Source: Harris Jonathan: “Economics of the environment and natural resources”, Data status, 2009
Adding matrix B that shows inputs of resources for each sector of the economy and
matrix C, which shows the output of waste from each sector is an easy task. These
matrices, then, can be used to calculate the required resources and output of waste
generated for any given level of demand.
Value of the factors in the cells within matrix depends on the technology of
production used. This static input/output analysis can be extended to take into
account changes in the technology and capital funds and in this way will be
converted to dynamic input/output analysis.
2.3
Circular flow of economic and environmental activities
Input/output models are useful to solve environmental problems, especially those
that increase over time with the economic growth. Economic growth can impact the
environment in different ways, such as pollution (pollution of natural resources),
overexploitation of natural resources (fisheries losses, growing number of
endangered and extinct species, etc.), degradation and loss of wildlife habitats and
climate changes. However, the reduction of environmental quality and the loss of
biodiversity cannot be easily estimated in conventional economic models, in which
these consequences are treated as externalities. The is due to the fact that standard
economic models usually do not take into account the value of natural resources in
terms of their contribution to biological processes, e.g. flood control provided by
wetlands, climate regulation by forests, dust collection of insects, birds and
mammals.
The advantage of input/output models is that they allow combining the analysis of
internal flows in the economy with the calculation of funds and flows of resources
and pollutants. How? Namely, as well known, classical factors of production that
lead to economic growth are the following: land, labour and capital. The services of
these factors provide "inputs" for the production of goods and services, which
provide the basis for meeting the consumption. Natural resources, which
traditionally have been used for the longest period (minerals, air, water, fossil fuels,
forests, fisheries and water arable land) fall into the general category of "land".
Classical economists of the XIX century, and especially David Ricardo considered
the land and its productivity as a fundamental determinant of ecological production.
Ecological economics re-introduced and expanded the classical notion of land and
natural resources, and renamed it in the natural capital. Definition of natural
resources as capital has economic implications, since they vary in size and have
physical limitations.
82
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
Figure 3. Standard model of the circular flow
Market of goods and services
Market of
goods
Companies
Real flows
Monetary
flows (contrary to
real flows)
Households
Market of
factors
Market of production factors
Since the other two main factors of production, labour and capital, are continuously
renewed in the economic process of the circular flow, the following question is
posed: which processes renew natural resources for further economic use? In order
to answer this question, it is necessary to construct bigger "circular flow" which
will include the processes of ecosystems as well as the economic activities. Such a
broader overview indicates the absence of the impact of waste and pollution
generated in the production process in a standard diagram of circular flow. This
waste, which is equally created by companies and households, has to be infused back
somewhere into the ecosystem, by disposition into land or as air and water pollution.
Although very much simplified, figure 4 provides broader framework for placing the
economic system in its environmental context. This wider flow has only one net
"input" - solar energy and only one net "output" - waste heat. All the rest must be
somehow recycled or has to remain within the planetary eco-system. The
relationship between human activities and the environment define the tangents
between the inner circle of economic flows and the outer circle of environmental
flows. Economics of Environment and Natural Resources analyzes the relations
between the two circular flows: the economic system and the ecosystem.
83
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
Figure 4. Extended model of the circular flow
Solar energy
energija
Ecological cycle
Outputs
(pollution and waste)
B I
O
S
P H
E
R E
Goods and services
Companies
Households
Production factors
Natural inputs
(natural resources flows
and environmental
services)
Waste heat
The traditional economic approach to the analysis of flows of natural resources and
waste uses the same kind of economic estimations and models which are applied to
the factors of production of goods and services. This analysis seeks to determine the
price of each input in the economy which comes from natural resources, including
the estimation of the price for inputs that usually do not participate in market
transactions (e.g. air and water). Economic techniques can be used to estimate the
monetary value of damages caused by pollution and waste disposal. If the monetary
values are assigned to the functions of natural resources, they can be included in the
internal (economic) circular flow.
Household is the main consumption unit which in the modern life conditions
increases consumer activities, and thus the amount of waste. However, the biggest
polluters of the planet are industries and thermo-power plants. Environmental
pollution with waste of non-biological origin in the entire world becomes much
more intense, so it is necessary to take measures to preserve the quality of life and
provide conditions for biological survival. In addition, development of raw materials
for production and consumption, products and energy, reach levels influencing
84
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
misbalance between the amount of selected pollutants and nature's ability to absorb
the same.
2.4
The theory of environmental externalities
Economic activity has significant impacts on the environment which do not appear
in the basic supply and demand analysis and are not reflected in the market
equilibrium of prices and quantities in the real world, until special laws are adopted
or institutions to deal with that are established. These are environmental
externalities. E.g., factory which is polluting the river with waste-waters creates
negative externalities for the city's water supply, located downstream, because it
increases the costs of treatment of drinking water. When chemical factory discharges
its waste waters into the river, it does not pay any fee for it. Waste waters pollute the
river and city water supply located downstream has increased costs for drinking
water production. Its increased costs are not included in the cost of production of the
chemical factory, so it does not include them in calculation of the price of its
products. These are the negative external effects (externalities).
External effects fall on the third party in the market exchange, not on the buyers and
sellers as its direct participants. Therefore they are not included in the market price
of the goods being exchanged.135 When a chemical factory increases its production
for one tone there is additional spill of wastewater into the river and an increase of
the costs of water supply, resulting from the need to refine that additional amount of
pollution. These are marginal external costs which represent the costs of third
parties, which do not fall on producers, on the basis of an increase of production for
one unit of products. Unlike them, the chemical factory has marginal private costs,
in other words the increased costs of resources use for production of additional tone
of chemicals. Marginal social costs as the sum of the marginal private cost and
marginal external costs represent the full marginal costs that the society has for
production of additional tone of chemicals.
In order to improve the analysis of supply and demand and to include all costs in it, a
way must be found to internalize externalities, respectively to include
environmental costs in market analysis. As manufacturers calculate prices based on
their (private) marginal costs, negative externalities will not be included in
calculation of their cost, nor will influence their decisions on the volume of
production. Internalization of negative externalities arises when the marginal private
costs associated with the exchange of goods are modified in a way to completely
135
In a situation in which, for example, one city finances the construction of modern road, which by
coincidence passes nearby factory facilities, there will be favorable external effects for the factory, as
it reduces transportation costs, although the factory itself was not involved in funding the road. In this
case it is a positive external effects (externalities).
85
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
express marginal social costs. Then they include not only the costs of private
producers, but also the compensation of the damage caused to third parties.
One example is a tax on pollution.136 Its primary purpose is not to increase state
revenue (although that will be one of the results), but to force the customer to
understand the true cost which his/her activity causes to the environment. This tax
does not completely eliminate the negative external effects, it is only reducing them.
Corrective tax raises marginal private costs to the level of marginal social cost. That
is why the price of goods supply raises in a competitive market, which, however,
accepts smaller amount of goods and forces manufacturers to reduce the volume of
supply until their marginal costs, increased by the amount of tax, are equaled to the
marginal social utility. In this way, the market supply is set to an efficient level.
2.4.1 Coase Theorm
The theory of externalities opens another fundamental issue - the issue of property
rights. This problem is solved by Coase Theorem, named after economist Ronald
Coase, the Nobel Prize winner who, in his famous article "The Problem of Social
Cost" discussed simple examples of property rights and externalities. According to
the Coase Theorem, if property rights are well defined and there are no significant
transactions costs, then the efficient allocation of resources will occur even with
externalities. Hence, clearly assigning property rights provides a completely efficient
solution to the problems related to externalities. This is the basis for access to the
environment on the free market (so called free market environmentalism), which
aims to introduce environment on the market by establishing a system of property
rights in the environment and allow the free market to solve the issues of using
resources and regulating pollution. In this way the solution of the problem of the
negative external effects is not sought anymore in the area of taxation and
Government intervention, but in the clear definition of property rights of each party
to the dispute as well as in the market and joint negotiations to find a solution. One
important limitation stems from the fact that environmental problems affect many
parties, so if this is taken into account, the Coase Theorem is difficult to apply.
Environmental policy based on private property rights and market solutions can be
economically viable, but it can raise the issue of equality. E.g. even if water
pollution causes serious health problems generating the cost in millions of euros,
maybe the community simply is not able to "redeem" polluters. The attention should
be paid also to the fact that property rights and state regulations are limited to the
current generation. What about the rights of the next generation? The rights to the
136
This reaction to externalities is known as Pigou tax, named after Arthur Pigou, the famous British
economist and author of "Welfare Economics." This tax has become known as the "polluter pays"
principle. In addition to this, the state uses a series of regulations that prohibit or restrict activities that
produce external effects.
86
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
non-renewable resources can be allocated today, but these resources will be needed
in the future as well. Therefore, the principle of property rights is a powerful
principle which is often explicitly or implicitly linked to the environment policies
making. However, sometimes property rights are not adequate tools for solving
environmental problems (e.g. it may be impossible to determine the property right to
the atmosphere or an open sea).
2.5
Economic instruments in the environment
Economic instruments are one of the possible approaches to environmental policy
and as part of the reaction to the pollution of the environment. The main role of
economic instruments in the environment is to ensure the efficient and sustainable
use of environmental resources. The main purpose of their introduction is to orient
economic actors to make decisions and behave in selected alternatives in a way to
create a desirable situation in the environment, as compared to the situation which
would exist without the use of these instruments. Of course, there is the intention to
encourage polluters to reduce harmful effects on the environment. The
characteristics of economic instruments are as follows:

conservation of resources - if used for earmarked purposes they provide the
preservation of environmental resources and their transfer to the next generations;

the effects of the initiative – reduction of pollution below the prescribed
limits set by Law, by introducing a new "clean" technologies, products and
processes;

flexibility with respect to regulatory instruments - it is easier to modify and
adjust the level of fee/tax as compared to the entire legislation;

funding source - an important source of finance that is used in the prevention
and protection of the environment.
The principle "polluter pays" is usually applied and its logic is that if his/her
activities cause or may cause environmental pollution, it is the polluter who bears
the total cost of measures for prevention and reduction of pollution, which include
the costs of environmental risks and the costs of removing environmental damage. A
similar logic applies also in the case when polluter produces, uses or puts on the
market raw material, semi-finished product or products containing substances
harmful to the environment. There is "user pays" principle according to which
anyone who uses natural values shall pay the real price for their use and recultivation of the space. In this way, fees as a source of income of environmental
policy emerge.
87
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
III)
INTER-TEMPORAL ALOCATION OF RESOURCES
3.1
The use of non-renewable resources (Case Study – oil)
Resources can be renewable and non-renewable. This division is important not
only because of the need to preserve the quality and quantity of scarce resources, but
also for the organization of economic life on a global scale. Namely, the global
economy is using these resources, often at increasing rates137. Human use of many
essential resources and creation of many types of pollutants have already exceeded
rates that are physically sustainable. If the flows of materials and energy are not
significantly reduced in the coming decades the food output per capita, energy use
and industrial production will fall in an uncontrolled way.138
Renewable resources can last indefinitely if properly managed. Non-renewable
resources, on the other hand, cannot last indefinitely. On the Earth there is a fixed
quantity of non-renewable resources, including metallic and non-metallic minerals,
coal, oil and natural gas. How much of these non-renewable resources will be used
now, and how much will be saved for future use or for future generations? A simple
version of the analysis of non-renewable resources starts with the premise that it is
known and limited quantity of resources (oil) that can be used during 2 different
time periods. How to allocate that limited resource between the present and future
time period? The owners of oil sources will decide whether to use it now or to
preserve it for the future period, based on an assessment of the likely future prices.
Graph 1. Supply and demand of oil
price
150 €
Supply
Ps=50+0,25Q
e
.
50 €
Demand
Pd=150-0,25Q
0
200
Quantity of oil
137
This was the thinking of the authors of the original report Limits to Growth in 1972 and they
reiterated a similar warning 20 years later in the paper Beyond the Limits.
138
Meadows et al., 1992.
88
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
From the hypothetical supply and demand of oil from the Graph no.1 it is possible to
derive curve of the marginal net benefit of oil, which shows the difference between
the value for consumer and cost for producer for each unit (barrel) of oil. It is
generally the highest at the first extracted unit, and then it drops to 0 at equilibrium.
If more than equilibrium quantity would be produced, the marginal net benefit would
become negative, because the costs of supply would exceed the value for consumer.
Graph 2. Marginal net benefit for oil
Marginal net benefit
100 €
ABC= 100-0,5Q1
0
200
If for €50 one barrel of oil can be extracted, and its value for the consumer is €150,
then the marginal net benefit amounts to €100. The marginal net benefit of oil in the
current period is shown by ABC curve in the Graph 2. Algebraically expressed, if
the supply and demand are given as follows:
Pd = 150 - 0,25Q1, and
Ps = 50 + 0,25Q1
the marginal net benefit is as follows:
ABC= Pd - Ps= 100 - 0,5Q1
When supply and demand are in equilibrium Q1= 200, the marginal net benefit is
equal to 0, which indicates that the production and consumption of over 200 units of
oil will not bring additional net benefit. Then the total net benefit is maximized. This
corresponds to a normal balance of supply and demand in the first period, at the
amount of 200 and a price of €100 and that is a statistical equilibrium - a market
equilibrium that would prevail if only the current costs and benefits are taken into
account (such as the assumption that oil production has no externalities).
89
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
The value of oil in the second time period cannot be known with certainty, but the
fixed quantity must be divided between the two time periods. The simplified
assumption is that the marginal net benefit of oil in the second time period will be
the same as in the first. The assumption is that the total current quantity of oil is 250
units. The Graph no.3 shows the quantity used in the first period and the quantity
used in the second period. In order to compare the two time periods it is necessary to
translate the future values in their equivalent present values. The economic concept
of present value relies on the use of a discount rate to convert future monetary values
to present cash values. In this example it is assumed that there is the 10 years
distance between 2 periods of oil exploation. By using the method of present value,
marginal net benefit of the second period can be converted to the value of the first
period with the following formula:
PV(ABC2)= ABC2/(1+r)n,
where r is the annual discount rate and n the number of years between the two
periods. If r = 7.25% and n = 10, PV (ABC2) can be roughly estimated accurately.
On the Graph no.3 it is a line that is exactly on the half of the height of undiscounted
ABC2.
Graph 3. Allocation of oil during two time periods
100 €
Marginal net benefit
ABC2
100 €
ABC1
PV(ABC2)
50 €
25 €
Q1
Q2
0
250
50
200
100
150
150
100
200
50
Quantity of oil
At the point of intersection of the two curves ABC1 and PV(ABC2) the present value
of marginal net benefit of one unit of oil is the same in the both time periods. This is
the optimal economic allocation between the two periods, because at that point any
additional net benefit may not be acquired by shifting spending from one period to
90
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
the another. Optimal allocation is 150 units in the first and 100 units in the second
period.
ABC1 = PV(ABC2), and
Q1 + Q2 = 250
The second equation is the limitation to demand, which points out that the used
quantities in the two periods must have a sum of 250, which is the total current
quantity.
ABC1 = 100 - 0,5Q1 = ABC2 = (100-0,5 Q2)/2
100 – 0,5Q1 = 50 – 0,25Q2
100 – 0,5(250-Q2)= 50 – 0,25Q2
0,75Q2 = 75
Q1 = 150; Q2 = 100
If the choice is to use 50 units now, 200 units will be left for the future period, which
is sufficient to meet the maximum demand during this period. Any level of the use
that is bigger than 50 units impacts the quantity of oil available for future use. In
other words, today's use of oil begins to impose costs to future consumers of oil.
With the more oil used today, these costs become higher.139
Today's use of oil can be justified as long as the benefits of this activity exceed the
costs of users that are imposed to future generations. But once when the costs of
users become higher than the benefits of today's consumption (in this example that is
above 150 units) the overall economic well being is reduced with the current
excessive spending.
costs of users = ABC1 = 100 - 0,5Q1 = 100-0,5 (150) = 25 or
= PV(ABC2) = 50 – 0,25(Q2)= 50 – 0,25(100) = 25
The cost of user at equilibrium is €25.
Allocation of resources can be extended to an infinite number of future periods (n
periods). This principle is known as Hotteling Rule according to which in the
balance the net price of resources (price minus cost of extraction) has to rise at rates
that are equal to interest rates. The high rates create incentives for the quick
spending of resources, while the low rates create greater incentives to saving of
resources.
139
Although this example did not take this assumption, in the real world the extraction of oil certainly
significantly impacts the environment. When oil reserves of high quality are spent, it is likely that the
costs of environmental protection generated from the extraction of oil from the deposit will increase.
Internalization of these costs will affect the market price and the inter-temporal allocation of oil.
91
"Entrepreneurial Economy"
IV)
Volume XIX
Estimation of the value of environment
The estimation of the value of environment is a complex activity because it is
unreasonable to assume that monetary value can be assigned to each aspect of
environment. Environmental Economics mainly uses cost-benefit analysis (CBA) to
balance the positive and negative consequences of the proposed measures.
In economics, the estimation of future costs and benefits is done by using a
technique called discounting. In general, when applied to any costs or benefits that
are expected in the future, discounting provides assessment of their present value.
Its application to the costs and benefits of environmental protection, however, is
more somehow more complex.
In the CBA, the selection of the discount rate is very important. Any chosen discount
rate can be a challenge. It can be concluded that it is unfair to assess long-term
environmental problems based on the current interest rates fluctuations arising from
the financial market, which have little to do with the environment. It is not possible
to select a single rate that meets the criteria of economic solvency, environmental
sustainability and social responsibility. One of the ways to resolve this is to engage
several different discount rates in the CBA.
4.1 Case Study – the use of hydro potential
This part of Paper elaborates an example of project of construction of high hydro
power plant. The project will bring huge economic benefits: hydro energy, constant
supply of water for irrigation and flood control. However, it can have a negative
impact on agricultural land, wildlife habitats, communities may need to move, and
some species might become extinct. The project will create new opportunities for
recreation (for boating and fishing on the lake), but will reduce the opportunities for
rafting and recreational walks.
In the case of the estimation of costs and benefits of the construction of hydro power
plant, the selection of discount rate can play a key role in relative determination of
costs and benefits. The three time periods must be taken into account: the period of
the lost hydro power plant (e.g. 3 years), the period of active work of the hydro
power plant (e.g. 50 years) and in the case if the hydro power plant is subject to the
accumulation of sludge during the time, the time period after which the hydro power
plant ceases to bring benefits.
During the period of construction, there are only costs and no benefits. When in the
4th year plant starts operations, benefits are generated (hydropower, water for
irrigation and flood control). But also two types of costs are paid: operating costs for
the work of plant and external environmental costs and social costs. During the
expected life cycle of the plant of 50 years costs and benefits must be calculated.
92
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
When a plant stops to work, the costs of environment and social costs can be
dragged to infinity. Therefore, the estimation of the net present value includes the
following four components: (1) the total benefit from 4th to 53rd year, (2) the total
cost from 1st to 3rd year, (3) the total operating costs of the work of plant from 4th to
53rd, and (4) external costs from 4th year to infinity. All this must be discounted
compared to 0 year. The present value of future benefits in a given year is
represented as follows:
PV Bi   Bi (1  r ) i ,
where i is the given year, and r is the discount rate. The inclusion of all future years
into account is done in the following way:
n
PV Bi    Bi /(1  r )
i 1
By using a similar method for calculation of the present value of future costs, the net
present value (total benefits minus total costs of the project of construction of plant)
can be calculated in the following way:
NPV  PV B  PV C 
4.1.1 Comparison of costs and benefits
If the benefits outweigh the costs, that does that mean that plant should be built? The
answer is not necessarily positive, because it is still not resolved an important issue
of evaluation of results.
The total current benefit over time is obtained as follows:
PV B  B0  B1 /(1  r )  B2 /(1  r )2  B3 /(1  r )3...Bn /(1  r )n
while the total present value of costs is the following:
PV C   C0  C1 /(1  r )  C2 /(1  r )2  C3 /(1  r )3...Cn /(1  r )n
where 0 is the current year, r the discount rate, and the analysis extends to n years in
the future.
To calculate the value of an infinite series of benefits or costs at a constant annual
value140, the following formula can be used:
140
This simple formula for the sum of the infinite discounted series can be derived mathematically. In
this paper, the proof is omitted.
93
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
n
PV B   Bi /(1  r )i  bi / r
i 1
Hence, the net present value of the project is the following:
NPV  PV B  PV C 
while the cost-benefit ratio for the project is as follows:
PV B/ PV C 
If there is a willingness to give the green light to the project whose benefits exceed
its costs, the criteria of positive net present value will be used.
NPV  PV B  PV C   0
Graph 4. Total costs and benefits of different projects of hydro-power plant construction
Total costs
Total benefits
TB
TC
Project I
Project II
Project III
Size of hydro- power plant
However, this criteria only guarantees that the project has a positive value, not that
this is the best possible choice. It can be assumed that the achievement of goals such
as the use of energy and irrigation can be reached with hydro- power plant of various
sizes, as shown in Graph no.4.
If CBA is conducted for the largest hydro- power plant, Project III, it can be seen
that the criteria of positive net present value is met: the total benefits exceed the total
costs. However, the start of construction of such a hydro- power plant would be a
huge mistake. Two smaller projects have a better cost-benefit ratio. Two smaller
94
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
hydro- power plants may offer less overall benefits from hydropower and irrigation,
but their costs, including the environmental costs, are much lower.
V)
CONCLUSION:
In the global economy of the XXI century understanding environmental issues is one
of the determining factors in shaping economic development, all with the view to
adapt it to the environmental restrictions. This issue highlights the importance of
Environmental Economics which emerged as a supplement to standard economic
theory. Surely that globalization, as one of the prevailing trends of the past three
decades, emphasized not only the globalization of the economic system, but also the
globalization of ecosystems. Particular emphasis on the term "emphasized", because
since the formation of the Earth the ecosystems were always global. Never
administrative or political boundaries were allowed to take precedence over the laws
of nature and the limits put by ecosystems. Natural resources are shared (air, water,
soil, wildlife) and today’s global world has just made that truth obvious. But what is
more important for scientific analysis is the fact that globalization has also marked
substantial shift from the world in which economic policies are lead relatively
isolated from the developments in the field of environment to the world in which the
economic systems are integrated with the ecological systems in an interdependent
integrated global system.
Modern ecological principles imply the necessity to conduct economic analysis,
particularly cost-benefit analysis that will quantify and justify decisions making in
the environmental field. This economic approach in the environmental policy is a
growing trend imposed by the development of global markets. More and more
regulation in this area goes beyond the environment and becomes a powerful
economic tool. It certain that economic instruments represent one of the possible
approach in environmental policy as part of the reaction to the risks of
environmental pollution. Financial analysis is used to analyze the costs of the use of
resources, to discuss various sources of income, to determine the current and
potential uses of resources, as well as the opportunities for reduction of costs.
Notwithstanding the growing interest of the general public for the economic analysis
of the environment, this Paper pointed out that there is no simple and practical
algorithm for the estimation of the value of environment and that to each calculation
in the area of environment certain degree of risk and uncertainty is immanent.
However, the inability to reliably know the outcomes does not make economic
analysis of the environment inadequate. Addressing the issues that involve risks and
uncertainties requires good judgment about what risks can be reasonably estimated
and to which of them adequate monetary value can be allocated.
It is more than obvious that the impacts of economic activities on the environment,
which are reflected in climate changes, emissions of pollutants in the water and air,
95
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
biodiversity loss and degradation of land and ecosystems, kept piling up as a result
of decades-long overspending and under-investments in the maintenance and
replacement of resources. On the other hand, the sustained economic growth is based
on the efficient use of natural resources and a high level of protection and
improvement of the environment. For this reason it is necessary to prevent further
pollution of the environment and promote sustainable production and consumption,
so that economic growth does not cause a proportional increase in environmental
degradation.
Balanced integration of the environmental issues through many sectoral policies can
assist in an increase of the efficiency with which natural resources are used and thus
help the "greening" of the economy by reducing the usual environmental pressures
that come from numerous sources and economic activities. All this due to the fact
that there can not be healthy economy in a sick environment. It is sufficient to
recall that the "Socialism failed because it could not speak the economic truth, so the
capitalism can fail if it does not speak the ecological truth" (Lester Brown, Fortune
Brainstorm Conference, 2006).
VI)
LITERATURE
1.
“Assessing the Implementation and Impact of Green Elements of Member
States’ National Recovery Plans”, Final Report for the European Commission (DG
Environment) Cambridge Econometrics, ECORYS, 2011
2.
Backe P., 2002: “Fiscal Effects of EU Membership for Central European and
Baltic EU Accession Countries”, Oesterreichische Nationalbank
3.
Baumol William: “The Theory of Environmental Policy, ISBN-10:
0521311128 | ISBN-13: 978-0521311120 | Edition: 2, 1988
4.
Beaton Russ, Maser Chris: “Economics and Ecology-United for a
Sustainable World”, CRC Press Taylor & Fransis Group, USA, 2012
5.
Crna Gora u XXI stoljeću – u eri kompetitivnosti, potprojekat: Životna
sredina i održivi razvoj, 73/2, Crnogorska akademija nauka i umjetnosti , zbornik,
ISBN 978-86-7215-244-9, CIP
6.
Callan Scott, Thomas Janet: “Environmental economics & management:
theory, policy, and applications”, ISBN 13: 978-1-4390-8063-4, ISBN 10: 1-43908063-4, South Westren language Learning, USA
7.
Dellink Rob: “Modelling the costs of environmental policy: a dynamic
applied general”, ISBN 1-84542-109-4, MPG Books Ltd, Bodmin, Cornwal
8.
Đurđević Zlata “Proračun Europske unije”, Financijska teorija i praksa 28 (2)
str. 181-202, 2004
9.
Economic Policy Committee: “The structural challenges facing the candidate
countries (Bulgaria, Romania, Turkey)’, Brussels, 2004, EPC/ECFIN/225/2004 final
10.
Fennell David: “Ecotourism”, Routledge Taylor and Fransis Group, London
and New York, 2008
96
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
11.
Guide to the Approximation of European Union Environmental Legislation,
Commission
of
the
European
Communities,
http://ec.europa.eu/environment/archives/guide/contents.htm
12.
Harris Jonathan: “Ekonomija životne sredine i prirodnih resursa”, Data
status, 2009
13.
Ilić-Popov G., Pavlović Đorđe, 2003: ”Leksikon javnih finansija”, Zavod za
unapređnje i rentabilnost poslovanja, Beograd
14.
“Izazovi evropskih integracija u oblastima zaštite životne sredine I održivog
razvoja lokalnih zajednica”, PALGO centar, Beograd, 2011
15.
Kalman, J., 2002, “Possible Structural Funds Absorption Problems, The
Political Economy View with Application to the Hungarian Regional Development
Institutions and Financial System”, Local Government and Public Service Reform
Initiative, Open Society Institute, Budimpešta
16.
“Links between the environment, economy and jobs”, DG Environment
Submitted by GHK Consulting In association with Cambridge Econometrics
Institute of European Environmental Policy, 2007
17.
Mäler Karl-Göran, Vincent Jeffrey: “Handbook of Environmental
Economics: Economywide and international, ISBN 10: 0-444-51146-6, ISBN 13:
978-0-444-51146-1, Elsevier B.V, 2005
18.
Marsiliani Laura, Rauscher Michael, Withagen Cees:” Environmental
economics and the international economy”, Kluwer Academic Publishers, ISBN 14020-0841-4, 2003
19.
Miščević Tanja: »Pridruživanje Evropskoj Uniji«, Beograd, 2005
20.
Mrak M., Rant V., 2004: “Conceptual Challenges of the Enlarged EU and the
New Financial Perspective”, The Journal for Money and Banking, volume 53, br. 5
21.
Mrak Mojmir: «The concept of EU public finances«, Ekonomski fakultet,
Ljubljana
22.
Mrak Mojmir, Uzunov Vančo: “EU funds for economic and social
development/cohesion and Macedonia”, 2005
23.
Oates Wallace, Portney Paul R: “The Political Economy of Environmental
Policy”, Discussion Paper 01–55, Resources for the Future, November 2001 •
24.
Ott Katarina: “Pridruživanje Hrvatske Europskoj uniji: izazovi
institucionalnih prilagodbi”, Institut za javne financije, Zagreb, 2003
25.
Pearce D.W, Howarth A. “Technical Report on Methodology: Cost Benefit
Analysis and Policy Responses” RIVM, EFTEC, NTUA and IIASA, Environment
Directorate-General of the European Commission, 2000
26.
Prato Tony: ”Natural resource and environmental economics”, Iowa State
Universitity Press, ISBN 0-8138-2938-0, 1998
27.
Prokopijević Miroslav: »Evropska Unija«, JP Službeni glasnik, Beograd,
2005
28.
Rayment Matt, Pirgmaier Elke, De Ceuster Griet, Hinterberger Friedrich,
Kuikd Onno, Leveson Gower Henry, Polzin Christine, Varma Adarsh: “The
97
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
economic benefits of environmental policy”, ENV.G.1/FRA/2006/0073 - 2nd,
FINAL REPORT, 2009
29.
Taboršak Dragutin dr.sc. Professor emeritus, “Metodologija izrade
znanstveno-istraživačkog rada“, Fakultet strojarstva i brodogradnje, Zagreb
30.
“The costs of not implementing the environmental acquis”, Cambridge
Econometrics, ECORYS, COWI, European Commission Directorate-General
Environment, Final report ENV.G.1/FRA/2006/0073, 2011
31.
“The links between the environment and competitiveness”, IEFE –
Università Bocconi, Wuppertal Institute, Adelphi Consult, FFU Berlin, IEEP
London
32.
Vojinović Ivana: “Sistem javnih finansija u EU”, Zbornik radova
Postdiplomske studije “Preduzetnička ekonomija”, Ekonomski fakultet, volume 9,
Podgorica, 2005
33.
Vukotić Veselin: Koncepcijske osnove novog ekonomskog sistema u Crnoj
Gori, Podgorica, ISSP, 2005
34.
Vukotić Veselin: Makroekonomski računi i modeli, CID, Podgorica, 2001
35.
www.europa.eu
36.
www.oecd.org
37.
www.eurostat.org
38.
www.vlada.me
98
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
mr Jadranka Glomazić
Istorijski pregled problema cijene koštanja
Abstract
The paper is the result of the first researchers of the problem the cost price and
consists of a review of the theoretical findings of this problem. The starting
assumption was that the current problem of the cost price consequence of the
achievements made in the past, as a work in completely different conditions that
were valid during different periods. Thus, the paper presents the production process
and how on the structure of this process looking at different authors in economic
history. Also emphasized on the need for determination the cost price in different
periods of time and the importance of the value of products and services which the
theory of value developed by some authors of economic thought. In the end, this
paper shows how business conditions affect the method of determining the cost price
and how companies are forced to adapt to them. So the research conducted in this
paper shows that the historical overview of the cost price problem is of importance
to an understanding of the current problem and why it did not go further in solving
this problem.
Key words: cost price, production process, costs of products and services,
calculation of the cost price.
JEL: M41 (Accounting)
1. Uvod
Ovim radom će se razmatrati značaj cijene koštanja proizvoda i usluga, kako tokom
istorije, tako i danas u savremenim uslovim poslovanja i naslutiti njen značaj u
budućem periodu. Dakle, razmatraće se problem cijene koštanja proizvoda i usluga,
pri čemu će se oba procesa: proces proizvodnje proizvoda i činjenja usluga smatrati
proizvodnim procesom koji za rezultat ima proizvod ili uslugu, odnosno neko dobro.
U radu će se poći od istorijske analize metodološkog značaja cijene koštanja, da bi
se u drugom djelu objašnjavao njen značaj u savremenim uslovima poslovanja i

Univerzitet Donja Gorica;
Rad "Istorijski pregled problema cijene koštanja" je naučno-istraživački rad nastao kao rezultat
izrade doktorske teze "Značaj cijene koštanja u savremenim uslovima poslovanja" na doktorskim
studijama "Međunarodna ekonomija", FMEFB, UDG; Rukovodilac studija: prof. dr Veselin Vukotić;
Mentor: prof. dr Vladimir Poznanić; komentor: prof. dr Veselin Vukotić
99
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
kako dati uslovi određuju metod njenog računanja. Odnosno, na kraju će se pokazati
kako promjene u uslovima poslovanja zahtjevaju i promjenu metodologije
utvrđivanja cijene koštanja.
U radu će se početi objašnjenjem proizvodnog procesa, iz čega se sastoji i zašto se
odvija. Takođe, predstaviće se i sama struktura datog procesa i kako pojedini autori
posmatraju dati proces. Odnosno razmatraće se šta znači tzv. horizontalni,
vanvremenski pristup proizvodnom procesu, a šta vertikalni, vremenski pristup.
Ovaj dio je od značaja za razumijevanje način utvrđivanja cijene, jer razumijevanje
samog dešavanja proizvodnog procesa je od značaja za razumijevanje i rješavanje
problema cijene koštanja. Nakon toga će se dati istorijski prikaz potrebe utvrđivanja
cijene koštanja. Odnosno, kako se tokom ekonomske istorije prilazilo rješavanju
problema cijene koštanja. Ovdje će se prikazati i smjena nadmoći realne i finansijske
privrede, odnosno koji su to periodi u kojima je jedna imala prednost nad drugom.
Nakon toga će se razmatrati vrijednost dobara, šta ona znači i šta čini njenu
strukturu. U ovom dijelu će se predstaviti autori koji su zastupali radnu teroriju
vrijednosti, po kojoj količina rada uloženog u proizvodni proces određuje vrijednost
dobra koji nastaje u tom procesu. S druge strane, predstaviće se kritika ove teorije od
strane autora koji su drugačije gledali na strukturu vrijednosti dobara. Takođe,
ukazaće se na značaj razumijevanja svih elemenata proizvodnog procesa,
utvrđivanja njihove vrijednosti i uključivanja u vrijednost krajnjeg dobra. Na kraju
rada, pažnja će se posvetiti samom utvrđivanju cijene koštanja. Odnosno, poći će se
od značaja cijene koštanja u poslovanju, objasniće se načini utvrđivanja cijene
koštanja u različitim uslovima poslovanja i kako dati uslovi utiču na metod obračuna
cijene koštanja.
2. Proizvodni proces
Proizvodni proces se može predstaviti kao proces pretvaranja sirovina, sredstava za
rad i rada u poluproizvode, a nakon toga u finalne prizvode kao predmete potrošnje.
Takođe, proces stvaranja, "proizvodnje" ili činjenja usluga se može objasniti na isti
način, s tim što se na kraju procesa dobija usluga, koja je, isto tako, predmet
"potrošnje", odnosno korišćenja. Joseph Schumpeter je u knjizi Teorija privrednog
razvoja (2012) okarakterisao proces proizvodnje kao kombinaciju proizvodnih
snaga, gdje je rezultat te kombinacije neko dobro (proizvod ili usluga). Dakle, prema
Schumpeteru, proizvoditi znači kombinovati stvari i snage koje nam stoje na
raspolaganju. Date stvari i snage predstavljaju proizvodne faktore. Slično, Mark
Skousen u knjizi The Structure of Production (1990) objašnjava da proizvodnja
počinje od "najsirovijih" sirovina, pa se kroz niz prelaznih koraka postepeno
pretvara u finalno dobro koje je spremno za korišćenje od strane krajnjih potrošača
ili biznisa, pri čemu dati proces podrazumjeva dug i složen lanac ekonomskih faza u
različitim vremenskim periodima.
100
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
Zašto se odvija proces proizvodnje? Proizvodnja, kao i svaka druga ekonomska
aktivnost, ima svoju svrhu, koja je uvijek zadovoljavanje potreba, odnosno
"stvaranje korisnih stvari, objekata potrošnje".141 Dakle, proizvodnja "prati
potrebe"142 za nekim dobrom. Dati cilj proizvodnje uslovljava način na koji će se
proizvodnja obavljati, kao i njen obim, odnosno količinu dobara koja će izaći iz
proizvodnog procesa. Drugačije rečeno, potrebe krajnjih korisnika "diktiraju" porces
proizvodnje, pa je potrebno odabrati onaj koji na najbolji način kombinuje stvari i
snage i daje dobra koja mogu da zadovolje ono što traže krajnji korisnici istih.
Imajući ovo u vidu, mogu se prepoznati dva problema proizvodnje: ekonomski i
tehnološki. Rješavanjem tehnološkog problema određuje se način odvijanja procesa
proizvodnje koji će stvoriti dobra potrebna za potrošnju, dok rješavanje ekonomskog
problema znači odobravanje predloženog metoda procesa proizvodnje, samo u
slučaju da je isti isplatljiv. Različiti metodi proizvodnje se mogu razlikovati prema
načinu kombinovanja stvari i snaga i prema odnosu između njihovih količina koje se
kombinuju. Schumpeter u knjizi Teorija privrednog razvoja (2012) navodi da se ove
tehnološke i ekonomske kombinacije ne podudaraju. Po njemu se tehnološke
kombinacije bave osnovnim idejama metoda proizvodnje, dok se ekonomske bave
postojećim potrebama korisnika i sredstvima raspoloživim za proizvodnju. Tako
Schumpeter ističe da je cilj tehnološke proizvodnje "zapravo određen privrednim
sistemom, tehnologija samo razvija proizvodne metode za tražena dobra".143 Ono što
je sa ekonomskog stanovišta najbolje i ono što je tehnološki savršeno obično se
mimoilaze. Tako se dešava da metode koje su tehnološki zastarjele najbolje
odgovarju datim ekonomskim uslovima, pa se može smatrati da "ekonomska logika
preovladava nad tehnološkom".144
Kombinacije stvari i snaga se mogu kvantitativno iskazati kroz proizvodne
koeficijente koji predstavljaju odnos datih dobara koji se koriste u proizvodnji po
jedinici stvorenog dobra. Dakle, pomoću datih koeficijenata moguće je utvrditi koja
količina odgovarajuće kombinacije proizvodnih dobara je neophodna da bi se dobilo
konačno dobro. Ovi koeficijeniti pokazuju kolika je cijena proizvodnje svakog
dobra. Tehnološka strana proizvodnje rješava problem kombinacije proizvodnih
dobara, dok ekonomska strana odlučuje između različitih kombinacija i u ukviru
svake kombinacije funkcioniše u odnosu na proizvodne koeficijente.
Koje su to stvari i snage koje se kombinuju tokom procesa proizvodnje? Odnosno,
šta sve čini dobro koje nastaje na kraju proizvodnog procesa? Kako je već pomenuto
141
Schumpeter, Joseph (2012) Teorija privrednog razvoja, Službeni glasnik, Beograd - str. 15
Isto
143
Isto, str. 23
144
Isto
142
101
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
tokom proizvodnje, kao procesa stvaranja konačnih dobara, se kombinuju proizvodni
faktori koji čine stvari i snage koje nam stoje na raspolaganju. Snage u procesu
proizvodnje čine uloženi rad u stvaranje konačnog dobra, dok se stvarima smatraju
konačna dobra nekog drugog procesa proizvodnje, ali i stvari koje priroda direktno
nudi. Kako su dobra nastala u drugim procesima prozvodnje ponovo rezultat
kombinacije rada i stvari koje nudi priroda, može se reći da su krajnji elementi
procesa proizvodnje usluge rada i zemlje. Postoje oprečna mišljenja oko toga koji od
ova dva faktora su važnija u procesu proizvodnje. Tako su fiziokrati prednost davali
zemlji, jer su smatrali da rad ne stvara ništa novo. S druge strane, većina klasičnih
ekonomista, kao što su Adam Smith i David Ricardo, prednost su davali radu. Čak je
Smith smatrao besplatnim proizvodne faktore koje nudi priroda. Imajući ovo u vidu,
klasici su u svojoj teoriji rente isključili zemlju iz utvrđivanja vrijednosti rente.
Treće mišljenje jeste da su usluge rada i zemlje (odnono kapitala) jednako važna u
procesu proizvodnje.
Kako su se kroz istoriju javila dva pogleda na strukturu ekonomije kao cjeline, tako
se i sama struktura proizvodnog procesa može posmatrati sa stanovištva dva aspekta.
Jednog, koji predstavlja horiznontalni i drugog, koji je vertikalni pogled na
proizvodni proces. Shodno horizontalnom pogledu, proizvodni proces se posmatra u
vanvremenskoj dimenziji u kojoj faktori proizvodnje (zemlja, rad i kapital) djeluju
odvojeno, bez objašnjenja njihove međusobne povezanosti. S druge strane, vertikalni
pristup strukturi proizvodnog procesa uvodi i vrijeme, odnosno proces posmatra kao
faze proizvodnje u odnosu na vrijeme. Mark Skousen, kao pristalica vertikalnog
pogleda na proizvodni proces, za horizontalni pristup smatra da zamagljuje veoma
važne elemente bitne kako za mikro, tako i za makro analize. Po njemu, vrijeme koje
je potrebno za proizvodnju i potrošnju roba i usluga je ključna varijabla koja
nedostaje skoro svim makroekonomskim modelima.
Horizontalni pogled na ekonomiju kao cjelinu, u literaturi nazvan i konvencionalni
pogled, prisutan je u neoklasičnim modelima za koje se smatra da nijesu u stanju da
otkriju strukturne nedostatke u ekonomiji. Neoklasici posmatraju proizvodnju i
potrošnju u vanvremenskoj dimenziji u kojoj se one odvijaju istovremeno. Skousen
ovaj pristup vezuje za Clark-a i Walras-a, te ga i naziva Clark-Walrasovim
horizonralnim modelom. Zasto Clark i Walras? I jedan i drugi imaju horizontalni
pogled na proizvodni proces. Tako, Clark proizvodnju roba i usluga posmatra kao
jedan tok koji se stalno dešava. Slično, Walras proizvodni proces posmatra na
horizonatalan i vanvremenski način, gdje se faktori proizvodnje odmah pretvaraju u
potrošna dobra. Dakle, neoklasični, kao i klasični ekonomisti, strukturu proizvodnog
procesa posmatraju kao poprečni presjek i bez vremenske komponente.
S druge strane, vertikalni pristup strukturi proizvodnog procesa je u suprotnosti sa
prethodnim. Kako je pomenuto vertikalni pogled na proces proizvodnje uključuje
102
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
vrijeme. Shodno tome, ovaj pristup na proizvodni proces gleda kao na smjenjivanje
faza proizvodnje kroz vrijeme. Tako, dati proces može obuhvatati duge i
kompleksne lance faza proizvodnje u različitim vremenskim periodima. Michio
Morishima, kritikujući neoklasične poglede na prozvodni proces 145, kako navodi
Skouzen, ističe decentralizovani mirkorekonomski pristup i naglašava vertikalnu
transformaciju dobra, koja liči vertikalnom procesu u rudniku. Dakle, proizvodni
proces počinje od prvih sirovina koje se nalaze u samoj prirodi i koje se tokom
dugog procesa, u kojem se smjenjuju faze proizvodnje, postepeno mijenjaju u
konačna dobra spremna za korišćenje. Morishima ovaj pristup proizvodnom procesu
naziva "vertikalna genealogija". Dati pristup proizvodnji, po kojem stvaranje dobra
zahtjeva vrijeme i prolazi kroz serije faza prije nego stigne do krajnjeg potrošača,
nije bio dovoljno razvijen do austrijske ekonomske škole. Tako je prvi ekonomista
koji je u potpunosti razvio vremensku strukturu proizvodnje bio Carl Menger, koji
dati pristup uvodi 1870. godine. Imajući ovo u vidu, Skouzen dati vertikalni pogled
na proizvodni proces, ali i na ekonomiju kao cjelinu, naziva Menger-ovim
verikalnim okvirom.
Menger je, takođe, razvio i princip uzročne veze među robama i odbacio jednostavni
model klasika o postojanju dva dobra: proizvodnog i potrošačkog. Za razliku od
pomenutih klasika, Menger se na dobra nije fokusirao kao na homogena, već kao na
niz dobara od prvog, drugog, trećeg i poslednjeg reda. Dobra prvog reda su
potrošačka dobra koja zadovoljavaju potrebe krajnjih korisnika. Dobra drugog reda
služe proizvodnji dobara prvog reda, dok dobra trećeg reda služe za proizvodnju
dobara drugog reda, sve do poslednjeg reda. Dobra najnižeg reda su bliža potrošnji,
dok su dobra najvišeg reda najdalja od potrošnje. Tako, po Menger-u, ekonomska
proizvodnja predstavlja proces kojim se dobra najvišeg reda postepeno transformišu
u dobra najnižeg reda. Tako je, na primjer, kod proizvodnje hljeba dobro prvog reda
hljeb, dobro drugog reda brašno, trećeg reda mlin, četvrtog reda pšenica i td.
3. Potreba za utvrđivanjem cijene koštanja
Iako je potreba za utvrđivanjem cijene koštanja nastala mnogo kasnije, može se reći
da je ona vezana za sam nastanak čovjeka i sutacije kada je počeo sa
zadovoljavanjem svojih potreba. Odnosno, cijena koštanja je bila značajna još i
Robinsonu Krusou. Kada se Robinson Kruso našao na pustom ostrvu susreo se sa
problemom kako da zadovolji svoje potrebe, obzirom da je bio žedan, gladan, mokar
od kiše i bilo mu je hladno. Tako je pilikom izgradnje skloništa morao imati na umu
koliko će ga koštati ta izgradnja. Odnosno, koliko će mu trebati vremena i energije
da sakupi pruće, zemlju i kamen, odnese ih do mjesta gdje će graditi sklonište, kao i
koliko će mu vremena i energije biti potrebno da dato sklonište sagradi. Robinson je
nastojao da cijena koštanja skloništa bude što manja, odnosno da što manje vremena
145
Morishimina kritika se najviše odnosila na Clark-Walrasovu proizvodnu funkciju
103
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
i energije utroši na njegovo izgradnju. Ovo iz razloga što će mu vrijeme i energija
trebati za zadovoljavanje ostalih potreba. Kasnije je svoje vrijeme i energiju (rad)
pretvarao u novac za koji je kupovao sredstva koja su bila u vlasništvu nekog
drugog, a koja su mu bila neophodna za zadovoljavanje pomenutih potreba. Dakle,
još je Robinskon Kruso postavljao pitanje: "Koliko će me to koštati?"
U vrijeme kada su se proizvodnja i potrošnja svodile na domaćinstvo, nije bilo
potrebe za utvđivanjem cijene koštanja. Kako John Kenneth Galbraith u knjizi
Ekonomija u perspektivi (1995) navodi, u doba grčkih gradova-država, Atinskog
Carstva, a kasnije i Rima osnovna privredna grana bila je poljoprivreda, proizvodna
jedinica domaćinstvo, a radna snaga robovi, dok industrija nije postojala u
današnjem obliku. Ove ekonomije nisu bile ekonomije potrošačkih roba. Zašto u tom
periodu nije bilo moguće utvrditi cijenu koštanja? Kako se cijena koštanja utvrđuje
na osnovu troškova proizvodnje, u ovakvoj ekonomiji se nisu mogli utvrditi ti
troškovi, jer je proizvodnja bila u funkciji domaćinstava koja su činili robovi.
Nadnica kao vrijednost utrošene radne snage nije mogla postojati, jer su radnu snagu
činili robovi kojima se nije plaćala nadnica. Takođe, u ekonomiji ovog perioda
kamatne stope nisu bile proizvodni troškovi, jer su kapitalna dobra bila od male
važnosti i sve pozajmice, ukoliko ih je bilo, su se odnosile na lične potrebe. Tako,
"bez nadnica i kamata u antičkom svijetu nije mogla postojati teorija cijena u
savremenom smislu".146 U ovom periodu nastaje problem razlikovanja vrijednosti u
upotrebi i vrijednosti u razmjeni, kojim se pozabavio i sam Aristotel. "Samo zato što
upotreba neke robe ... daje toj robi određeni karakter, tajnovitost i količinsku
ograničenost, njena cijena - ono što čovjek mora dati drugoj robi zauzvrat - postaje
poseban problem".147 Ovaj problem ostaje aktuelan čak do Adama Smith-a. Da li je
cijena koštanja sve ono što se mora dati vlasnicima resursa (sirovine, mašine i
zgrade) i vlasnicima rada?
U periodu nakon raspada Rimskog carstva ekonomske ideje nijesu bile ništa jače od
onih koje su postojale u doba Grka i Rimljana. Ako u ekonomiji ovog doba nije bilo
cijene koštanja, kako se onda mogla utvrditi prodajna cijena? U tom periodu
trgovina nije bila toliko značajna i odvijala se između dva čovjeka ili između jednog
i više trgovaca, pri čemu su se cijene određivale pogađanjem. I ovdje se postavlja
pitanje jesu li cijene pravedne i poštene, što se pitao i Aristotel, a što se i danas javlja
kao problem kod monopola. Za Aristotela pravedne cijene su "društvene cijene koje
izražavaju ocjenu svake robe od strane zajednice, ali samo u smislu da su
nadindividualni rezultati djelovanja mase razumnih ljudi"148. Smatrao je da norma na
osnovu koje se date cijene utvrđuju jednakost onoga što čovjek daje i dobija.
Galbraith, John Kenneth (1995) Ekonomija u perspektivi, MATE, Zagreb - str. 10
Isto, 11
148
Schumpeter, A. Joseph (1975) Povjest ekonomkse analize (I), Informator, Zagreb - str. 52
146
147
104
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
Nakon Aristotela, skolastici su prvi doveli u vezu cijenu dobara sa troškovima koji
nastaju prilikom njihovog stvaranja. Toma Akvinski, za koga se može reći da
pripada ranom skolastičkom pravcu je bio pod uticajem Aristotela i smatrao da je
prevara prodavati neku stvar više od njene pravedne cijene. Po njemu je pravedna
cijena trebala biti propisana kao religijska obaveza. Toma je pravio razliku između
plaćene cijene za pojedinačnu transakciju i cijene koja se sastoji u javnoj ocjeni
dobra. Shumpeter u knjizi Povjest ekonomske analize (1975) smatra da ova druga
cijena može značiti normalnu konkurentsku cijenu. Dons Scotus je otišao dalje od
Tome Akvinskog, a samim tim i od Aristotela, time što je pravednu cijenu povezao
sa troškovima, kao "proizvođačev i trgovčev izdatak novca i napora". 149 Imajući ovo
u vidu da je Scotus, s jedne strane, izjednačio pravednu cijenu sa konkurentskom
vrijednosti i, s druge strane, pravednu cijenu sa troškovima dobara, može se smatrati
da je uspostavio temelje zakona troškova. Kasniji skolastici su, kritikujući Scotus-a i
njegove sledbenike, pokazali da su troškovi faktori koji određuju cijenu, kao
prometnu vrijednost dobra, ali nijesu njen logični uzrok. Šta je to, po njima,
uzrokovalo prometnu vrijednost dobra? U objašnjenju izvora vrijednosti dobra
Molina i Lugo postavljaju temelje teoriji korisnosti, koju smatraju uzrokom te
vrijednosti. Shumpeter ističe da su ovi skolastici, slično Mengeru, upozoravali da
korisnost nije osobina samih dobara, te da nije identična sa njihovim unutrašnjim
kvalitetima. Za njih je korisnost "odraz upotreba koje pojedinci predlažu za data
dobra i važnosti koje pridaju tim upotrebama".150
Pojam pravedne cijene se gubi u vrijeme merkantilizma, jer trgovci nijesu brinuli o
mogućnosti postojanja previsokih cijena. Ovaj period, pored uspona trgovine,
karakterišu i velika putovanja, otkriće Amerike i Dalekog Istoka (Indije), što je
dovelo do snadbijevanja Evrope novim proizvodima, srebrom, zlatom, svilom i sl.
Dakle, dolazi do pojave spoljne trgovine. Nadnice još uvijek nijesu imale značajnu
ulogu. Tako, "daleki" radnici iz udaljenih zemalja, koji su proizvodili začine, šećer,
duvan ili tkanine, nijesu bili značajni. Dok su oni "bliži" proizvodili proizvode u
okviru domaćinstava (porodica) koristeći sirovine koje su im nabavljali trgovci i
sopstvena sredstva za rad. Trgovi su plaćali iznos za rad porodice koji je bio
neophodan za dobijanje proizvoda. Šta su bili troškovi proizvodnje tih proizvoda?
CK = ps + pr + pk = pr
Gdje su: CK - cijena koštanja tkanine; ps - cijena sirovina; pk - cijena sredstava za
rad; pr - minimalna cijena za rad.
Pojavom fiziokrata vladalo je mišljenje da svo bogatsvo potiče samo iz
poljoprivrede, te da isto ne može pripadati industrijalcima i trgovcima. Ovo iz
149
150
Isto, 78
Isto, 82
105
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
razloga što se smatralo da trgovci, kao neproizvodna klasa, kupuju i prodaju
proizvod koji je isti prije i poslije prodaje, pa se u postupku trgovine ništa ne dodaje.
Takođe, smatralo se da indrustrijalci (proizvodna klasa), koji obrađuju zemlju i
obavljaju poljoprivrednu proizvodnju, dodaju radnu snagu proizvodima iz zemlje,
čime ne nastaje ništa novo. Tako je Quesnay, jedan od najznačajnijih predstavnika
tog perioda, na poljoprivrenu aktivnost gledao kao na jedinu proizvodnu aktivnost,
dok je sve ostale aktivnosti smatrao sterilnim. Dakle, kako i Shumpeter objašnjava,
na ostatak privrde se gledalo kao na mašinu koja uzima materije direktno iz prirode i
nakon toga daje materijale, kojima se u toj mašini ništa ne dodaje. Na onovu ovoga
Quesnay je razvio teoriju čistog proizvoda po kojoj je renta jedini čisti prinos koji je
jednak ukupnom raspoloživom dohotku društva. Ostali prinosi su jednaki
troškovima, odnosno samo nadoknađuju "ono što proizvodnja troši"151, tj. cijenu
koštanja. Ovdje se javljao problem određivanja cijena, što ističe Galbraith navodeći:
"Kako prerađivači nisu dodavali proizvodu nikakakvu vrijednost, cijene su trebale
održavati troškove proizvodnje".152 Međutim, problem određivanja cijena nije bio
riješen, jer se moralo znati šta određuje te troškove. Quesnay-ova teorija po kojoj
jedino zemlja proizvodi višak vrijednosti je slična Marx-ovoj teoriji radne
vrijednosti po kojoj jedino rad proizvodi višak vrijednosti.
Pojava industrijske revolucijem krajem 18. vijeka je značila seljenje proizvodnje
koja se odvijala po domaćinstvima u fabričke zgrade i nastajanje fabričke
(industrijske) proizvodnje. Kapital koji su trgovci u doba merkantilizma ulagali u
kupovinu sirovina koje su se slale domaćinstvima za proizvodnju proizvoda, sada se
investirao u fabrike i mašine. Glavno mjesto je zauzimao industrijalac koji je bio
orjentisan na proizvodnju. Adam Smith, u svojoj knizi Istraživanje prirode i uzroka
bogatstva naroda (1998), koja je objavljena 1776. godine, se u jednom dijelu bavio
načinom određivanja cijena roba i kako se dobijeni prihod od njihove prodaje
raspoređuje na nadnice, rentu i profit. Dakle, počeo se uviđati odnos cijena prema
sastavnim dijelovima proizvodnje, kao i da se svaki od djelova ponovo sastoji od
nadnice, rente i profita. "Vrijednost koju radnici dodaju sirovinama se dijeli na dva
dijela, od kojih jedan plaća njihove nadnice, a drugi profite njihovog poslodavca za
sav kapital u sirovinama i nadnicama koje je angažovao"153. Odnosno po Smith-u
cijene dobara su sastavljene iz sledećih elemenata: troškovi, renta, nadnica i profit.
Za njega troškovi predstavljaju zbir nadnica, renti i profita koje treba platiti ili
obračunati. Tako je Smith smatrao da je stvarna cijena nekog dobra ono što to dobro
stvarno košta čovjeka koji želi da ga stekne, odnosno muka i trud koji mora uložiti
da bi ga stekao. Dakle, u tom periodu je vladalo tzv. "trojstvo faktora" koje je
predstavljalo dio šeme progresa klasične ekonomske misli tog perioda. Dato trojstvo
151
Isto, 198
Galbraith, John Kenneth (1995) Ekonomija u perspektivi, MATE, Zagreb - str. 40
153 Smith, Adam (1998) Istraživanje prirode i uzroka bogatstva naroda, Global Book, Novi Sad str. 68
152
106
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
faktora je pomagalo u traženju odgovora na pitanje šta bi se trebalo priznati
faktorima proizvodnje. Ovo je prvi od klasika uvidio Say, koji je odgovarajući na
dato pitanje postavio osnovu po kojoj je trojstvo faktora dobro zato što je u vezi sa
učesnicima u ekonomskom procesu i predstavlja sve što je potrbno za fizički proces
proizvodnje. U vezi sa ovim, među klasicima su se pojavile dvije grupre ekonomista.
Tako su Turgot, Say i Smith pripadali jednoj grupi koja je prihvatala teoriju
proizvodnje (trojstvo faktora) i teoriju razmjene (formiranje dohotka). Shumpeter
objašnjava da su dati autori pod proizvodnjom u ekonomskom smislu
podrazumijevali kombinaciju potrebnih i oskudnih usluga, nabavljenih kupovinom.
Kako u datom procesu svaka usluga dobija cijenu (nadnica, renta ili profit), može se
smatrati da se raspodjela sastoji u određivanju tih cijena. Dakle, primjećuje
Shumpeter, proces proizvodnje u istom nizu koraka ostvaruje proizvodnju u
ekonomskom smislu i vrednovanje proizvodnih usluga potrebnih za proizvodnju.
Dati pogled na proizvodnju i raspodjelu kao jedan proces je karakterističan za
kapitalizam, dok se u socijalizmu na proizvodnju i raspodjelu gleda kao na dva
različita procesa. Za razliku od Turgot-a, Say-a i Smith-a, Ricardo nije uvidio
problem raspodjele kao problem vrednovanja.
Dakle, u ovom periodu se došlo do zaključka da vrijednost robe u razmjeni zavisi od
svih troškova proizvodnje roba. S tim u vezi, može se reći da se obračun cijena
koštanja javlja sa pojavom industrijeske proizvodnje. Iako je industrijska revolucija
počela krajem 18. i početkom 19. vijeka, obračun cijene koštanja se intezivira u
velikim kompanijama tek početkom 20. vijeka. U tom periodu su vlasnici velikih
fabrika zahtijevali od svojih računovođa detaljne informacije o troškovima
proizvodnje proizvoda i usluga, kako bi što preciznije odredili njihovu prodajnu
cijenu. Dakle, informacija o cijeni koštanja proizvoda i usluga je obezbjeđivala
informacije potrebne za upravljanje velikim kapacitetima i razvijanjem tržišta. Za
dalji razvoj računovodstvenog praćenja troškova i utvrđivanja cijene koštanja
proizvoda i usluga značajne su 60-e godine 20. vijeka, koje predstavljaju početak
automatizacije i razvoja novih tehnologija.
Može se zaključiti, da davanje značaja utvrđivanju cijene koštanja, znači da je
akcenat na stvaranju vrijednosti u nekoj ekonomiji, odnosno na njenim proizvodima
i uslugama. Odnosno, to znači uvažavanje proizvodnje i njenu dominaciju nad
finansijskim kapitalom. Ovo proizilazi iz razlike između realne i finansijske privrede
koja se odnosi na način utvrđivanja vrijednosti. Vrijednosti u realnoj privredi se
utvrđuju na osnovu realnih činjenica koje se koriste za mjerenje vrijednosti
proizvoda i usluga, dok su vrijednosti u finansijskoj privredi bazirane na
očekivanjima.
Ako kroz istoriju pratimo odnos realne i finansijske privrede, dolazimo do zaključka
da istorija ekonomske analize počinje stavljanjem akcenta na realne činjenice na
107
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
koje je ukazivala škola Aristotela i skolastika. Odnosno, realnom analizom se
smatralo da se sve ekonomske pojave mogu opisati pomoću proizvoda i usluga, kao i
pomoću odnosa među njima, dok se novac smatrao samo tehničkim sredstvom koji
se koristi da bi se olakšale transakcije. "Pobjeda" realnih činjenica nad finansijskim
je trajala do početka 17. vijeka i bila je olakšana srednjovjekovnim monetarnim
problemima. Važan period za finansijsku prevlast bio je početak 17. vijeka, pa sve
do kraja 18. vijeka. U ovom periodu su privrednici, državnici i političari pratili samo
finansijske aspekte svojih neprilika. Odnosno, to je bio period u kojem se novac
smatrao najvažnijim za objašnjenje ekonomskih pojava. Ponovna "pobjeda" realne
ekonomije nad finansijskom nastaje poslednjih decenija 18. vijeka, kada zbog
slabosti finansijske analize dolazi do njenog sloma i nadmoći realne analize.
Odnosno, to je period industrijske revelucije u kojem ponovo do značaja dolaze
proizvodi i usluge, kao najvažniji elementi objašnjenja ekonomskih pojava. Nakon
toga kraj 20. i početak 21. vijeka se vezuje za novu nadmoć finansijske privrede nad
ralnom. Dakle, kako Shumpeter objašnjava, tokom istorije je dolazilo do spiralnog
napretka, odnosno da "teorije koje su zaslužile da budu uklonjenje mogu se vratiti da
uklone teorije koje su ih ukolonile".154 I kako on ističe, uklanjanje i vraćanje mogu
biti korisni za naučno saznanje. Slično, Tomas Kun u knjizi Struktura naučnih
revolucija (1974) objašnjava kako nastaju i mijenjaju se paradigme.
4. Vrijednost dobara
Kako je već napomenuto dobra se proizvode da bi se zadovoljile potrebe krajnjih
korisnika. Dakle, ona se ne proizvode za potrebe njihovih proizvođača, već radi
razmjene. Kako je razmjena društveni odnos, cijena koštanja proizvoda i usluga
(dobara) predstavlja odnos preduzeća sa dobavljačima i radnicima, odnosno
društveni odnos.155 Dakle, da bi se razmjena mogla odvijati, neophodno je da se dati
odnosi kvantifikuju, odnosno da se utvrdi njihova vrijednost. Već je napomenuto da
su osnove analize vrijednosti, troškova i cijene razvili skolastici, ipak najznačajnije
rezultate u objašnjenju vrijednosti daju predstavnici klasične ekonomije.
Da bi se utvrdili faktori koji objašnjavaju zašto neko dobro ima vrijednost, Smith,
Ricardo i Marx su razvijali radne teorije vrijednosti. Adam Smith je u svojoj radnoj
Schumpeter, A. Joseph (1975) Povjest ekonomkse analize (I), Informator, Zagreb - str. 237
Svetozar Pejović u svojoj knizi Norma i ekonomska efikasnost (2011) ističe da su proizvodnja
i razmjena dvije strane iste medalje. Tako, navodi on, proizvodnja podrazumijeva korišćenje
resursa da bi se stvorila neka dobra, što znači da se resursima ostvaruje cilj onih koji ih
koriste da bi proizveli ta dobra. Po njemu, da bi došli do resursa, proizvođači moraju
sklapati sporazume sa onima koji raspolažu resursima, pa se proizvodnja može tretirati kao
razmjena dobara, odnosno promet, dok je razmjena sredstvo pomoću koga pojedinci trguju
kako bi dobili više zadovoljstva za sebe.
154
155
108
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
teoriji vrijednosti došao do zaključka da se vrijednost vlasništva nad dobrom mjeri
količinom rada za koju se može razmijeniti. Za osobu koja ne posjeduje neko dobro,
njegova vrijednost je jednaka količini rada koja toj osobi omogućuje da kupi ili
dobije dato dobro. Dakle, kako Smith smatra, rad je realna jedinica kojom treba
izražavati vrijednost dobara. Kako Shumpeter u knjizi Povjest ekonomske analize
(1975) ističe, za Ricarda je uvođenje radne teorije vrijednosti značilo postavljanje
hipoteze kojom će objasniti stvarne cijene koje se sreću u realnom životu. Ricardo je
smatrao da neko dobro može imati vrijednost samo ukoliko je to dobro i korisno. Po
njemu svako korisno dobro izvodi svoju vrijednost iz njegove oskudnosti i količine
rada koja je neophodna da bi se dobro steklo. Dakle, prema Ricardu, vrijednost
nekog dobra je jednaka količini rada koja je u njemu sadržana. Tokom svoje nalize
Ricardo se suočio sa činjenicom da vrijednost dobra ne određuje isključivo količina
rada koja je opredmećena u tom dobru, već i dužina vremenskog perioda koji mora
proći prije nego što dobro dospije na tržište. Dakle, na vrijednost dobra utiče
vremenski element koji se uvodi u proizvodni proces. Međutim, Ricardo je i nakon
ovog nalaza smatrao da je količina rada i dalje najvažniji element vrijednosti dobra.
Imajući ovo u vidu, mnogi istoričari, među kojima je bio i Marshall, su smatrali da je
Ricardova radna teroija vrijednosti ipak bila troškovna teorija vrijednosti. Ovo bi se
moglo potvrditi time što je Ricardo bio stava da su troškovi proizvodnje konačni
regulatori vrijednosti dobara. Marx je u svojoj radnoj toriji vrijednosti tražio
odgovor na pitanje šta je to što razlikuje vrijednost dobara. Po njemu je to bila
činjenica da su sva dobra proizvodi rada. Paul M. Sweezy u knjizi Teorija
kapitalističkog razvitka (1959), koja predstavlja načela marksističke političke
ekonomije, ističe da se dobra na tržištu razmjenjuju u nekim određenim odnosima
koji usisavaju određenu količinu društveno raspoloživog rada. Odnosno, da ti odnosi
odgovaraju količini materijalizovanog društveno potrebnog rada koji je sadržan u
dobrima koji se razmjenjuju. Dakle, prema Marxu, vrijednost dobara odgovara
radnom vremenu potrebnom za njihovu proizvodnju. On je takođe smatrao da
količina rada sadržana u dobrima ne reguliše samo njihovu vrijednost, već je ona, u
stvari, njihova vrijednost, odnosno njihova "supstanca". Jedna od osnovnih razlika
između Ricardo-ve i Marx-ove radne teorije vrijednosti jeste u tome što su za
Ricarda cijena i vrijednost dobra bile ista stvar, dok za Marxa to nije bio slučaj.
Protivnici radne teorije vrijednosti su smatrali da je data teorija "samo konstrukcija
smišljena za potrebe analize".156 Rasprave o problemu vrijednosti i kritiku radne
teorije vrijednosti vodili su mnogi ekonomisti. Među njima se ističe Samuel Bailey
koji je pokazao slabosti Ricardove teorije u tome što je eliminisao prirodne faktore iz
problema vrijednosti i što je smatrao da je količina rada jedina determinanta
vrijednosti. S druge strane, Say je kritikovao radnu teoriju vrijenosti ističući da
vrijednost zavisi isključivo od korisnosti. On je uvidio razliku između cijene, koja po
njemu predstavlja mjeru vrijednosti dobra i vrijednosti, koja se odnosi na korisnost i
156
Schumpeter, A. Joseph (1975) Povjest ekonomkse analize (I), Informator, Zagreb - str. 494
109
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
predstavlja mjeru korisnosti nekog dobra. Protivnici radne teorije vrijednosti su
smatrali da se jedino pomoću ponude i tražnje može potvrditi zakon vrijednosti.
Imajući ovo u vidu, autori kao što su Say i Malthus su analizirali odnos troškova
proizvodnje i ponude i tražnje. Say je smatrao da su troškovi proizvodnje jednaki
vrijednosti proizvodnih usluga utrošenih u proizvodnji, a da su vrijednosti tih usluga
jednake vrijednosti dobara koja su njihov rezultat. Odnosno, zaključuje se da su po
Say-u troškovi proizvodnje jendaki vrijednosti proizvedenih dobara. Malthus je
ukazivao na mjesto troškova proizvodnje koje, po njemu, utvrđuje cijenu dobra zato
što je njihovo plaćanje nužni uslov ponude tog dobra. Imajući u vidu aspekt ponude i
tražnje, može se reći da vrijednost dobara uslovljava potražnja koja odslikava
potrošačeve potrebe i želje. Ovo iz razloga što neko dobro, ukoliko nije predmet za
upotrebu, ne može imati vrijednost. Tako, Paul Swezy ističe da u kapitalizmu
efektivna potražnja samo djelimično zavisi od želja potrošača, i da je važnije pitanje
raspodjele dohotka. Ovo znači da problem utvrđivanja vrijednosti proizvoda treba
rješavati kroz odnose u proizvodnji, a ne preko subjektivnih stavova potrošača. Jer,
kako su zaključili Shumpeter i Marshall, proizvodnja, odnosno akcije proizvođača,
oblikuju potrebe potoršača.
Da bi se utvrdili elementi koji ulaze u vrijednost proizvedenog dobra, neophodno je
kvantifikovati odnose razmjene koji nastaju u proizvodnom procesu, odnosno
utvrditi vrijednost svakog tog elementa. Na početku proizvodnog procesa vlasnik
proizvodnje kupuje radnu snagu, sirovine, mašine i građevinske objekte potrebne za
proizvodnju. Kako je napomenuto, dati elementi proizvodnje predstavljaju
proizvodne faktore koji su neophodni da bi se proizvodni proces odvijao. Tokom
proizvodnog procesa, svaki od proizvodnih faktora se troši i dio svoje vrijednosti
prenosi na konačne učinke (dobra - proizvode ili usluge). Može se zaključiti da se
vrijednost svakog dobra sastoji iz tri dijela: (1) vrijednost utrošenih sirovina, mašina
i građevinskih objekata; (2) vrijednost radne snage i (3) višak vrijednosti ili
prozvođačev višak, odnosno profit. Data vrijednost je ona po kojoj se dobro dalje
razmjnjuje, odnosno prometna ili prodajna vrijednost. Dio ove vrijednosti koji
obuhvata troškove koji su nastali da bi se dato dobro proizvelo, predstavlja cijenu
koštanja tog dobra. Dakle, ova vrijednost pokazuje koliko je proizvođača koštala
proizvodnja i prodaja nekog dobra.
Imajući ovo u vidu, neophodno je voditi računa o načinu kvantifikovanja odnosa
razmjene u proizvodnji, odnosno vrijednosti svakog elementa proizvodnog procesa.
Takođe, od značaja za utvrđivanje vrijednosti konačnog dobra jeste i uključivanje
svakog elementa koji nastane u procesu njegove proizvodnje. Ovo iz razloga što će,
u tom slučaju, proizvođač imati preciznu informaciju o tome koliko ga košta
proizvodnja nekog dobra i da li je ista isplatljiva. Odnosno, da li će proizvođač moći
odgovoriti zahtjevima krajnjih korisnika u pogledu prometne vrijednosti dobra koji
proizvodi.
110
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
5. Utvrđivanje cijene koštanja u savremenim uslovima poslovanja
U prethodnom dijelu rada su se analizirali pogledi različitih autora na potrebu
utvrđivanja cijene koštanja kao vrijednosti koje dobra dobijaju tokom proizvodnog
procesa. Ovim djelom će se pažnja posvetiti značaju načina utvrđivanja cijene
koštanja i kako se on prilagođava uslovima poslovanja. Metodi utvrđivanja cijene
koštanja predstavljaju obračunavanje troškova koje "obuhvata prikupljanje
informacija o troškovima i njihovo povezivanje sa nosiocima troškova". 157 Pri čemu
su nosioci troškova proizvodi i usluge zbog čije proizvodnje su dati troškovi morali
nastati.
Zašto je značajna cijena koštanja? Utvrđivanjem cijene koštanja dobija se
informacija o vrijednosti dobara nastalih u nekoj kompaniji ili u jednoj privredi kao
cjelini. Informacije o cijeni koštanja proizvoda i usluga pomažu menadžerima
prilikom određivanja prodajnih cijena, planiranja, procjenjivanja alternativa i
odlučivanja o izboru odgovarajuće, kontrole i praćenju rezultata. Prilikom
utvrđivanja prodajnih cijena proizvoda i usluga kompanije uzimaju u obzir niz
faktora: cijena koštanja proizvoda i usluga, tržište, potrebe potrošača, ponudu
konkurenata i mnoge političke i zakonske regulative. Kako ne postoji postupak koji
će precizno utvrditi prodajnu cijenu koja bi zadovoljila sve pomenute faktore,
moguće je odrediti granice u kojima se prodajna cijena može kretati. Kada
menadžeri planiraju buduće poslove, neophodno je da znaju koliko ih neki proizvod
i usluga koštaju, kako bi mogli da procjene budući odliv resursa. Cijena koštanja
proizvoda i usluge pomaže prilikom procjene i izbora alternative tako što se cijena
koštanja upoređuje sa prodajnom cijenom proizvoda i usluge. Tako, ako je prodajna
cijena proizvoda i usluge veća od njihove cijene koštanja, smatra se da dati proizvod
i uslugu vrijedi dalje proizvoditi. Da bi se efikasno pratili rezultati poslovanja,
menadžeri trebaju informacije o očekivanim i stvarnim cijenama koštanja proizvoda
i usluga.
Kako je već pomenuto, potreba za utvrđivanjem cijene koštanja se vezuje za početak
industrijske revolucije. U svom radu The Evolutation of Management Accounting
(1984) Robert S. Kaplan navodi da je potreba za informacijama internog plana i
kontrole nastala u prvoj polovini 19. vijeka. U tom periodu su, kako ističe Kaplan,
kompanije, kao što su fabrika pamuka i željeznice, morale da odrede svoje interne
procedure kako bi koordinirale više procesa koji su uključeni u njihove osnovne
djelatnosti koje obuhvataju konverziju sirovina u gotove proizvode, odnosno
transport putnika i robe željeznicom. Dakle, javila se potreba utvrđivanja koliko
efikasno fabrika vrši konverziju sirovina u gotove proizvode, odnosno koliko
efikasno željeznica vrši usluge transporta putnika i robe. Sistem se zasnivao na
157
Gowthorpe, Catherine (2009) Upravljačko računovodstvo, Data Status, Beograd - str: 36
111
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
obezbjeđenju informacija o troškovima gotovih proizvoda (cijana koštanja),
produktivnosti radnika, uticajima promjena u rasporedu pogona, kontrola prijema i
korišćenja sirovog pamuka. Dakle, razvojem industrije javila se potreba za
utvrđivanjem cijene koštanja proizvoda i usluga kao alatkom koja će pomoći u
kontroli i planu, odnosno koja u sagledavanju efikasnosti poslovanja, isplativosti
proizvodnje nekog proizvoda i usluge, kao i za donošenje strategijskih odluka
kompanija. Ovo sve sa ciljem povećanja konkurentnosti i profitabilnosti proizvoda i
usluga, a samim tim i kompanije.
Smatra se da su 80-e godine 20. vijeka prekretnica u načinu obračuna cijene koštanja
proizvoda i usluga. Tako, poznati autori iz područja troškovnog i upravljačkog
računovodstva, Johnson i Kaplan u svojoj knjizi Relevance Lost: The Rise and Fall
of Management Accounting (1987) čak smatraju da je tek tada počelo istinsko
korišćenje podataka o troškovima kompanija i utvđivanje cijene koštanja proizvoda i
usluga. Razlog tome oni vide u automatizaciji proizvodnih procesa i potrebi
računanja cijene koštanja u uslovima rastućih indirektnih (opštih) troškova.158 Dakle,
dati autori pronalaze načine na koje se cijena koštanja može utvrditi i prilagoditi
promjenama paradigmi.
Ove godine predstavljaju period jačanja konkurentskog okruženja na svjetskom
nivou i početak privatizacije159. Kako su u tom periodu kompanije stalno nastojale
da poboljšaju svoju konkurentsku poziciju, podizale su kvalitet svojih proizvoda i
usluga i snižavale njihovu cijenu koštanja. Da bi u tome uspjele, morale su poznavati
njihov proces proizvodnje, odnosno sve troškove koji nastaju da bi se oni proizveli.
S tim u vezi kompanije su bile prinuđene da preciznije prate i alociraju troškove na
proizvode i usluge zbog kojih su nastali. Odnosno trebalo je što realnije utvrditi
njihove cijene koštanja. Do tog perioda strukturu cijene koštanja proizvoda i usluga
Ovi troškovi predstavljaju troškove pomoćnih djelatnosti, odnosno aktivnosti koje
nastaju da bi pomogle obavljanju osnovne djelatnosti u kompaniji. Njihova priroda je takva
da nije izvodljivo direktno mjeriti koliko se tih troškova odnosi na pojedini proizvod i
uslugu. Robert i Meigs Walter u knjizi Računovodstvo: temelj poslovnog odlučivanja (1999) na
strani 989 definišu date troškove kao "sveobuhvatnu grupu koja uključuje sve troškove
proizvodnje osim troškova direktnog materijala i direktnog rada. Na primjer, obuhvataju
amortizaciju mašina, plate radnika koji obavljaju nadzor, troškove fabričke infrastrukture i
troškove održavanja opreme". Takođe, Ravi Kishore u knjizi Cost Accounting (2008), str. 123,
smatra da su "opšti troškovi indirektni troškovi koje nije moguće alocirati na neki posao ili
proces, zato što nisu u stanju da budu identifikovani sa nekim posebnim poslom ili
procesom".
159 Ovdje se može pretpostaviti da je možda i promjena vlasništva u kompanijama uticala na
pristup načinu utvrđivanja cijene koštanja. Naime, prije početka privatizacije, kada su
kompanije bile u državnom vlasništvu, nije bio bitan način utvrđivanja cijene koštanja. Ovo
iz razloga što se nije toliko vodilo računa o visini nastalih troškova, niti je bilo konkurencije
sa kojom se trebalo takmičiti.
158
112
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
činili su direktni troškovi proizvodnje (materijal i rad) i indirektni (opšti) troškovi160.
Ovi prvi se direktno vezuju za proizvod i uslugu zbog kojih su nastali, dok se drugi
vezuju shodno odgovarajućem ključu raspodjele. Dati troškovi su obuhvatali samo
troškove proizvodnje.
Imajući sve ovo u vodu, može se napraviti podjela sistema obračuna troškova kao
metoda utvrđivanja cijene koštanja u dvije grupe. Prvu grupu predstavljaju
tradicionalni sistemi obračuna troškova, za koje se može reći da su bili aktuelni do
80-ih godina prošlog vijeka. Drugu grupu čine savremeni sistemi obračuna troškova
koji se uvode nakon tih godina. Ova, na neki način, gruba podjela ne znači da su
tradicionalni sistemi potpuno nestali i da su zamenjeni savremenim sistemima
obračuna troškova. Savremeni sistemi obračuna troškova, dakle, nisu zamijenili
tradicionalne, već su uvedeni da bi odgovorili promjenama u poslovanju i novim
uslovima poslovanja. Na taj način savremeni sistemi bi trebali da isprave nedostatke
tradicionalnih, koji ne mogu da odgovore promjenama u načinu i uslovima
poslovanja.
Na osnovu prethodnog se zaključuje da uslovi poslovanja "diktiraju" način praćenja
troškova proizvodnog procesa i način utvrđivanja cijene koštanja dobara, kao
konačnih rezultata tog procesa. Odnosno, da se kompanije moraju prilagodtiti tim
uslovima kako bi opstale u tržišnoj utakmici. Dakle, kako savremeni uslovi
poslovanja podrazumjevaju oštru konkurenciju na tržištu, brz tehnološki razvoj,
nove informacione tehnologije i globalizaciju, što je, kako je već pomenuto, uticalo
na nastanak promjena koje su se desile poslednjih decenija u okruženju i kojima su
kompanije bile prinuđene da se prilagode. Mnogi autori, među kojima je i norveški
profesor Erik Rejnert, ove promjene vide kao promjenu tehno-ekonomskih
paradigmi koju karakteriše napuštanje perioda industralizacije ili tzv. "fordističke
masovne proizvodnje" i prelazak u euru informacija i komunikacija. Tako, Rejnert u
svojoj knizi Spontani haos: ekonomija u doba vukova (2010) smatra da nastanak
nove paradigme ne znači da ćemo cijeli dan provoditi na Internetu, nego ćemo i dalje
kupovati odjeću i jesti pice. Ono što se mijenja jeste način na koji će se pice
proizvoditi i prodavati. Dakle, napuštanje perioda industralizacije, u kojme je veliki
akcenat bio na cijeni koštanja, ne znači da se izgubio njen značaj i da je prestala
potreba utvrđivanja. Ovo znači da načine utvrđivanja cijene koštanja iz perioda
industralizacije treba prilagodti savremenim uslovima poslovanja, odnosno novoj
paradigmi.
Ova podjela troškova predstavlja njihovu klasifikaciju sa stanovišta mogućnosti
vezivanja za nosioce (proizvode i usluge) zbog kojih su nastali.
160
113
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
6. Zaključak
Nalazi do kojih se došlo ovim radom ukazuju na značaj razumijevanja problema i
metoda utvrđivanja cijene koštanja koji su se javljali u različitim vremenskim
periodima. Razumijevanje istorijskih perioda u kojima se na različite načine
pristupalo problemu cijene koštanja pomaže razumijevanju njenog problema u
sadašnjim uslovima poslovanja, kao i naslućivanje problema koji se mogu desiti u
budućnosti.
Tako različiti pristupi objašnjenju strukture proizvodnog procesa pokazuju na koji
način se pristupa utvrđivanju cijene koštanja. Odnosno, kako pogled na proizvodni
proces i ekonomiju kao cjelinu može da definiše model ispravnog utvrđivanja cijene
koštanja ili njihovo zamagljivanje. Smjenjivanje istorijskih epoha u pogledu potrebe
za utvrđivanjem cijene koštanja pomažu u prepoznavanju onih epoha u kojima je
naglasak bio na realnoj privredi ili onih drugih u kojima je naglasak bio na
finansijskoj privredi. Takođe, različiti pogledi na definiciju i strukturu vrijednosti
dobara ukazuju na metod koji će se koristiti prilikom vrednovanja dobara, odnosno
koji elementi proizvodnog procesa ulaze u njihovu vrijednost.
Dakle, radom se pokazalo da su tokom istorije različiti uslovi poslovanja diktirali
značaj i metod utvrđivanja cijene koštanja. Nova istorija svjedoči promjenu koja se
desila krajem 20. vijeka u kojoj je došlo do smjene realne i finansijske privrede, te u
kojoj prevlast ima finansijska privreda. Sve ovo ukazuje da je došlo do promjene
paradigme. U radu je pokazano da je data promjena zahtijevala promjenu i u načinu
obračuna cijene koštanja kojoj su kompanije trebale da se prilagode. Dakle, to nije
značilo da utvrđivanje cijene koštanja gubi na značaju, već, šta više, da je dati
problem aktuelan i da zahtjeva novi metod rješavanja. Da li su kompanije metod
obračuna cijene koštanja prilagodile datim uslovima ili ne može biti predmet neke
nove analize. Ono što se može naslutiti, na osnovu istorijskog pregleda dešavanja,
jeste da prilagođenost obračuna cijene koštanja dobara datim uslovima poslovanja
može uticati na konkurentost kompanija.
Današnji uslovi poslovanja su ispunjeni posljedicama finansijske krize, koja možda
najavljuje ponovnu promjenu paradigme i nadmoć realnog nad finansijskim
sektorom. Ovo bi značilo i promjene u uslovima poslovanja koje bi zahtjevale novi
pristup rješavanju problema cijene koštanja. Dakle, moguće je da nas u skorijoj
budućnosti očekuju takvi uslovi poslovanja koji će zahtijevati traženje novih i
usavršavanje postojećih metoda obračuna cijene koštanja. Ono što je sigurno, jeste
da će cijena koštanja i dalje biti značajna ekonomska kategorija.
114
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
Literatura
1. Bogetić, Pavle (1998) Transferne cijene u preduzeću, Kulturno-prosvjetna
zajednica, Podgorica; Narodna knjiga, Beograd
2. Cooper, Robin; Kaplan, S. Robert (1988) Measure Cost Right: Make the Right
Decisions, Harward Business Review
3. Galbraith, John Kenneth (1995) Ekonomija u perspektivi, MATE, Zagreb
4. Geri, Nitza; Ronen, Boaz (2005) Relevance lost: the rise and fall of activitybased costing, Human System Management, 24, IOS Press, USA (str. 133 - 134)
5. Gowthorpe, Catherine (2009) Upravljačko računovodstvo, Data Status, Beograd
6. Johnson, H. Thomas; Kaplan, S. Robert (1987) Relevance Lost: The Rise and
Fall of Management Accounting, Harvard Business School Press
7. Kaplan, S. Robert (1984) The Evolution of Management Accounting, The
Accounting Review, Vol. LIX, No. 3, American Accounting Association, USA
(str. 390 - 418)
8. Kishore, Ravi M. (2008), Cost Accounting, Taxmann, New Delhi
9. Kotruljević, Benedikt (2005) Knjiga o umijeću trgovanja, Binoza Press, Zagreb
10. Kovačević, Mihailo (1982) Sistemi obračuna troškova, Privredna štampa,
Beograd
11. Kun, Tomas S. (1974) Struktura naučnih revolucija, Nolit, Beograd
12. Marx, Karl; Engels, Friedrich (1975) Ekonomski spisi, Svjetlost, Sarajevo
13. Meigs, F. Robert; Meigs, B. Walter (1999) Računovodstvo: temelj poslovnog
odlučivanja, Mate, Zagreb
14. Rejnert, Erik (2010) Spontani haos: ekonomija u doba vukova, Čigoja štampa,
Beograd
15. Ricardo, David (1983) Načela političke ekonomije, Centar za kulturnu djelatnost,
Zagreb
16. Samaržija, Miloš (1957) Cena proizvodnje - metodološko-teorijska razmatranja,
Nolit, Beograd
17. Schumpeter, A. Joseph (1975) Povjest ekonomkse analize (I-II), Informator,
Zagreb
18. Schumpeter, Joseph (2012) Teorija privrednog razvoja, Službeni glasnik,
Beograd
19. Skousen, Mark (1990), The Structure of Production, New York University Press,
New York & London
20. Stevanović, Nikola (1997, 2000), Upravljačko računovodstvo, Ekonomski
fakultet, Brograd
21. Stevanović, Nikola (2007) Sistem obračuna troškova, Ekonomski fakultet,
Beograd
22. Sweezy, Paul M. (1959) Teorija kapitalističkog razvitka, Naprijed, Zagreb
115
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
23. Vasiljević, Kosta (1970, 2004) Teorija i analiza bilansa, Savremena
administracija, Beograd
24. Vukotić, Veselin (2011) Ekonomija i razvoj, Hrestomatija, UDG
25. Žaja, Marko (1991) Ekonomika proizvodnje, Školska knjiga, Zagreb
26. Smith, Adam (1998) Istraživanje prirode i uzroka bogatstva naroda, Global
Book, Novi Sad
27. Pejović, Svetozar (2011) Norma i ekonomska efikasnost, CID, Podgorica
116
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
mr Milica Daković Tadić 
Veza poslovnog i nacionalnog računovodstva kroz ekonomsku
istoriju
Abstract: The main goal of this paper is to link business and national accounting
through the analysis of economic history from the perspective of accounting, statistics and
economics. Through reduced chronological overview of economic theory, the research
focus is on the following questions: whether there was a business accounting in various
stages of development of economic theory, whether and in what form it existed national
accounting, what is a connection "the two accounting"?
Key words: business accounting, national accounting, historical review
Uvod
Prije nego što se donese bilo kakva odluka važno je brižljivo analizirati i razmotriti
činjenice o nekoj pojavi i problemu. Neispunjenje društveno-ekonomskih ciljeva i
zadataka entiteta nastaje uslijed: nedostatka informacija u momentu postavljanja
ciljeva ili zbog nerazumijevanja stanja i odnosa koje su informacije pokazivale161.
Razvoj robno-novčane privrede, sve veći broj transakcija, podjela rada u društvu,
razvoj monetarnog sistema i pojava inflacije, uticali su na sve veći jaz raspoloživih
informacija, jasnih ciljeva i adekvatne ekonomske politike.162 Uloga države u
ekonomskoj politici postaje sve značajnija, što će vremenom razvijati polemike i
različita mišljenja u ekonomskoj nauci i njenom uticaju na ekonomski razvoj.
Posmatrajući u širem teorijskom kontekstu problematiku veze poslovnog i
nacionalnog računovodstva, kroz ovaj pregledni rad testiraće se da li je veza
poslovnog i nacionalnog računovodstva nastala kao potreba za rješenjima
ekonomskih problema u mijenjajućem privrednom okruženju. Istraživačka pitanja

Univerzitet Donja Gorica, Fakultet za međunarodnu ekonomiju finansije i biznis; Rad " Veza
poslovnog i nacionalnog računovodstva kroz ekonomsku istoriju" je naučno-istraživački rad nastao
kao rezultat izrade doktorske teze " Veza poslovnog računovodstva i nacionalnog računovodstva:
analiza različitosti i preporuke za konvergenciju" na doktorskim studijama "Međunarodna
ekonomija", FMEFB, UDG; Rukovodilac studija: prof. dr Veselin Vukotić; Mentor: doc. dr Maja
Drakić-Grgur, komentor: dr Dragan Vukmirović
161 Miljković, D., “Od poslovnih do nacionalnih (makroekonomskih) računa prema metodologiji
Ujedinjenih nacija”-metodološke studije, rasprave I dokementacija, Savezni zavod za statistiku,
Beograd, 1994, str.9
162 Naturalno feudalnu privredu su karakterisali male grupe prilično nezavisnih prouzvođača što nije
bio adekvatan kontekst za postojanje ovih problema.
117
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
koja su odredila smjer metodološkog postupka ovog rada su: „Šta je odredilo
kontekst u kojem je veza poslovnog i nacionalnog računovodstva nastala? Zašto se
pojam i nastanak nacionalnog računovodstva (ne) vezuje za pojam i nastanak
nacionalne države? Koje okolnosti su vremenski „pomjerile“ nastanak nacionalnog
računovodstva u odnosu na momenat nastanka nacionalne države? Koju ulogu je
imalo poslovno računovodstvo zasnovano na principu dvojnog knjigovodstva u
kontekstu razvoja ekonomske misli, kao odgovora na aktuelne ekonomske
probleme? Gdje se u vremenskoj osi razvoja ekonomske misli nalazi „klica početka“
veze „dva računovodstva”? „Da li je nacionalno računovodstvo, računovodstvo?“163
Kroz istraživanje razvoja ekonomske misli nameće se činjenica da ekonomisti
dvadeset vjekova nijesu razmatrali vezu poslovnog i nacionalnog računovodstva.
Ekonomski kontekst u kojem su nastajale značajne ekonomske teorije nije stvarao
uslove za povezivanje „dva računovodstva“. Ekonomske ideje proizvod su „svijeta
koji tumače“164 i nemoguće ih je izolovati iz tog konteksta. Od Aristotela pa
naovamo ekonomska teorija razmatra i daje argumente, između ostalog, na
generalno sledeće probleme165: teorije vrijednosti, teorije distribucije i faktora koji
utiču na sprječavanje ili podsticanje privredne aktivnosti. Ekonomske teorije, kao
odgovori na ove probleme, imale su određenu etičku konotaciju i/ili su bile pod
uticajem interesa širokih političkih grupa. Nerijetko, javljale su se kao odgovori
pojedinaca.
Neprekidan proces transformacije okruženja navodio je ekonomiste da mijenjaju
svoje poglede na probleme i nude nova rješenja. Početak veze poslovnog i
nacionalnog računovodstva može se naslutiti u trenutku kada se sa polemika
ekonomske i etičke opravdanosti nadnica, kamata, profita i rente prešlo na polje
agregatne tražnje.166 Bliže, period Velike ekonomske depresije učinio je Say-ov
zakon tržišta167 neodrživim. Prestanak vladavine Say-ovog zakona dovelo je do
rađanja makroekonomije. Naime, uloga vlada, centralnih banaka i ostlih državnih
163
Drugačiji istraživački osvrt na predmetnu vezu dva računovodstva inspirisan je radom Vanoli, A.,
(2010), „Is National Accounting Accounting? National Accounting between Accounting, Statistics
and Economics“, Compatibilités, 1.
164 Galbraith, K.J., “Ekonomija u perspektivi – kritička povijest”, MATE, Zagreb, 1995, VIII, str.22
165 Za potrebe ovog istraživačkog problema autorka se kroz centralna pitanja knjige Galbraith, K.J.,
“Ekonomija u perspektivi – kritička povijest”, MATE, Zagreb, 1995, VIII, 265 str., mogla približiti
odgovorima na istraživačka pitanja.
166
Galbraith, K., J., isto, str.,173, 174 „fakultetsko poučavanje i rasprave o tome kako se mogu postići
puna zaposlenost i stabilnost cijena odvojiće se u posebnu granu, koja će dobiti ime
makroekonomija“. Autor dalje navodi da kada je riječ o mikroekonomiji, tu je klasični sistem, kojeg
determinišu: tržište, preduzetnik, preduzeće, konkurencija, ostao netaknut.
167
Vukotić, V., (2001), „Makroekonomski računi i modeli“, CID Podgorica, str. 817, „Say-ov zakon
po kojem proizvodnja dobara i usluga generira dovoljno velik dohodak koji omogućava da
proizvedena dobra budu prodata. (automatsko uspostavljanje ravnoteže na tržištu; ekonomija je
samoregulišući sistem).
118
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
institucija do tada se nije razmatrala sa stanovišta njihovog uticaja na tržište. Uslovi
koje je nametnula Velika ekonomska depresija otvorila je prostor J.M. Keynes-u da
razmatra pitanje agregatne tražnje i dovela je do reakcije ovih državnih institucija.
Pojava da ljudi čuvaju novac nazvana kao “sklonost likvidnosti” dovodi do
neprodatih proizvoda i nezaposlenosti. Osnovni cilj ovog rada je, dakle, da se u
okviru postavljenog metodološkog koncepta posmatra uloga i značaj obračuna
nacionalnog dohotka i razvoja računovodstvenih informacija u cilju definisanja
određenih ekonomskih i društvenih politika.
Poslovno računovodstvo i obračun nacionalnog dohotka: evolucija razvoja do
XX vijeka
Prateći genezu nastanka nacionalnih računa, prvi oblik nacionalnih računa odnosio
se na procjenu nacionalnog dohotka u fiskalne svrhe. Postojanje tog „fiskalnog
računovodstva“168 vremenski se mogu locirati u vrijeme Vavilona (3000 godina prije
naše ere). U starom Egiptu društveno knjigovodstvo je imalo oblik modela za
predviđanje, a razvoj knjigovodstvenih evidencija razvijalo se uslijed razvoja
privrede, novca kao mjerila vrijednosti i platežnog sredstva, nastajanje dužničko
povjerilačkih odnosa i banaka.
Kroz analizu istorije razvoja ekonomskih ideja omogućeno je opšte sagledavanje
ekonomskih problema, kako savremenih tako i onih koji su izazivali česta neslaganja
među ekonomistima. Mnogobrojna neslaganja odnosila su se na pitanja definicija,
problema uzročnosti, prioriteta i testiranja problema i ocjena tih problema. Predmet
istraživanja ekonomije kao nauke je složen. Iako je lako uočljiva veza ekonomske
stvarnosti i ekonomskih ideja, sa jedne strane, sa druge strane u istim uslovima
nastanka ekonomskih problema dolazi do pojave više različitih teorijskih
konstrukcija, modela za rješenje problema, shvatanja veze među uzročnicima
problema i slično. Razlike o kojima je riječ, nerijetko su potpuno suprotnog
shvatanja. Analizom uzroka toliko različitih mišljenja i rezultata povodom istog
problema u ekonomskoj istoriji i nauci, često se može zaključiti da su presudni
subjektivni faktori poput političke orjentacije, ličnih stavova i prioriteta, kulturnih
razlika i slično.
Prateći istoriju ekonomske misli i genezu i razvoj ekonomskih ideja autor polazi od
određene periodizacije razvoja ekonomske misli ne bi li na taj način kreirao neki
organizacioni okvir i pojednostavio analizu predmeta ovog istraživanja. Ekonomsku
misao do XVIII vijeka možemo podijeliti na: ekonomsku misao Grčke i Rima,
srednji vijek i doba u koje se naziva trgovinski kapitalizam ili merkantilizam.169
168
Babić, M., (2000), „Makroeokonomija“, jedanaesto dopunjeno i izmijenjeno izdanje, MATE doo,
Zagreb, str. 116
169
Galbraith, K.J., n.d., str.23. vremenski raspon preuzet od autora za potrebe pozicioniranja
predmeta istraživanja u ovom radu. Autor navodi da je doba merkantilizma obuhvatalo godine od
119
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
Dalje, ekonomska misao od sredine XVIII vijeka do danas prošla je kroz četiri
velika ekonomska ciklusa.170 Period 1750-1780ih godina karakterišu fiziokrate i
Adam Smit, David Rikardo koji je započeo period 1815. godine i koji se završava
Džon Stjuart Milom 1845. godine. Pomenuti period, kako navode autori propraćen
je postojanjem raznih socijalističkih učenja, istorijskom školom, anti-rikardijancima.
Početkom dvadesetog vijeka ekonomskom naukom dominirala je teorija ekonomske
ravnoteže koja je svoj oblik dobila 1870-1900. godine a u okviru ekonomskih
ciklusa, to je treći ekonomski ciklus koji su autori definisali 1870-1890. godine.
Period karakteriše rad Mengera u Austriji, Warlasa u Fracuskoj, kao i Jevonsa i
Marshalla u Britaniji, sa kojim se i period završava i propraćen je marksističkim i
institucionalističkim shvatanjima.
Praćenje razvoja ekonomske misli postavljamo kao potreban okvir za istraživanje
nastanka veze poslovnog računovodstva (business accounting) i nacionalnog
računovodstva (national accounting)171 U postavljenom teorijskom okviru
posmatramo evoluciju razvoja poslovnog računovodstva i nacionalnog
računovodstva i tražimo odgovor na pitanje da li je postojala veza između „dva
računovodstva“?
Procvat italijanskih gradova u kasnom srednjem vijeku povlači sa sobom i razvoj
knjigovodstvene evidencije. Knjigovodstvene evidencije XIII vijeka obuhvatale su
konto dužnika i povjerilaca, konto gotovine, robe i kućnih izdataka. Prvi prikaz
sistema dvojnog knjigovodstva pojavljuje se u udžbenicima iz matematike koje je
napisao Luca Pacioli 1494. godine je objavljen tekst, a knjiga „Summa at Aritmetica,
Geometria, Proportioni et Proportionalita“, štampana je 1495. godine u Veneciji.172
Međutim, prvi pisac sistema dvojnog knjigovodstva je Dubrovčanin Benedikt
Kotruljević u XV vijeku. Knjiga „Della mercatura et del mercante perfetto“ napisana
je 1458. godine u Napulju.173 Sistem dvojnog knjigovodstva jako se brzo proširio po
cijeloj Evropi, a knjiga „Summa“ bila je zaslužna za razvoj i rasprostranjenost
sredine petnaestog do sredine osamnaestog vijeka, „a kraj su mu burno obilježili početak industrijske
revolucije, Američka revolucija i objavljivanje „Bogatstva naroda“ Adama Smitha“.
170
Stanković, K., n. d. Autorka navodi da su se autori Screpanti, E., Zamagni S., (2005), „An Outline
of the History of Economic Trought“, Oxford oslanjajući se na rad Šumpeter, J., (1975) „Povijest
ekonomske analize“, Informator, Zagreb. Treća ciklus u okviru predmetne periodizacije susreće se
takođe u neznatim razlikama u djelu Napoleonija, C., n.d, str 17, gdje period dominacije teorije
ravnoteže uzima 1870-1900. godina.
171
U literaturi se mogu naći nazivi „mikro“ i „makro“ računi. Opravdanje za ove nazive u literaturi se
može naći u dosta ujednačenim stavovima autora da se oblast upravljanja tražnjom i agregatni nivo
tražnje klasifikuje kao makroekonomska oblast, dok se vrijednost i raspodjela cijene, nadnica i ostalo
smatra bliže mikroekonomskoj analizi faktora proizvodnje.
172
Teofilović, R., (1958), „Istorija i teorija knjigovodstva“, Beograd
173
Kotruljević, B., (2005), „Knjiga o umijeći tgovanja“, Binoza press, Zagreb
120
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
principa dvojnog knjigovodstva.174 Pitanje koje se otvara je: zašto sistem dvojnog
knjigovodstva nastaje tek za vrijeme renesanse u Italiji, a ne u antičkoj Grčkoj ili
Rimu? Istraživajući dalje, dolazi se do saznanja da, kako bi dvojno knjigovodstvo
moglo nesmetano funkcionisati, bilo je potrebno da se razviju faktori koji su bili i
ostali značajni za funkcionisanje ovog sistema: privatna svojina, kapital, krediti,
pisanje, novac, aritmetika. To su razlozi koji su doveli do toga da sistem dvojnog
knjigovodstva nastaje tek za vrijeme renesanse u Italiji, a ne u antičkoj Grčkoj ili
Rimu. Mnogi od ovih faktora postojali su u antičko doba, međutim, do Srednjeg
vijeka nijesu postojali zajedno u formi i snazi koja je bila potrebna da se podstakne
princip dvojnog knjigovodstva.
Evolucija knjigovodstva se nastavlja u XVI, XVII, XVIII vijeku. Razvoj privrede
zahtijevao je i razvoj knjigovodstva. Knjige o knjigovodstenoj evidenciji razvijaju se
u Njemačkoj, Francuskoj, Engleskoj i Holandiji. Razvoj industrijske revolucije175 u
periodu 1750-1850. godine uslovilo je snažan pritisak na primjenu računovodstva i
knjigovodstva. Do 1817. godine knjigovodstvo i računovodstvo se smatraju
sinonimima, a 1849. godine prvi put se naglašava razlika kada se smatra da se
računovodstvo smatra bližim nauci, dok se knjigovodstvo bavi praktičnim rutinskim
evidencijama.176 Period 1850-1905. godine, dakle krajem XIX vijeka računovodstvo
postaje značajno sredstvo za kontrolu i okrivanje slabosti u poslovanju preduzeća.
To je i period koji vodi do povećanja tražnje za revizorima nezavisnim od
menadžmenta, koji su bili angažovani ne samo da otkriju greške u evidentiranju
poslovnih transakcija već i nezakonite radnje.
Kakvu je ulogu imalo računovodstvo tokom duge177 istorije razvoja nacionalnog
dohotka?
Tokom duge istorije procjene nacionalnog dohotka, dolazi se do saznanja da
računovodstvo ne igra nikakvu ulogu. Istorija teorije, metodologije i prakse
obračuna nacionalnog dohotka počinje od William Petty-ja (1623-1687). Petty je u
svojoj studiji „Verbum Sapienti“ uradio prvi obračun nacionalnog dohotka za
Englesku. Ubrzo nakon Petty-ja, Gregory King (1648-1712) je izveo procjenu
narodnog dohotka koristeći državne fiskalne podatke. Oslanjajući se na rad King-a
Phyllis Deane je uspjela da rekonstruiše raspodjelu dohotka Engleske i Velsa za
1688. godinu po potpunoj šemi društvenih računa. Taj format uravnoteženog skupa
računa predstavlja osnovu modernog formata 1955. godine.178 U Francuskoj se
174
Meigs R., F., Meigs, W., B., (1999), „Računovostvo: Temelj poslovnog odlučivanja“, MATE,
Zagreb, str. 61
175
Značajna karakteristika industrijskog razvoja je razdvajanje funkcije vlasništva od menadžmenta.
176
Labardin, P., Nikitin, M.,(2009) „Accounting and the words to tell it: an historical perspektive“,
Accounting, Business & Financial History, Vol. 19, No. 2, 149-166
177
U postavljenom vremenskom okviru „do Kejnsa“
178
Vanoli, A., (2010), „Is National Accounting Accounting? National Accounting between
Accounting, Statistics and Economics“, Compatibilités, 1.
121
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
devedesetih godina XVII vijeka pojavljuje prvi teoretičar narodnog dohotka BoisGuillbert. Analiza transakcija novčanih tokova koji kruže u procesu proizvodnje prvi
put u istoriji radio je Francois Quesnay. Ova analiza pored transakcija sa finalnim
proizvodima obuhvatala je i proces reprodukcije. Predstavnik fiziokratske
ekonomske škole, u njegovom djelu, “ Ekonomske tablice”179 iz 1758. godine, je s
ostalim fiziokratima izveo tezu po kojoj proizvodnja stvara dohodak koji je izvor
kružnog toka ukupnog dohotka i potrošnje u privredi. Od tada, makroekonomski
problemi sve do Keynesa samo površno bivaju zahvaćeni u ekonomskim teorijama.
Najznačajniji predstavnik klasične ekonomske teorije Adam Smith 1776. godine
bavi se nivoom zaposlenosti i nacionalnim bogatsvom. Neoklasičari, (Alfred
Marshal 1890. godine) opštim nivoom cijena, i sve do pojave Karla Marx-a (1867,
1885, 1894.) i Fridricha Engels-a 1894. godine, kada su formirane jasnije definicije
agregatnih kategorija bruto dohotka i modela proširene reprodukcije. Marx-ova
analiza proste i proširene reprodukcije najavila je razvoj makroekonomske analize i
sistema modela narodne privrede.
U ovom periodu, literatura ne govori da je bilo podsticaja da se potencira
razmišljanje o prožimanju i povezivanju nacionalnog računovodstva i poslovnog
računovodsva. U praksi tada, procjenjivanje nacionalonog dohotka jedne zemlje
sastojalo se u prikupljanju najveće moguće količine podataka, koji su se, u zavisnosti
od dostupnosti, kombinovali sa ostvarenom proizvodnjom, zaradama i potrošnjom,
što danas podrazumijeva proizvodni, prihodni i rashodni metod obračuna društvenog
proizvoda. Obračunski pristup nacionalnog dohotka čiji je tvorac Petty je „odozdo
ka gore“.
Poslovno računovodstvo i nacionalno računovodstvo: evolucija razvoja veze u
XX-om vijeku
Period započet 20-ih i 30-ih godine XX vijeka je period u dominacije neoklasične
teorije.180 Velika ekonomska kriza je narušila idealističke koncepte neoklasične
teorije i do 70-tih godina XX vijeka preovladavaju koncepti: kenzijanske revolucije,
teorije blagostanja, teorije ciklusa, planiranja, socijalizma, tržišta, kada se afirmiše
monetaristički model.181 Teorija racionalnih očekivanja i teorija ekonomije
ponude182 dominirale su u poslednje dvije decenije XX vijeka. Pad socijalističkog
režima na Istoku, i kraj države blagostanja na Zapadu, krajem XX i početkom XXI
179
Babić, M., n.d., str 125, „Kružni tok makroekonomskih agregata vjerovatno je naveo F. Quesnaya,
inače liječnika, na asocijaciju s ljudskim krvotokom. Možda je i to razlog da se se on među prvima
počeo baviti društvenim računima i da konstrurira glasovitu Tableau economique. Stalnost kružnog
toka vjerovatno je utjecala na tvorca zakona o neuništivosti materije A. Lavoisiera, da se i on
počnedruštvenim računima“
180
Sve do pojave Velike ekonomske krize 1929. godine.
181
Marjanović, G., (2010), „Uticaj ekonomske krize na glavni tok ekonomske misli“, Ekonomski
horizonti, str.5-20
182
Vukotić, V., n.d., str., 607, 609.
122
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
vijeka dominirala je teorija slobodnog tržišta i ekonomije koja je ujedno državnu
intervenciju smatrala neefikasnom i neuspješnom. Novonastali problemi usporavanja
privrednog rasta, izražene nejednakosti i siromaštva i sve veće ugroženosti prirodne
sredine zahtijevaju preispitivanje važeće ekonomske paradigme, ekonomske teorije i
politike183. U cilju daljeg približavanja okolnosti koje su dovele do veze poslovnog i
nacionalnog računovodstva, dalji focus je na ekonomistima „skretničarima ideja“
koji su imali uticaja na glavni tok ekonomske misli XX vijeka, koji treba da nas
odvede do „tačke spajanja“ i kako ih Hirchman naziva one koji su „iskovali važne
karike u misaonom lancu“.184
Dominantno suprotne struje u ekonomskoj istoriji su zagovornici klasične
ekonomske škole, čiji je najdominantniji predstavnik Smith, koji apsolutizuju ulogu
tržišta. Čuveni Say-o zakon tržišta 1803. godine koji kaže da “svaka roba nađe
nekog da je kupi”.185 Po shvatanju klasičara tržište je samoregulišući mehanizam u
kojem su cijene i nadnice fleksibilne. Konačna poruka ovakvog gledišta je da je
trajna nezaposlenost nemoguća. J. M. Keynes (1883.-1946.) i njegovi sljedbenici su
smatrali dominantnom ulogu države u procesu uspostavljanja tržišne ravnoteže.
Premošćavanje jaza između agregatne tražnje i agregatne ponude, po njihovom
shvatanju, rješava se putem upravljanja agregatnom tražnjom. Oni odbacuju
mogućnost da tržišni mehanizam dovodi do stanja pune zaposlenosti, dokazujući da
privreda može biti na raznim nivoima zaposlenosti, odnosno da može biti u ravnoteži
s visokom nezaposlenošću. Ovo je bio radikalan zaokret u odnosu na dotadašnju
ekonomsku klasičnu teoriju. Ovakav zaokret je proizveo novu ekonomsku disciplinu
makroekonomiju, koja upravo rješava probleme na koje klasični model nije mogao
odgovoriti (pojavu visoke nezaposlenosti i ekonomskog kraha tokom Velike krize
1929-1933.). Tvorac termina makroekonomija je Ragnar Friš (A. R.Frisch) 1933.
godine, kasnije prvi nosilac Nobelove nagrade za ekonomiju (1969.), dok je puno
utemeljenje osnova makroekonomske analize i sistema modela narodne privrede
pripisano Keynesu. Njegova knjiga “Opšta teorija zaposlenosti, kamate i novca”,
1936. godine tretira integralnu cjelinu makroekonomske teorije.
Makroekonomija je zapravo poprište velikih teorijskih sukoba između kenzijanaca
na jednoj strani i monetarista i prestavnika nove klasične škole na drugoj strani. Ovaj
sukob je kulminirao 1970-ih godina prošlog vijeka kada je makroekonomija
183
Ekonomski autori smatraju da je ekonomska misao u traganju za novom paradigmom koja će
ponuditi rješenja novonastalih problema. U prvoj deceniji XXI vijeka opet se pokreće pitanje
odgovornosti ekonomske nauke za nastanak krize. Odgovornost se odnosi na činjenicu da ekonomska
nauka nije predviđela ekonomsku krizu, za koju se formalno veže 2008. godina. Takođe, dominanta
teorijska paradigma ne nudi rješenje za izlazak iz krize. Zato se pokreće pitanje o smjeni vladajuće
teorijske paradigme.
184
Hirchman, A. O., (1999), „Strasti i interesi: Politički argument u prlog kapitalizmu prije njegove
pobjede”, Filip Višnjić, Beograd, str. 63
185
Vukotić, V., n.d. str., 315
123
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
doživjela krizu. Prvi razlog krize je pojava stagflacije tj. istovremeno pojava i
inflacije i nezaposlenosti. A drugi razlog sukoba je dokaz pripadnika nove klasične
ekonomije (R. Lucas) da kenzijanski model ne funkcioniše, kada se uvedu
racionalna očekivanja. Kao prva radikalna kritika kenzijanstvu je teorija
monetarizma Miltona Frimana (osnivača čikaške monetarne škole) 60-ih i 70-ih
godina XX vijeka. Monetaristi insistiraju na samoregulišućem tržišnom mehanizmu i
protivnici su državne intervencije. Akcenat stavljaju na neophodno adekvatno
ponašanje fiskalnog i monetarnog sektora. Zalažu se za stabilnu dugoročnu
monetarnu politiku jer smatraju da je ponuda novca primarni izvor fluktuacije
realnog GDP-a i inflacije.
Nova klasična škola se razvila iz monetarizma 1970-ih i 1980-ih godina.
Predstavnici ove škole polaze od racionalnih očekivanja. Racionalo ponašanje
pojediaca podrazumijeva da ekonomski subjekti planiraju svoju ekonomsku
aktivnost na osnovu tržišno dobijenih informacija. Tada oni nepogrješivo
anticipiraju mjere ekonomske politike. Pretpostavka ovakvog ponašanja odnosi se na
poznavanje strukture i tokova nacionalne ekonomije i dostupnost relevantnih
informacija od strane ekonomskih subjekata. Predstavnici ove škole smatraju da
državna intervencija nije potrebna i da je privreda uvijek na nivou pune zaposlenosti.
Koncept racionalnih očekivanja polazi od potpune konkurencije, potpunih prognoza
i potpunih informacija koje su uvijek dostupne tržišnim učesnicima. Pomenuti uslovi
omogućavaju racionalnije ponašanje tržišnih učesnika. Privredne nestabilnosti u
ovom kontestu tumače se kao kratkoročne pojave koje su rezultat zablude
pojedinaca. Glavni razlog zablude su njihovo neraspolaganje adekvatnim i
potrebnim informacija za donošenje racionalnih odluka.186
Kako se u ovim ekonomskim okolnostima razvija veza poslovnog i nacionalnog
računovodstva?
Pojava Velike ekonomske krize napravila je veliki zaokret. Zabrinutost zbog
ekonomske i socijalne politike i potreba za statističkim podacima počinju da se šire u
XX vijeku. U tridesetim godinama prošlog vijeka statističari koji su radili obračun
nacionalnog dohotka počinju da razmišljaju po analogiji poslovnog
računovodstva187. Vanoli ističe da se među autorima mogu naći teorijski radovi
Irving Fisher-a (1906, 1928), zatim direktniju vezu korišćenja primjene
186
Marjanović, G., n. d. navodi da u U savremenoj ekonomskoj teoriji dominiraju dvije
makroekonomske teorije: nova klasična makroekonomija i nova kenzijanska teorija. Novi kejnzijanci,
za razliku od novih klasičara, čija su stavovi prethodno razmotreni, insistiraju na diskrecionom pravu
kreatora ekonomske politike. Ono što je zajedničko za obje teorije je da se „baziraju na principu
postojanja mikorekonomske osnove u makroekonomiji“
187
Sa druge strane, period Velike ekonomske krize (1929-1933) dovodi u pitanje integritet
računovodstvene profesije. Računovodstveni bilansi mnogih kompanija pokazivali su velike profite
koji nisu postojali. Vjerovalo se da su profiti iskazani na stanjima računa kompanija bili trikovi
računovođa i da iskazivane rezerve nisu postojale.
124
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
računovodstva u vezi sa procjenama nacionalnog dohotka dao je Morris A.
Copeland, američki ekonomista (1932, 1935, 1937). U Francuskoj 1939. godine
André Vincent publikuje prve ideje u vezi primjene računovodstvenih načela u
nacionalnoj ekonomiji posmatrajući u kontekstu entiteta. U Norveškoj Ed van Cleeff
napravio je 1938. godine procjene koje su publikovane 1941. godine u format
sistema nacionalnih računa, a u Njemačkoj Eugen Schmalenbach 1937. godine. U
prezentacijama ideja o sistemu nacionalnih računa, Vanoli navodi da se mogu
primjetiti dva različita pristupa veze nacionalnih i poslovnih računa.188 Prvi djeluje
više operativno (Copeland, Martin), ističući tehničke prednosti takvog pristupa za
izradu boljih procjena nacionalnog dohotka. Drugi pristup (Vincent, van Cleeff)
takođe povezuje to sa zabrinutošću u vezi bolje ekonomske organizovanosti nacije,
određenog orjentacionog planiranja ekonomskih aktivnosti poslije diskursa i
poremećaja uslijed Velike Depresije.
Međutim, glavna problematika u dijelu obračuna makroekonomskih agregata u
drugoj polovini tridesetih godina prošlog vijeka bila je ta što su se svi obračuni radili
“od vrha ka dnu”. Makroekonomski sistem računa činile su kondezovane šeme, tako
da je takav koncept računa dalji od koncepta računovodstvenih računa. U godinama
nakon Drugog svjetskog rata rad na ovom polju sve više se fokusira na
prilagodavanju računovodstvenog sistema statističarima, a među najznačajnijim
radovima se ističe rad Stone-a (1945, 1986). U radu Meade i Stone-a iz 1941. godine
na obračunu nacionalnog dohotka, potrošnje, štednje i invetsicija, autori su uočili i
određeni stepen neslaganja računovodstvenog okvira i okvira za predstavljanje
statističkih rezultata u vidu makroekonomskih agregata.
Do kraja četrdesetih godina prošlog vijeka, korisnost računovodstvenog pristupa se i
dalje dovodi u pitanje. U svakom slučaju shvatanje značaja nacionalnog
računovodstva i poslovnog računovodstva od strane statističara koji su radili obračun
nacionalnih računa u periodu nakon Drugog svjetskog rata ide uzlaznom putanjom.
U Francuskoj se (1947, 1957 i 1982.) konstantno radilo na revidiranju bilansnih
formata, u dogovoru sa poslovnim računovođama, u cilju njihovih usaglašavanja sa
potrebama sastavljanja nacionalnih računa.189 U radu Vanolija značajno mjesto
zauzima I kritika Simon-a Kuznets-a na sistem ekononomskih računa. Profesor
Kuznets u svojoj kritici navodi da sistem ekonomskih računa ne rješava neki
problem vezan za pravilno definisanje nacionalnog dohotka. Dalje, postoji
nedovoljno iskustvo na polju veze poslovnog računovodstva i nacionalnog
računovodstva i postoji nedostupnost podataka za potrebe ove veze u mnogim
zemljama. Sa druge strane, profesor Kuznets navodi da ne treba zanemarivati ni
188
Vanoli, A., n.d.
Otvoreno pitanje za dalje istraživanje ostaje da se istraže i prikažu rezultati rada na procesu
pomenutog usaglašavanja formata za potrebe obračuna? Francuska je u tom domenu imala uticaj na
druge zemlje poput Belgije, Španije, Portugala.
189
125
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
koristi koje je poslovno računovodstvo donijelo nacionalnoj statistici. Među glavnim
koristima navodi da je: (i) učinjena jasnija refleksija transakcija u funkcionisanju
ekonomije kao cjeline; (ii) razdvajanje transaktornih grupa u računovodstvenom
periodu na bazi principa dvojnog knjigovodstva. Kao generalna preporuka profesora
Kuznets-a navodi se podrška unaprjeđenju veze poslovnog i nacionalnog
računovodstva. Osnova potpora ovoj tezi leži u faktoru međunarodne standardizacije
i na polju poslovnog i nacionalnog računovodstva.
Poslovno i nacionalno računovodstvo: međunarodna standardizacija i
metodološka iskustva razvijenih zemalja u XX vijeku i danas
Na postavljena pitanja, koja čine fokus ovog rada190, odgovor se traži i kroz analizu
iskustava razvijenih zemalja u metodološkom razvoju veze „dva računovodstva“.
Računovodstveno informisanje na bazi Međunarodnih standarda finansijskog
izvještavanja (MSFI) tj. Međunarodnih računovodstvenih standarda (MRS) dobija
svoj potpuni uticaj i značaj otvaranjem privreda u cijelom svijetu i globalizacijom
tržišta svih vrsta. Samim tim državni monopol u ovoj oblasti gubi svoj značaj, a sa
njim i nacionalni standardi koje one propisuju za primjenu na svojoj teritoriji, a koji
mogu da se razlikuju od prihvaćenih međunarodnih računovodstvenih standarda.
Osnovni preduslov za to je međusobno poslovno informisanje ekonomskih subjekata
širom svijeta bez obzira na državno uređenje, razvijenost privrede i slično. Godine
1973. šesnaest profesionalnih računovodstvenih asocijacija je osnovalo Komitet za
međunarodne računovodstvene standarde IASC191 sa sjedištem u Londonu i to:
Australija,192 Kanada,193 Francuska,194 Nemačka,195 Japan,196 Meksiko,197
Holandija,198 Ujedinjeno Kraljevstvo i Irska,199 SAD.200 Godine 1975. Komitet
izdaje Predgovor Saopštenjima Međunarodnih Računovodstvenih standarda. Od tada
do danas ova saopštenja stalno trpe izmjene i usavršavanja. Tokom perioda Komitet
za Međunarodne računovodstvene standarde je pristupio Međunarodnoj federaciji
190
„Da li je nacionalno računovodstvo, računovodstvo“; ili je samo privredna statistika? Kako se kroz
ekonomsku istoriju razvijala veza poslovnog i nacionalnog računovodstva? Kako vezu „dva
računovodstva“ pozicionirati u trouglu „računovodstvo-statistika-ekonomija“?,
191
International Accounting Standards Commitee
192
The Institute of Chartered Accountants i Australian Society of Accountants
193
The Canadian Institute of Chartered Accountants
194
Ordre des Experts Comptables et des Comptables Agrees
195
Institute der wirtschaftsprufer in Deutschland Wirtschaftspruferkammer
196
The Japanese Institute of Certified Public Accountants
197
Instituto Mexicano de Contadores Publicos, A.C.
198
Nederlands Institut van Register – accountants
199
The Institute of Chartered Accountants in England and Wales, The Institute of Chartered
Accountants of Scotland, The Institute of Chartered Accountants in Ireland, The Institute of Cost and
Management Accountants, The Chartered Institute of Public Finance and Accountancy
200
American Institute of Certified Public Accountants
126
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
računovođa,201 koja je osnovana 1977. godine kao nezavisna i samostalna
organizacija. Komitet za međunarodne računovodstvene standarde ima konsultativne
grupe koje čine ugledne međunarodne profesionalne i poslovne institucije. Danas
Asocijacija nosi naziv Odbor za međunarodne računovodstvene standarde202 koji
broji oko 170 članica. IASB sa sjedištem u Londonu, počeo je rad 2001. godine.
Odbor je posvećen razvoju, u javnom interesu, jedinstvenog niza visokokvalitetnih,
globalnih računovodstvenih standarda koji zahtjevaju transparentne i uporedive
informacije u finansijskim izvještajima opšte namjene. U svrhu ovog cilja, Odbor
sarađuje sa nacionalnim tijelima koja uspostavljaju računovodstvene standarde da bi
postigao usklađenost računovodstvenih standarda na globalnom nivou. Odbor je
imenovan i finansiran od strane Fondacije Komiteta za Međunarodne
Računovodstvene Standarde IASC. Ciljevi IASB-a su da razvija, u interesu javnosti
jedinstven niz visoko kvalietnih, razumljivih i sprovodivih globalnih
računovodstvenih standarda. Ti standardi zahtjevaju visoko kvalitetne, transparentne
i uporedive informacije u finansijskim izvještajima i ostalom finansijskom
izvještavanju koje će pomoći učesnicima na svjetskim tržištima kapitala i drugim
korisnicima da donose ekonomske odluke.203
Zajednički cilj ovog procesa je maksimalno usaglašavanje nacionalnih
računovodstvenih standarda sa međunarodnim računovodstvenim standardima.
Osnovni cilj je globalna primjene ovako ujednačenih standarda kao vid normativnog
regulisanja računovodstva sa ciljem unapređenja i lakšeg pristupa računovodstvenim
informacijama koje bi bile razumljive, pouzdane, istinite i objektivne za sve
zainteresovane korisnike tih informacija. MSFI/MRS postavljaju zahtjeve za
priznavanje, odmjeravanje, prezentaciju i objelodanjivanje, koji se odnose na
transakcije ili događaje bitne za opštu namjenu finansijskih izvještaja. Standardi se
odnose na entitet koji su usmjereni ka ostvarivanju dobiti u komercijalne,
industrijske, finansijske i slične aktivnosti, bilo da su organizovani u korporacije ili u
druge oblike. Oni obuhvataju i organizacije kao što su zajedničke osiguravajuće
kompanije i druge entitete koji međusobno sarađuju i koji obezbjeđuju dividende ili
druge ekonomske koristi direktno ili proporcionalno svojim vlasnicima, članovima
ili učesnicima. Mada nije namjera da se MSFI/MRS primjenjuje na neprofitabilne
201
IFAC- The International Federation of Accountants
IASB- International Accounting Standard Board
203
IASB promoviše upotrebu i strogu primjenu tih standarda, i da aktivno radi sa nacionalnim
postavljačima standarda da bi došlo do usaglašavanja nacionalnih računovodstvenih standarda i IFRS
i da bi se dobila visokokvalitetna rješenja. IASB postiže svoje ciljeve prvenstveno razvijanjem i
objavljivanjem MSFI/MRS i promovisanjem primjene tih standarda za finansijske izvještaje opšte
namjene i ostalo finansijsko izvještavanje. Ostalo finansijsko izvještavanje se sastoji od informacija
koje obezbjeđuju spoljašnji finansijski izvještaji koji pomažu u tumačenju potpunog seta finansijskih
izvještaja ili unaprjeđuju sposobnost korisnika da donose efikasne ekonomske odluke. Pri razvijanju
MSFI/MRS, IASB sarađuje sa nacionalnim institucijama za uspostavljanje standarda kako bi se u što
većoj mjeri povećala usaglašenost MSFI/MRS i nacionalnih standarda.
202
127
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
aktivnosti u privatnom, javnom ili državnom sektoru, i entiteti sa takvim
aktivnostima ih mogu smatrati prihvatljivim. MSFI/MRS se primjenjuje na sve
finansijske izvještaje opšte namjene. Takvi finansijski izvještaji usmjereni su ka
potrebama za opštim informacijama širokog kruga korisnika, npr. akcionara,
povjerilaca, zaposlenih i javnosti uopšte.
Unaprjeđenju veze poslovnog i nacionalnog računovodstva doprinijela je
međunarodna standardizacija nacionalnih računa iz 1952. godine (OEEC
Standardized System of National Accounts), zatim 1968. godine SNA/ESA. U tom
periodu radi se takođe na međunarodnoj standardizaciji računovodstvenih formata.
SNA 1993 i SNA 2008 godine je međunarodno dogovoreni standard niza preporuka
o tome kako sastaviti mjere ekonomske aktivnosti. SNA opisuje koherentan,
konzistentan i integrisani skup makroekonomskih računa u kontekstu niza
međunarodno dogovorenih koncepata, definicije, klasifikacije i računovodstvena
pravila. Osim toga, SNA daje pregled ekonomskih procesa, prikazuje na koji način
se proizvodnja distribuira među potrošačima, preduzećima, vladi i stranim narodima.
To pokazuje kako se dobit porijeklom iz proizvodnje, modifikuje kroz poreze i
transfera, teče prema ovim skupinama i kako se ti protoci raspoređuju na potrošnju,
štednju i investiranja. Shodno tome, nacionalni računi su osnova makroekonomske
statistike koji dalje čine osnovu za ekonomske analize i odluke. SNA je namijenjen
svim zemaljama, i osmišljen da zadovoljili potrebe zemalja na različitim nivoima
ekonomskog razvoja. SNA takođe pruža sveobuhvatni okvir za standarde u drugim
domenima ekonomske statistike, olakšavanje integracije tih statističkih sistema kako
bi se postigla dosljednost u sastavljanju nacionalnih računa.
Međunarodna usaglašavanja na polju računovodstva i statistke od pedesetih godina
XX vijeka do danas su intenzivnija. Konkretni rezultati na usaglašavanju SNA i
MSFI vidljivi su od 2003. godine.204 U konvergeniciji računovodstvenih i
statističkih standarda uključuje se MMF Odjeljenje za statistiku, od 2003. godine.
MMF Odjeljenje za statistiku intenzivno je uključeno u razvoj i primjenu
makroekonomske statističke metodologije. Takođe, rad MMF-a odnosi se i na
pospješivanju harmonizacije statističkih i računovodstvenih standarda u prethodnim
godinama. Diskusije na ovu temu (2000,2001)205 bile su u smjeru primjene
računovodstvenih standarda u cilju razvoja statističkih standarda. Smjer ovih
diskusija dalje (2003, 2004, 2006, 2007) se razvija ka konvergenciji među njima, tj.
204
http://unstats.un.org/unsd/nationalaccount/rissue.asp?rID=5
205 Statistics DepartmentInternational Monetary Fund, The Relationship Between International
Accounting Standards and StatisticalStandards: Background Information on Work Within the IMF’s
Statistics Department, Sixteenth Meeting of theIMF Committee on Balance of Payments
StatisticsWashington D.C., December 1–5, 2003
128
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
na smanjenju razlika i mogućnosti promjene računovodstvenih standarda.
Konkrentni rezultati vidljivi su u promjenama MRS 41, MRS 38.206
Osnovne preporuke pomenutih istraživanja i diskusija na temu usaglašavanja veze
poslovnog i nacionalnog računovodstva jesu da generalna metodologija dizajnirana
na bazi iskustva razvijenih zemalja (naročito Francuske) može poslužiti samo kao
vodič, a da se konkretni problemi pojedinačnih zemalja trebaju dodatno istražiti.
Primjena međunarodnih računovodstvenih standarda u specifičnostima pojedinih
ekonomskih entiteta prouzrokuju različite probleme za dizajniranje nacionalnih
računa u skladu sa SNA.207
Veliki broj međuzavisnosti unutar privrednog sistema uslovljavaju međuzavisnosti i
među njenim agregatima. Razvoj moderne ekonomske analize karakterišu tendencije
koje se odnose na kvantitativnu ekonomsku analizu (ekonometrija, matematika,
statistika) i druga da se privreda posmatra kao jedinstven sistem sa
makroekonomskog aspekta. To podrazumijeva analizu i percipiranje svih
ekonomskih procesa unutar privrednog sistema kao zaokružene cjeline.
Konvergencija ovih dvaju tendencija zapravo je posledica dugogodišnjeg razvoja
nacionalnog računovodstva. Iako prilično stidljivo, pitanje koje se otvara je zašto
makroekonomisti tako „teško“ pronalaze vezu sa računovodstvom? Pitanje dobija na
težini ako se potkrijepi tezom Grđića da je „problematiku privrednih bilansa
nemoguće shvatiti bez dobrog poznavanja narodnog dohotka i drugih agregata
proizvodnje. Genezu privrednih bilansa treba upravo tražiti u ideji narodnog
dohotka, koja im i hronološki prethodi“.208 Ako se ova teza uzme kao polazište za
dalje rasprave, a u cilju testiranja teze ovog rada, onda se postavlja pitanje, kako to
da makroekonomisti rješavajući probleme u privredi kroz vjekove nijesu ekonomiju
posmatrali kao cjelinu međuzavisnih elemenata?
Međunarodna iskustva nekoliko razvijenih zemalja data u nastavku ukazuju na neke
bitne odrednice veze poslovnog i nacionalnog računovodstva.
SAD su primjer koji ilustruje kako biznis računi mogu biti korišćeni za potrebe
nacionalne statistike, iako komplentni biznis računi ili slične informacije o
poslovanju biznisa nikada nijesu objavljene i čuvaju se povjerljivo od strane
206 http://unstats.un.org/unsd/nationalaccount/rissue.asp?rID=5
207
Situacija u Crnoj Gori govori takođe u prilog aktuelnosti teme istraživanja. Naučnih radova iz ove
oblasti nema. Zvanična statistika u jako malom obimu koristi podatke iz finansijskih izvještaja za
sastavljanje nacionalnih računa. Biznis statistika je nerazvijena oblast u našoj zemlji, nakon ukidanja
Sistema društvenog knjigovodstva početkom ovog vijeka. Istraživanja o primjenama MRS/MSFI na
teritoriji naše zemlje od njihovog formalnog i suštinskog uvođenja nema i nisu predmet politike
unaprjeđenja ambijenta finansijskog izvještavanja, koja i ne postoji. U domenu korišćenja finansijskih
izvještaja, biznis statistike i sličnih informacija u Crnoj Gori se može opisati kao stanje „statističkog
vakuuma“.
208
Grđić, G., n.d. str. 34
129
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
poreskih autoriteta. Pristup tim podacim iz poreskih prijava je ograničen ali postoje
određeni tabelarni prikazi agregiranih podatka po industrijama koje je ministarstvo
finansija učinilo dostupnim. U SAD postoji jasno definisana prava pojedinih
institucija o pristupu poreskim prijavama i informacijama biznis sektora.209
Francuska je jedna od malog broja zemalja gdje statističari mogu da koriste poreske
prijave svih biznis entiteta tj. svake kompanije identifikovane određenim kodom, što
omogućava povezivanje svih informacije, bilo administrativnih ili ankentnih, kada je
riječ o kompaniji kao cjelini.
Standardizacija biznis računa počinje sa radom Eugena Schmalenbach-a 1921 koji
su stavljeni u konkrentnu formu i implementirani u Njemačkoj od 1937, Švedskoj
1940, Francuskoj 1941. godine. Francuski PCG (Plan Comptable Generale), opšti
računovodstveni plan revidiran je 1947, 1957, 1982, u dogovoru sa računovođama
kompanije uzimajući u obzir potrebe nacionalnih računa. Francuska verzija imala je
veliki uticaj na druge zemlje, Belgija, Španija, Portugal, Madagaskar i Peru.
Njemačka i Francuska tradicija su uticale na računovodstvene standarde kompanija
putem IV Direktive Evropske zajednice, sada EU. Francuski PCG je bio osnova za
pripremu i objavljivanje “među“ računa po osnovu INSEE (National Institute of
Statistics and Economic Studies), bazirane na biznis računima ali bliske SNA
konceptima. Ova IV Direktiva postavila je zajednički imenilac za zajedničko tržište
da funkconiše na uredan način. Iako su zemlje članice morale implementirati
direktive u svoje zakonske regulative, to nije automatski značilo da ih se moraju i
strogo pridržavati, naročito u onim oblastima u kojima sadržaj Direktive nije bio
jasno preciziran od strane zakonodavnih organa. U narednim godinama na
globalnom nivou IASC (International Acounting Standards Commitee) je osnovan
na osnovu sporazuma 1973. godine da formuliše i objavi u javnom interesu osnovne
standarde da budu primjeneni prilikom prezentacije revidiranih računa i finansijskih
izvještaja i da promoviše njihovu široku primjenu i prihvaćenost.
U SAD-u i Kanadi fleksibilnost i u fomatu i u sadržaju biznis računa preferira se od
strane biznis zajednice i računovodstvene profesije. Fleksibilnost se najčešće
praktikuje u sledećim oblastima, procjena zaliha, metod amortizacije i trošenja,
tretman lizing (kapitalni vs operativni), troškova istraživanja i razvoja. Usvojeni
metod će uticati na vrijednost neto prihoda, i iznos poreskih obaveza. U zavisnosti
od vrste industrije i cilja kompanije bira se specifičan metod sa kojim se rješavaju
prethodno pomenute oblasti.210
209 Npr. ekonomski biro koji priprema nacionalne račune ima pristup komplentnim poreskim prijava
za mali broj velikih korporacija.
210
Npr. ako korporacija želi da smanji plaćanje poreza u vrijeme visoke inflacije (moraju da plate
veće poreze u narednim periodima) LIFO se koristi za procjenu zaliha i ubrzani, progresivni i metod
130
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
Na osnovu teorijskih istraživanja došlo se do rezultata da postoje konceptualne,
metodološke razlike među poslovnim i nacionalnim računima. Pomenute razlike su
posledica primjene i poštovanja MRS/MSFI i GAAP 211 prilikom evidentiranja
poslovnih transakcija sa jedne strane, i primjene metodologije SNA u kompilaciji
nacionalnih računa sa druge strane.212
Kako su računi kompanije jedini ili glavni izvor informacija poslovnih aktivnosti
kompanije, prirodno je da standardizovani format izvještavanja bude razvijen tako
da poveže podatke biznis računa kompanije sa nacionalnim računima. Nažalost,
računovodstveni podaci i u formatu i u sadržaju variraju ne samo među zemljama
već i među kompanijama, što čini nemogućim da se razvije standardizovani format
za automatsko konvertovanje računa kompanije u nacionalne račune. Kao posledica
toga, nacionalne računovođe, moraju same da presuđuju i razumiju praksu
računovodstva u njihovim zemljama kako bi povezali podatke iz poslovnih računa sa
nacionalnim računima i izvršili odgovarajuća prilagođavanja.
Zbog komplikacija uzrokovanih nestandardizacijom, sugeriše se da se informacije iz
biznis računa prvo preurede u formate nacionalnih računa, koji se zovu
„intermedialni“ ili „među“ računi, bez ikakvih prilagođavanja. Individulane pozicije
u tim „među“ računima se kasnije prilagode, koliko je god to moguće da odgovaraju
nacionalnim računima.
Umjesto zaključka: aktuelni metodološki problemi usaglašavanja i perspektiva
„dva računovodstva“
Na osnovu rezultata do kojih se došlo analizom u ovom preglednom radu može se
zaključiti da su pitanja i problematika mjerenja narodnog dohotka vrlo dugo bila
usmjerene na razlike u koncepciji uže materijalne proizvodnje i koncepciji šire
materijalne proizvodnje. U evoluciji razvoja obračuna nacionalnog dohotka
koncepcija šire materijalne proizvodnje je ostala nepromijenjena. Takva koncepcija
pored materijalnih dobara kao proizvodnju tretira i nematerijalna dobra, tj. usluge.
Takva podjela se i uklapala sa političkom podjelom svijeta, između dva svjetska
rata, na socijalistički i nesocijalistički dio.213 Tokom duge istorije procjene
nacionalnog dohotka, računovodstvo ne igra nikakvu ulogu. Računovodstveni
je korišćen za obračun amortizacije i smanjenja vrijednosti imovine, u cilju da se povećaju troškovi u
obračunskom periodu.
211
Generally accepted accounting principles (Opšteprihvaćeni računovodstveni principi) se koriste u
SAD.
212
Najznačajniji nalazi teorijskih istraživanja dati su dalje u radu.
213
Grđić, G., (1976), „Makroekonomski bilansi: Njihova geneza i evolucija“, Savremena
administracija i Institut za ekonomska istraživanja, Beograd, str.12 i dr.
131
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
pristup ovom obračunu pojavio se 30tih, 40tih godina XX vijeka. Veza poslovnog i
nacionalnog računovodstva je, prema istraživanjima s početka XXI vijeka, logična i
neraskidiva. Ogroman doprinos razrješenju problema grupisanja podataka u
metodološki konzistentnu cjelinu, u ekonomskoj nauci, smatra se značajnim otrićem
20. vijeka. Sa druge strane, stoji i teza da „iako se temelji na osnovnim
računovodstvenim načelima, nacionalno je računovodstvo više privredna statistika
nego računovodstvo. Njegova je kvaliteta određena kvalitetom statističke baze na
kojoj se temelji. No, ono daje mogućnosti kontrole statističkog sistema u zemlji“.214
U skladu sa rezulatima dosadašnjih istraživanja215, najznačajnije razlike u
metodološkom smislu uspostavljanja veze „dva računovodstva“ su date u nastavku .
Računovodstveni standardi dozvoljavaju korišćenje više metoda prilikom obračuna
određenih bilansnih pozicija i mogu prilagoditi obračune određenih bilansnih
pozicija za potrebe komparacije, i promijeniti metode obračuna.216 Posebno važan
problem koji treba istaći u korišćenju biznis računa je razlika između biznis računa
za poreske svrhe i onih za biznis analize i za potrebe javnog informisanja. Najveća
razlika je u tretmanu amortizacije. Računovodstvo za poreske svrhe može primjeniti
amortizaciju i raspoređivanje troškova amortizacije u obračunskim periodima,
odobrenu od strane poreskih organa, kako ne bi došlo do smanjenja momentalnih
direktnih plaćanja poreskih prihoda. Sa druge strane, računovodstvo za biznis
analize fokusira se na pravo stanje kompanije sa različitim rasporedom amortizacije
koja reflektuju prirodu fiskne imovine. Ovo međutim nije važan problem za
nacionalne račune, gdje koncept amortizacije ili potrošnje fiksnog kapitala nije isti
kao u biznis računima. SNA koncept amortizacije mora da prikaže koncept fiksnog
kapitala korišćen u proizvodnji koji je mjeren u trenutnim tržišnim cijenama.
Potrošnja fiksnog kapitala, ili amortizacija se obično računa P.I.M. (perpetual
inventory method), kako bi zamijenila amortizaciju korišćenu u biznis
računovodstvu, u cilju približavanja stvarnim troškovima fiksnog kapitala
korišćenog u proizvodnji. U mnogim zemljama u razvoju koje nisu u mogućnosti da
računaju SNA potrošnju fiksnog kapitala zbog nedostatka podataka vremenskih
serija formacije fiksnog kapitala, za biznis amortizaciju se koristi alternativna
vrijednost.
214
Babić, M., n.d., str. 118
Unated Nations, (2000), „Links Betveen Business Accounting and Ational Accounting, Studies in
Methods: Handbook of National Accounting, Department of Economic and Social Affairs, Statistic
Division, Series F, No. 76
216
Iskustva razvijenih zemalja pokazala su da u većini slučajeva te detaljnije infomacije o promjeni
metoda obračuna nisu odstupne sem ukoliko ne postoji nacionalna regulativa ili volja privatnih
kompanija za kooperaciju. U SAD sa GAAP-om mora da postoji objelodanjivanje metoda za
procjenu zaliha. Problem statističarima koji koriste ove informacije je gdje korporacije koriste više
metoda.
215
132
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
Drugi problem važnosti nacionalnog računovodstva je konsolidovanje biznis računa
matične kompanije sa računima njenih filijala. Kada korporacija drži značajna
glasačka prava u drugoj kompaniji (i sa manje od 50% vlasništva), finansijski
izvještaji matične kompanije i filijale mogu biti sjedinjeni u nešto što se zove
konsolidovani biznis računi. Konsolidovanje smanjuje informacije dostupne
nacionalnim računovođama jer konsolidovani biznis računi matične kompanije i
njenih filijala nijesu suma njihovih elemenata. Za obuhvatanje nacionalnih računa
važno je da nekonsolidovani biznis računi budu norma. Ovo je razlog koji SNA
preporučuje u da svaka individualna korporacija treba da bude tretirana kao posebna
institucionalna jedinica. Još jedan razlog zbog kojeg SNA uzima takve pozicije je taj
što korporacijska grupa i konglomerati su heterogeni u aktivnostima i njihovoj
veličini, i to su faktori koji mogu dovesti do nerealnog obračuna rezultata uslijed
njihovog spajanja ili preuzimanja, ne može se uočiti jasna slika odnosa među
jedinicama unutar grupe. U cilju da se da se studira veza izmedju inputa i outputa,
mreža među-odnosa, i među-transakcija u konsolidovanim računima neće biti
odgovarajuća, tj. narušava se jasan odnos outputa i inputa. Ali i bez konsolidovanih
bilansa, sa nekonsolidovanim računima, statističarima je jako komplikovano
sastaviti račun proizvodnje po industrijama. Metodi koji se koriste u prilagođavanju
biznis računa nacionalnim računima su: P.I.M. (perpetual inventory method), metod
neto sadašnje vrijednosti budućih prihoda (Net present value income), sadašnje
tržišne vrijednosti (Current market income).
U nastojanju da se odgovori na promjene koje se svakodnevno dešavaju u
turbulentnom poslovnom okruženju, preduzeće mijenja i svoje sisteme proizvodnje.
U takvim uslovima dolazi do izmjene u strukturi i karakteru troškova. Sistem
poslovanja „tačno na vrijeme“ (just in time - JIT) i teorija ograničenja (theory of
contraints – TOC), su novi kocepti poslovne filozofije. Pomenuta poslovna filozofija
ima uticaja na tretiranje troškova i alokaciju troškova upravljačkog računovodstva.
Fundamentalni kocept teorije ograničenja ogleda se u
prepoznavanju
međuzavisnosti i povezanosti elemenata sistema, dok globalne performanse tog
sistema zavise od zajedničkih efekata svih njegovih elemenata. Zagovornici teorije
ograničenja smatraju da tradicionalne metode obračuna troškova mijenjaju i
najavljuju „throughput“ računovodstvo (throuhtput accounting – TA).217 Kako dalje
obrazlažu, TA pruža mogućnost da se da se predvidi uticaj bilo koje odluke na
profitabinost preduzeća kao cjeline. Nezaobilazni element sistema JIT je nabavka i
isporuka zaliha. Računovodstvo u JIT odgovara trenutnim potrebama i okolnostima
organizacije. „Bluckflush“ obračun troškova (bluckflush costing – BC) se u okviru
JIT koncepta fokusira na autput, a onda se „kreće unazad i alocira troškove između
prodatih proizvoda i zaliha, bez posebnog računa nedovršena proizvodnja“.218 Sa
217
Antić Lj., Stevanović, T., (2011), „Backflush obračun troškova i troughput računovostvo“,
Univerzitet u Nišu, Ekonomski fakultet Niš, pregledni članak UDK 657.47:338.58, str. 1011-1032
218
Isto, str. 102
133
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
druge strane, najnovija istraživanja u dijelu međusektorskih tabela sve više se daje
na značaju povezanosti makro i mikro podataka.219
Naglašavanjem veze MSFI/MRS i statističkih standarda teži se uspostavljanju
njihovog usaglašavanja u cilju stvaranja globalnih standarda za potrebe globalne
statistike. U „Novoj Arhitekturi“220 konstrukcija nacionalnih računa podrazumijeva
sastavljanje takvih računa koji će omogućiti bolje razumijevanje interakcije
ekonomije, društva, okruženja, proizvodnje domaćinstava, zdravstvu i ostalim
aktivnostima oko tržišta. Takođe, naglašavaju da nova koncepcija računa
podrazumijeva i bolje razumijevanje suštine informacija i faktora razvoja za potrebe
donosioca odluka.221
Da li se može reći da pojam „nacionalno računovodstvo“ sve više gubi svoje
iskonsko značenje, u uslovima globalne ekonomije. Sa stanovišta posmatranja nauke
kao “normalne nauke” i naučnih istraživanja aktuelne “paradigme” a u svijetlu
„globalne pozornice“222, otvara se pitanje da li je pojam „nacionalno računovodstvo“
pojam koji se vezuje za paradigmu prošlog vijeka? Krize nauke i traženje nove
paradigme bliži je svijetu koji otkriva kvantna fizika i koji se prepoznaje po
Hajzenbergu.223 Mehanicistički pogled na svijet po principu uzrok-posledica sve
manje je prisutan u svijetu u kojem tehnologija mijenja percepciju tog istog svijeta u
kojem živimo.
Tehnologija je proizvela globalizaciju. Globalna ekonomija je realnost. Sve više
problema nastaje kao „efekat leptira“.224 „Istraživanje atomskog i subatomskog
svjeta u XX vijeku razotkrilo je neočekivanu ograničenost klasičnih ideja učinivši
neophodnim radikalne revizije mnogih osnovnih pojmova“.225 Pitanje koje se otvara
je da li je, u procesima ekonomskih tokova, kriznim ili u vremenu napretka, potrebna
analitičnost, a opet i strukturalno, sistemsko razmišljanje i holistički pristup, o
suštini veza i suštini građe, nekog problema? Ne zanemarujući kontekst u kom se
intenzivirala veza među računima poslovnim i nacionalnim, analitičnost je ono što
nas čini racionalnim? U suprotnom „iracionalnost istiskuje trijeznu kalkulaciju“.226
219 T
rade In Value-Added: Concepts, Methodologies And Challenges (Joint OECD-WTO Note)
Jergenson, D., Landefeld, S., (2010), „A New Architecture The U.S. National Accounts: A Reply
to Andre Vanoli“, Review of Income and Wealth, Series 56, Number 4, December 2010
221
U tom domenu, autori odbijaju postojanje nacinalnih sistema koji će samo mjeriti nivo proizvodnje
u zemlji i čija se statistika zasniva na korišćenju satelitskih računa.
222
Ohmae, K., (2007), „Nova globalna pozornica, Izazovi i prilike u svijetu bez granica“, MATE,
Zagrebačak pkola ekonomije i menadžmenta, str. 21 i dr.
223
Hawking, S., Mlodinow, L., (2010), „Velebni plan“, Izvori, Zagred, str. 78 i dr.
224
Glajk., Dž., (2001), „Haos“, Narodnja knjiga Alfa, Beograd, str. 15 i dr.
225225
Vukotić, V., „Ekonomske slobode nova ekonomska paradigma“, Crnogorska akademija nauka i
umjetnosti, Odor za društvene nauke, Okrugli sto: Ekonomske slobode i razvoj Crne Gore.
226
Kindleberger, C., P., Aliber R., Z., (2005), „Najveće svjetske financijske krize. Manije, panike i
slomovi“, peto izdanje, poslovni dnevnik, Masmedia, Zagreb, str. 11 i dr.
220
134
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
Usaglašavanje nacionalnih i međunarodnih računovodstvenih standarda i
međunarodne metodologije nacionalnih računa sve više je uslovljeno tendencijom
uspostavljanja globalnih standarda poslovanja. U kontekstu teze, bilo kog drugog
makroekonomskog pokazatelja koji se oslanja na informacije koje nijesu rezultat
privredne aktivnosti u zemlji su zapravo „mjehur, a po definiciji mjehur sadrži
neodrživi obrazac promjena cijena ili tokova novca“. U tom slučaju finansijska kriza
kao „trajna i otporna biljka“ 227 je neizbježna i teško podnošljiva.
Otvorena su pitanja u XX i XXI vijeku: „da li je nacionalno računovodstvo
računovodstvo“ i na koji način pozicionirati vezu poslovnog i nacionalnog
računovodstva? Takođe, otvoreno je pitanje na koji način je moguće prevazići sve
različitosti u metodološkom smislu u jačanju ove veze? Istovremeno, otvorena
pitanja dala su prostor novim istraživanjima koja su, bez obzira na sve ukazane
oprečne stavove na ovu temu, došli do zaključka da je veza „dva računovodstva“
veoma važna i značajna u uslovima sve većeg uticaja globalizacije na nacionalne
ekonomije i da na tom polju nacionalni entiteti trebaju jačati istraživačku
komponentu.
227
Isto
135
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
Literatura
Antić Lj., Stevanović, T., (2011), „Backflush obračun troškova i troughput
računovostvo“, Univerzitet u Nišu, Ekonomski fakultet Niš, pregledni članak UDK
657.47:338.58, str. 1011-1032
Babić, M., (2000), „Makroekonomija“, jedanaesto dopunjeno i izmijenjeno izdanje,
MATE doo, Zagreb
Baćovic, M., (2003), „Sistem nacioalnih računa“, ISSP, Podgorica
Commission of the European Communities, (2009): Communication from the
Commision to the Council and the European Parliament, GDP and Beyond,
Measuring progress in a changing world, Brussels, COM 433 final
European Commission (2011):“Proposal for a Regulation of the European
Parliament and of the Council on the European statistical programme 2013-2017“,
Brussels, COM 928
Gajić, Lj., Medved, I., Rac, l., (2010), „Obračun troškova i ekologija – novi pristupi
unaprjeđenju poslovanja, Škola biznisa, br 4/2010, UDC 502.17:657.47, 76-85
Galbraith, K.J., “Ekonomija u perspektivi – kritička povijest”, MATE, Zagreb, 1995,
VIII, str.22
Grđić, G., (1976), „Makroekonomski bilansi: Njihova geneza i evolucija“,
Savremena administracija i Institut za ekonomska istraživanja, Beograd
Hawking, S., Mlodinow, L., (2010), „Velebni plan“,IZVORI, Zagreb
Hirchman, A. O., (1999), „Strasti i interesi: Politički argument u prIlog kapitalizmu
prije njegove pobjede”, Filip Višnjić, Beograd,
IFAC (2005): International Public Sector Accounting Standards (IPSASs) and
Statistical Basesnof Financilan Reportig: An analysis of Differences an
Recomendations for Convergence, Research Report, ISBN 1-931949-40-9
Institutet Bational de la Statistique et des Etudes Economiques, (2011):
„Recomendations of the Stiglitz-Sen-Fitoussi Report: A few illustrations“, april, G
2011/07
Jergenson, D., Landefeld, S., (2010), „A New Architecture The U.S. National
Accounts: A Reply to Andre Vanoli“, Review of Income and Wealth, Series 56,
Number 4, December 2010
Kindleberger, C., P., Aliber R., Z., (2005), „Najveće svjetske financijske krize.
Manije, panike i slomovi“, peto izdanje, poslovni dnevnik, Masmedia, Zagreb
Kitaljević B., (1979): Statistika narodnog dohotka i privrednih bilansa, Drugo
dopunjeno izdanje, Viša škola za primjenjenu informatiku i statistiku, Odsek za
statistiku.
Kotruljević, B., (2005), „Knjiga o umijeću trgovanja“, Binoza press, Zagreb
Kun, T. (1974), “Struktura naučnih revolucija”, NOLIT, Beograd,
Labardin, P., Nikitin, M.,(2009) „Accounting and the words to tell it: an historical
perspektive“, Accounting, Business & Financial History, Vol. 19, No. 2, 149-166
136
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
Marjanović, G., (2010),“Uticaj ekonomske krize na glavni tok ekonomske misli“,
Ekonomski horizonti 12, (2) str. 5-20
Meigs R., F., Meigs, W., B., (1999), „Računovostvo: Temelj poslovnog
odlučivanja“, MATE, Zagreb
Međunarodni standardi finansijskog izvještavanja (2009), IFAC
Miljković, D.,(1994) “Od poslovnih do nacionalnih (makroekonomskih) računa
prema metodologiji Ujedinjenih nacija”-metodološke studije, rasprave I
dokementacija, Savezni zavod za statistiku, Beograd,.
Napoleoni, C., (1982), „Ekonomska misao dvadesetog stoljeća“, Izdanja Centra za
kulturnu đelatnost Zagreb i Ekonomska biblioteka Zagreb
OECD-WTO: Trade In Value-Added: Concepts, Methodologies And Challenges
(Joint OECD-WTO Note)
Ohmae, K., (2007), „Nova globalna pozornica, Izazovi i prilike u svijetu bez
granica“, MATE, Zagrebačak Škola ekonomije i menadžmenta
Stanković, K., (2008), „Savremeni pristup ekonomskim doktrinama“, Ekonomski
horizonti, 10, (1-2) str. 5-20
Teofilović, R., (1958), „Istorija i teorija knjigovodstva“, Beograd
Unated Nations, (2000), „Links Betveen Business Accounting and Ational
Accounting, Studies in Methods: Handbook of National Accounting, Department of
Economic and Social Affairs, Statistic Division, Series F, No. 76
Vanoli, A., (2010), „Is National Accounting Accounting? National Accounting
between Accounting, Statistics and Economics“, Compatibilités, 1.
Vukotić, V., (2001), „Makroekonomski računi i modeli“, CID Podgorica
Vukotić, V., (2006), „Opasne riječi“, CID Podgorica
Vukotić, V., „Ekonomske slobode nova ekonomska paradigma“, Crnogorska
akademija nauka i umjetnosti, Odor za društvene nauke, Okrugli sto: Ekonomske
slobode i razvoj Crne Gore.
Vukotić, V., (2011), „Istorija budućnosti“, CID Podgorica, mediasystem
Vukotić, V., (2013), „Antropologija stvaranja“, UDG, Podgorica
http://unstats.un.org/unsd/nationalaccount/rissue.asp?rID=5
www.ifac.org
http://epp.eurostat.ec.europa.eu
137
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
Miodrag Bukvić
Tržište vina
Abstract: The aim of this article is to present wine market through the lens of Austrian
School of economics as well as its market structure which evolved last 40 years, using
theoretical platform of Joseph Schumpeter and William Baumol. When analyzing a
market, especially market of an agricultural product (as wine is), government regulation
is unavoidable topic. Wine is in the same time both agricultural and alcoholic good and is
subject of government regulation on both basis. Globalization and oligopolistic tendencies
inherent to capitalism didn’t avoid wine market and they radically changed its structure.
Key words: market, wine market, regulation, market structures, oligopoly
I Uvod
Vino je primarno poljoprivredni proizvod, međutim ono sve više postaje turistički
proizvod koji ima značajnu ulogu za ekonomiju i promociju države iz koje dolazi.
Za vino se kaže da je ambasador zemlje iz koje dolazi i da je izraz kulture zemlje.
Vino je jedino piće koje ima kulturu. Robert Mondavi, jedan od najpoznatijih
svjetskih vinara, čovjek koji je proslavio Kaliforniju kao vinsku destinaciju, kaže da
je vino piće koje kombinuje poljoprivredu, nauku, turizam i biznis, piće koje ima
značajnu kulturološku ulogu u tradicionalnim umjetnostima i ishrani.
Tržište vina je, kao i cjelokupni sektor poljoprivrede, pod snažnom regulativom.
Istraživanja tržišta vina Evropske Unije takođe pokazuju da je kriza i veliki
poremećaji koji se se desili na tržištu vina u jednom periodu, posljedica isključivo
prekomjernog i neadekvatnog intervencionizma EU. Kao što kaže narodni aforizam:
“Ako vidite gužvu na raskrsnici, znajte da policajac reguliše saobraćaj!“
Zbog svoje specifičnosti, multi-funkcionalnosti i inter-disciplinarnosti, vino je
generisalo tržište izuzetne kompleksnosti, mnogo veće nego kod drugih
poljoprivredno-prehrambenih proizvoda. Osim toga, globalizacija kao i
oligopolističke tendencije imanentne kapitalizmu imale su impozantan uticaj na
tržište vina i radikalno su promijenile strukturu samog tržišta posljednjih decenija.
Šumpeterovim rječnikom – na tržištu vina se desila kreativna destrukcija.228

“13. jul – Plantaže” a.d.; Rad “Tržište vina" je naučno-istraživački rad nastao kao rezultat izrade
doktorske teze "Razvoj crnogorskog vinskog sektora u kontekstu pristupanja EU" na doktorskim
studijama "Međunarodna ekonomija", FMEFB, UDG; Rukovodilac studija: prof. dr Veselin Vukotić;
Mentor: prof. dr Veselin Vukotić; komentor: Doc. dr Igor Lukšić
228
„Kreativna destrukcija je evolutivni proces koji konstantno briše stare proizvode, preduzeća i
organizacione forme i zamjenjuje ih novima.“ (McCraw, 2007, str. 352)
138
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
Beck (2004) takođe korsiti Šumpeterovu najpoznatiju frazu da opiše stanje u kojem
se svijet trenutno nalazi – globalizacija dovodi do kreativnog uništenja sistema u
kome vladaju nacionalne države. Sve postaje globalno.
Snažan uticaj globalizacije nije mogao izbjeći ni tržište vina. Promjene koje su se
desile kao posljedica globalizacije su izuzetno snažne i očigledne. Ponuda i tražnja
su u prošlosti bile skoncetrisane u tradicionalnim vinskim zemljama (Francuska,
Španija i Italija), da bi se posljenjih decenija proširile na gotovo sve kontinente.
Upravo je to osnovni problem kojim će se baviti ovaj rad – dinamičke promjene u
strukturi tržišta vina posljednjih 30-40 godina koje imaju neminovne posljedice na
proizvodnju i potrošnju vina.
II 1. Šta je tržište i kako je nastalo?
Ljudi se svakodnevno susrijeću sa tržištem i sama riječ „tržište“ se često
upotrebljava, kako u stručnoj tako i u laičkoj javnosti. Iako bi se na prvi pogled reklo
da je pojam tržišta svima jasan i razumljiv, stvarno stanje je drugačije. Tako se, na
primjer, u novinama može pročitati intervju sa jednim direktorom koji govori u
stanju u svojoj kompaniji, čiji je naslov „Fali nam samo tržište“, intervju sa
direktorom druge, respektabilne crnogorske kompanije koji daje preporuke kako se
izboriti sa sve jačom konkurencijom, gdje kaže da u tom cilju treba jačati tehnološku
opremljenost, usaglasiti standarde sa svjetskim, unaprijediti skladišne kapacitete „i
na kraju marketinški nastup“. Takođe se mogu pročitati brojne kritike „tržišne
ekonomije“, iz kojih se vidi elementarno nepoznavanje pojma tržišta.
Začeci tržišta vezuju se za same početke civilizacije, 10.000 godina prije Hrista. Sa
otkrićem poljoprivrede javljaju se viškovi proizvoda, dobra prelaze u robu i time
nastaje razmjena, što je osnova za nastanak tržišta. Poljoprivredna revolucija
(prelazak iz lovačkog, sakupljačkog društva u poljoprivredno društvo) dovela je do
nastanka tržišta. Ljudi nijesu više morali proizvoditi dobra da bi se prehranili,
jednostavno su ih mogli kupiti (ili razmijeniti) na tržištu.
U knjizi „Opasne riječi“ (2006), Vukotić definiše tržište kao „mehanizam kojim
drugi procjenjuju našu vrijednost“, „demokratski mehanizam za odvajanje sposobnih
od nesposobnih. Mehanizam koji priznaje samo efikasnost. Surov mehanizam koji
nagrađuje efikasne i kažnjava neefikasne. Mehanizam koji ne priznaje sredinu...“
Madžar (2012) smatra da je „tržište veličanstveni mehanizam posredstvom koga
društvo zadovoljava svoje potrebe na način za koji ne postoji ni približno uporediva
alternativa.“
139
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
Danas je tržište najvažnija imovina svake kompanije. Tržište se može shvatiti kao
platforma („igralište“) na kojoj učesnici („igrači“) na osnovu informacija koje
posjeduju, znanja, iskustva, želja, strasti... donose odluke i shodno tome ostvaruju
profit (pobjeđuju) ili gubitak. U toj „utakmici“ država ima ulogu sudije, ona
kontroliše da li se poštuju prethodno definisana pravila. Međutim, često se dešava,
kao što će se vidjeti i u ovom članku, da država umjesto sudije postane igrač i uzme
aktvino učešće, čime se stvaraju novi problemi i obesmišljava se samo tržište.229
II 2. Filozofija funkcionisanja tržišta
Tržište predstavlja jedno od glavnih oblasti istraživanja ekonomske nauke. Postoje
dvije glavne grupe shvatanja filozofije funkcionisanja tržišta: klasičari (Smit,
Rikardo, Marks) i marginalisti (Megner, Valras, Dževons). Klasičari su akcenat
stavljali na proizvodnji a tržište su vidjeli kao fizički prostor (npr. sajmište).230
Suština ekonomske aktivnosti bila je proizvodnja. Marginalisti akcenat stavljaju na
subjektivizmu, procesu, apstraktnom shvatanju tržišta.231 Količina uloženog rada nije
bitna za određivanje cijene proizvoda, već kako ljudi gledaju na taj proizvod, koliko
ga oni smatraju korisnim za sebe.232 „Objašnjenje fenomena cijena nije pod uticajem
bilo kakvog dodatnog znanja o robi koja je u pitanju, nego jedino dodatnog znanja o
tome šta ljudi, koji sa tim imaju posla, misle o tome.“ (Hajek, 1999, str. 33)
Korisno je na ovom mjestu napraviti paralelu između razvoja, tranzicije ekonomske
misli sa tranzicijom filozofije poslovanja preduzeća. Kao što se težište ekonomske
misli kretalo kroz istoriju od proizvodnje (ponude) ka kupcu, tržištu (tražnji), na isti
način se mijenjala poslovna filozofija preduzeća.233 Kao konkretan primjer
poslužiće vinarija „13. jul – Plantaže“, jedno od najvećih i najuspješnijih
poljoprivrednih preduzeća u regionu. U početnoj fazi poslovanja „Plantaže“ su bile
dominantno proizvodno orjentisano predzeće u kojoj sektor prodaje nije imao
značajniju (stratešku) ulogu, a sektor marketinga dugo nije ni postojao. Na samom
početku, prije tačno 50 godina, zaista je osnovni problem bio kako na jednoj ledini,
katastarski klasifikovanoj kao polu-pustinja (Ćemovsko polje – danas najveći
vinograd u Evropi u jednoj cjelini) uzgajati kvalitetno grožđe koje će biti sirovina za
vino. Nakon te faze, akcenat je bio na širenju asortimana, uvođenju novih
tehnologija, osavremljavanju proizvodnje. Ta faza razvoja „Plantaža“ zahtijevala je
229
„Između logike da sudija treba da nam pomogne da pobijedimo utakmicu i logike da država treba
da nam obezbijedi dobit u firmi nema ama baš nikave razlike!“ Vukotić, Veselin (2011), Istorija
budućnosti, Posebna izdanja, Podgorica
230
Vukotić, Veselin (2010), Sistemsko istraživanje, UDG, Podgorica
231
Hajek (1999) smatra da je svaki važan napredak u ekonomiji tokom posljednih 100 godina bio
korak dalje u dosljednoj primjeni subjektivizma.
232
„Tržišta su sistematične, efikasne sluge potrošačke javnosti.“ (Kirzner, 1992, str. 97)
233
Ne nužno u istom vremenskom periodu.
140
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
mnogo znanja i rada, ali prije svega viziju.234 Konkurencija nije bila razvijena, vino
je bilo vrhunskog kvaliteta i prodaja nije predstavljala problem. Međutim,
posljednjih godina, uključivanjem Crne Gore u evropske i svjetske tokove, razvojem
globalizacije, razvojem vinarstva na skoro svim kontinentima, pojavom novih
svjetskih vinskih proizođača, „Plantaže“ počinju osjećati konkurenciju. Sada više
nije problem proizvesti kvalitetno vino – nauka i tehnologija su toliko napredovale,
došlo je do pojave „letećih vinara“ (stranih vinskih konsultanata) i kvalitetno vino je
jednostavno postalo norma, standard, nešto što se podrazumijeva na tržištu. U skladu
sa tim globalnim trendovima, „Plantaže“ počinju mijenjati svoju filozofiju
poslovanja i sve više u centar svog poslovanja počinju stavljati kupca, baš kako se i
razvoj ekonomske misli kretao, od klasičara do marginalista. Menadžment više ne
postavlja pitanje „Kako proizvesti“ već „Kako prodati“.
U knjizi „The meaning of market process“ (1992), Izrael Kircner objašnjava, kroz
zbriku eseja, viđenje tržišta iz ugla moderne austrijske škole. Prema austrijskoj
ekonomskoj školi, suština, srž ekonomske teorije je upravo teorija tržišta.
„Austrijanci“ smatraju da je tržište dinamično, nije fizički ograničeno, na tržište
gledaju kao na proces, tako da se u cijeloj knjizi, umjesto termina tržište koristi
termin tržišni proces. Austrijska ekonomska škola se pozicionira između dva
ekstremna shvatanja – mainstream neoklasičnog gledišta zasnovanog na ravnoteži
(ekvilibrijumu) i shvatanja po kome ravnoteža uopšte nije relevantna. Najveći dio
mikroekonomije dvadesetog vijeka ekonomisti su posmatrali tržište sa aspekta
ravnoteže. Prilikom mikroekonomskih analiza oni su pretpostavljali da je tržišna
cijena za određeni proizvod ona po kojoj je količina koja se nudi jednaka količini
koja se traži. Austrijanci ne osporavaju značaj ravnoteže na tržištu, međutim, ono što
je njihova glavna kritika mainstream ekonomije je fokus na stanju ravnoteže, bez
objašnjenja procesa koji dovodi do toga stanja. Upravo je proces koji dovodi to
stanja ravnoteže („equilibrating process“) ono što Austrijanci analiziraju. Oni
smatraju da tržišni proces teži ravnoteži, međutim, tu ravnotežu je nemoguće dostići,
jer se svijet uvijek kreće u nepredvidljivom smjeru. Tržišni proces je serija koraka
koji spontano ispravljaju prethodno neznanje. Ono što je pokretačka snaga, motor
tog procesa je preduzetništvo. Naglašavanje preduzetništva je još jedna specifičnost
austrijske ekonomske škole. Upravo su preduzetnici ti koji otkrivaju i ispravljaju
nedostatke tržišta i na taj način ostvaruju profit i omogućavaju da se proces uspješno
odvija. Ono što preduzetnike inspiriše i oblikuje njihove akcije je njihova mašta,
imaginacija. Preduzetnici implementiranjem inovacija pokreću tržište. (Šumpeter,
2012)
Akcenat se stavlja na spontanosti, procesu otkrivanja, kako Kircner kaže –
sistematskoj tendenciji, bez prethodnog plana i namjere. Austrijanci takođe
234
„Vizija je pogled kroz vrijeme, svetionik, sposobnost da se čitaju informacije iz budućnosti. Vizija
je presrijetanje budućnosti.“ (Vukotić, predavanje „Istorija i razvoj ideja“, 19.11.2011., UDG,
Podgorica)
141
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
naglašavaju ličnu slobodu, koja je od krucijalne važnosti da bi tržišni proces
funkcionisao i daju joj fundamentalni značaj, „značaj koji su filozofi uvijek
razumjeli, a koji su ekonomisti, zaslijepljeni teorijom ravnoteže, izgubili iz vida“.235
Jedna od najznačajnijih ličnosti austrijske ekonomske škole, Fridrih August Hajek
posmatra tržište u kontekstu znanja i informacija koje su rasute među svim
članovima društva. On kaže: „Tržišta i cijene, ako hoćemo da razumijemo njihovu
funkciju, predstavljaju instrument komunikacije za sve one koji su zainteresovani za
relevantnu informaciju o posebnoj robi u sažetoj i kondezovanoj formi. Oni pomažu
da se znanje mnogih ljudi iskoristi bez potrebe da se prvo skupi u pojedinačnom
tijelu i, tako, omogućavaju kombinaciju decentralizacije odluka i njihovo uzajamno
usklađenje koje nalazimo u konkurentskom sistemu“.236
U knjizi „Markets, Morals and Policy-Making“ (2011), Enriko Kolombato nudi nov
pristup u odbrani slobodnog tržišta. Svoje djelo ne zasniva na činjenici da su
slobodna tržišta efikasnija, već na moralnoj argumentaciji da je prinudna, „topdown“ politika u koliziji sa zapadnjačkom tradicijom slobode i prava pojedinca na
izbor. Najsnažniji argument za slobodno tržište leži na moralnoj filozofiji a ne na
teoriji statičke efikasnosti.
II 3. Regulacija tržišta – tržište vs. država
Dva su osnovna mehanizma koordinacije ekonomskih aktivnosti – tržište i država.
Ekonomisti su podijeljeni oko toga koji je mehanizam efikasniji. „Čista“ rješenja
postoje samo u teoriji. U stvarnosti je prisutna kombinacija oba mehanizma. Ipak,
stiče se utisak, naročito od izbijanja posljednje svjetske ekonomske krize, da u većini
zemalja dominantnu ulogu ima država kao koordinirajući mehanizam. Koliko je
jedan mehanizam koordinacije dominantan u odnosu na drugi zavisi od države do
države kao i od pojedine privredne grane. Tako, na primjer, u komunističkoj Kini,
tržište se polako „otvara“, dok u Sjedinjenim Američkim Državama, koje su nekada
bile simbol liberalizma, slobodnog tržišta i preduzetništva, država ima sve aktivniju
ulogu u ekonomiji, toliku da čak pojedini ekonomisti tvrde da SAD polako klize u
socijalizam.237 Takođe, kod pojedinih privrednih grana, državni intervencionizam je
postao imanentan, potpuno normalna pojava i stiče se utisak da se više i ne dovodi u
pitanje da li je potreban ili ne, već se samo raspravlja o modalitetima tog
intervencionizma. Takav je slučaj sa poljoprivredom (samim tim i vinarstvom). U
235
Kirzner, Israel M. (1992), The meaning of market process, Routledge, London (str. 53)
Hajek, August Fridrich (1999), Kontrarevolucija nauke – istraživanja o zloupotrebi razuma, CID,
Podgorica (str. 94)
237
Sâm Šumpeter je bio bojazan za sudbinu kapitalizma i smatrao je da će evolutivno preći u
socijalizam jer birokratija ubija preduzetnički duh. (Vukotić, predavanje „Istorija i razvoj ideja“,
10.12.2012., UDG, Podgorica)
236
142
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
knjizi „Ekonomija u perspektivi“ (1995), Galbraith objašnjava kako je nastao
intervencionizam u poljoprivredi, odnosno gdje su korijeni današnje poljoprivredne
politike. Do izbijanja „velike depresije“, 1929. godine u Americi, poljoprivreda je
bila nešto najsličnije idealu tržišta savršene konkurencije – postojali su milioni malih
proizvođača koji nijesu imali uticaja na cijene, cijene su prihvatali kao date i njima
se prilagođavali, nije postojala vidljiva nezaposlenost... Međutim, stanje se drastično
mijenja nakon izbijanja krize i tadašnja Huverova američka administracija
preduzima niz radikalnih koraka – formira se poseban fond, Federal Farm Board,
Vlada preko univerziteta podstiče istraživanje i obrazovanje u poljoprivredi. Godine
1933. u Vašington stižu poljoprivredni ekonomisti, rađa se Uprava za prilagođavanje
poljoprivrede (Agriculture Adjustment Administration), rađa se politika određivanja
minimalnih cijena ili prinosa za najvažnije poljoprivredne proizvode. Poljoprivreda
se potpuno udaljava od klasičnog modela savršene konkurencije i postaje poseban
slučaj. Ovakav model poljoprivredne politike se ubrzo prenosi i van SAD-a, u
gotovo sve zemlje svijeta, čak i u Švajcarsku, kako Galbraith kaže „navodno odanoj
slobodnom preduzetništvu, gdje se krave prehranjuju planinskom travom, a njihovi
vlasnici subvencijama koje osigurava vlada.“ (Ibid, str. 154)
Uticaj državne regulative na tržište vina je veoma snažan. Taj intezitet varira od
zemlje do zemlje. U zemljama „novog vinskog svijeta“ (SAD, Australija, Čile...)
vinska regulativa je liberalnija, a u zemljama koje su tradicionalni vinski proizvođači
(Francuska, Italija, Španija) znatno kompleksnija i sveobuhvatnija. U zemljama
„starog svijeta“, na primjer, tačno je propisano koje grožđe se smije uzgajati na kojoj
teritoriji, koliki mora biti prinos po čokotu i količina šećera u grožđu, ukoliko se želi
da vino ima određenu klasifikaciju. Takođe, u EU je trenutno na snazi zabrana novih
zasada vinograda, daju se subvencije za krčenje ili restrukturiranje vinograda,
subvencioniše se uklanjanje tržišnih viškova, propisuje se kako treba da izgleda
etiketa na flaši itd. Osim što je vino poljoprivredni proizvod, ono je takođe alkoholni
proizvod i po tom osnovu je takođe pod režimom državne kontrole. Naime,
zdravstvene vlasti u mnogim zemljama pokušavaju da ograniče konzumaciju
alkoholnih pića pa samim tim i vina, kroz razne poreze, akcize kao i ograničavanje
promotivnih aktivnosti.238
U detaljnoj i sveobuhvatnoj analizi tržišta vina EU i naročito tržišne politike EU u
ovom segmentu, analizi koju je za potrebe Evropske Komisije uradio konzorcijum
od sedam institucija, stoji pasus:
„Filozofija da bi EU trebalo da upravlja proizvodnim potencijalom vinskog sektora,
mogla bi se lako osporiti zbog toga što to podrazumijeva da vlasti EU mogu da
procijene tržište bolje nego tržišni učesnici, što takođe dovodi do distorzije između
zaštićenog sektora i ostalih sektora EU ekonomije. Upravljanje tržištem gdje postoji
jasan strukturni višak i u kome cjenovni signali nijesu u mogućnosti da funkcionišu
238
Najdrastičniji primjer je Prohibicija u SAD (1920-1933) – državna zabrana prodaje, proizvodnje i
transporta alkohola.
143
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
zbog vještačke minimalne cijene (i brojnih subvencija, prim. aut.), je veoma teško,
osim ako se strukturne mjere koriste dosljedno“.239
Ovaj pasus najbolje sumira filozofiju funkcionisanja tržišta prema austrijskoj
ekonomskoj školi, prema kojoj cijene predstavljaju sredstvo komunikacije, signale
za donošenje odluka, kao i opravdanje za uvođenje tržišne politike – individue ne
mogu uvijek vidjeti ili izabrati ono što je najbolje za njih, zbog toga je potrebna neka
kolektivna pamet, centralni organ, koji bolje procjenjuje od tržišnih učesnika. Ipak,
na kraju, tržište „pobijedi“ državu, država ipak na kraju popusti pod snagom tržišta i
uvijek pod pritiskom tržišnih signala (kao što su npr. viškovi, pad konkurentnosti)
država revidira svoje instrumente. To se upravo i dešava u politici EU u sektoru
vina. Na taj način, tržište kao institucija, kao mehanizam spontane, neplanske
koordinacije, utiče na razvoj ekonomije i društva.
Državni intervencionizam je teorijski fundiran na principima kolektivističke metode
(metodološki kolektivizam) koja „svoje zahtjeve zasniva na svjesnoj kontroli,
pretpostavljajući da ona može da shvati ovaj proces kao cjelinu i upotrijebi u
integrisanom obliku.“ (Hajek, 1999, str. 86)
Zadatak države („projektanta“, „inženjera racionalnog društvenog projekta“) je
„efektivno“ korišćenje „raspoloživih“ resursa kako bi se zadovoljive „postojeće“
potrebe. Međutim, Hajek smatra da „niti su “raspoloživi” resursi niti “postojeće”
potrebe objektivne činjenice u smislu u kome inženjer sa njima ima posla u svom
ograničenom polju: one nikada jednom tijelu koje planira ne mogu biti poznate u
svim relevantnim detaljima.240 Prema tome, uspješno rješenje ne može biti
zasnovano na autoritetu koji se direktno bavi objektivnim činjenicama, nego na
metodu korišćenja znanja koje je rasuto među članovima društva, znanja o kome, u
bilo kom posebnom slučaju, centralni autoritet obično neće znati ni ko ga posjeduje
ni da li ono uopšte postoji.“ (Ibid, str. 93)241
Državni intervencionizam se takođe opravdava činjenicom da se individue uvijek ne
ponašaju racionalno odnosno da ne mogu uvijek vidjeti šta je to najbolje za njih i u
239
INNOVA (2005), Ex-post evaluation of the Common Market Organisation for wine. Final report
prepared for European Commission, DG AGRI. Tender AGRI/EVALUATION/2002/6. (str. 24)
240
Peter Boettke (2012), profesor na George Mason Univerzitetu (SAD), jedan od uticajnijih
savremenih „austrijanaca“, takođe tvrdi da ekonomisti nijesu društveni inženjeri i argumentovano
kritikuje mainstream shvatanje uloge države u ekonomiji.
241
Jedan od najpoznatijih fizičara i intelektualaca današnjice, Stiven Hoking (2011), tvrdi da je
ljudsko ponašanje određeno zakonima prirode i da mozak određuje akcije na osnovu poznatih
naučnih zakona, stoga je slobodna volja obična iluzija. Ovo bi moglo biti opravdanje za „inženjersko“
shvatanje ekonomije, odnosno za uvođenje kolektivističkih sistema (centralno planiranje,
socijalizam). Međutim, Hoking dalje tvrdi da je ljudsko ponašanje određeno na tako složen način, sa
mnogo nepoznatih, da ga je u praksi nemoguće predvidjeti i zbog toga se koristi djelotvorna teorija da
ljudi posjeduju slobodnu volju.
144
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
tim situacijama tu je država sa svojim instrumentima, kako bi im pomogla da
izbjegnu greške. (Colombatto, 2011)
Osim što izaziva distorzije na tržištu, intezivna državna regulacija utiče i na stanje
svijesti u društvu. Državna birokratija sputava preduzetnički duh i slobodu.242
U kontekstu poljoprivrede i vinarstva – ako država svojim mjerama „vještački“
određuje cijene, onda one ne mogu biti signal tržišnim učesnicima za donošenje
poslovnih odluka. Posljedica održavanja visokih cijena, daje signal proizvođačima
da povećavaju obim proizvodnje, što kasnije dovodi do tržišnih viškova, jer ti signali
nijesu bili tržišni, nijesu bili reakcija na npr. povećanje tražnje na tržištu. Posljedica
jednog intervencionizma rađa potrebu za drugim, stvara se „začarani krug“ – sada
država mora intervenisati da smanji tržišne viškove. U slučaju tržišta vina EU, to je
rađeno subvencijama za krčenje vinograda i kroz tzv. kriznu destilaciju (pretvaranje
vina u industrijski alkohol). „Kada se obratimo vladi da riješi naše probleme, mi
neminovno stvaramo nove probleme koji do tada nijesu postojali." (Boettke, 2012,
str. 160)
III 1. Tržišne strukture – značaj oligopola u savremenim kapitalističkim
ekonomijama
Već je spomenuto da je do izbijanja „velike depresije“ 1929. godine u SAD
poljoprivredni sektor bio najsličniji klasičnom modelu savršene konkurencije –
postojao je veliki broj malih proizvođača koji nijesu imali nikakvu kontrolu nad
cijenama, već su ih prihvatali kao date i njima se prilagođavali. Osim modela
savršene konkurencije, drugi „ekstremni“ oblik tržišne strukture je monopol –
situacija kada na tržištu postoji samo jedan proizvođač koji nema sličnu zamjenu i u
stanju je da zbog toga sam određuje cijenu i na taj način maksimizira profit. I jedan i
drugi oblik tržišne strukture se veoma rijetko susrijeću u praksi i kao u slučaju
dileme država ili tržište – stvarnost je negdje između.
Jedna od najmarkantnijih ličnosti ekonomske nauke – Jozef Šumpeter, kao i za
mnoge ekonomske pojave i za tržišne strukture je imao originalna tumačenja,
tumačenja koja su čak i danas u koliziji sa dominantnim shvatanjem (mainstream).243
On je kritikovao klasičnu ekonomsku misao Smita koja je svoje pretpostavke
242
„Nacionalni izvještaj o razvoju po mjeri čovjeka 2013. ’Ljudi su najveće bogatstvo jedne zemlje’ –
Koliko je bogata Crna Gora? „ (UNDP) eklatantno potvrđuje navedeno. Konkretno, 64% ispitanika bi
radije radilo za javnu upravu za mjesečnu platu od 450 EUR nego u privatnom sektoru za 750 EUR,
41,7% smatra da je Vlada ta koja je odgovorna da svako bude obezbijeđen, 78,8% roditelja žele da im
djeca rade u javnom sektoru a kao motiv navode „siguran posao.“
243
Koliko je Šumpeter bio originalan i inovativan govori i podatak da ga nije moguće svrstati niti u
jednu školu ekonomske misli, već je uspio sâm izgraditi svoju sopstvenu „školu“. Najbliži je bio
austrijskoj ekonomskoj školi kojoj su pripadali njegovi profesori (Bem-Baverk mu je bio mentor),
međutim, u mnogim viđenjima su se razlikovali.
145
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
zasnivala na modelu savršene konkurencije. Klasičari nijesu vidjeli da savršena
konkurencija postoji samo u teoriji. Stvarnost je bila drugačija – u privredama
razvijenih zemalja evoluirala je posebna tržišna organizacija – oligopol. Riječ
„oligopol“ je prvi put upotrijebio Tomas Mur 1516. godine u svom djelu „Utopija“.
(McCraw, 2007) Više od 400 godina poslije toga, oligopol ulazi u ekonomsku
nauku, u djelima Šumpeterovog kolege sa Harvarda Edvarda Čemberlina i Džoan
Robinson sa Kembridža. Danas, pod oligopolom se podrazumijeva industrija gdje se
mali broj velikih i moćnih kompanija takmiči međusobno u istoj privednoj grani:
nafta, čelik, automobili, poljoprivredna oprema, hemija... Većina ovih kompanija je
uključena u masovnu proizvodnju ili distribuciju ili u oba segmenta i često
zahtijevaju velika kapitalna ulaganja. (Ibid, str. 354)
Šumpeter je takođe bio jedan od rijetkih ekonomista koji su isticali prednosti
monopola i velikih preduzeća (Stojanović, 2009; McCraw, 2007; Galbraith 1995).
Kako tvrdi Galbraith, „pokušavao je skinuti dio prokletstva sa monopola“. Naime,
kao što model savršene konkurencije gotovo da ne postoji u stvarnosti, Šumpeter je
takođe tvrdio da su dugoročni monopoli takođe rijetki. Postojanje monopola
pogoduje i podstiče razvoj inovacija. U monopolu, preduzetnik (onaj koji
implementira inovaciju, realizuje je na tržištu) je oslobođen rizika od imitiranja i
konkurencije. Takođe biva nagrađen, ukoliko je inovacija uspješno realizovana, kroz
preduzetnički profit. Taj profit privlači konkurenciju, inovacija se širi društvom još
većom brzinom i postaje dostupna svima.
Vukotić (2006) smatra da je nije važno biti najbolji, važno je biti prvi, imati
monopol znanja. U monopolu cijena je najviša, ako ste najbolji to znači da postoji
konkurencija, što znači da je cijena niža.
Oligopoli i njihov značaj za razvoj ekonomije predstavljaju predmet istraživanja i
američkog ekonomiste Vilijama Bomola. Bomol, inspirisan Šumpeterom,
nadovezuje se na njegovu teoriju i razvija je prema mikroekonomiji inovacija kojom
se briljantno bavi usvojoj knjizi „Inovativna mašinerija slobodnog tržišta“.
(Stojanović, 2009)
U toj knjizi (2006) Bomol naglašava ključnu ulogu oligopolističke konkurencije u
procesu slobodnog tržišnog rasta i smatra da samo u takvoj tržišnoj strukturi, gdje
nekoliko giganata dominira određenom privednom granom, može doći do
„konkurentskih trka“. Svoje zapažanje Bomol potvrđuje i bogatim konsultantskim
iskustvom sa tim firmama. „Tako, paradoksalno, može da se ispostavi da
oligopolističke firme u nekoj industriji na koje se često posebno sumnja da
predstavljaju prijetnju javnom interesu, zapravo predstavljaju glavne industrijske
faktore koji doprinose rastu i životnom standardu. “ (Ibid, str. 41)
Ono što je takođe ključni faktor uspjeha kapitalističkih privreda je i „rutiniziranje
procesa inoviranja“. Bomol tvrdi da je u prošlosti cijena predstavljala primarni
instrument (oružje) u tržišnoj borbi, a sada su to inovacije. Upravo inovacije
predstavljaju „primaran izvor čudesnog rasta u kapitalizmu“. (Ibid, str. 11) Stoga
146
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
firme prilagođavaju svoju organizaciju i strukturu sa zadatkom da se integrišu
istraživanje i razvoj u poslovne procese, da se pripreme novi proizvodi i njihovo
predstavljanje (marketing). „Ukratko, oligopolističke firme rutiniziraju ne samo
inventivnu djelatnost, već cjelokupni proces inoviranja, na taj način, obezbjeđujući
njegovo dugoročno trajanje.“ (Ibid, str. 49)
Beck (2004) takođe piše o značaju velikih, multi-nacionalnih kompanija za razvoj:
„Samo je jedna stvar gora od mogućnosti da vas pregaze multinacionalne
kompanije: mogućnost da vas ne pregaze.“ (str. 86)
O tendencijama koncentracije i ukrupljivanja (oligopolističke tendencije) pisao je i
Karl Marks, doduše u negativnom kontekstu. On je smatrao da su te sile organska
tendencija kapitalizma koja će neizbježno dovesti do sloma sistema. (Galbraith,
1995)
III 2. Oligopolističke tendencije na globalnom vinskom tržištu
Zbog prirode proizvoda, raznovrsnosti atributa, kulturne dimenzije,
multifunkcionalnosti, ogromnog broja involviranih učesnika, vino je generisalo
tržište izuzetne kompleksnosti, mnogo veće nego kod bilo kod drugog
poljoprivrednog proizvoda. To je i razlog zbog koga se globaizacija na tržištu vina
počinje osjećati kasnije u odnosu na druga poljoprivredno-prehrambena tržišta.
(Rastoin et al. 2006)
Do šezdesetih godina prošlog vijeka centar vinskog tržišta bile su Francuska i Italija.
Ove dvije države predstavljale su oko polovine ukupne svjetske proizvodnje i
potrošnje vina. Ni jedna druga zemlja nije bila ni blizu ovih cifara. Zemlje „novog
svijeta“ skoro da nijesu ni postojale na svjetskoj vinskoj mapi. SAD, na primjer,
sada jedna od vodećih vinskih zemalja, tada su proizvodile manje od 3% ukupne
svjetske proizvodnje. Globalna trgovina vina takođe skoro da nije ni postojala – vino
se uglavnom konzumiralo u blizini mjesta proizvodnje. (Veseth, 2012)
Tržište vina doživljava značajne transformacije posljenjih 30-40 godina, sa
kolapsom potrošnje vina po glavi stanovnika u južnoj Evropi i pojavom novih
„igrača“ u Americi i Okeaniji. Rezultat je bio strukturni raskorak između ponude i
tražnje, generišući nestabilnost cijena i prihoda, najviše u EU. Sve je ovo dovelo
restrukturiranja tržišne ponude i pojave oligopola („oligopoly with fringes“ – tržišna
struktura koju karakteriše mali broj velikih firmi i mnoštvo malih firmi) već viđenog
na tržištima drugih poljoprivredno-prehrambenih proizvoda.244 Dominantna grupa
244
U Italiji npr., a situacija je slična u mnogim evropskim zemljama, male, porodične vinarije čine
92% ukupnog broja vinarija, a srednje i velike čine 8%. Nasuprot tome, srednje i velike vinarije čine
95% nacionalne proizvodnje, a samo 1% njih predstavlja 50% ukupne proizvodnje. (Seccia et al.
2010) U Kini je takođe visoka koncentracija na tržištu vina. Postoji oko 450 proizvođača, od čega
147
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
snažnih multinacionalnih firmi se pozicionirala, na osnovu strategije ekonomije
obima, snažnog marketinga i osvajanja kanala distribucije. Još jedna značajna
karakteristika tržišta vina je da 25% svjetske populacije predstavlja 90% potrošnje
vina i da samo 15 zemalja čini 80% svjetske proizvodnje. (Rastoin et al. 2006)
Osnovni uzrok ovih impozantnih („tektonskih“) strukturnih promjena na tržištu vina
je globalizacija, sila koja sve više utiče i oblikuje brojne duštvene pojave, sila koja
nije mogla zaobići ni tržište vina. Kako to opisuje Beck (2004): „Globalizacija je
ničija vlast. Niko je nije započeo, niko je ne može ni zaustaviti. Niko nije
odgovoran. Globalizacija nije opcija – globalizacija je realnost.“245
Tabela 1: Pregled trenda proizvodnje vina od 2000. do 2011. godine kod 10
najvećih svjetskih proizvođača
Učešće u svjetskoj
mhl
2000
2011
Promjena
proizvodnji (2011)
Francuska
Italija
Španija
SAD
Argentina
Kina
Australija
Čile
Južna Afrika
Njemačka
57,541
51,620
41,692
21,500
12,537
10,500
8,064
6,674
6,949
9,852
49,633
41,580
33,397
18,740
15,473
13,000
11,090
10,463
9,665
9,611
-14%
-19%
-20%
-13%
+23%
+24%
+38%
+57%
+39%
-2%
19%
16%
13%
7%
6%
5%
4%
4%
4%
4%
Izvor: sopstvena kalkulacija na osnovu podataka OIV-a
Prilikom analize strukture tržišta vina javljaju se brojni problemi. Ne postoji
globalna statistika za strukturu ponude tržišta vina. Međutim, na osnovu nacionalnih
opservacija može se reći da je vinski sektor vrlo fragmentisan, sa nekoliko stotina
hiljada individualnih proizvođača i hiljade firmi, često kooperativa, širom svijeta.
Drugi problem pri analizi strukture tržišta vina je da ne postoje podaci o prihodima
vinske industrije na globalnom nivou. Na osnovu grubih aproksimacija, statistike
FAO, procjenjuje se da su u 2002. prihodi vinske indstrije iznosili 52 miljarde EUR .
Te godine, 20 navećih vinskih kompanija ostvarilo je prihode u iznosu od 14
njih 4 čine 60% domaće proizvodnje i prodaje – Great Wall, Dragon Seal, Changyu i Huadong .
Strana partnerstva (joint-ventures) su vrlo česta. (Veseth, 2012)
245
U svojoj knjizi “Moć protiv moći u doba globalizacije“ (2004), Beck piše o velikom značaju
globalizacije i kaže: „Kozmopolitizam (globalizacija, prim. aut.) je sljedeća velika ideja nakon
povijesno istrošenih ideja nacionalizma, komunizma, socijalizma i neoliberalizma.“ (str. 16)
148
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
milijardi EUR, odnosno 27% ukupnih prihoda na globalnom nivou (pogledati Tabelu
2).
Tabela 2: 20 najvećih kompanija na tržištu vina u 2002. godini246
Država
SAD
Francuska
Australija
Velika
Britanija
Njemačka
Španija
UKUPNO
Broj velikih
Nazivi kompanija
kompanija
6
E&J Gallo
Constellation Brands
Robert Mondavi
Brown-Forman
The Wine Group
Kendall-Jackson
5
Castel
LVMH
Pernod Ricard
Les Grands Chais de France
Val d'Orbieu
3
Fosters/Beringer Blass
Southcorp
BRL Hardy
2
Allied Domecq
Diageo
3
Oetker/Henkel & Söhnlein
GünterReh / Schloss Wachenheim
Rotkäppchen
1
Freixenet
Ukupan prihod
(mlrd. USD)
4441
Učešće
3355
24%
2328
17%
2034
14%
1403
10%
455
3%
20 najvećih kompanija
14,016
100%
32%
Izvor: COELHO A., RASTOIN J.-L., 2004. “Vers l’émergence d’un oligopole sur le
marché mondial du vin?”, in D’HAUTEVILLE F. et al, ed., Bacchus 2005, Dunod,
Paris, 79- 99.
Od tada su se desili brojni merdžeri i akvizicije na tržištu vina, što je dovelo do
povećanja koncentracije na tržištu i stvaranja oligopola.247 Za razliku od drugih
246
Tabela će biti ažurirana sa najnovijim podacima do kraja maja.
149
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
sektora u prehrambenoj industriji, oko polovine najvećih vinskih kompanija se ne
kotira na berzi i privatnog su karaktera (E&J Gallo, Castel, Oetker, Rotkappchen,
The Wine Group...). Međutim, tržište kapitala je privuklo mnoge kompanije kako bi
bile u mogućnosti da finansiraju svoj rast i razvoj (Diageo i Allied Domecq u
Londonu, LVMH i Pernod Ricard u Parizu, Southcorp i BRL Hardy u Melburnu, ili
Beringer, Constellation Brands u Njujorku).248
Krucijalni razlog za oligopolističke tendencije na tržištu vina je eksterni rast. Četiri
su osnovna cilja koncentracije na tržištu vina (Rastoin et al. 2006) :
1. Efekat velikih razmjera (“large-scale effect”)
Ovaj efekat dovodi do ekonomije obima, odnosno do smanjenja cijene koštanja po
jedinici proizvoda. Takođe, zbog većeg obima prodaje, jača je pregovaračka moć sa
kanalima distribucije i olakšan je pristup finansijskim resursima neophodnim za
investicije. Kritična veličina za pristup oligopolu je skromna (oko 300 miliona USD,
u poređenju sa oko 3 milijarde USD za cijeli poljoprivredno-prehrambeni proizvod).
Ovo mogu postići oko 10 firmi u SAD-u i Francuskoj. U pojedinim zemljama to
naravno zavisi i od postojanja dovoljno velikih kompanija, što za posljedicu ima
ukrupljavanje, koncentraciju malih i srednjih firmi.
2. Jačanje brenda
U zemljama „starog svijeta“, odnosno tradicionalnim vinskim proizvođačima,
brendiranje je zasnovano na konceptu teroara, što znači da je sâmo geografsko
porijeklo svojevrstan brend. Vinski brendovi kao što su npr. Chianti, Beaujolais,
Bordeaux su ujedno i evropske regije u kojima se proizvode istoimena vina.
Nasuprot ovom konceptu, zemlje „novog svijeta“ koriste snažne privatne ili
korporativne brendove koji imaju jak uticaj na potrošače, kao što su npr. Robert
Mondavi, Yellow Tail, Casillero del Diablo... što je takođe jedan od faktora koji su
doprinijeli njihovom velikom uspjehu.249 Kombinacija ogromnih budžeta za
promocije (npr. 37 miliona USD za Gallo u 2002), koja je koordinisana sa
247
Od 1985. do 2005. godine registrovano je 1265 operacija restrukturiranja u vinskom sektoru
(merdžeri i akvizicije, joint-venture ugovori, privatizacije državnih vinarija u centralnoj istočnoj
Evropi). Izvor: Rastoin et al. 2006
248
COELHO A., RASTOIN J.-L., 2004. “Vers l’émergence d’un oligopole sur le marché mondial du
vin?”, in D’HAUTEVILLE F. et al, ed., Bacchus 2005, Dunod, Paris, 79- 99.
249
Razlika u filozofiji brendiranja između evropskih i zemalja „novog svijeta“ vuče korijene u samoj
istoriji, tradiciji i kulturi tih zemalja. To najbolje objašnjava George Steiner u svojoj knjizi „Ideja
Evrope“ (2009). Tako, npr. evropske ulice i trgovi nose nazive po državnicima, vojskovođama,
piscima, naučnicima, filozofima, dok u SAD ulice se nazivaju „Borova“, „Javorova“, Bulevar
sumraka ili su jednostavno numerisane (Peta avenija). „Genij Evrope je ono što je William Blake
nazivao ’svetošću svake i najmanje pojedinosti’. To je genij jezične, kulturalne, socijalne raznolikosti,
raskošnog mozaika koji često razdaljinu od dvadesetak kilometara čini podjelom između svjetova. Za
razliku od zastrašujuće jednoličnosti, koja se pruža od zapadnog New Jerseya pa do planinskih lanaca
Kalifornije...“ (str. 38)
150
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
institucionalnom podrškom (primjer Australije) objašnjava rast tržišnog učešća
zemalja “novog svijeta”.
3. Obezbjeđenje snadbijevanja grožđem
Za velike vinarije veoma je bitno da imaju dovoljno sirovina na raspolaganju,
shodno precizno odredjenim specifikacijama kvaliteta i po prethodno dogovorenim
cijenama. Ovi faktori mogu dovesti do vertikalne integracije firmi, kao što je slučaj u
Australiji, SAD-u ili u slučaju evropskih kooperativa. Najveće svjetske vinske
kompanije nemaju dovoljne površine vinograda u svom vlasništvu da bi ispunili
zahtjeve tržišta kada je obim proizvodnje u pitanju. Većina njih ima ugovore sa
manjim uzgajivačima grožđa od kojih vrši otkup. Jedna od najvećih vinskih
kompanija na svijetu, E&J Gallo ima npr. ugovore sa oko 100 uzgajivača grožđa.250
4. Kontrola kanala distribucije
Najveći distributeri, naročito veliki maloprodajni lanci (kao što su npr. Wal Mart,
Carrefour, Tesco…), traže proizvođače koje mogu ispuniti njihove zahtjeve vezane
za obim proizvodnje i širinu asortimana.
Danas se na čelu vinskog oligopola u svijetu nalaze kineske kompanije, akcionarska
društva Yantai Changyu i Dynasty Fine Wine. Osim njih, tu se nalazi i argentinska
Penaflor Group. Za očekivati je u budućnosti da se ovoj grupi pridruže i neke
Indijske i Brazilske kompanije.251
U studiji „Les stratégies de développement des grandes firmes de l’industrie
mondiale du vin sur la longue période (1980-2005)“ govori se i o drugim formama
nastupa vinarija na globalnom tržištu vina (odnosno strategijama razvoja). Osim
merdžera i akvizicija na globalnom tržištu vina sve je prisutnija i pojava strateških
partnerstava (joint-ventures). Konkurencija je glavna karakteristika tržišta, sila koja
je faktor rasta i razvoja. Osim konkurencije, današnje globalno tržište karakterišu
razni oblici saradnje, partnerstava među kompanijama, ne samo horizontalno
povezanih kompanija u npr. lancu proizvodnje, već i direktnih konkurenata.
Partnerstva nude kompanijama brojne benefite: olakšan pristup tržištu, jačanje
pregovaračke moći, smanjenje rizika i sl. Partnerstvo (joint-venture) omogućava
vinarijama da zajednički udruže snage, da jedan od partnera nadomjesti svoje
nedostatke sa prednostima drugog partnera i da na taj način ostvare sinergetski
efekat. Tako npr. jedna vinarija u partnerstvo može donijeti svoje znanje i iskustvo u
proizvodnji određene vrste vina, tehnologiju, opremu a drugi partner može
doprinijeti sa poznavanjem lokalnog tržišta, reputacijom, kanalima prodaje,
marketingom itd.
250
Gallo je visoko vertikalno integrisana kompanija, koja čak ima i svoju fabriku za proizvodnju
flaša.
251
Montaigne, E., Coelho, A., Structure of the producing side of the wine industry: Firm typologies,
networks of firms and clusters. Wine Economics and Policy (2013),
http://dx.doi.org/10.1016/j.wep.2012.12.002
151
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
Svi ovi podaci potvrđuju hipotezu da strategija internacionalizacije, odnosno rasta
prodaje van nacionalnih granica, zasnovana samo na izvozu (kao npr. kod vinarije
„Plantaže“), nije dovoljna.
III 3. Evolucija tržišnih struktura na tržištu vina
U knjizi „Wine Wars“ (2012), Majk Veset objašnjava, na primjeru Francuske, kako
su vremenom evoluirale tržišne strukture na tržištu vina. Krajem devetnaestog vijeka
industralizacija se razvijala, gradovi su rasli i tržište jeftinih vina je drastično
poraslo. U Parizu i Lionu distribucija vina je bila veliki posao, sa velikim,
razvijenim veletrgovinama koje su stvarale veliku tražnju za jeftinim vinima
konzistentnog kvaliteta. Međutim, struktura ponude na tržištu vina je bila veoma
fragmentisana. Većina vina je bilo proizvedeno od strane domaćinstava kojih je bilo
na hiljade i čiji je kvalitet značajno varirao. Postojala je velika diskrepanca između
strukture ponude i strukture tražnje. Ovaj problem rodio je jednu inovaciju – pojavlo
se novo zanimanje – vinski trgovac (fr. négociant), posrednik koji je kupovao vino
od individualnih proizvođača, zatim ga je miješao i ostavio da odleži, kako bi dobio
vino ujednačenog kvaliteta. Ovako napravljena vina bila su višeg kvaliteta nego vina
od individualnih proizvođača. Trgovci vinima su imali široko tržište, jer su bili u
mogućnosti da isporuče vina koja su odgovarala strukturi tražnje kada je u pitanju i
kvalitet i kvantitet.
Tržišna snaga se pomjerila od individualnih proizvođača (ponuda) do vinskih
posrednika (tražnja), posebno kako su posrednici gradili svoju reputaciju (brend).
Oni su koristili svoju snagu na tržištu da izvrše pritisak na uzgajivače da snižavaju
cijenu i da ponekad i ne otkupe vino ako je manjkalo kvalitetom ili ako ga je bilo
previše. Trgovci su bili u stanju da formiraju monopson ili oligopson (situacija kada
na tržištu postoji samo jedan ili nekoliko dominantih kupaca koji su u stanju da utiču
na cijene). Ta konstalacija snaga na tržištu dovela je individualne uzgajivače grožđa
i proizvođače vina u potčinjeni položaj, njihovi prihodi su se smanjivali a profiti su
odlazili u ruke trgovaca.
Kao odgovor na ovaj tržišni debalans, a u skladu sa poznatom frazom da je nužda
majka svih inovacija, ponovo nastaje nova inovacija na tržištu vina – kooperative (fr.
caves cooperatives). Grupe individualnih proizvođača fomiraju kooperative
(udruženja) i potpisuju ugovore o snadbijevanju njihovog grožđa. Nastaju velike
vinarije subvencionisane od strane francuske vlade i finansirane jeftinim kreditima
od strane specijalizovane banke Credit Agricole. Kupuje se nova oprema i
zapošljavaju profesionalni vinari (enolozi). Uzgajivači bi davali svoje grožđe
kooperativi i bili bi plaćeni prema težini roda, nekad u gotovini a nekad kao udio u
proizvedenom vinu, koje bi oni kasnije mogli sami prodavati.
Cilj sa kojim su kooperative nastale je bio ispunjen – uspostavljena je protiv-teža
velikoj snazi koju su imali trgovci vinom na strani tražnje. Osim toga, vino koje je
152
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
nastalo u kooperativama je bilo konzistentnijeg kvaliteta i lakše ga je bilo prodavati.
Korišćena je savremena tehnologija koja je bila nedostupna većini individualnih
proizvođača. Kooperative su bila efikasna institucionalna reakcija na novo, globalno
tržište.
Kooperative i danas ostaju značajan učesnik vinskog tržišta, naročito u Evropi, gdje
imaju čak i dominantnu ulogu. Više od polovine vinograda u Francuskoj je u
vlasništvu članova kooperativa, a kooperative proizvode više od polovine ukupne
proizvodnje vina u Francuskoj a preko 60% u Italiji. Osnovni problem sa
kooperativama je kvalitet vina. Kooperative su nastale sa ciljem da obezbijede
konzistentno vino u većim količinama, kvalitet nije bio u fokusu. Individualni
uzgajivači su bili plaćeni na osnovu količine grožđa koje bi isporučili kooperativi, a
ne na osnovu kvaliteta. Osim toga, uzgajivači nijesu bili u obavezi da isporuče svo
grožđe kooperativi, pa su najkvalitetnije grožđe čuvali za sebe, za sopstvenu
proizvodnju vina ili za prodaju posebnim kupcima kojima je kvalitet bio bitan.
IV Zaključak
U članku je analizirano tržište vina kroz prizmu austrijske ekonomske škole kao i
struktura samog tržišta, koristeći teorijsku platformu Šumpetera i Bomola. Prema
austrijskoj ekonomskoj školi tržište predstavlja spontani, neplanski mehanizam
koordinacije ekonomskih aktivnosti. Cijene predstavljaju komunikaciono sredstvo,
odnosno signale na osnovu kojih tržišni akteri donose odluke. Tržište i cijene
pomažu da se znanje mnogih ljudi iskoristi bez potrebe da se prvo sakupi u
pojedinačnom tijelu (npr. državi). Ako država intervencioniše na tržištu, ako
vještački određuje cijene, onda tako određene cijene ne mogu biti validni signali za
donošenje odluka. Poslovne odluke na osnovu tako donošenih cijena mogu samo
produbiti problem koji je država željela da riješi. To je upravo bio i slučaj na tržištu
vina EU. Probleme na tržištu vina EU je više izazvala neadekvatnost nego sam obim
intervencija. Kada je konkurentnost u pitanju, sigurno je da bi bolje efekte dale
intervencije na polju promocije i marketinga, kao i istraživanja i razvoja a ne na
strani regulisanja ponude i cijena. Međutim, najlojalniji pripadnici austrijske
ekonomske škole bi rekli da nema adekvatnog i neadekvatnog intervencionizma.
Kao i uvijek, realnost je negdje između.
Do šezdesetih godina prošlog vijeka tržište vina je bilo statično. Sve je bilo
skoncentrisano u dvije zemlje – Francuska i Italija su činile polovinu svjetske
proizvodnje i potrošnje vina. Tada globalizacija počinje zahvatati tržište vina i
mijenja ga iz korijena. Globalizacija zatiče evropske vinare nespremnim –
uvođenjem brojnih inovacija, stvaranjem jakih brendova, snažnim marketingom,
vinari iz zemalja “novog svijeta” počinju osvajati sve veći dio tržišta.
153
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
Globalno tržište vina generalno se može podijeliti u dva strateška segmenta – sa
jedne strane su male vinarije čija vina predstavljaju odraz podneblja, tla, klime, sorte
grožđa od kojeg su nastala (tzv. teroar, fr. terroir). U ovom segmentu vino je moda,
kultura, umjetnost. U drugom segmentu se nalaze multinacionalni giganti koji imaju
strategije rasta zasnovane na merdžerima i akvizicijama, kupujući vinarije širom
svijeta i proizvodeći uglavnom jeftinija vina za masovnu potrošnju (najvećim
dijelom kroz maloprodajne lance). Postoje vinarije koje su pozicionirane između ova
dva segmeta, kao što su npr. regionalne vinarije (ovom segmentu pripadaju
“Plantaže”), koje traže svoje mjesto na dinamičnom globalnom tržištu.
Kod malih, tradicionalnih proizvođača, globalizacija izaziva strah i pogrdno se
naziva “kokakolizacija” ili “mekdonalizacija”, govori se o gubitku nacionalnog
identiteta, nestanku lokalnih autohtonih vina, zatrpavanju tržišta sa vinima od
svjetskih sorti grožđa (šardone, kaberne isl.). Samo oni nahrabriji vide globalizaciju
kao šansu za uzdizanje, promociju nacionalnih vrijednosti. “Što je veća globalizacija
- to veća potreba da upoznaš svoje originalne korijene. Da bi u globalizaciji opstali,
moramo biti originalni!“252
Budućnost tržišta vina bi mogla biti upravo u “pomirenju” ova dva, naizgled
divergentna, strateška segmenta. Lokalne i regionalne vinarije treba da zadrže
orginalnost i jedinstvenost i izbjegnu zamku “kokakolizacije” koju sa sobom nosi
globalizacija (pravljenje vina koja će se navodno svidjeti globalnim masama). One
bi trebale korsititi savremene marketinške alate i tehnike kako bi stvorile globalno
tržište za svoja lokalna vina.
252
Vukotić, Veselin (2013) – govor na tribini „Njegoš u srcu UDG“, 03.04.2013.
154
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
LITERATURA:
A., RASTOIN J.-L., 2004. “Vers l’émergence d’un oligopole sur le marché mondial
du vin?”, in D’HAUTEVILLE F. et al, ed., Bacchus 2005, Dunod, Paris, 79 - 99.
Baldwin, Richard; Wyplosz, Charles (2006) The Economics of European
Integration, London: McGraw-Hill (second edition)
Beck, Urlich (2004), Moć protiv moći u doba globalizacije, Školska knjiga, Zagreb
Boettke, Peter J. (2012), Living Economics: Yesterday, Today and Tomorrow, The
Independent Institute, Oakland, CA
Bomol, Vilijam Dž. (2006), Inovativna mašinerija slobodnog tržišta: analiza
čudesnog rasta u kapitalizmu, CID, Podgorica
Coelho, A., Couderc, JP (2006), Globalisation + Financialisation = Concentration?
– Recent trends on mergers, acquisitions and financial investments in the wine
sector, UMR Moïsa, Agro Montpellier
Colobmatto, Enrico (2011), Markets, Morals and Policy-Making, Routledge,
London
Denton, Marks (2011), Competitiveness and the Market for Central and Eastern
European
Economic Impact of the Napa Valley Wine Industry (2008), Stonebridge Research
Group™ LLC
Galbraith, John Kenneth (1995), Ekonomija u perspektivi: kritička povijest, MATE
doo, Zagreb
Hajek, August Fridrich (1999), Kontrarevolucija nauke, CID, Podgorica
Hoking, Stiven; Mlodinov, Leonard (2011), Velika zamisao, Alnari, Beograd
INNOVA (2005), Ex-post evaluation of the Common Market Organisation for wine.
Final report prepared for European Commission, DG AGRI. Tender
AGRI/EVALUATION/2002/6.
Kirzner, Israel M. (1992), The meaning of market process, Routledge, London
Kleut, Marija (2008), Naučno delo od istraživanja do štampe, Akademska knjiga,
Novi Sad
Madžar, Ljubomir (2012), Antiliberalizam u 22 slike, JP Službeni glasnik, Beograd
Mankju, Gregori (2006), Principi mikroekonomije, Daily Press, Podgorica
McCraw, Thomas (2007), Prophet of Innovation – Joseph Schumpeter and Creative
Destruction, The Belknap Press of Harvard University Press
Meininger's Wine Business International - The Magazine for the Global Wine Trade
Montaigne, E., Coelho, A., Structure of the producing side of the wine industry:
Firm typologies, networks of firms and clusters. Wine Economics and Policy (2013),
http://dx.doi.org/10.1016/j.wep.2012.12.002
Napoleoni, Claudio (1981), Ekonomska misao dvadesetog stoljeća, Ekonomska
biblioteka, Zagreb
155
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
OECD (1997), Environmental benefits from agriculture: Issues and policies. The
Helsinki seminar, Paris
OECD (2005a), Multifunctionality in agriculture: what role for private initiatives?
Paris.
Radovanović, Vojislav (1970), Tehnologija vina, Građevinska knjiga, Beograd
Rastoin, JL., Coelho, A (2006), Les stratégies de développement des grandes firmes
de l’industrie mondiale du vin sur la longue période (1980-2005), « Progrès
Agricole et viticole», Montpellier
Rastoin, JL., Montaigne E., Coelho, A. (2006), Globalization of the world wine
market and restructuring of the supply-side, INRA UMR MOISA, Montpellier
Seccia, A., Stasi A., Nardone G. (2010), Market power and price competition in
Italian wine market, 5th International Academy of Wine Business Research
Conference, Auckland (NZ)
Simon, Joanna (2007), Velika knjiga o vinu, Profil International, Zagreb
Statistical report on world vitiviniculture 2012 – International Organisation of Vine
and Wine
Steiner, Georg (2004), The Idea of Europe, Nexus Institute
Stojanović, Božidar (2009), Osnove austrijske teorije, CID Ekonomskog faulteta u
Beogradu
Šumpeter, Jozef (2012), Teorija privrednog razvoja: istraživanje profita, kapitala,
kredita, kamate i poslovnog ciklusa, JP Službeni glasnik, Beograd
The EU market for wine (2009) – CBI Market Survey
The IWSR (International Wine & Spirits research magazine)
USDA Foreign Agriculture Service (2011) EU-27 Wine Annual Report and Statistics
Veseth, Mike (2011), Wine Wars, Rowman & Littlefield Publishers, Inc.
Vukotić, Veselin (2006), Opasne riječi, CID, Podgorica
Vukotić, Veselin (2010), Sistemsko istraživanje, UDG, Podgorica
Vukotić, Veselin (2011), Ekonomija i razvoj, UDG, Podgorica
Vukotić, Veselin (2011), Istorija budućnosti, Posebna izdanja, Podgorica
Wagner, Paul; Olsen, Janeen; Thach, Liz (2011), Wine marketing & Sales – Success
Strategies for a Saturated Market, The Wine Appreciation Guild, San Francisco, CA
156
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
Mr Nina Drakić
Uloga institucija – neoklasični i institucionalni pristup
Abstract: In recent decades, economic theory increasingly emphasizes the
importance of institutions and rules that regulate economic activity. Rules that allow
free economic activity, exchange and accumulation are recognized as main
determinants of development. Why do some countries successfully organize their
economy, while others fail to achieve economic growth and development, or do that
insufficiently? Why individuals in some countries are more motivated to work,
invest, save? Do institutions have major influence on activities of individuals and
significantly determine effects of economic activity?
The objective of this paper is to analyze and systematize various theoretical
concepts, that is to analyze role of institutions through neoclassical and institutional
theoretical approach. This paper is conceived through three parts. The first section
defines concept of institutions and their division. The second part provides analysis
of factors affecting outcome of economic activities, with special emphasis on the
different perception of the role of institutions between proponents of neoclassical
and institutional approach. The third part presents the overview of fundamental
theoretical postulates of new institutional economics, with a special analysis of
property rights, transaction costs, contracts and a company.
Key words: institution, property right, transaction cost, contract, firm
Uvod
Uloga institucija, odnosno pravila koja usmjeravaju ponašanje pojedinaca u jednom
društvu, prepoznata je vijekovima unazad. Još prije 2.500 godina filozofi Solon
(Solon) i Konfučije (Confucius) u svojim radovima isticali su značaj pravila i
institucija za ljudske odnose i prosperitet u društvu. Takođe, Adam Smit (Adam
Smith) u djelu "Istraživanje prirode i uzroka bogatstva naroda" iz 1776. godine
govorio je o važnosti tržišnih institucija za blagostanje i napredak u društvu.
I pored uvažavanja institucija od strane brojnih teoretičara nakon Smita, 30-tih
godina XX vijeka ekonomska teorija krenula je u pogrešnom pravcu. Neoklasični
teoretičari izbacili su institucionalne pretpostavke iz analiza, te izučavali ekonomsku
stvarnost u nepromijenjenom institucionalnom okviru. Formiranjem institucionalne

Privredna komore Crne Gore; Rad “Uloga institucija – neoklasični i institucionalni pristup” je
naučno istraživački rad nastao kao rezultat izrade doktorske teze “Institucionalna analiza
poljoprivrede” na doktorskim studijama ”Međunarodna ekonomija”, FMEFB, UDG; Rukovodilac
studija: prof. dr. Veselin Vukotić, Mentor: dr. Dragana Radević; Komentor: dr. Neda Ivović
157
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
ekonomije kao posebnog teorijskog pravca, 70-tih godina XX vijeka, institucije
ponovo postaju aktuelne i po prvi put nalaze se u fokusu izučavanja ekonomske
teorije. Doprinos njenom razvoju dali su Koaz (Coase), Daglas Nort (Douglas
North), Alčijan (Alchian), Vilijamson (Williamson), Pejovića (Pejovich) i drugi.
Svrha ovog rada je da kroz prikaz i analizu uloge institucija u neoklasičnim253 i
institucionalnim teorijama dokaže hipotezu da bez obzira na resurse, znanje i
vještine pojedinca institucionalni okvir u kojem stvara, od presudnog je značaja za
krajnje efekte njegovih aktivnosti. U prvom dijelu rada date su definicije i podjela
institucija, drugi dio analizira različita viđenja kada su u pitanju faktori od značaja ze
efekte ekonomskih aktivnosti, dok treći dio daje pregled stavova zagovornika nove
institucionalne ekonomije.
Institucije – pojam i izučavanje
Institucije su skup pravila ponašanja koja olakšavaju koordinaciju ili upravljanje
odnosima između pojedinaca ili grupa.
Institucije u širem smislu su formalna i neformalna pravila igre u društvu, koja
određuju međusobne odnose među ljudima (North, 1990). U užem smislu, pod
institucijama se smatraju samo organizacione jedinice, procedure i regulatorni okvir
(Williamson), 2000). Prema Hodžsonu (Hodgson), institucije predstavljaju
ustanovljena i prevladavajuća društvena pravila koja strukturiraju društvena
međudjelovanja (Hodgson, 2006), dok ih Jovanović definiše kao “pravom, običajem
i moralom ustanovljene veze i pravila ponašanja u međusobnim ljudskim
interakcijama koje se ponavljaju254”.
Osnovna podjela razlikuje institucije koje su egzogene (spoljašnje) i one koje su
endogene (unutrašnje) u odnosu na ekonomski sistem (Williamson, 2000). Egzogene
institucije definišu društvenu strukturu i njihove promjene traju stoljećima.
Endogene institucije mijenjaju se u kraćem roku ili kontinuirano, npr. poput pravila
alokacije resursa ili upravljanja.
Prema Nortu (1994), institucije se dijele na formalne (pravila, zakoni, ustav) i
neformalne (norme ponašanja, konvencije, kodeksi ponašanja). Neformalne
institucije nastaju na bazi ljudskog iskustva i kroz dugoročne interakcije pojedinaca,
253
U različitim teorijskim raspravama za neoklasičnu teoriju koriste se različiti termini. Među njima
najčešće korišćeni termini su konvencionalna teorija (eng. conventional theory); ortodoksija (eng.
orthodoxy); ortodoksni marginalizam (orthodox marginalism) ili tradicionalna teorija (eng. traditional
theory).
254
Jovanović, A. Teorijske osnove ekonomske analize prava, Pravni fakultet, Univerziteta u
Beogradu, Beograd, 2008
158
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
dok su formalne institucije uspostavljene od strane države. Djelovanje neformalnih
institucija može pojačati formalna pravila, ili blokirati institucionalne promjene, jer
neformalne institucije pokazuju značajnu inerciju i samo postepeno se mijenjaju. U
idealnim uslovima, formalne i neformalne institucije međusobno se nadopunjuju.
Kasper (Kasper) i Streit (Streit) dijele institucije na eksterne i interne pri čemu su
eksterne institucije ona formalna pravila čije se sprovođenje obezbjeđuje kroz
monopolističku prisilu države, a interne institucije predmet su privatnoga nadzora.
Institucije stvaraju podsticaje za ponašanje pojedinaca i organizacija i koordiniraju
njihove aktivnosti (Kasper i Streit, 1998). Institucije imaju važnu ulogu u
povećavanju funkcionalnosti društva, posebno ekonomske efikasnosti. One su
sastavni dio društvenog kapitala, kao ključnog faktora koji utiče na ekonomski rast. U
literaturi je opšte prihvaćeno shvatanje da su institucije i institucionalni mehanizmi
spona koja nedostaje u objašnjenju razlika u stopama rasta između bogatih i
siromašnih zemalja.
Institucionalna ekonomija kao posebna naučna disciplina bavi se proučavanjem
odnosa između ekonomskog razvoja i pravila pod kojima se odvija ekonomska
aktivnost tj. proučavanjem ekonomskih efektata različitih vrsta pravila. Ljudi se u
svom ekonomskom djelovanju podvrgavaju različitim pravilima, koja imaju različite
sumarne efekte na nivou društva. Ako pravila u jednom društvu motivišu pojedince
da rade, proizvode, investiraju, inoviraju, onda će i sumarni efekat pojedinačnih
ponašanja voditi boljim rezultatima na agregatnom nivou (stopa rasta, veći nivo
BDP-a, povećanje izvoza…).
Insistiranje na pravilima u objašnjavanju ekonomskog ponašanja pojedinaca
predstavlja osnovu djelovanja institucionalne ekonomije. Imajući u vidu značaj koji
se polaže na kvalitet pravila, odnosno institucija kojima se reguliše ekonomska
aktivnost, ona se posmatraju kao osnovni ekonomski resurs. Kvalitet pravila, po
institucionalnom tumačenju, značajniji je od resursa kao što su geografski položaj,
prirodna bogatstva, ljudski kapital i sl.
Institucionalna ekonomija, pored insistiranja na pravilima kao osnovnoj determinanti
razvoja, prepoznala je i vrste pravila koja najviše pogoduju ekonomskom razvoju.
Pojedinci su jedini nosioci ekonomskog razvoja. Oni su u isto vrijeme motivisani
isključivo ukoliko rade u sopstvenom interesu. Međutim, samo u određenom
institucionalnom okviru ta aktivnost rezultira društveno superiornim ishodom (eng.
positive-sum game). Ovakvu situaciju omogućava samo institucionalni ambijent u
kojem je privatna inicijativa slobodna i u kojem su pojedinci upućeni da realizaciju
svojih želja ostvaruju u uslovima slobodne konkurencije.
159
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
Zagovornici institucionalne teorije smatraju da jedino uslovi slobodne konkurencije i
tržišne razmjene konstituišu društveni okvir u kome pojedinci, prateći svoje interese,
zadovoljavaju i interese društva u cjelini. Jedino konkurencija, koja je moguća
isključivo na slobodnom tržištu, motiviše preduzetnika da tržištu ponudi bolji ili
jeftiniji proizvod. Neophodnu pretpostavku predstavlja institucionalni okvir koji
omogućava slobodnu tržišnu razmjenu, podjelu rada, zaštitu svojinskih prava i
ugovora. Ovakva pravila omogućavaju da pojedinac uporedo sa zadovoljavanjem
ličnog interesa, istovremeno zadovoljava i interese društva.
Neoklasični i institucionalni pristup
Neoklasična ekonomija je predstavljala dominantnu ekonomsku misao u XX vijeku i
dala je doprinos u objašnjavanju brojnih ekonomskih pitanja. Značajan doprinos
neoklasični ekonomisti dali su analizom faktora koji utiču na ishode ekonomskih
aktivnosti, odnosno na ekonomski rast.
Ekonomski teoretičari 40-ih i 50-ih godina prošlog vijeka smatrali su da je kapital
glavni faktor rasta odnosno da rast zavisi od akumulacije kapitala (štednje i neto
investicija). Ipak, činjenica da rastuća količina kapitalnih investicija dovodi do pada
marginalne produktivnosti, a u dugom roku do nultih ili negativnih prinosa na
kapital, navela je pojedine ekonomiste da definišu rast kao privremeni fenomen.
Problem ograničene marginalne produktivnosti kapitala neoklasična teorija pokušava
da prevaziđe uvođenjem u analizu novih faktora rasta. Teorije su usmjerene na ideju
nacionalne proizvodne funkcije u kojoj količina proizvodnje zavisi od kapitala, rada
i tehnologije (Q=f(K,L,TEC)). Zastupnici konvencionalne teorije zastupali su tezu
da povećanje broja stanovnika odnosno rast ponude radne snage ima pozitivan uticaj
na ekonomski rast. Takođe, bolja tehnologija omogućava da se određeni nivo inputa
(rad i kapital) pretvori u veću količinu outputa i obratno. Nadalje, teorija omogućava
i promjenu cijena faktora proizvodnje – kada se povećavaju viškovi kapitala
kamatne stope se smanjuju – što omogućava supstituciju faktora proizvodnje jer
može da se koristi jeftiniji kapital kao zamjena za skupu radnu snagu. I Solov
(Solow) u svojim modelima, kao tri glavne komponente relevantne za ekonomski
rast, navodi rad, kapital i tehnologiju, koje imaju pozitivan i negativan uticaj na
stope rasta255.
Najpoznatiji modeli neoklasične teorije shodno kojima tehnologija omogućava da se
ista količina inputa pretvori u veću količinu outputa predstavljaju napredak u odnosu
na prethodne. Oni ipak u potpunosti ne rješavaju problem ograničene marginalne
255
Više o teorijama ekonomskog rasta i razvoja moguće je naći u knjizi: Kasper, W. and Streit, M. E.
Institutional Economics, Social order and public policy, Edward Elgar, Cheltenham, UK i
Northamptom, MA, USA, USA, 1998
160
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
produktivnosti. Stoga se u model uvode i nove varijable kao što su: ljudski kapital,
prirodni resursi, sposobnost strukturnih promjena, ali bez uspjeha u rješavanju
opadajuće marginalne produktivnosti.
Ljudsko znanje i vještine bili su u fokusu istraživanja konvencionalnih teorija tokom
60-tih godina XX vijeka. Beker (Becker, 1964) u objašnjavanju ekonomskog rasta
uvodi ljudski kapital i smatra da u uslovima datih proizvodnih resursa, radna snaga
koja posjeduje više znanja i vještina doprinosi ostvarivanju većih stopa rasta.
Ljudski kapital kao element neoklasičnog modela Kasper i Streit nazivaju
hardverom (eng. hardware) rasta, a pod softverom (eng. software) rasta
podrazumijevaju elemente kao što su tehnička i organizaciona znanja i vještine.
Poboljšanje softverskih elemenata rasta vodi boljem i efikasnijem korišćenju
hardvera rasta. Metodološki problem ovog modela, koji je uključivao hardverske i
softverske elemente rasta, ogledao se u nemogućnosti kvantifikacije softverskih
elemenata što ipak nije umanjilo značaj unošenja novih elemenata u objašnjavanje
rasta.
Analizom kvaliteta ljudskog djelovanja kao faktora koji determiniše ekonomski rast,
lagano se počelo sa rješavanjem problema neoklasičnog modela. Rješenje se nije
nalazilo u proširivanju spiska eksplanatornih varijabli već u funkciji (f) koja u
neoklasičnom modelu zapravo predstavlja ljudski faktor. Naime, količina outputa
zavisi od ljudskog faktora, od znanja i vještina koje posjeduju pojedinci odnosno od
ljudskog djelovanja i sposobnosti. Ljudi (preduzetnici) su ti koji investiraju kapital,
zapošljavaju radnu snagu i tehnologije, kombinuju ih u cilju stvaranja outputa koji će
se valorizovati na tržištu. Preduzetnici svojim znanjem i vještinama kombinuju
raspoloživi kapital, radnu snagu i tehnologiju kako bi proizveli proizvod/uslugu koje
će prodati na tržištu. Ipak, različita znanja, vještine i ljudska djelovanja stvoriće
različite outpute bez obzira na iste količine inputa.
Stavljanjem u fokus pojedinca, uočava se još jedan nedostatak neoklasičnih teorija.
Naime, one ne objašnjavaju zašto su neke zemlje bogate a neke siromašne, odnosno
kako to da neke zemlje akumuliraju više, a neke manje kapitala, znanja i
tehnologije? Šta je to što motiviše pojedince da mobilišu faktore proizvodnje,
investiraju, štede? Ovdje na scenu stupaju institucije tj. institucionalni ambijent.
Upravo činjenica da konvencionalne teorije u potpunosti ignorišu institucije,
odnosno pravila koja determinišu ponašanje pojedinaca u jednom društvu,
predstavlja njihov najveći nedostatak.
Uvođenje u analizu mikroekonomskih elemenata dovelo je do vraćanja radu
Šumpetera (Schumpeter), te radovima utemeljivača austrijske ekonomske škole
Mizesa (Mises) i Hajeka (Hayek). Oni su proučavali ulogu preduzetnika u
ekonomskom razvoju i važnost konkurencije, a u cilju istraživanja korisnosti
161
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
ljudskog znanja. Znanje se može koristiti i multiplikovati ako ljudi sa
specijalističkim znanjima sarađuju. Takođe je veoma važna i podjela rada, koja
predstavlja jedan od izvora ekonomskog napretka, što je ujedno stav koji leži i u
osnovi učenja Smita.
Sredinom 70-tih godina, teoretičari - Nort, Tomas (Thomas), Rozenborg
(Rosenborg) i Birdzel (Birdzell), Hodžson - koji su pokušavali da objasne
ekonomski rast, pokazali su analizama da prednosti u tehničkom i organizacionom
znanju vode ka industrijskoj revoluciji. Ove prednosti umnogome zavise i od razvoja
institucija koje pogoduju akumulaciji kapitala i tržišnoj razmjeni. Tu se prije svega
misli na: građanske slobode svakog pojedinca, pravo svojine, zaštitu ugovora u
skladu sa zakonom. Skali (Scully) i Porter (Porter) su smatrali da kapitalistički
preduzetnici nijesu napravili ekonomski rast tamo gdje nije bilo povjerenja, već gdje
su se mogli osloniti na ekonomske, građanske i političke slobode kao i na
institucionalni okvir koji se temelji na uzajamnom povjerenju256.
Ipak, mnogi ekonomisti istraživali su zbog čega velike prednosti u tehničkom
znanju, koje je postojalo u Kini i drugim azijskim zemljama, nijesu dovele do
industrijske revolucije. Analize su pokazale da je u ovim zemljama postojao
nedostatak određenih socijalnih, političkih i ekonomskih preduslova odnosno
nedostatak određenih institucija. Neuspjeh Kine Kasper i Streit objašnjavaju
citirajući Džonsa (Jones):“...nije postojao nezavisan pravni sistem, zaštita za
vrijednosti u prevozu niti policajci da čuvaju ljetinu...Postojao je formalno sudski
sistem, ali su mu nedostajale sistematske procedure koje podrazumijevaju stvarne
dokaze. Ugovori su bili nezaštićeni...Poslovi su se zasnivali na ličnim odnosima ili
na povjerenju grupa trgovaca ili zanatlija koji su već bili udruženi iz razloga koji
nisu bili poslovni...257“
Nedostatak institucija u zemljama Azije negirao je sve prednosti tehničkog razvoja i
potencijalno velikog tržišta. O značaju postojanja pomenutih institucija govorio je i
Nort, koji je zaključio da je istorijsko proučavanje ekonomskog razvoja ustvari
proučavanje institucionalnih inovacija, a sličan stav se provlači i kroz učenje Olsona
(Olson), koji je smatrao da razlike u stopama ekonomskog rasta ne mogu biti
objašnjene bez osvrtanja na institucije.
Učešće ljudi u ekonomiji zavisi od toga da li postoje ustanovljeni obrasci odnosno
pravila na koja mogu da se oslone. Prema Parkeru (Parker) i Stejsiju (Stacey) trebalo
bi uspostaviti opšta i prilagodljiva pravila interakcije i povezanosti, jednom riječju
256
Kasper, W. and Streit, M. E. Institutional Economics, Social order and public policy, Edward
Elgar, Cheltenham, UK i Northamptom, MA, USA, USA, 1998
257
Kasper, W. and Streit, M. E. Institutional Economics, Social order and public policy, Edward
Elgar, Cheltenham, UK i Northamptom, MA, USA, USA, 1998, str 18.
162
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
institucije. Pauelson (Powelson) takođe ističe centralnu ulogu institucija za
dugoročni ekonomski rast. Samo uz postojanje pravila odnosno institucija može se
poboljšati koordinacija, ekonomska efikasnost i životni standard.
I predstavnici neoaustrijske škole258 naglašavali su krucijalni značaj institucija za
preduzetništvo. Razvijenost institucija pogoduje efikasnijem korišćenju znanja i
boljoj raspodjeli resursa kao što su kapital, rad, sposobnosti i sirovine.
Empirijska istraživanja takođe su naglašavala važnost opredjeljenja za materijalni
boljitak. Odgovarajuće institucije jesu neophodan uslov za ekonomski rast, ali ne i
dovoljan. Preduzetnici i ljudi uopšte treba da imaju preferencije za saradnju i
materijalni napredak. U dugom roku, postoji složena međusobna veza između
osnovnih ljudskih vrijednosti i institucija: ako institucije omogućavaju stvaranje
bogatstva, i ako ljudi stvarno osjete i dožive taj rast, onda raste i njihovo povjerenje
u institucije.
Podjela rada dovela je do uske specijalizacije preduzetnika, što dalje vodi
ekonomskom rastu. U takvom sistemu potreban je i odgovarajući institucionalni
aranžman, koji bi omogućio saradnju ljudi na tržištu i u organizacijama, i na osnovu
koga bi ta saradnja bila predvidljiva i pouzdana. Takav jedan okvir čine, npr.
kulturne konvencije, zajednički etički sistem i formalno pravne i regulatorne
odredbe. Proizilazi da se ekonomski rast oslanja na sociološke faktore kao što su
preferencije i sistem vrijednosti.
Nadalje, klasični teoretičari, posebno škotski filozofi i ekonomisti iz XVIII vijeka,
Hjum (Hume), Ferguson (Ferguson) i Smit, razumjeli su važnost institucija. Oni su
smatrali da su najmanje tri institucije važne za ljudski napredak i civilizovano
društvo: obezbeđenje prava svojine, slobodan prenos imovine dobrovoljnim
ugovorima i održavanje obećanja. Adam Smit upravo kroz mehanizam “nevidljive
ruke” tržišta shodno kojem pojedinici vođeni ličnim interesom koordiniraju i
usmjeravaju resurse u pravcu njihove najefikasnije upotrebe ističe značaj institucija.
Ferguson objašnjava institucionalnu evoluciju kao način nastajanja i prilagođavanja
pravila, dok Hjum istražuje osnovne institucionalne pretpostavke kapitalističkog
društva i njihovo pozicioniranje u određenom kulturnom, intelektualnom i
političkom okruženju.
Doprinos razvoju institucionalne ekonomije dali su i predstavnici Austrijske škole,
posebno Karl Menger (Carl Menger), Mizes, kao i Hajek, Kirzner (Krizner) i
258
Predstavnici neoaustrijske škole razvijaju ekonomsku misao naslanjajući se na ideje Karla
Mengera (Carl Menger) i Hajeka o tržištu kao procesu, te konkurenciji kao procesu otkrivanja i
učenja. Predstavnici su Kirzner, Riza, Driskol, Rahman. U središtu interesovanja neoaustrijske škole
je preduzetnika i njegova uloga u tržišnim procesima.
163
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
Rotbard (Rothbard), i čikaški ekonomisti prije svega Milton Fridman (Milton
Firdman) i Džordž Štigler (George Stigler). Oni su analizirali pravila odnosno
institucije polazeći od pretpostavki kao što su ograničeno znanje i asimetrične
informacije, metodološki individualizam i subjektivizam. Naime, metodološki
individualizam podrazumijeva da su samo pojedinci ti koji djeluju dok su nacije,
rase ili društvene klase apstraktne i njihovo djelovanje je rezultat sumarnog
djelovanja pojedinaca. Subjektivizam polazi od činjenice da svi pojedinci imaju svoj
ukus, stavove i mišljenje pa na različite načine posmatraju svijet.
Nova institucionalna ekonomija
Nova institucionalna ekonomija je poseban pravac ekonomske teorije, koji se razvija
od šezdesetih, a naročito od sedamdesetih godina XX vijeka, podstaknut novim
idejama o razvoju institucija, o svojinskim pravima, transakcionim troškovima, te
socijalnim neformalnim normama. Nova institucionalna ekonomija proučava uticaj
svojinskih prava i transakcionih troškova na ekonomsku efikasnost.
Neoklasična ekonomska teorija u potpunosti je ignorisala institucionalni ambijent u
kome se odvija ekonomska aktivnost jer su institucije posmatrane kao egzogene tj.
date. Zagovornici ovog teorijskog pravca izučavali su ljudsko ponašanje i načine za
optimizaciju ekonomske aktivnosti u nepromjenjivom institucionalnom i pravnom
okviru. Neoklasična tj. konvencionalna teorija polazi od pretpostavke da su osnovne
determinante ekonomskog ambijenta, kao što su tržište, cijene, tehnologija egzogeno
određene i da se postojanje kapitalističkog sistema zasnovanog na privatnoj svojini i
tržištu podrazumijeva. Shodno ovoj teoriji, transaktori poštuju dogovore i ugovore,
pa samim tim ne postoje troškovi održavanja, praćenja i izvršenja ugovora. Ne
postoji razlika u znanju niti informisanosti, pa se transakcije odvijaju na bazi
potpunog znanja i sposobnosti procesuiranja svih relevantnih informacija, a tržište
šalje sve potrebne informacije i signale kroz sistem cijena. Tržišnim učesnicima
besplatno su dostupne sve informacije, veličina preduzeća je data i nije predmet
analize, kao ni odnosi unutar preduzeća koji se smatraju irelevantnim. Ovakve
pretpostavke ograničavale su primjenu konvencionalne teorije jer su previše
pojednostavljivale realnost i onemogućavale objašnjavanje i prepoznavanje
osnovnog mehanizma podsticaja u realnom životu.
Nedostaci i nedorečenosti neoklasične teorije poslužili su kao osnova za formiranje
novog institucionalng pristupa koji se zasniva na izučavanju veze između institucija i
ekonomskog razvoja. Ovaj pristup napušta neoklasične pretpostavke o savršenim
tržištima, savršenoj informisanosti i odsustvu transakcionih troškova. Polazi se od
činjenice da u realnom životu pojedinci imaju ograničena i asimetrična znanja i
odluke donose na bazi svoje percepcije zasnovane na ograničenim informacijama.
Rezultati ovih odluka zavise od čitavog niza elemenata koje neoklasična ekonomija
164
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
ignoriše (npr. poštovanje ugovora, organizacija preduzeća i korporacija, pravila o
radu, zaradama...).
Nova institucionalna ekonomija naglašava značaj institucija za funkcionisanje
ekonomskog sistema. Prepoznaje se suštinski značaj institucija za ekonomski razvoj,
zbog činjenice, da one u potpunosti regulišu ekonomsko i svako drugo ponašanje
pojedinaca. Bez obzira na različite pristupe nastanku institucija, ne dovodi se u
pitanje fundamentalni stav po kome institucije, takve kakve su, predstavljaju rezultat
traganja za optimalnim rješenjima i izborom adekvatnog seta pravila. Novi
institucionalni pristup posebnu pažnju posvećuje odnosu svojinskih prava i
institucija. U ovom dijelu podrazumijeva se postojanje poretka, koji obezbjeđuje
sistem svojinskih prava. Poredak dalje podrazumijeva postojanje određenog seta
normi, kao i instrumenata koji obezbjeđuju poštovanje normi.
Osnovni postulati nove institucionalne ekonomije259 su:
Metodološki individualizam – polazi od činjenice da entiteti kao što su narod,
država, društvo, privreda više nijesu u fokusu posmatranja, da nemaju sopstvene
interese ni ciljeve, već da njihovo djelovanje treba posmatrati isključivo kao rezultat
djelovanja njihovih članova. Pojedinac kao član određenog kolektiva donosi odluke
u skladu sa svojim interesom, pri čemu se kolektiv javlja kao okvir u kome se ti
interesi ostvaruju. Odluke ne donose države, partije, narodi, preduzeća nego
pojedinci-članovi tih entiteta u skladu sa pravilima kojima se podvrgavaju.
Maksimizacija korisnosti – znači da svi pojedinci teže ostvarenju sopstvenih ciljeva.
Okvir u kome oni ostvaruju svoje interese definisan je okruženjem i pravilima
kolektiviteta. Ta teorija je u suprotnosti sa konvencionalnim pristupom prema kome
je cilj maksimizacija korisnosti za sve članove kolektiviteta.
Ograničena racionalnost – ovaj koncept počiva na tezi o kompleksnoj realnosti u
kojoj nijedan pojedinac nije u mogućnosti da sagleda sve elemente koji bi mogli biti
od značaja za njegovu odluku i ponašanje. Pored ograničene mogućnosti
prikupljanja relevantnih informacija podrazumijeva se i ograničeno pojedinačno
znanje, odnosno sposobnost procesuiranja informacija.
Oportunističko ponašanje – ljudi se u međusobnim transakcijama, komunikaciji i
ekonomskom djelovanju rukovode sopstvenim interesom. Neizbježno je da određena
grupa ljudi prepozna svoj interes u ponašanju koje bi u skladu sa prepoznatim
običajnim normama moglo biti definisano kao nepošteno. Davanje lažnih
informacija, korupcija, kršenje ugovora i dogovora od strane pojedinih aktera
ekonomske aktivnosti mora biti uzeto kao pretpostavka.
U odsustvu ograničene racionalnosti i oportunističkog ponašanja izučavanje
ekonomskih institucija bilo bi izlišno. Međutim, ako imamo na umu da ograničena
racionalnost, oportunističko ponašanje, transakcioni troškovi i asimetrične
259
Furubotn, E. G. and Richter, R. The New Institutional Economics, JITE, 1991, str.4
165
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
informacije predstavljaju realnost, onda izučavanje alternativnih vrsta ekonomskih
institucija postaje ključno za shvatanje funkcionisanja ekonomije.
Pored tržišta, kao osnovne institucionalne pretpostavke, najznačajniji elementi
institucionalnog koncepta su svojinska prava, transakcioni troškovi, ugovori i firma.
Svojinska prava
Svojina je osnovna ekonomska institucija stara koliko i ljudska vrsta. Svojinska
prava su se razvijala, ne samo u kompleksnim industrijskim društvima gdje
pojedinci posjeduju sve od automobila do akcija velikih korporacija, nego i u
društvu Indijanaca gdje su pojedinci posjedovali lukove, strijele, konje.
Svojina je nastala kao posljedica rijetkosti resursa. Vezuje se za pojam “ekonomskog
dobra” koji se koristi za bilo šta što donosi korisnost ili zadovoljstvo pojedincu.
Pojedinac da bi uživao korist (zadovoljstvo) od nekog dobra mora ga posjedovati.
Ograničenost dobara (resursa) stvara konkurenciju među pojedincima jer više
pojedinaca ima pretenziju ka posjedovanju ograničenog dobra. Načini sticanja
svojine predstavljaju jedan od osnovnih elemenata na osnovu kojih se razlikuju
društva. Svakako najprihvatljiviji način za sticanje svojine je tržište iako u praksi
postoje i drugi načini kao što su poklon, preraspodjela, krađa, nasljedstvo, itd. Iza
svakog prava svojine nad nekom stvari, postoji pravni poredak koji to omogućava i
koji definiše pored načina sticanja svojine, i konkretna prava koje podrazumijeva
vlasništvo, odnosno šta vlasnik može da uradi u pravcu realizacije prava svojine. Na
ovu temu Koaz navodi sljedeće: „...obično se misli o fizičkoj stvari koju poslovni
čovjek posjeduje i koristi (npr. jutro zemlje ili tona fertilizatora) umjesto da se misli
na pravo da se preduzimaju određene fizičke akcije. Možemo govoriti o osobi koja
posjeduje zemlju i koristi je kao proizvodni faktor, ali ono što zemljoposjednik
faktički posjeduje jeste pravo da preduzima određene predviđene akcije. Pravo
zemljoposjednika nije neograničeno...“260
Iz prethodno navedenog možemo zaključiti da svojinska prava jesu ekskluzivna u
smislu polaganja isključivog prava od strane izvornog vlasnika, ali nijesu
neograničena. Drugim riječima, imovina ili dobro mogu biti definisani, ne samo
tehničkim svojstvima, već i čitavim nizom zakonskih ograničenja koja regulišu
korišćenje i razmjenu dobara. Npr. dvije potpuno fizički identične kuće predstavljaju
efikasno različite proizvode kada su imovinska prava vezana za njih različita, jer će
upravo ta svojinska prava uticati na njihovu različitu tržišnu valorizaciju.
Postoje različite kategorije svojine. Ipak pravo svojine je najpoznatije i sastoji se od
tri elementa: pravo na korišćenje imovine (usus), pravo na prisvajanje koristi od
260
Coase, R. The Problem of Social Cost, Journal of Law and Economics, Vol. 3, 1960
166
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
njene upotrebe (usus fructus) i pravo promjene njene forme, supstance i lokacije
(absus). Treći element (pravo) posebno je značajan za funkcionisanje sistema
svojinskih prava. To podrazumijeva da vlasnik ima zakonsku slobodu da prenese sva
prava (npr. da proda kuću), ili neka prava (npr. da iznajmi kuću) drugima za
dogovorenu cijenu. Prenosivost prava omogućava efikasnost prilikom planiranja
alokacije resursa tokom vremena. Sa aspekta raspodjele, svojinska prava možemo
podijeliti na: neekskluzivna i netransferabilna - prava koja su dostupna svima;
ekskluzivna i netransferabilna – prava koja su ograničena samo na korišćenje; i
ekskluzivna i transverabilna - to su privatna prava261.
Institucija svojinskih prava nalazi se u osnovi svakog ekonomski prosperitetnog
društva. Jasno definisana i sigurna svojinska prava obezbjeđuju podsticaje za
kreiranje, inoviranje i zaštitu postojećih resursa. Svojinska prava pružaju ovakve
podsticaje jer povezuju individualne napore sa tržišnom nagradom ili kaznom,
promovišući preduzetničko i kreativno ponašanje.
Centralna teza teorija svojinskih prava upravo podrazumijeva činjenicu da struktura
svojinskih prava u jednoj ekonomiji utiče na alokaciju i korišćenje ekonomskih
dobara (resursa) na specifičan i predvidiv način. Vrijednost odnosno tržišna
valorizacija nekog dobra zavisi od toga koliko jasno su definisana svojinska prava
nad njim. Budući da pojedinci teže maksimizaciji korisnosti, ne samo kao potrošači,
već i kao članovi organizacije, svaka promjena u sistemu svojinskih prava će imati
predvidljiv uticaj na alokaciju resursa, kompozicije proizvedene robe, distribuciju
prihoda, itd.
Pristup ekonomije svojinskih prava razvio se kao reakcija na previše
pojednostavljeni neoklasični model koji je doživio veliku popularnost nakon Drugog
Svjetskog rata. Ipak, iz nove perspektive, postaje jasno da svojinska prava,
nerazdvojiva od resursa i tehnologije, direktno utiču na ograničavanje mogućih
alternativa prilikom donošenja odluka u jednom društvu. Kako navode Furubotn i
Richter, ekonomija svojinskih prava prilikom analize uvijek ima potrebu da definiše:
a) funkciju korisnosti za svakog donosioca odluka, a povodom veličina koje se
razmatraju i b) skup mogućnosti (nagrada i kazni), koji stoji na raspolaganju
donosiocu odluka.262 Ovaj metod omogućava analizu procesa donošenja odluka u
svim organizacijama - modernim korporacijama, neprofitnim organizacijama,
državnim firmama i sl.
Teorija svojinskih prava proučava efekte alokacije svojinskih prava na podsticaje i
ponašanje donosioca odluka kako ekonomskih odluka kojima se utiče na alokaciju
resursa, tako i efekte alokacije svojinskih prava na donosioce političkih odluka.
261
262
Furubotn, E. G. and Richter, R. The New Institutional Economics, JITE, 1991, str 47.
Ibid
167
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
Svojinska prava određuju raspolaganje nagradama i troškovima, pa shodno tome i
ponašanje učesnika (vlasnika resursa) unutar preduzeća, kao i ponašanje preduzeća
kao jedinstvene organizacione cjeline na tržištu. Ekonomiju svojinskih prava
najbolje opisuju sledeće riječi Furubotna i Pejovića: “U suštini, ekonomija je studija
o svojinskim pravima nad rijetkim resursima...Alokacija rijetkih resursa u društvu je
određivanje prava na upotrebu resursa...ekonomsko pitanje, ili kako cijene treba
odrediti je pitanje kako će svojinska prava biti definisana i razmijenjena i pod kojim
uslovima.”263
Stiv Pejović, jedan od osnivača teorije svojinskih prava, optimalnim svojinskim
pravima smatra potpuno privatno vlasništvo i navodi da svojinsko pravo
obuhvata264:
ekskluzivnost svojine, shodno kojoj vlasnik ima pravo da bira šta će raditi sa svojim
dobrom,
transferabilnost svojine koja znači da vlasnik ima pravo da izvrši transfer svog dobra
drugoj osobi po cijeni koja je prihvatljiva za obje strane,
ustavne garancije svojine, koje znače da država garantuje primarnu stabilnost
privatnog vlasništva.
Svojinska prava, koja su stabilna i dobro zaštićena, omogućavaju pojedincu da lakše
identifikuje potencijalne koristi od razmjene, smanjujući tako transakcione troškove.
Suprotan efekat imaju nedovoljno zaštićena svojinska prava. Shodno tome,
adekvatno postavljene svojinske institucije neophodan su uslov da tržišni
mehanizam na optimalan način obavi svoju alokativnu funkciju.
Beker, Vilijamson (Williamson), Alčijan (Alchian), Demec (Demetz), Štigler i Koaz
dali su dodatni doprinos razvoju teorije svojinskih prava krajem 50-tih i početkom
šezdesetih godina XX vijeka analizom novih tema. Naime, Beker je analizu proširio
dodavanjem nenovčanih varijabli u funkciju korisnosti, Alčijan i Demec
istraživanjem barijera u vezi sa svojinskim pravima alternativnih institucija,
Vilijamson dodavanjem diskrecione korisnosti prilikom analize ponašanja
menadžera, Štigler baveći se problemom informacionih, a Koaz transakcionih
troškova265.
Transakcioni troškovi
Transakcioni troškovi prisutni su svuda oko nas. Ukoliko krenemo u kupovinu,
vrijeme utrošeno za prikupljanje informacija o proizvodu, o cijeni, o ispitivanju
263
Furubotn, E and Pejovich, S. Properthy rights and economic Theory: A Survey of The Recent
Literature, Journal of Economic Literature, No. 10, 1972, str.1139.
264
Pejovich, S. The Economic of Property Rights, Chelthenim, UK; Northampton USA 2001
265
Furubotn, E. G. and Richter, R. The New Institutional Economics, JITE, 1991
168
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
alternativa predstavlja transakcioni trošak. Takođe, kada kupimo neki proizvod ne
možemo biti sigurni da će taj proizvod zadovoljiti naša očekivanja. Možemo uzeti
primjer kompanije koja želi da plati naknadu komšiji zbog zagađenja životne
sredine. Kompanija ne zna koliku naknadu je komšija spreman da prihvati (i komšija
zna da kompanija ne zna) te on može proizvoljno tražiti visok iznos koji kompanija
nije spremna da plati, pa pregovori mogu propasti što takođe predstavlja transakcioni
trošak.
Definicije transakcionih troškova su brojne. Koaz ih definiše kao: "... troškove
korišćenja mehanizma cijena", dok Demec smatra da transakcioni troškovi
predstavljaju "... troškove razmjene svojinskih prava". Furubotn i Richter daju širu
definiciju i pod transakcionim troškovima podrazumijevaju sve troškove nastale: (a)
stvaranjem ili promjenom jedne institucije ili organizacije ili (b) korišćenjem
institucije ili organizacije.
Transakcioni troškovi vezani su za ugovore i ispoljavaju se u svom ex ante i ex post
obliku. Ex ante transakcione troškove predstavljaju troškovi formulisanja,
pregovaranja i osiguranja sporazuma. Obzirom da ekonomski akteri u momentu
sklapanja ugovora ne mogu imati sve informacije, realno je da sklopljeni ugovor
bude nepotpun. Tu se prije svega misli na predviđanja brojnih nepredvidivih
događaja i adaptaciju ugovornih strana. Ex post transakcioni troškovi (Williamson,
1985) imaju nekoliko oblika:
troškovi prekida koji nastaju kada transakcija ispadne iz okvira predviđenog
ugovorom,
troškovi pregovaranja o cijeni onda kada se bilateralnim naporima pokušavaju
koordinirati nepoklapanja u odnosu na ugovor,
troškovi uspostavljanja i funkcionisanja upravljačkih struktura koje rješavaju
nesporazume,
troškovi vezani za garancije da će se ugovorne obaveze ispuniti.
Transakcioni troškovi proizilaze iz karakteristika čovjeka kao aktera procesa
ugovaranja, a to su prije svega ograničena racionalnost i oportunističko ponašanje.
Ove dvije karakteristike ljudske psihologije stvaraju neizvijesnost u svim fazama
procesa ugovoranja, a iz neizvijesnosti nastaju transakcioni troškovi. Odgovarajući
institucionalni okvir smanjuje transakcione troškove i obezbjeđuje efikasnu
alokaciju resursa. Još je Smit primijetio da se sa razvojem i sve većom
kompleksnošću civilizacije povećavaju i transakcioni troškovi. Smatrao je da postoje
tri osnovne "dužnosti suverena" i to: da osigura bezbijednost, pravni sistem, javne
radove i javne institucije. Prema Smitu, uloga države je da garantuje imovinska
prava i obezbijedi javna dobra.
169
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
U ekonomskoj literaturi postoje pokušaji mjerenja transakcionih troškova266. Tako
su Valis (Wallis) i Nort pokušavali da odvoje transakcione troškove različitih sektora
američke privrede iz nacionalnih računa. Demec koristi direktni metod mjerenja
procjenom troškova organizovanog finansijskog tržišta odnosno računanjem razlike
između prodajne i kupovne cijene kao i posredničkih provizija. Nasuprot tome
Vilijamson i Joškov (Joskov) koriste indirektni metod. Oni polaze od činjenice da
institucionalni okvir i raspored svojinskih prava određuju nivo transakcionih
troškova, pa su na osnovu ova dva elementa izračunavali transakcione troškove.
Značaj i sveprisutnost transakcionih troškova doveli su do razvoja teorije
transakcionih troškova kao posebnog pravca u okviru modernog institucionalizma.
Fokus ekonomije transakcionih troškova je na troškovima poslovanja, odnosno na
donošenju odluke, praćenju i sprovođenju ugovora. Lakoća ili teškoća ugovaranja,
kao i vrste sklopljenih ugovora su određeni nivoom i prirodom transakcionih
troškova koji su pod uticajem nesavršenih informacija uključenih u obavljanje
transakcije.
Zagovornici teorije transakcionih troškova smatraju da su institucije aranžmani za
minimiziranje ovih troškova, koje mogu da se promijene i evoluiraju sa promjenama
u prirodi i izvorima transakcionih troškova. Začetak razvoja teorije transakcionih
troškova dao je Koaz u svom članku “Priroda firme” zastupajući tezu da upravo
transakcioni troškovi determinišu okvir i veličinu firme.267 Doprinos razvoju teorije
transakcionih troškova dao je i Komons (Commonsa) koji je smatrao da u fokus
analize treba staviti transakciju, da ekonomske organizacije imaju ulogu u
sprječavanju konflikta i predstavljaju sredstvo za smanjenje transakcionih troškova.
Ipak, najveći doprinos razvoju teorije transakcionih troškova dao je Vilijamson
radovima o ekonomiji organizacije i ugovorima. Vilijamson kombinuje koncept
ograničene racionalnosti i oportunističkog ponašanja da objasni ugovorni izbor i
vlasničku strukturu firmi.
Ugovori
Moderni institucionalni pristup analizi ekonomske aktivnosti podrazumijeva da se
ekonomska aktivnost (izbor između različitih alternativa) odvija kroz ugovore.
Cjelokupno institucionalno okruženje, bilo formalno ili neformalno, određuje okvir
za odvijanje ugovornih odnosa.
Ugovor se u klasičnom smislu može definisati kao dvostrana pravna transakcija u
kojoj dvije strane dogovaraju određene međusobne obaveze. Pored dogovora
266
267
Furubotn, E. G. and Richter, R. The New Institutional Economics, JITE, 1991
Coase, R. The Nature of the Firm, Economica, Vol. 4, 1937
170
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
stranaka o njihovim odnosima, ugovori predviđaju i sankcije u slučaju nepoštovanja
ugovora. Zagovornici neoklasične ekonomije smatrali su da su ugovorom
predviđene sve opcije koje mogu proizići iz odnosa dvije strane, te shodno
odredbama ugovora kažnjivo je svako ponašanje koje nije u skladu sa njim što je
jednostavno izvodljivo kroz pravni sistem. Pored toga, neoklasični ekonomisti ne
prepoznaju transakcione troškove kao značajne za ugovorne odnose. Ovakvi
ugovori, koji su karakteristični za neoklasične teorije nazivaju se klasični ili potpuni
ugovori.
Teorija ugovora polazi od nekompletnih ugovora koji su posljedica nepotpunih i
asimetričnih informacija u zaključenju ugovora. Nepotpunost i asimetričnost
informacija proizilaze iz ograničene racionalnosti i oportunističkog ponašanja
ugovornih strana, kao i iz samih osobina transakcija koje su predmet ugovora.
Postoje dvije podvarijante teorije ugovora: principal agent teorija i teorija relacionih
ugovora. Principal agent teorija bavi se problemom asimetričnih informacija između
ugovornih strana u svim fazama zaključenja i izvršenja ugovora. Naime, principal i
agent, predstavaljaju dvije ugovorne strane, koji nemaju isto znanje o problemu.
Agent posjeduje višak informaciju u odnosu na principala što mu obezbjeđuje
povoljniji položaj i djelovanje, koje nije u skladu sa sklopljenim ugovorom.
Proučavanjem ugovora kroz prizmu principal agent problema može se uvidjeti da
ugovor ne može predvidjeti sve potencijalne ishode i da predstavlja samo okvir za
rješavanje sporova. U okviru principal agent problema pojavljuje se i problem
moralnog hazarda.
Teorija relacionih ugovora proučava kako da ugovorne strane učine nekompletne
ugovore mogućim za buduće prilagođavanje u slučaju nastupanja nepredviđenih
okolnosti. Vilijamson je glavni protagonista teorije nepotpunih ili relacionih
ugovora. On smatra da su svi ugovori nezavršeni. Problem predstavlja njihovo
izvršenje kako zbog ponašanja ugovornih strana tako i sudova. Ugovorne strane
imaju asimetrične informacije odnosno principal nije u potpunosti informisan o svim
budućim događajima i preferencijama agenta. Vilijamson zastupa tezu da principal
djeluje ne sa savršenom racionalnošću, već sa ograničenom racionalnošću, dok
agentov oportunizam igra značajnu ulogu ex ante ili ex post. Takođe, u analizi
ugovornih odnosa Vilijamson obraća posebnu pažnju na osobine transakcija kao što
su učestalost i neizvjesnost transakcija, te specifičnost resursa, navodeći da ove
osobine opredjeljuju da li će se neka ekonomska aktivnost odvijati na tržištu ili
unutar preduzeća268.
268
Williamson, O.E. A Comparasion of Alternative Aproach to Economic Organization, (JITE), 1990
171
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
Firma
Teorija firme nastaje sa Koazom i njegovim esejom “Priroda firme” iz 1937. godine.
Koaz pokušava da odgovori na pitanje čemu služe firme ako već postoji tržište i ako
omogućava toliko dobre uslove razmjene odnosno čemu služe tržišta ako su firme
tako dobre i efikasne u organizovanju ekonomske aktivnosti. Shodno Koazu, postoje
dva načina organizovanja proizvodnje. Jedan je tržišni – koji se ostvaruje
korišćenjem cjenovnog mehanizma, podrazumijeva decentralizovanu ekonomsku
aktivnost i međusobno nezavisne transaktore. Oni ulaze u razmjenu svojih svojinskih
prava nad resursima na tržištu, koja ima slučajan karakter i nezavisno donose sve
odluke u vezi sa njom. Takav način funkcionisanja privrede u potpunosti podržava
neoklasične ekvilibrističke koncepcije. Međutim, povezivanje resursa može se
organizovati i unutar firme, koja za razliku od tržišta predstavljaju centralizovanu i
organizovanu strukturu. Ranija ekonomska teorija prednosti firme kao načina
organizovanja proizvodnje objašnjavala je tehnološkim razlozima, odnosno padom
troškova proizvodnje usljed ekonomije obima. Međutim, prema Koazu, troškovi
transakcija, a ne proizvodni troškovi, imaju odlučujuću ulogu u odabiru načina na
koji će se organizovati proizvodnja.
Transakcioni troškovi predstavljaju troškove cjenovnog mehanizma. U njih se mogu
ubrojati troškovi otkrivanja relevantnih cijena, troškovi pregovaranja i zaključivanja
ugovora. Pobrojani troškovi mogu uticati na transaktore da odustanu od direktne
tržišne razmjene i pristupe integrisanju svojinskih prava nad resursima unutar
preduzeća. Preduzeća predstavljaju primjer hijerarhijske i organizovane strukture, u
kojoj se uspostavlja kontrola i koordinacija unijetih resursa. Preduzeća vrše ukidanje
cjenovnog mehanizma, jer umjesto promjene relativnih cijena, radne napore alocira
onaj ko upravlja proizvodnjom.
Preduzeće postaje mehanizam koordinacije resursa onda kada su transakcioni
troškovi njegovog korišćenja niži od transakcionih troškova cjenovnog mehanizma.
Transakcione troškove unutar preduzeća predstavljaju troškovi upravljanja
preduzećem, koordinacije resursa, nadzora i kontrole rada zaposlenih u preduzeću.
Ekonomičnost izvođenja navedenih funkcija determiniše i nivo transakcionih
troškova u preduzeću. Preduzeća predstavljaju strukture unutar kojih se,
hijerarhijskim relacijama uspostavlja kontrola nad transakcionim troškovima.
Teorijom preduzeća Koaz je ukazao na dva značajna momenta 1) da ekonomisanje
transakcijama predstavlja ključnu determinantu efikasne alokacije resursa i 2) da se
ono može vršiti unutar alternativnih institucionalnih aranžamana, tržišta i preduzeća.
U svojim istraživanjima, Koaz je uspostavio i vezu između svojinskih prava,
transakcionih troškova i efikasne alokacije resursa. Ta relacija se naziva Koazova
172
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
teorema i glasi: efikasna alokacija resursa je nezavisna od inicijalnog rasporeda
svojinskih prava, ukoliko su svojinska prava jasno definisana, prenosiva i
transakcioni troškovi jednaki nuli, odnosno ako se svojinska prava besplatno mogu
prenijeti (Coase, 1960).
Koazova teorema sugeriše da i država oličena u sudskoj vlasti predstavlja
mehanizam alokacije resursa. Međutim, društvo treba neprekidno da mjeri relativnu
efikasnost države, u odnosu na tržište kao mehanizam rješavanja transakcionih
konflikata. Drugim riječima, društvo mora da pronađe optimalan miks alternativnih
institucija u regulisanju ekonomske aktivnosti: tržište, preduzeće i država.
Zaključak
Institucije nijesu bile predmet analiza u većini vodećih ekonomskih teorija XX
vijeka. Neoklasični teoretičari dali su važan doprinos u izučavanju elemenata koji
utiču na ishode ekonomskog djelovanja. Ipak, potpuno zanemarivanje uloge
institucija kao faktora koji utiče kako na djelovanje pojedinaca tako i na društvo u
cjelini predstavlja njen glavni nedostatak. To posebno dolazi do izražaja imajući u
vidu činjenicu da živimo u dinamičnom okruženju, koje obiluje promjenama i
neizvijesnošću. U takvim uslovima pretpostavke na kojima se zasniva
konvencionalna ekonomska misao, da su institucionalni i pravni okvir dati, da svi
učesnici na tržištu poštuju dogovore, te da ne postoje transakcioni troškovi, potpuno
su neprihvatljive. Njihova neodrživost i nerealnost ukazuje na ograničene domete
primjene ove teorije.
Pored toga, neoklasična teorija objašnjava ekonomski rast pomoću faktora kao što su
rad, kapital, tehnologija, ali zanemaruje jedan važan segment – pojedinca; pojedinca
koji se nalazi u osnovi svake ekonomske aktivnosti; pojedinca čije ponašanje
determinišu pravila odnosno institucije u jednom društvu. Neoklasična teorija ne
objašnjava šta je to što motiviše pojedinca da se ponaša na jedan ili drugi način, šta
ga motiviše da koristi i akumulira kapital, znanje, tehnologije. Ona zanemaruje
pravila u kojima se odvija ekonomska aktivnost, previše pojednostavljuje stvarnost i
onemogućava objašnjavanje i prepoznavanje osnovnog mehanizma podsticaja u
realnom životu.
Nova institucionalna ekonomija u proučavanje ekonomske aktivnosti unosi potpuno
novu dimenziju. Institucije su stavljene u prvi plan, a proučavanje ekonomske
stvarnosti bazira se na realnim pretpostavkama - ograničenoj racionalnosti,
oportunističkom ponašanju, postojanju transakcionih troškova i asimetričnih
informacija.
173
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
Različita društva imaju različita institucionalna rješenja. U svakom sistemu postoji
određeni sistem vlasničkih prava i poredak koji ga štiti. U zavisnosti od kvaliteta
zaštite vlasničkih prava, kao i njihovog sadržaja, postoji veća ili manja motivacija za
akumulaciju ili razmjenu. Mogućnosti razmjene utiču na alokativnu funkciju tržišta.
Samim tim, transakcioni troškovi imaju veliki uticaj na ekonomsku aktivnost i
efikasnost. Ugovori, kao sredstvo razmjene svojinskih prava, efikasni su u mjeri u
kojoj institucionalni okvir omogućava njihovo jednostavno sklapanje, zaštitu i
praćenje. Institucionalne mogućnosti pružaju osnov za donošenje odluka da li će se
određene aktivnosti pribaviti na tržištu ili organizovati u firmi. Dakle, institucije svojinska prava, transakcioni troškovi, ugovori, preduzeća - daju različite
ekonomske rezultate u zavisnosti od kvaliteta institucionalnih rješenja odnosno
dominantno opredjeljuju ponašanje pojedinca, a time i efekte ekonomskog
djelovanja.
Nadalje, važno je primijetiti da, za razliku od brojnih ranijih pokušaja da zamijene
neoklasičnu teoriju, nova institucionalna ekonomija je modifikuje, dopunjuje,
proširuje. Ona otklanja uočene nedostatke, ali i uvažava sve realne elemente
konvencionalne teorije. Ipak, nova institucionalna teorija ima i nedostataka. Iako
insistira na pravilima u objašnjavanju ekonomskog ponašanja pojedinaca, ovaj
teorijski pravac ne nudi model ili mogućnost preciznog mjerenja tj. kvantifikovanja
uticaja institucija na efekte ekonomskih aktivnosti. Ovaj nedostatak može biti izazov
za nove generacije ekonomskih teoretičara, posebno imajući u vidu činjenicu da
institucije i danas imaju značajno mjesto u mnogim istraživanjima. Njihovo dalje
proučavanje, a posebno kvantifikovanje, može dati doprinos daljem razvoju
institucionalne ekonomije.
174
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
Literatura
 Allen, D. W., “What are transaction costs?” Research in Law and Economics,
1991
 Bhardan, P. K. The New Institutional Economics and Development Theory: A
Brief Critical Assessment. World Development, Vol. 17, 1989
 Coase, R. The Nature of the Firm, Economica, Vol. 4, 1937
 Coase, R. The Problem of Social Cost, Journal of Law and Economics, Vol. 3,
1960
 Coase, R. The New Institutional Economics. Chapter 1 in C. Menard (ed.)
Institutions, Contracts and Organizations: Perspectives from New Institutional
Economics. Edward Elgar, Cheltenham, UK, 2000
 De Alessi, L. Development of the Property Rights Approach, JITE, 1990
 De Alessi, L. "Gains from Private Property: The Empirical Evidence." In
Property Rights: Cooperation, Conflict and Law, ed. T. Anderson and F.
McChesney. Princeton, NJ: Princeton University Press, 2003
 Eggertsson, T., Economic Behaviour and Institutions, Cambridge; New York:
Cambridge Universitv Press, 1990
 Eggertsson, T. The old theory of economic policy and the new institutionalism,
World Development, 25, 1997
 Eggersston T. Neoinstitucionalna ekonomija, Finansijska praksa, 2000
 Furubotn, E. G. and Richter, R. The New Institutional Economics, JITE, 1991
 Furubotn, E. G. and Pejović, S. “Property rights and economic theory: a survey
of recent literature”. Journal of Economic Literature, 10, 1972
 Hodgson, Geoffrey M., „What are Institutions?“, Journal of Economic Issues,
Vol. XL, 2006
 Jovanović, A. Teorijske osnove ekonomske analize prava, Pravni fakultet
Univerziteta u Beogradu, Beograd, 2008
 Jütting, J. Institutions and Development: A critical Review, OECD Development
Centre, Working Paper No.210, 2003
 Kasper, W. and Streit, M. E. Institutional Economics, Social order and public
policy, Edward Elgar, Cheltenham, UK i Northamptom, MA, USA, USA, 1998
 Kavarić, V. Institucije u objašnjavanju ekonomskog razvoja, Postdiplomske
studije “Preduzetnička ekonomija”, Volume IV, Podgorica, 2005
 Kavarić, V. Novi institucionalizam - elementi koncepta, Zbornik radova ''Moral i
ekonomija'', IDN, Beograd, 2008
 North, D.C. Institutions, Institutional Change and Economic Performance.
Cambridge University Press, Cambridge, 1990
 North, D. C. „Institutions matter“ Economic History 9411004, EconWPA
http://129.3.20.41/eps/eh/papers/9411/9411004.pdf , 1994
 Pejović S. The Economic of Property Rights, Chelthenim, UK; Northampton
USA 2001
175
"Entrepreneurial Economy"













Volume XIX
Pejović, S. Economic analysis of institutions and systems. Dordrecht, itd:
Kluwer, 1998
Pejović, S. The economics of property rights - toward a theory of comparative
systems, 1995
Pejović, S. “Norma i ekonomska efikasnost”, CID, Podgorica, 2011
Posner, R. Economic Analysis of Law (5th edition). Aspen Publishers Inc., New
York, 1998
Stigler, G. The Economics of Information. Journal of Political Economy, Vol.
69, 1961
Vukotić V. Pejovich S. “Tranzicija i institucije: što dalje?”, Kultura i razvoj,
Institut za društvena istraživanja, Beograd, 2002
Vukotić, V. Istorija budućnosti, Medisistem i CID, Podgorica, 2011
Vukotić, V. Makroekonomski računi i modeli, CID, 2007
Vukotić V. Institucionalne reforme - od političkog ka preduzetničkom
kapitalizmu,
Solun,
2003
http://www.vukotic.net/files/publikacije/1242825388_5168.pdf
Vukotić, V. Psihofilozofija biznisa – dijalogom kroz naš mentalitet, CID,
Podgorica, 2003
Williamson O.E. i Scott E. Masten, The Economics of Transaction Costs, Elgar
Critical Writings Readers, Cheltenham, UK, Northampton, MA; USA, 1999
Williamson O.E. Economic Institutions of Capitalism, New York, Collier
Macmillan Publisher, 1985
Williamson, O.E. The New Institutional Economics: Taking Stock, Looking
Ahead, Journal of Economic Literature, Vol. 38, 2000
176
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
Mr Sandra Tinaj
Ljudski kapital kao faktor inovativnosti, primjer Crne Gore
Abstract:As part of the national scientific research project “The study of national
innovation capacity as a factor for establishing the economy and society of
Montenegro based on knowledge and compatible with European Union innovation
system”, the research of companies’ factors of innovation activities was conducted
based on the methodology of Eurostat, using the Community Innovation Survey.
Since the factors of the innovation activities include human capital, it is the focal
point of this work. The research results have shown that companies which give
incentives to employees with the purpose of developing their innovativeness, as well
as recognize the human resources as a barrier and work on their improvement, are
those companies that as a result have the innovation in a form of product, service or
enhanced process, while a significant share of them also have an export orientation.
Key words:Human capital, Innovation, Novelty
Metodološki okvir
Istraživanje inovativnih aktivnosti preduzeća pruža uvid u tehnološka unapređenja,
ali i u druge, netehnološke faktore koji utiču na inovacione performanse. Analiza i
statističko praćenje inovacionih aktivnosti preduzeća predstavlja ključni preduslov
za razvoj ekonomije i društva zasnovanog na znanju. Zvanično istraživanje
inovacionih aktivnosti preduzeća sprovedeno je na bazi metodologije Eurostat-a i
korišćenju The Community Innovation Survey-a (CIS), glavnog statističkog
instrumenta Evropske unije, koji omogućava monitoring inovacionih aktivnosti.
Analizom prikupljenih podataka dobijaju se pokazatelji inovativnog ponašanja
preduzeća u okviru zemalja Evropske unije, ali ga primenjuju i zemlje nečlanice
koristeći istu metodologiju.
Ovo je prvo pilot istraživanje inovacionih aktivnosti preduzeća u Crnoj Gori.
Posmatrani period je bio 2008-2010, (gde je referentna godina bila 2010), sa ciljem
da se sagleda realan odnos poslovne politike privrednog subjekta prema inovacionim
aktivnostima, kako bi se odredila vrsta, obim i kvalitet ovih aktivnosti u poslovnim
subjektima. Ovim istraživanjem dobijeni su podaci o aktivnostima poslovnih
subjekata na inovacijama proizvoda/usluga, inovacijama procesa, inovacijama u
organizaciji poslovnog subjekta i inovacijama u marketingu. Većina pitanja se
odnosi na nove ili znatno poboljšane proizvode ili usluge, primenu novih ili znatno
poboljšanih procesa, logistike i načina distribucije.

Univerzitet Donja Gorica – UDG, Podgorica
177
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
Istraživanje inovacionih aktivnosti poslovnih subjekata u Crnoj Gori sprovedeno je
na osnovu reprezentativnog uzorka. Uzorak je alociran na području Republike Crne
Gore do nivoa regiona, proporcionalno broju poslovnih subjekata. Veličina uzorka je
320 malih, srednjih i velikih poslovnih subjekata. Okvir za izbor uzorka su aktivni
poslovni subjekti dobijeni iz Registra privrednih subjekata koji ne spadaju u
kategoriju preduzeća koja se bave trgovinom. Jedan poslovni subjekt može imati
više vrsta inovativnih aktivnosti u posmatranom periodu. Poslovni subjekt se
posmatra kao jedinica, a vrsta inovativne aktivnosti posmatra se kao pojava. U
istraživanju je korišćen prost slučajni uzorak. Prilikom defnisanja veličine uzorka
korišćena je formula koja uzima u obzir nivo povjerenja i interval povjerenja
(odnosno dozvoljenu grešku ocjene).
Kada je u pitanju broj firmi u Crnoj Gori postoji 21.127 kompanija, ali s obzirom da
je 42% predstavljaju trgovine na malo i veliko koje nijesu obuhvaćene ovim
istraživanjem, broj koji se uzima u obzir je 12.254269.
Korišćenjem gore pomenute formule, gdje je populacija 12.254, 95% interval
povjerenja i 5% greška ocjene, dobija se podatak da je neophodna veličina uzorka
370 ispitanika. Anketiranje je izvršeno na 320 lica iz isto toliko kompanija (50
upitnika je zbog nepotpunih nejasnih odgovora eliminisano).
Analiza značaja ljudskog kapitala i inovativnosti
Tema ovog rada se odnosi na analizu dijela rezultata upitnika koji ispituje poslovnu
politiku kompanija u odnosu na razvoj ljudskog kapitala, kao faktora inovativnosti.
Ovim radom se dokazuje uticaj ljudskog kapitala i slaganje medju kompanijama koje
koriste metode unapredjenja razvoja ljudskog kapitala i istovremeno realizuju
kontinuirane inovativne aktivnosti, na primjeru Crne Gore. Samo obrazovana
populacija s visokim kapacitetima znanja može odgovoriti na buduće ekonomske
izazove i biti inovativna270. Ovaj pristup je jako bitno primijeniti u svim razvojnim
segmentima, tako da samo kompanije koje ulažu u ljudski kapital mogu računati na
dugoročni razvoj..
269
Izvor: http://www.monstat.org/userfiles/file/registri/Analiza%20poslovnih%20subjekatasaopstenje%2015_3-2.pdf
270
Sporer Z. “Knowledge-Based Economy and Social Capital in Central and Central and Eastern
Europe. Transition Countries and the Knowledge Society: Socioeconomics Analysis, Zagreb, Institute
Ivo Pilae, 2004 str. 139
178
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
Ljudski kapital je prepoznat kao faktor inovativnosti u velikom broju teorija,
izmedju ostalog i u okviru globalnog indeksa inovativnosti. Globalni indeks
inovativnosti (GII) sastoji se od dva pod-indeksa, inovacioni input podindeks i
inovacioni output podindeks, koji su izgrađeni oko određenih stubova. Pet stubova
inputa obuhvataju elemente nacionalne ekonomije koji omogućavaju inovacione
aktivnosti271:
1.
2.
3.
4.
5.
institucije,
ljudski kapital i istraživanje,
infrastruktura,
sofisticiranost tržišta i
sofisticiranost poslovanja.
Ljudski kapital je jedan od elemenata koji određuju vrijednost privrednog subjekta,
njime se obuhvata i naglašava značaj ljudi i njihovog znanja kao kreativnog
potencijala za poslovni uspjeh , samim tim on opredjeljuje organizaciju poslovanja,
inovativnost subjekta i odnose s okruženjem. Kako bi zadržale i povećavale
vrijednost ljudsko kapitala, privredni subjekti ulažu u obrazovanje, zapošljavaju
kvalitetne kadrove, uspostavljaju metode ocjenjivanja osoblja i rezultata rada,
nagrađivanja i unapređivanja kvalitetnih kadrova, kupuju licence za tehnologije,
razvijaju i koriste različite metode za postizanje kreativnosti i novih ideja i sl.
Inovacija je primjena novog ili značajno poboljšanog proizvoda, usluga ili procesa,
marketinške metode ili nove organizacione metode u poslovanju, organizaciji rada ili
odnosima poslovnog subjekta sa okruženjem272.
Tabela 1. Struktura svjetskog bogastva prema prihodima zemalja, %
Grupe zemalja
Niskog prihoda
Nižeg srednjeg
prihoda
Višeg srednjeg
prihoda
Visokog prihoda
OECD
Prirodni kapital
Proizvedeni kapital
Ljudski kapital i
nematerijalna
imovina
55
29
16
19
21
60
15
23
62
3
17
80
271
Tinaj S. Kutlaca Dj.: “Uticaj ljudskog kapitala na inovativnost i konkurentnost”, XIX naučni skup
međunarodnog značaja "Tehnologija, kultura i razvoj", ko-autor, Zbornik radova, 212. str. 115-126
272
OECD, Third edition, “ The Measurement of Scientific and Technological Activuidelines For
Collecting and Interpreting Innovation Data preuzeto od Kutlača, Đ. Mosurović Ružičić, M. Šestić S.:
“Analiza inovativnosti preduzeća u Srbiji u periodu 2008-2010”, XXXIX Simpozijum o operacionim
istraživanjim, 2012.
179
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
Ljudski kapital kao faktor inovativnosti, studija slučaja Gora Gora
Važnost ljudskog kapitala nalazi se u njegovoj prirodi, tj. u sposobnosti da uči,
postiže bolje vještine za stvaranje, adaptaciju i razvijanje i primjenu novih
tehnologija i inovacija273. U Crnoj Gori ljudski kapital se u dovoljnoj mjeri ne
doživljava kao razvojni fenomen ili se zaista nalazi na zadovoljavajucem nivou, bez
obzira na činjenicu da imamo nizak nivo inovativnosti ili konkurentnosti. Prethodnu
konstataciju potvrđujemo podatkom da od ukupnog broja kompanija koje su
analizirane u okviru gore nevedenog projekta, u prosjeku274 37% kompanija je uvelo
novi proizvod ili uslugu. Kada su u pitanju procesi razvoja novih proizvoda koji su
u toku ili eventualni planovi, 70% kompanija ne planira u budućem periodu razvoj
bilo kojeg proizvoda, usluge ili procesa.Kada su u pitanju ljudski resursi, kao faktor
razvoja inovacija, kompanije ne pokazuju koncizan i jasan odnos prema ovom
fenomenu. 76% kompanija je na pitanje da li ljudske resurse prepoznaje kao
prepreku u razvoju inovativnosti, odgovorili negativno. U sljedećem pitanju koje je
glasilo šta od više ponuđenih odgovora sprječava Vaše zaposlene da budu
inovativni, odgovor je čak u 46% bio da zaposleni nemaju adekvatna znanja i to je
ocjenjeno jako značajnim razlogom, u 40% kao srednje značajnim, dok je
interesantno da je u 80% mentalitet ocjenjen kao jako ili srednje značajan za razvoj
inovativnosti.
Usljed ovakvih, može se reći, kontradiktornih stavova, izvršena je konsultacija sa
istraživanjem medju malim i srednjim kompanijama od strane South East European
Centre for Entrepreneurial learning. Istraživanje je pokazaloda kompanije kao
najznačajnije izazove prepoznaju pad proizvodnje, pristup finansijskim sredstvima i
povećanje troškova, dok je izazov tehnoloških promjena, inovativnost prizvoda,
neadekvatna obučenost radne snage ocijenjena kao manje znacajan izazov275. Iz
ovog se zaključuje da crnogorske kompanije i dalje imaju orjentaciju ka industrijskoj
a ne ekonomiji znanja.
Ljudski kapital je osnova za sve. Osnova za sve su ljudi. Profit je u glavama ljudi. I
za implementaciju zakona, politike, strategija razvoja, preduzetništvo, ljudski kapital
je ključ razvoja. Za ljude je vezana produktivnost, tema koja je u Crnoj Gori
“zaboravljena” i u politici i u praksi276.
273
Svarc, J. Laznjak, J. Sroper, Z. Polsek, D. “ Transition Countries in the Knowledge Society;
Socioeconomics Anlysis, Zagreb, Institute Ivo Pilar, 2004 str.31
274
Ovo je procenat kompanija koje su uvele ili prozivod ili uslugu
275
South East European Centre for Entrepreneurial learning, Entrepreneurial learning, Training needs
analysis for SMEs, 2013. str 42
276
Vukotić, V. “Istorija budućnosti”, CiD podgorica, 2011. Str 168.
180
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
Privredni subjekti koji su uvodili inovacije imali su adekvatnu poslovnu politiku
prema ljudskim resursima, npr. čak 56% kompanija koje su uvele inovativne
aktivnosti realizovali su obrazovanje i obuke za inovativne aktivnosti.
Da bi smo dobili odgovor u kojoj mjeri su zaista djelotvorne politike ljudskih resursa
i njihov uticajna inovativnost definisaćemo nezavisnu varijablu, q2 - inovativne
aktivnosti (uvođenje novog proizvoda/usluge) kao varijablu nominalnog tipa, a
zavisne varijable ordinalnog tipa koristićemo kontigencione tabele i chi kvadrat test.
Ukrštanjem podataka koji se odnosi na podsticajne mjere u odnosu sa zaposlenima
tj. inovativne aktivnosti i brainstorming sesije kao metoda da se podstakne
kreativnost i nove ideje kod zaposlenih, definisane su dvije hipoteze:
H0: ne postoje statistički značajne razlike u sprovođenju inovativnih aktivnosti i
brainstorming sesija kao metode da se podstakne kreativnost i nove ideje kod
zaposlenih.
H1: postoje statistički značajne razlike u sprovođenju inovativnih aktivnosti i
brainstorming sesija kao metode da se podstakne kreativnost i nove ideje kod
zaposlenih.
Tabela 2. Inovativne aktivnosti i Brainstorming sesije kao metoda da se podstakne
kreativnost i nove ideje kod zaposlenih
Q11.4.1
Uspješno Neuspješno Ne znam Metod nije korišćen
Q2
Da
16,1
2,9
7,3
73,7
Ne
2,6
7,7
89,7
Ukupno
8,9
1,4
7,5
2
X (3; N=292) = 21,633; p=0,000
82,2
Na osnovu rezultata testa odbacujemo nultu hipotezu i zaključujemo da postoje
statistički značajne razlike u sprovođenju inovativnih aktivnosti i brainstorming
sesija kao metode da se podstakne kreativnost i nove ideje kod zaposlenih.
Kompanije koje su inovirale proizvod/uslugu su u većoj mjeri kao podsticajnu mjeru
uspješno primjenjivale brainstorming sesije među zaposlenima.
Multidisciplinarnost kao pristup se ocjenjuje jako značajnim u oblasti obrazovanja,
istraživanja, inovativnosti i sl. Posljednjih godina u različitim sferama, samo ovakvi
pristupi problemima daju rješenja.
181
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
Kod testiranja, ukrštanjem podataka inovativnih aktivnosti i multidisciplinarnih ili
višefunkcionalnih radnih timova kao metoda da se podstakne kreativnost i nove ideje
kod zaposlenih, defiisane su nulta i alternativna hipoteza:
H0: ne postoje statistički značajne razlike u sprovođenju inovativnih aktivnosti i
multidisciplinarnih ili višefunkcionalnih radnih timova kao metode da se podstakne
kreativnost i nove ideje kod zaposlenih.
H1: postoje statistički značajne razlike u sprovođenju inovativnih aktivnosti i
multidisciplinarnih ili višefunkcionalnih radnih timova kao metode da se podstakne
kreativnost i nove ideje kod zaposlenih.
Tabela 3. Inovativne aktivnosti i Multidisciplinarniili višefunkcionalni radni timovi
kao metoda da se podstakne kreativnost i nove ideje kod zaposlenih
Q11.4.2
Uspješno Neuspješno Ne znam Metod nije korišćen
Q2
Da
32,1
2,9
8,8
56,2
Ne
6,5
7,7
85,8
Ukupno
18,5
1,4
8,2
2
X (3; N=292) = 39,381; p=0,000
71,9
Na osnovu rezultata testa odbacujemo nultu hipotezu i zaključujemo da postoje
statistički značajne razlike u sprovođenju inovativnih aktivnosti i multidisciplinarnih
ili višefunkcionalnih radnih timova kao metode da se podstakne kreativnost i nove
ideje kod zaposlenih. Kompanije koje su inovirale proizvod/uslugu su kao
podsticajnu mjeru uspješno primjenjivale ovu metodu među zaposlenima.
Ukrštanjem podataka inovativne aktivnosti i rotacija kadrova u različita odeljenja,
kao metoda da se podstakne kreativnost i nove ideje kod zaposlenih, su dobijeni
sljedeći rezultati:
Tabela 4. Inovativne aktivnosti i rotacija kadrova u različita odjeljenja kao metoda
da se podstakne kreativnost i nove ideje kod zaposlenih
Q11.4.3
Uspješno Neuspješno Ne znam Metod nije korišćen
Q2
Da
44,5
2,9
4,4
48,2
Ne
14,8
2,6
82,6
Ukupno
28,8
1,4
3,4
2
X (3; N=292) = 40,449; p=0,000
182
66,4
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
Na osnovu rezultata testa odbacujemo nultu hipotezu i zaključujemo da postoje
statistički značajne razlike u sprovođenju inovativnih aktivnosti i rotacije kadrova u
različita odjeljenja kao metode da se podstakne kreativnost i nove ideje kod
zaposlenih. Kompanije koje su inovirale proizvod/uslugu su kao podsticajnu mjeru
uspješno primjenjivale ovu metodu među zaposlenima.
Kontinuirana obuka zaposlenihje jedan od osnovnih razvojnih aktivnosti
podsticjanih mjera kada su u pitanju ljudski resursi. Inovativne aktivnosti i obuka
zaposlenih kao metoda da se podstakne kreativnost i nove ideje kod zaposlenih
imaju sljedeći odnos na uzorku kompanija koje su obuhvacene istrazivanjem:
Postavljamo nultu i alternativnu hipotezu:
H0: ne postoje statistički značajne razlike u sprovođenju inovativnih aktivnosti i
obuke zaposlenih kao metode da se podstakne kreativnost i nove ideje kod
zaposlenih.
H1: postoje statistički značajne razlike u sprovođenju inovativnih aktivnosti i obuke
zaposlenih kao metode da se podstakne kreativnost i nove ideje kod zaposlenih.
Tabela 6. Inovativne aktivnosti i obuka zaposlenih kao metoda da se podstakne
kreativnost i nove ideje kod zaposlenih
Q11.4.6
Uspješno Neuspješno Ne znam Metod nije korišćen
Q2
Da
48,9
1,5
5,8
43,8
Ne
22,6
3,9
73,5
Ukupno
34,9
0,7
4,8
2
X (3; N=292) = 28,081; p=0,000
59,6
Na osnovu rezultata testa odbacujemo nultu hipotezu i zaključujemo da postoje
statistički značajne razlike u sprovođenju inovativnih aktivnosti i obuke zaposlenih
kao metode da se podstakne kreativnost i nove ideje kod zaposlenih. Kompanije koje
su inovirale proizvod/uslugu su kao podsticajnu mjeru uspješno primjenjivale ovu
metodu među zaposlenima.
Ono sto je, takodje, bilo jako značajno testirati jeste u kojoj mjeri privredni subjekti
koji izvoze na EU tržište, zbog svog svog međunarodnog iskustva prepoznaju kadar
kojim raspolažu kao podsticaj ili barijeru. Ukrštanjem pozitivnih odgovara vezanih
za izvoz u zemlje EU i nedostatak stručnog personala kao smetnje inovacionim
aktivnostima ili kao oni koji su uticali na odluku da ne inovirate.
Postavljamo nultu i alternativnu hipotezu:
183
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
H0: ne postoje statistički značajne razlike između izvoza u zemlje u EU i nedostatka
stručnog personala kao smetnje inovacionim aktivnostima ili kao oni koji su uticali
na odluku da poslovni subjekt ne inovira.
H1: postoje statistički značajne razlike između izvoza u zemlje u EU i nedostatka
stručnog personala kao smetnje inovacionim aktivnostima ili kao oni koji su uticali
na odluku da poslovni subjekt ne inovira.
Tabela 11. Izvoz u zemlje EU i Nedostatak stručnog personala kao smetnje
inovacionim aktivnostima ili kao oni koji su uticali na odluku da ne inovirate
Q8.1.4
Visok
Srednji
Nizak
Nije uticao
Q1.6
Da
16,1
22,6
35,5
25,8
Ne
15,1
35,8
17,0
32,1
Ukupno
15,5
31,0
23,8
X (3; N=168) = 8,393; p=0,039
29,8
2
Na osnovu rezultata testa odbacujemo nultu hipotezu i zaključujemo da postoje
statistički značajne razlike između izvoza u zemlje u EU i nedostatka stručnog
personala.
Zaključak
Iako se značajni dobici mogu ostvariti jačanjem institucija, izgradnjom
infrastrukture, smanjenjem makroekonomske nestabilnosti, ilipoboljšanjem ljudskog
kapitala, svi ovi faktori vremenom uđu u zonu opadajućih prihoda. Isto važi i za
efikasnost tržišta rada, dobara i finansijskog tržišta. U dugom roku, životni standard
može biti povećan samo tehnološkim inovacijama. Inovacije su posebno važne za
ekonomije jer one omogućavaju pristup znanju i mogućnost integrisanja i
prilagođavanja egzogenih tehnologija.
Prepoznavši prethodno navedeno, mnoge razvijene ekonomije su jos 90-tih godina
20 vijeka zamijenile svoje nacionalne politike inovacijskim politikama, kao novim
razvojnim paradigmama, koje su nudile nove načinemenadžmenta nacionalnih
resursa, a koje su utemeljile razvoj na znanju i istraživanju. Medjutim ono što je
karakteristično za zemlje u tranziciji, inovacijska politika je slabo shvaćena kako na
nivou kompanija tako i na nacionalnom nivou. Umjesto razvoja zasnovanom na
znanju, većina zemalja u tranziciji a samim tim i Crna Gora prednost su dale
makroekonomskoj stabilnosti, privatizaciji, slobodnoj trgovini, stranim ulaganjima i
dr. Dok ovo kao i moga druga istraživanja pokazuju da se razvojne politike moraju
upravo bazirati na inovativnosti u čijoj osnovi su ljudski resursi.
184
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
Budući da se naše društvo stalno transformiše, tradicionalno mišljenje i institucije
koje ih podstiču
se mijenjaju, takodje. Ideja obrazovanja, koja obuhvata
strukturiranu transmisiju znanja unutar formalnih institucija, sve se više zamjenjuje
pred širim pojmom obrazovanja i učenja, koje se sprovodi na raznim mjestim i ono
što je jako bitno kontinuirano obrazovanje na radnom mjestu. Kontinuirano
obrazovanje na radnom mjestu mora biti prepoznato kao bitno, od strane zaposlenih i
poslodavaca.
Iz prezentovanih rezultata istraživanja, možemo zaključiti da privredni subjekti koji
koriste različite vidove razvoja i podsticaja zaposlenih su upravo kompanije koje se
pokazuju uspješnim u procesu razvoja inovacija.Preciznije, navedeni rezultati
analiza daju dovoljno osnova da zaključimo da privredni subjekti koji koriste
različite vidove razvoja i podsticaja zaposlenih su upravo kompanije koje se pokažu
uspješnim u procesu razvoja inovacija. Potrebu za daljim unapređenjem ljudskog
kapitala nesumnjivo prepoznaju sve kompanije koje su uvele novi prozivod i
izvozno su orjentisane.
Ako ocjenjujemo u kojoj mjeri je ljudski kapital prepoznat kao značajan faktor
razvoja, zaključićemo da na nivou svih analiziranih privrednih subjekata nije
prepoznat, dok nasuprot ovom podatku potrebu za daljim unapređenjem ljudskog
kapitala nesumnjivo prepoznaju sve kompanije koje su uvele novi prozivod ili su
izvozno orjentisane. Kompetentnost ovih kompanija je, nesumnjivo veća, u odnosu
na cijeli uzorak, jer su izložene većem nivou i medjunarodnoj konkurenciji.
Literatura
1. Becker, G. Human capital: A theoretical and empirical analysis with
special reference to education, National bureau of economic research, New
York, 1964.
2. Landes, D. S., Bogatstvo i siromaštvo naroda: Zašto su neki tako bogati, a
neki tako siromašni, Masmedija, Zagreb. 2003.
3. Leburic, A. Afric, V. Vucica Siljug Z. “Ljudski faktor kao razvojni faktor”,
2009. preuzeto od David, P.A., Foray, D. “Economic Fundamentals of the
Knowledge Society. Policy Futures in Education – An a e –Journal 1, Special
Issue: Education and Knowledge Economy;
4. Svarc, J. Laznjak, J. Sroper, Z. Polsek, D.“Transition Countries in the
Knowledge Society; Socioeconomics Anlysis, Zagreb, Institute Ivo Pilar,
2004.
5. Sporer Z. “Knowledge-Based Economy and Social Capital in Central and
Central and Eastern Europe. Transition Countries and the Knowledge
Society: Socioeconomics Analysis, Zagreb, Institute Ivo Pilae, 2004.
6. South East European Centre for Entrepreneurial learning, Entrepreneurial
learning, Training needs analysis for SMEs, 2013.
185
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
7. Tinaj S. Kutlaca Dj.: “Uticaj ljudskog kapitala na inovativnost i
konkurentnost”, XIX naučni skup međunarodnog značaja "Tehnologija,
kultura i razvoj", ko-autor, Zbornik radova, 2012.
8. OECD, Third edition, “ The Measurement of Scientific and Technological
Activuidelines For Collecting and Interpreting Innovation Data preuzeto od
Kutlača, Đ. Mosurović Ružičić, M. Šestić S.: “Analiza inovativnosti
preduzeća u Srbiji u periodu 2008-2010”, XXXIX Simpozijum o
operacionim istraživanjim, 2012.
9. WB (2006.) Where is the Wealth of Nations? Measuring Capital for the 21st
Century;
10. Vukotic, V. “Istorija budućnosti”, CID Podgorica, 2011.
186
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
Tanja Bošković
Teorijska perspektiva inovacija:
od komparativne prednosti zemalja do konkurentske prednosti
kompanija
Abstract: The competitiveness is a major preoccupation for all countries in the
context of the integrated global economy. However, the perception of the
competitiveness has changed over time. In the past, the comparative advantages of a
country arose out of the natural resources or the geographical position but today
the country’s competitiveness depends on the ability of individuals and companies to
create new products based on knowledge as the most important productive resource.
The focus of this paper is to clarify the meaning of international competitiveness in
the context of the integrated global economy. The paper contrasts two theoretical
concepts with specific reference to innovation. In fact, the purpose of this paper is to
review why the old static theory of competitiveness is not a framework that enables
the understanding of the competitiveness of country in the global economy. As well,
the paper analyzes innovation performances of different countries benchmarking the
innovation performances of countries in the region with innovation leaders.
Key words: innovation, competetivness, comparative advantage, competitive
advantage
Uvod
U svijetu brzih promjena, integrisanih tržišta, bogatstvo prirodnim resursima više ne
određuje konkurentnost nacionalnih ekonomija već njihova sposobnost da iskoriste
napredno znanje. Inovacije zajedno sa znanjem koje ih stvara postaju najvažniji
faktori tržišnog uspjeha i održive konkurentske prednosti ekonomija.
GIZ Open Region Fund for South-East Europe; Rad “Teorijska perspektiva inovacija: od
komparativne prednosti zemalja do konkurentske prednosti kompanija” je naučno-istraživački rad
nastao kao rezultat izrade doktorske teze "Inovacije kao konkurentska prednost u globalnoj
ekonomiji” na doktorskim studijama "Međunarodna ekonomija", FMEFB, UDG; Rukovodilac studija:
prof. dr Veselin Vukotić; Mentor: dr Milica Vukotić; komentor: dr Biljana Stamatović

187
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
Nekada je komparativna prednost neke ekonomije bila isključivo određena njenim
prirodnim resursima, jeftinom radnom snagom i geografskim položajem. Ipak
postoje mnogobrojni primjeri zemalja sa siromašnim prirodnim resursima koja
bilježe značajan ekonomski i društveni progres ali i mnoge nerazvijene zemlje koje
imaju veoma bogate prirodne resurse. Stoga, konkurentnost nacionalnih ekonomija
danas sve više zavisi od sposobnosti pojedinaca i kompanija da svoje ideje pretvore
u nove proizvode, usluge, procese ili modele. Kada je najveći broj kompanija u
mogućnosti da koristi najbolju postojeću tehnologiju, stvaranje standardnih
proizvoda upotrebom standardnih metoda neće im niti stvoriti niti održati
konkurentsku prednost. Suprotno, njihova prednost mora proizaći iz sposobnosti
stvaranja i komercijalizovanja novih proizvoda, pomjerajući granice brzinom koju
rivali ne mogu dostići.
U takvim uslovima, tradicionalni koncept komparativne prednosti zemalja potpuno
ustupa mjesto konceptu međunarodne konkurentnosti kompanija, koja je rezultat
njihovih napora da mobilišu znanje, iskusvo i tehnološke vještine u cilju kreiranja
novog proizvoda i usluga.
Sa druge strane, konkurentnost kompanija bitno je determisana kvalitetom
poslovnog okruženja u kome posluju. Neke države su napravile velike tehnološke
napretke u poslednjoj deceniji 20. vijeka i postale istaknute u razvoju tehnologije
zbog velikih i trajnih investicija u nauku i tehnologiju, u obrazovanje, odnosno u
infrastrukturu koja može da podrži tehnološke napretke.
Rad je koncipiran u nekoliko djelova. U prvom, uvodnom dijelu, definiše se pojam
inovacija. Posebna pažnja posvećena je razlikovanju inovacija od invencija, odnosno
pronalazaka. Drugi dio rada ističe značaj inovacija za nacionalnu konkurentnost i
ekonomski razvoj. Pitanje značaja inovacija za konkurentnost ekonomija se
mijenjalo tokom vremena, pa se u narednom dijelu rada pažnja fokusira na pregled i
analizu ekonomskih teorija u odnosu na njihovo tretiranje tehnologije i inovacija.
Dok je ranija ekonomska teorija bila statička i tretirala inovacije i tehnološki progres
kao egzogene faktore razvoja, nova teorija uvodi dinamičku konkurentnost
kompanija koja se oslanja na inovacije i preduzetništvo kao poluge nacionalne
konkurentnosti. Poslednji dio rada je posvećen pitanju mjerenja inovativnosti i
analizom rezultata mjerenja, odnosno upoređivanjem rezultata najinovativnijih
zemlja, inovacionih lidera, sa zemljama regiona.
Pojam i definicija inovacija
U literaturi postoje različite i brojne definicije inovacija. Inovacija se često opisuje
kao specifični oblik promjene realizovan na tržištu, ili kao kreativni proces
kombinovanja postojećih resursa u cilju stvaranja nove vrijednosti.
188
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
Šumpeter je utvrdio da inovacije obuhvataju pored inovacije proizvoda i inovacije
procesa, organizacije, inovacije koje vode otvaranju novog tržišta i obezbjeđuju
nove izvore sirovina.
“Inovacija predstavlja specifično oruđe preduzetnika, sredstvo pomoću kojeg oni
koriste promjenu kao mogućnost za izvršenje različitih proizvodnih ili uslužnih
aktivnosti”.277 “Inovacija predstavlja i sve ono što donosi promjene u potencijalu
proizvodnje bogatstva kod već postojećih resursa”.278
Međutim, sama riječ inovacija često asocira na naučnika u bijelom mantilu koji vrši
neko istraživanje u laboratoriji. Zapravo, postoji sklonost u širokim društvenim
krugovima da se inovacije izjednače sa izumom, pronalaskom. Ipak razlika između
inovacija i izuma je zarobljena u razlici između najinovativnije kompanije u
posljednjoj deceniji, Apple i kompanije Klajv Sinklera, poznatog engleskog
naučnika, koji je dobio od engleske kraljice lordovsku titulu za inventivnost jer je
izumio mnoge elektronske uređaje ali je bio poslovno neuspješan. Sa druge strane,
Apple iako jedna od najinovativnijih kompanija na svijetu nikada nije bila
pronalazačka kompanija, niti je prva na tržište izbacila neki proizvod nove
kategorije. Ali je Stiv Džobs bio izuzetan inovator, sposoban da prepozna postojeće
ideje, da izmijeni i usavrši postojeće proizvode uz snažnu marketing podršku koja je
garantovala uspjeh na tržištu.
Takodje, jedna od zanimljivih inovativnih kompanija je EasyJet. Nema ništa
tehnološki napredno u tome što oni rade. Ipak Easyjet je podstakao značajnu
promjenu u uspavanom evropskom aviotržištu, pronalaženjem novog načina
zadovoljavanja potreba korisnika uz niže troškove. Danas, uz pomoć softverske
aplikacije njihovi putnici imaju direktan pristup svim potrebama prilikom putovanja
– od rezervacije leta, promjene rasporeda, do rezervacije hotela, restorana,
automobila i sl.
Dakle, inovacija je invencija i njena implementacija, odnosno komercijalizacija.
Zapravo, da bi inovacija imala ekonomsku korist, mora biti valorizovana na tržištu,
jer izumi koji ostanu u laboratoriji su, prije svega, stvar nauke i specijalizovanih
istraživačkih institucija, a inovacija je stvar širokog kruga subjekata.
277
278
Drucker Peter, Inovacije (i) preduzetništvo: praksa i principi, Grmeč, Beograd, 1996, str.35.
Drucker Peter, Inovacije (i) preduzetništvo: praksa i principi, Grmeč, Beograd, 1996, str. 46.
189
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
Naravno, da ideje dolaze i iz laboratorije od strane naučnika, ali veoma često
inovacija koja mijenja poslovni pejzaž dolazi iz mašte Henrija Forda, Stiva Džobsa,
odnosno iz mašte inovativnih preduzetnika. Inovatori svoje ideje pretvaraju u
konkretne, praktično primjenljive recepte za proizvodnju, čiju uspješnost procjenjuje
tržište.
Značaj inovacija
Inovacije su pokretači ekonomskog razvoja i generatori nacionalne konkurentnosti.
To su promjene koje stvaraju nove vrijednosti i nove privredne djelatnosti, zapravo
mijenjaju pravila konkurencije.
Koliko su inovacije važne govori i to da se nalaze u centru strategije „Evropa
2020”.3 Možda je danas najveći izazov za Evropsku uniju i njene države članice
usvajanje strateškog pristupa koji postavlja inovacije za osnovni cilj politika, gde su
svi instrumenti i mjere projektovani u službi inovacija. Takođe, inovacije se nalaze u
središtu američke strategije za privredni oporavak. Time, postoji široka saglasnost sa
obije strane Atlantika da su inovacije od suštinske važnosti, ne samo za podizanje
produktivnosti ekonomija, nego i kao sredstvo za uspješno rješavanje velikih
društvenih izazova, kao što su klimatske, demografske promjene, oskudica resursa i
energije.
Inovacije i promjene tehno-ekonomskih paradigmi
Danas je teško naći nekog spremnog da ospori značaj inovacija za rast i razvoj
ekonomija a vrlo je izvjesno da će to biti još teže u narednim godinama. Ali pitanje
značaja inovacija za konkurentnost ekonomija se mijenjalo tokom vremena.
Zapravo, inovacije kao generatori konkurentnosti i bogatstva, dugo vremena nijesu
imale zapaženu ulogu ni u teoriji ni u praksi. Pregled ekonomskih teorija u odnosu
na njihovo tretiranje tehnologije i inovacija jasno implicira da se svaka od teorija
naslanjala na prilike i duh vremena kada je nastala.
Centralno pitanje koje je oduvjek zaokupljalo pažnju kako ekonomskih teoretičara
tako i kreatora ekonomske politike, je zašto su neke zemlje naprednije i bogatije od
drugih.
Uz rizik malog pojednostavljivanja, odgovori koje su ekonomisti tokom vremena
davali mogu se podijeliti u dvije široke grupe. Jedna grupa autora (Smit, Rikardo,
Fridman) nagalašava ulogu razmjene, slobodne trgovine kao poluge ekonomskog
rasta i razvoja. Njihovo polazište je da sistem slobodne trgovine utiče na ekonomski
prosperitet kroz sistematizaciju proizvodnje i podjelu rada.
3
Strategija za pametan, održiv i inkluzivan rast - Pametna Evropa 2020
190
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
Druga grupa autora (Marks, List, Veblen, Šumpeter, Nurkse, Bomol) takvom
stanovištu suprostavlja svoju teoriju, koja u širem domenu uključuje proizvodnju i
inovacije. U toj teoriji, razlike u okolnostima proizvodnje se konvertuju u razlike u
bogatstvu.
Zašto su ti veliki mislioci tako mislisli? Zašto nije bilo nikakvog endogenog
objašnjenja procesa inovacije u Smitovoj i Rikardovoj teoriji?
I dok je Karl Marks imao najveće poštovanje za tehnologiju, čini se da ipak ne bi
mogao prihvati preduzetnika i preduzetništvo u svoj sistem i u svoju ekonomsku
teoriju. Ekonomska promjena kod Marksa, rezultat je promjena u vlasništvu i
odnosima moći, što tu promjenu smješta van samog ekonomskog sistema. U
njegovoj teoriji inovacije nijesu rezultat posebne sklonosti neke društvene grupe sa
izuzetnim sposobnostima, nego su rezultat iznuđenog ponašanja na tržištu, pa time
nijesu pogonski točak razvoja nego njegovo sredstvo. Impuls promjena dolazi iz
same strukture kapitalističke privrede i prevodi se u ponašanje aktera na tržištu.
Dakle, u njegovoj teoriji, cjelina opredjeljuje ponašanje pojedinca ili grupe a ne
obratno, što je srž Šumpeterove teorije.
Josef Šumpeter je bio prvi važniji ekonomista koji je raskinuo sa tradicionalnim
ekonomskom teorijom. On je postulirao da je dinamična ravnoteža u privredi,
izazvana aktivnostima inovativnih preduzetnika, mjera zdrave ekonomije i realnost
ekonomske teorije i prakse.
Da li se mi to danas vraćamo Šumpeteru?
Da li determinizam koji proizilazi iz zakona klasične fizike ustupa mjesto
neodređenosti i neizvjesnosti i razvoju nove ekonomske teorije?
Svako doba ljudskog razvoja ima neku svoju viziju svijeta. Zapravo, kako nijedna
doktrina ne nastaje na golom tlu već svoje korijene ima u bližoj ili daljoj prošlosti,
tako je i na razvoj ovih teorija značajnu ulogu imalo istorijsko i teorijsko nasleđe tog
vremena.
Promjena paradigme tokom vremena nastaje kao rezultat raskoraka između realnosti
i vladajuće teorijske paradigme. Sama ekonomska teorija doživljava krizu kao
posljedicu ekonomske krize u privredi, kada vladajuća teorija nije u mogućnosti da
objasni fluktuacije privredne aktivnosti i preporuči rješenja za nastalo stanje.
191
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
“Paradigma nije samo dominantna teorija u smislu opšte priznatih naučnih
dostignuća, već isto tako i uspješna metafizička spekulacija koja naučnicima tokom
jednog određenog perioda vremena pruža ne samo model-problema, već isto tako i
model rješenja”.4
Stoga je pitanje vladajuće paradigme posebno aktuelno danas, u uslovima globalne
ekonomije, tržišne i tehnološke kompleksnosti i međuzavisnosti.
Inovacije i statička ekonomska teorija
Teorija Adama Smita se oslanjala na istorijski momenat, pa je nastala kao reakcija
na merkantilističko i protekcionističko shvatanje spoljne trgovine. U njegovoj teoriji,
najvažnija karika u lancu faktora bogatstva je proizvodni rad i rastući prinos na
osnovama podjele rada. Podjela rada po ovom pristupu, nije posljedica razvoja
proizvodnje već ljudske sklonosti razmjeni. Proizvodnja je bila potisnuta i sav
ekonomski razvoj se opisivao trgovinom.
Smit je spojio proizvodnju i trgovinu u jednu zajedničku jedinicu, rad. Oslanjajući se
na njegovu teoriju, Rikardo je dalje razradio teoriju trgovine na kojoj i danas u
velikoj mjeri počiva svjetski ekonomski poredak. Suština njegove teorije je da će
svijet u globalu, ali i svaka zemlja pojedinačno, biti bogatiji ako se sve zemlje
specijalizuju za djelatnosti u kojima su najefikasnije, gdje imaju komparativne
prednosti. Ističući značaj prednosti u proizvodnji roba među zemljama, podjela rada
je bila osnovni generator privrednog napretka.
Po ovoj teoriji, države razmjenjuju među sobom sate rada. Pošto su njihovi sati rada
kvalitativno isti, model podrazumijeva da slobodna trgovina automatski stvara
ekonomski sklad i ravnotežu. Zapravo, međunarodna podjela rada se samo oslanjala
na lokaciju proizvodnje, koja zavisi od prirodnih, geografskih, istorijskih uslova i
stečenih prednosti. Jasno je da je u takvim uslovima međunarodna podjela rada bila
statička kategorija.
U takvom konceptu ekonomske realnosti novo zanje i nova tehnologija nemaju
mjesto, zapravo nastaju van samog modela. Time, iako Smitova teorija ne poriče da
postoje spoljni faktori, kao što su promjene u tehnologiji, klimi, ratovi, niti da one
nijesu od značaja, ali to nijesu djelovi njegovog modelovanja stvarnosti.
Zašto u Smitovoj teoriji, novo znanje i tehnologija, kao uzroci povećanja bogatstva
nastaju van samih modela?
4
Kun Tomas, Struktura naučnih revolucija, Nolit, Beograd. 1974, str.11.
192
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
Pojam specijalizacije je bio prilično jasan u prošlosti. Da bi bili i ostali konkurentni
na tržištu, pojedinci treba da unaprijede svoje sposobnosti kroz proces učenja ili kroz
prednosti ekonomije obima. U takvim uslovima, produktivnost se povećavala čak i
bez tehnoloških promjena.
Danas se slika drastično promijenila. Danas je specijalizacija manje pitanje
informisanosti, koliko je pitanje spremnosti i motivisanosti za sticanje novih znanja,
unapređenje vještina i sposobnosti. U prošlosti je produktivnost rada i bogatstvo
pojedinaca i zemlje, zavisilo od njihove sposobnosti da ostanu dio proizvodnog
procesa koji je imao samo ograničene izmjene tokom godina. Danas, da bi ostali na
tržištu, učesnici moraju biti spremni da se brzo prilagođavaju na rapidne promjene,
kako u proizvodnim procesima tako i novim okolnostima (novi proizvodi, nove
usluge, nove industrije i slično).
Stoga, međunarodna podjela rada je dinamička kategorija, jer se položaj proizvoda,
privrednih grana i zemalja u njoj stalno mijenja, onako kako se mijenjaju uslovi
razvoja u pojedinim zemljama i svijetu u cjelini.
Inovacije i dinamička ekonomska teorija
Osnov pristupa druge grupe autora nalazi svoje korijene u njemačkoj ekonomskoj
teoriji, gdje su određene ekonomske aktivnosti uvijek ’’bolje’’ u odnosu na druge, u
smislu da proizvode dinamičku tehničku promjenu i rastuće prinose. Teorija
razmjene je zanemarivala ove faktore, i iz tog razloga, sve ekonomske aktivnosti su
bile slične u dijelu doprinošenja ekonomskom rastu.
Teorije Lista, Marksa i Šumpetera su duboko ukorijenjene u tradicijama njemačke
istorijske škole ekonomije. Oni zastupaju suštinski vrlo sličan dinamičan pogled
ekonomskog razvoja. Dok engleska teorija u središte stavlja razmjenu, gdje je čovjek
sveden na jedan činilac proizvodnje u službi ravnoteže, kontinentalna teorija stavlja
u središte čovjeka sa svim njegovim potrebama.
Fridrih List je bio jedan od prvih ekonomista koji je prepoznao ključnu ulogu
sistemske interakcije između nauke i tehnologije za napredak zemlje. Za Lista,
akumulacija znanja postala je osnovni faktor za napredak nacije: “sadašnje stanje
nacije je rezultat akumulacije svih otkrića, izuma, poboljšanja i napora svih
generacija koji su živjeli prije nas: oni čine intelektualni kapital ovog ljudskog roda,
a svaki poseban narod je produktivan samo u srazmeri u kojoj zna da odgovori
dostignućima ranijih generacija i da to poveća svojim sopstvenim postignućima”.5
5
List Friedrich, The National System of Political Economy, Longmans, Green and Co, London, 1841,
str. 110.
193
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
On je bio jedan od prvih ekonomista koji je dosljedno tvrdio da industrija treba da
bude povezana sa naukom i obrazovanjem: “Teško da postoji proces proizvodnje
koji nije u vezi sa fizikom, mehanikom, hemijom, matematikom ili umetnošću i
slično”.6
Ovakva teorija je nastala u istorijskim uslovima svoga vremena. Zapravo, Listova
glavna briga je bila kako Njemačka može preuzeti primat nad Engleskom. Za
nerazvijenu zemlju (kakva je Njemačka tada bila u odnosu na Englesku), on se
zalagao ne samo za zaštitu nacionalne industrije već i za širok spektar politika
dizajniranih da ubrzaju ili da omoguće industrijalizaciju i ekonomski rast. Većina tih
politika bavila se pitanjem učenja o novim tehnologijama i njihovoj primjeni.
Sa druge strane, Marksov važan uvid u značaj inovacija bila je spoznaja da se
ekonomska moć može održati samo kroz kontinuirano obnavljanje proizvodnog
aparata. Time, u središte ekonomske teorije stavlja proizvodni sistem nacionalne
države (nacionalni sistem inovacija), a ne razmjenu.
Način proizvodnje je ključna analitička kategorija Marksove teorije društvenog
razvoja. Marks je analizirao uslove pod kojima privredni sistem sam sebe uvećava.
Polazi od toga da je jedina osnova vrijednosti dobara količina rada koju sadrže. On
objašnjava da u kapitalističkom svijetu, radnik prodaje svoj rad i za uzvrat dobija
zaradu, a višak vrijednosti prisvaja vlasnik sredstava. Kapitalista ponovo ulaže taj
stvoreni višak, proširujući kapacitet proizvodnje i stvarajući superproizvodnju koja
po njemu može da uništi kapitalističko društvo. Time, Marks je više koristio ovaj
koncept kao sredstvo za svoja najznačajnija zapažanja o logici istorijskih promjena,
stavljajući naglasak na tehnološku stranu načina proizvodnje, kao odlučujućeg
činioca promjena u društvu.
Specifičan pristup u analizi faktora ekonomskog rasta ima Austrijska škola
ekonomske misli, koja je smjestila preduzetnika i preduzetništvo a time i inovacije u
jezgro ekonomskog razvoja. Njeni lideri osporavaju tezu neoklasičara o savršenom
znanju učesnika na tržištu i konkurenciji kao statičkoj kategoriji. Ovome
suprostavljaju tvrdnju o rasutom znanju u društvu, pri čemu se ravnoteža samo
uspostavlja usklađivanjem individulanih znanja. Mehanizam putem koga se
najefikasnije obavlja koordinacija je tržište, a samo funkcionisanje privrede i njen
razvoj se odvija kroz kontinuirani proces traganja i otkrivanja, koje obavljaju
preduzetnici.
6
Isto, 149.
194
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
Po ovoj teoriji, preduzetnik je pokretačka snaga ekonomskog razvoja jer uspostavlja
nove načine proizvodnje, usmjerava i stvara nove potrebe potrošača. On je inovator
koji se ne zadovoljava rutinskim poslom u uslovima uhodane tehnologije i datom
okruženju. On istražuje, otkriva, inovira ali i savlađuje otpore u cilju primjene
inovacija. U procesu neprekidnog traganja i otkrivanja uspostavlja se ravnoteža, ali
kao dinamička kategorija.
Ulogu znanja i ljudskog kapitala u ekonomskom rastu i razvoju posebno je isticao i
Torsten Veblen, jedan od prvih teoretičara institucionalne ekonomije. Veblen shvata
ekonomski sistem kao otvoreni sistem koji se razvija i mijenja, prilagođavajući se
okolnostima. Veblen ističe da ekonomski sitem, čini institucionalna struktura, koja
se bazira na institucijama, kulturi i običajima koji su prihvaćeni u određenom
vremenu. Pojedinci su pri tome dio jedne kulture, koja se takođe razvija, a
razumijevanje društva zahtijeva razmatranje kompleksnih odnosa između ljudske
prirode i kulture.
Nasuprot Smitovom automatizmu nevidljive ruke, Veblen ljude posmatra kao
mnogo složenija stvorenja čije je ponašanje određeno instiktima i ličnim pogledima,
na koje utiče kako vrijeme i mjesto tako i raspoloživa tehnologija. Zapravo,
uzajamno djelovanje tehnologije i institucija stvara pokretačke sile promjena u
društvu. Za razliku od Marksove determinističke teorije o tehnologiji, Veblenova
teorija kulturnih i institucionalnih promjena slijedi Darvinovu teoriju biološke
evolucije u kojoj postoji neizvjesnost i nepredvidljivost. Pri tome su promjene u
ekonomiji i društvu zapravo promjene institucija.
Jedan od autora koji je dao ogroman doprinos objašnjavanju fenomena ekonomskog
razvoja je svakako Josef Šumpeter. Njegov doprinos je istorijski i dalje veoma
aktuelan, naročito u uslovima globalnog tržišta i digitalne ekonomoje.
On zastupa shvatanje da statički metod Valrasove teorije, koja pretpostvalja
konzistentnost ponašanja svih aktera u privredi, nije valjan za obuhvatanje
dinamičkog momenta uvođenja inovacija. On inovacije opisuje kao dominantni
faktor u mehanici ekonomskog rasta. Time, njegova teorija kao stvarne pokretačke
sile razvoja postavlja inovacije i preduzetništvo, a ne kapital sam po sebi.
195
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
Preduzetnik je pokretač tehnoloških promjena i inovacija, koje kreiraju nove
aktivnosti i tržišta. On uvodi u privredni život nove proizvode, postojeće mijenja ili
usavršava, kreirajući značajne društvene promjene, jer to neminovno pored dobitnika
znači i gubitnike. Gubitnici su ne samo direktni konkurenti inovatora, nego i njegovi
zaposleni, dobaljači i sl. Uvođenje promjena nije harmonično napredovanje, nego
predstavlja narušavanje ravnotežnog stanja što dovodi do uništavanja postojećih
firmi i stvaranja novih. Time uvodi pojam „kreativne destrukcije“, kao proces
privredne transformacije koji prati radikalna inovacija. Kreativna destrukcija je
suštinska činjenica kapitalističkog razvoja i ogleda se u tome da stvaranje novih
vrijednosti podrazumijeva razaranje starih, nekada dominantnih vrijednosti
ekonomske strukture.
Dakle, prema Šumpeterovoj viziji kapitalizma, inovativni napori preduzetnika su
glavni pokretač dugoročnog ekonomskog rasta, uprkos činjenici da se u tom procesu
uništava vrijednost postojećih proizvoda i kompanija koje su uživale određeni stepen
monopola.
Da li razvoj društva pokreću inovacije ili kapital?
“Kada je paradigma pare zamijenaila jedrenjake, a većina ljudi koji su pravili jedra
izgubila posao nezavisno od toga koliko su bili umješni u tome, istovremeno je svoju
vrijednost izgubio i kapital investiran u njihova radna mjesta”.7
Poseban doprinos Šumpeterove teorije je prepoznavanje jasne razlike između
preduzetnika i kapitaliste. Preduzetništvo je, prema njemu, sposobnost potpuno
nezavisna od vlasništva nad kapitalom, koja pretpostavlja inicijativu, predviđanje
kao i liderstvo. Time Šumpeter stavlja primjedbu Marksovom sistemu ekonomske
analize zbog ne sagledavanja suštinske razlike između vlasništva na kapitalu i
preduzetničke funkcije. “Preduzetnička funkcija nije, u principu, povezana sa
posjedovanjem bogatstva, kao što jednako uče analiza i iskustvo, mada slučajna
činjenica posjedovanja predstavlja praktičnu prednost”.8
Jedan od savremenih teoretičara ekonomskog rasta, koji je takođe dao snažan
doprinos teoriji preduzetništva i inovacija je i Vilijam Bomol. Proširio je raspon
preduzetničkih aktivnosti, naglašavajući važnost uloge institucija, odnosno pravila
igre u društvu koja usmjeravaju preduzetničke sposobnosti, na produktivno ili
neproduktivno preduzetništvo.
7
8
Rejnert Erik, Spontani haos: ekonomija u doba vukova, Čigoja štampa, Beograd, 2010, str.65.
Šumpeter Jozef, Teorija privrednog razvoja, JP Službeni glasnik, Beograd, 2012, str.113.
196
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
Za njega je privredni rast posljedica produktivnog preduzetništva koje je svoj najveći
zamah imalo baš u kapitalizmu odnosno u uslovima slobodnog tržišta. Tvrdi da se
sav ekonomski rast od 18. vijeka može pripisati inovacijama. Prije toga privredni
rast je bio skoro zanemarljiv. “Čak i najimućniji potrošači u društvu prije
Industrijske revolucije praktično nijesu na raspolaganju imali nijednu robu koja nije
bila na raspolaganju u starom Rimu”.9
Povratna sprega koju pružaju slobodne preduzetničke privrede, kroz pritisak
konkurencije, snažno utiče na stvaranje novih proizvoda i usluga. Zapravo, tržišni
mehanizam primorava kompanije da stalno tragaju za novim načinima za
zadovoljavanje potreba potrošača, obezbjeđujući veći uspjeh kompanijama koje su
efikasnije i čiji su proizvodi prilagođeniji potrebama potrošača. Za njih su inovacije
pitanje ne konkurentnosti nego opstanka na tržištu.
Dakle, inovatori i preduzetnici su pojedinci na čijim leđima leži ekonomski razvoj
svakog društva. Ipak, oni ne nastaju slučajno u nekom društvu. Oni su
preraspoređeni usljed ekonomskih uslova i okolnosti koje stimulišu preduzimanje
inovativnih poduhvata ali i širenje novih proizvoda i usluga. Bomol kao najvažnije
uslove koji podstuču stavranje inovacija ističe: oligopolističku konkurenciju među
velikim kompanijama, gdje su inovacije prije svega konkurentsko oružje koje
obezbjeđuje trajne inovativne aktivnosti; rutinizaciju inovativnih aktivnosti, čime
one postaju redovne aktivnosti kompanija, svodeći neizvjesnost na najmanju
moguću mjeru; produktivno preduzetništvo, podstaknuto stimulisanjem preduzetnika
na produktivno inoviranje; vladavina prava kao i prodaja i trgovina tehnologijama,
uz sve koristi od licenciranja.
Zašto je ključna uloga oligopolističke konkurencije u procesu inoviranja i tržišnog
rasta?
Jasno je da monopol ne može biti poželjna tržišna struktura, jer je po definiciji imun
na konkurenciju pa to u velikoj mjeri slabi motivaciju ulaganja u inovacije. Sa druge
strane, malim firmama u uslovima savršene konkurencije obično nedostaju resursi, a
postoji i problem viškova dobiti, kada značajan dio dobiti od neke inovacije bez
nadokande odlazi u ruke pojedinaca ili grupa koje nijesu doprinijele njenom
realizovanju.
9
Bomol Vilijam, Inovativna mašinerija slobodnog tržišta, CID, Podgorica, 2006, str.3.
197
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
Oligopol je pak tržišna struktura sa nekoliko kompanija koja prepoznaju svoju
stratešku međuzavisnost. U većini privrednih grana u razvijenim zemljama dominira
nekoliko kompanija, naročito u granama gdje su prisutna velika ulaganja. Pri
donošenju svih odluka učesnik u oligopolističkoj konkurenciji se nalazi u
međusobnoj zavisnosti sa drugim učesnicima na tržištu, zbog čega uvijek mora
voditi računa o njihovim mogućim reakcijama na njegove odluke i obratno. U
savremenim uslovima poslovanja, uspjeh kompanije sve više zavisi od njenog
neprekidnog usavršavanja proizvoda, procesa, usluga. Time proces inoviranja
postaje u velikoj mjeru rutiniziran, jer kompanije ulažu ogromne iznose u
istraživanje i razvoj, tragajući za novim idejama i rješenjima, da bi ostale
konkurentne na tržištu. Zbog velikog konkurentskog pritiska, ne mogu sebi da
dopuste rizik čekanja da neki spoljni izvori donesu novu ideju, nego je sami traže i
stvaraju. Time su nosioci inovacija velike kompanije, koje u najvećem procentu
učestvuju u produktivnosti zemlje, a prihodi najvećih oligopolističkih kompanija
prevazilaze i visinu društvenog proizvoda nekih zemalja, kao što su Danska i
Norveška.10
Gotovo izvjesno, po Bomolu, samo u uslovima oligopolističke konkurencije, gdje
nekoliko velikih kompanija dominira određenim tržištem, postoji konkurentska trka
među kompanijama i samo u takvim uslovima inovacija je zamijenila cijenu kao
najvažniji aspekt u velikom broju značajnih industrijskih grana.
Međutim, nerijetko se dešava da se oligopolisti dogovaraju, bilo javno, tajno ili
prećutno, da bi smanjili rizik od intenzivne konkurencije na polju inovacija.
Kompanije koordiniraju svoje aktivnosti, prije svega, u dijelu istraživanja i razvoja,
formirajući zajedničke istraživačke centre ali i ostvarujući različite oblike tehničke
saradnje. Na taj način smanjuju konkurentski pritisak i razorno suparništvo ali i
troškove ulaganja u razvoj novih proizvoda i procesa. U takvim uslovima surova
konkurencija sve više ustupa mjesto kooperaciji.
Mjerenje inovativnosti
Kako inovacije sve više dobijaju na značaju u savremenim uslovima poslovanja,
tako i pitanje njihovog mjerenja i praćenja postaje sve značajnije. Pristup mjerenju
inovativnosti se mijenjao tokom vremena zavisno od teorije na koju se inovativnost
oslanjala.
10
Bomol Vilijam, Inovativna mašinerija slobodnog tržišta, CID, Podgorica, 2006, str.41.
198
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
Nekada je inovativnost isključivo mjerena brojem patenata (brojem patentnih
prijava) odnosno iznosima ulaganja u istraživanje i razvoj. Budući da su inovacije
višedimenzionalni fenomen njihovo mjerenje na ovaj način ne daje potpunu sliku
niti se na osnovu takvih pokazatelja može dobiti više informaciju o inovacionom
sistemu zemalja i dinamici inovativnih preduzetničkih aktivnosti. U cilju
obuhvatanja različitih dimenzija koje direktno i indirektno opredjeljuju nivo
inovativnosti kompanija i nacionalnih ekonomija, nužno je koristiti obuhvatnije
metode mjerenja koje zahtijevaju veću grupu pokazatelja.
Jedan od najznačajnijih metoda mjerenja inovativnosti je globalni indeks
inovativnosti (Global Innovation Index), koji je pokrenula međunardona poslovna
škola INSEAD i Svjetska agencija za intelektualnu svojinu, WIPO, sa idejom da se
osavremeni način mjerenja inovacija i prevaziđe tradicionalni pristup. Mjerenje je
započeto 2007. godine i danas obuhvata 141 zemlju.
Globalni indeks inovativnosti se računa kao prosjek dva podindeksa: podindeksa
ulaganja u inovacije i podindeksa rezultata inovacija, a izražava se na skali od 0-100.
Podindeks ulaganja u inovacije obuhvata faktore koji doprinose pospješivanju
inovacija. Grupisani su u pet grupa: (1) institucije, (2) ljudski kapital i istraživanja,
(3) infrastruktura, (4) tržišna sofisticiranost i (5) poslovna sofisticiranost. Podindeks
rezulata inovacije obuhvata rezultate inovacionih aktivnosti i oni su grupisani u dvije
grupe: (1) rezultati zasnovani na znanju i tehnologiji i (2) kreativni rezultati.
Za izračunavanje globalnog indeksa inovativnosti koriste se ukupno 84 indikatora
koji su ponderisani, zavisno od stepena razvoja zemlje. Ovi indikatori su prikupljeni
iz više izvora, prije svega iz istraživanja Svjetske banke, OECD i drugih.
Koristeći model, svaka zemlja dobija određenu vrijednost ovog indeksa i svoj rang.
Tabela 1: Indeks globalne inovativnosti za 2012. godinu
Država
Rezultat
Rang
Švajcarska
68.2
1
Švedska
64.8
2
Singapur
63.5
3
Finska
61.8
4
Velika Britanija
61.2
5
Holandija
60.5
6
Danska
59.9
7
Hong Kong
58.7
8
Irska
58.7
9
SAD
57.7
10
199
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
Luksemburg
57.7
11
Kanada
56.9
12
Novi Zeland
56.6
13
Norveška
56.4
14
Njemačka
56.2
15
Malta
56.1
16
Izrael
56.0
17
Island
55.7
18
Estonija
55.3
19
Koreja
53.9
21
Francuska
51.8
24
Japan
51.7
25
Slovenija
49.9
26
Kipar
47.9
28
Španija
47.2
29
Latvija
47.0
30
Hrvatska
40.7
42
Crna Gora
40.1
45
Srbija
40.0
46
Makedonija
36.2
62
Bosna i Hercegovina
34.2
72
Albanija
30.4
90
Izvor: Global Innovation Index 2012 rankings
http://www.globalinnovationindex.org/
Izvještaj globalnog indeksa inovativnosti pokazuje da je danas globalni lider u
inovacijama Švajcarska, zatim Švedska, Singapur, Finska. Zapravo, izvještaj
pokazuje da stari lideri u inovacijama kao što su SAD, Velika Britanija, Japan,
Kanada, svoju lidersku poziciju sve više prepuštaju zemljama srednje i sjeverne
Evrope (Švajcarska, Njemačka, Holandija, Švedska, Norveška, Danska) i zemljama
jugoistočne Azije (Singapur, Južna Koreja Tajvan, Hong Kong).
Takođe, rezultati ukazuju da zemlje regiona jugoistočne Evrope ostvaruju skromne
rezultate i da nijedna od zemalja nije posebno inovativnija od ostalih. Najbolje je
rangirana Hrvatska, na 42. mjestu, dok su Crna Gora i Srbija gotovo izjednačine,
Crna Gora je na 45. a Srbija na 46. mjestu. Najgore rangirana je Albanija, na 90.
mjestu od ukupno 141 zemlje. Crna Gora, kao i ostale zemlje regiona, značajno
zaostaje za inovacionim liderima, što je jasno jer je vrijednost indeksa inovativnosti
visoko zavisna od ulaganja industrije u istraživanje i razvoj, od kvaliteta naučnoistraživačke infrastrukture u zemlji, od saradnje industrije i univerziteta na polju
istraživanja i razvoja i slično.
200
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
Pored ovog indeksa, postoji i indeks inovativnosti Evropske unije (Innovation Union
Scoreboard), koji mjeri inovativnost zemalja Evropske unije ali i još nekoliko
zemalja: Švajcarske, Norveške, Hrvatske, Makedonije, Srbije i Turske. Potreba za
mjerenjem inovativnosti na nivou Evropske unije je rezultat težnje da se unaprijedi
dostupnost podataka, obuhvat i kvalitet potencijalnih pokazatelja za mjerenje i
nadzor rezultata inovacija.
Indeks inovativnosti Evropske unije pruža dobru mjeru dinamike privrede, a razvijen
je, prije svega, sa ciljem mjerenja i nadzora aktivnosti koje se odnose na
implementaciju strategije Evropa 2020. Zapravo, ovaj indeks pruža komparativnu
analizu inovativnosti u zemljama Evropske unije i ukazuje na jake strane ali i
slabosti inovacionog sistema u pojedinim članicama.
Indeks se bazira na posmatranju tri osnovne grupe pokazatelja inovacija u osam
dimenzija i ukupno 25 različitih indikatora. Prvu grupu čine oni pokazatelji koji su
eksterni za firme i pokrivaju tri dimenzije inovacija:
(1) ljudske resurse (novi doktori nauka, procenat stanovništva od 30-34 godine
koje ima najmanje visoko obrazovanje, procenat mladih od 20-24 godine koji
imaju najmanje srednje obrazovanje);
(2) otvoren i privlačan istraživački sistem (međunarodne naučne zajedničke
publikacije na milion stanovnika, naučne publikacije među 10% najcitiranijih
publikacija u svijetu kao procenat ukupnog broja naučnih publikacija u
zemlji, studenti na doktorskim studijama koji nijesu iz EU);
(3) finansiranje i podrška (javni izdaci za istraživanje i razvoj kao procenat bruto
društvenog proizvoda, rizični kapital kao udio u bruto društvenom
proizvodu);
Druga grupa pokazatelja služi za procjenu inovativnosti firmi i uključuju tri
dimenzije:
(1) ulaganja preduzeća (poslovni izdaci za istraživanje i razvoj kao udio u bruto
društvenom proizvodu, izdaci za inovacije van istraživanja i razvoja kao
procenat prometa);
(2) povezivanje i preduzetništvo (mala i srednja preduzeća (MSP) koja sama
kreiraju inovacije kao procenat ukupnog broja MSP, inovativna MSP koja
sarađuju sa drugima kao procenat ukupnog broja MSP, javno-privatne
zajedničke publikacije na milion stanovnika);
(3) intelektualna imovina (broj patentnih prijava na milijardu bruto društvenog
proizvoda, broj patentnih prijava u oblasti društvenih izazova na milijardu
bruto društvenog proizvoda, broj komunitarnih žigova na milijardu bruto
društvenog proizvoda, broj komunitarnih dizajna na milijardu bruto
društvenog proizvoda).
201
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
Treću grupu pokazatelja obuhvataju efekti inovacionih aktivnosti na nivou firmi
kroz dvije dimenzije:
(1) inovatori (broj MSP sa više od 10 zaposlenih koji su uveli proizvodnu ili
procesnu inovaciju kao procenat ukupnog MSP, broj MSP sa više od 10
zaposlenih koji su uveli marketing ili organizacionu inovaciju kao procenat
ukupnog MSP, broj preduzeća sa visokom stopom rasta sa više od 10
zaposlenih, kao procenat ukupnog broja preduzeća) ;
(2) ekonomski efekti (broj zaposlenih u djelatnostima zasnovanim na znanju kao
procenat ukupnog broja zaposlenih, izvoz proizvoda visoke i srednje
tehnologije kao procenat ukupnog izvoza, izvoz usluga zasnovanih na znanju
kao procenat ukupnog izvoza usluga, prodaja inovacija na tržištu i prodaja
inovacija preduzećima kao procenat ukupnih prihoda, prihodi od licenci i
patenata iz inostranstva kao procenat bruto društvenog proizvoda).
Izvori podataka su poznati izvori statističkih podataka, prije svega redovni izvještaji
Eurostata, kao i OECD izvori. Rezultati se prikazuju na skali od 0-1.
Na osnovu postignutih rezultata indeks inovativnosti Evropske unije grupiše sve
zemlje u četiri grupe: (1) inovacioni lideri (2) inovacioni pratioci (3) umjereni
inovatori i (4) skromni inovatori.
Tabela 2: Inovacioni indeks Evropske unije za 2012. godinu
Rang
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
16.
21.
Država
Rezultat
0.544
0.835
0.747
0.720
0.718
0.681
0.648
0.626
0.624
0.622
0.602
0.597
0.568
0.508
0.485
0.365
EU 27
Švajcarska
Švedska
Njemačka
Danska
Finska
Holandija
Luksemburg
Belgija
Velika Britanija
Austrija
Irska
Francuska
Slovenija
Norveška
Srbija
202
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
25.
29.
Hrvatska
0.302
Makedonija
0.238
Izvor: Innovation Union Scoreboard 2013
http://ec.europa.eu/enterprise/policies/innovation/files/ius-2013_en.pdf
Vrijednosti indeksa inovativnosti Evropske unije ukazuju na iste tendencije kao i
indeks globalne inovativnosti. Time, iako savremene metode mjerenja inovativnosti
nijesu idealne i imaju svojih slabosti, rezultati različitih metoda mjerenja jasno
pokazuju izvjesnu konvergenciju čak i pored toga što se metode razlikuju po izboru
pokazatelja, ponderisanju, načinu analize i slično.
Naime, indeks pokazuje da su inovacioni lideri Švajcarska i Nordijske zemlje, a
zemlje jugoistočne Evrope prilično zaostaju za njima. Ne samo da zaostaju za
inovacionim liderima nego su i značajno ispod prosjeka Evropske unije, koji je
računat sa svim novim članicama (EU 27).
Dakle, zemlje poput Švajcarske, Švedske, Danske, Finske, Holandije, Irske, Hong
Konga su inovacioni lideri bez obzira koju metodu mjerenja koristili.
Jasno se postavlja pitanje što je zajedničko za ove zemlje?
Inovacioni lideri nijesu ni geografski ni po broju stanovnika velike zemlje niti su
bogate prirodnim resursima. Dakle, tradicionalni koncept konkurentnosti ne
objašnjava njihove rezultate. Neophodno je rezultate posmatrati sa aspekta nove
teorije konkurentnosti, međunarodne konkurentnosti kompanija, koja vjernije
objašnjava zašto su ove zemlje inovativnije a time i konkurentnije od drugih.
Ono što je zajedničko za ove zemlje je ekonomija zasnovana na znanju, razvijena
istraživačka infrastruktura, kao i obrazovana i obučena radna snaga. Zaparvo,
Nordijske zemlje su najbolji primjeri da su kvalitetno obrazovanje, značajne
investicije u istraživanje i razvoj, podsticanje inventivnosti i stvaranja, ali i efikasni
modeli povezivanja naučno-istraživačkog segmenta sa privredom, esencijalni faktori
inovativnosti kompanija a time i nacionalnih ekonomija.
Kompanije danas sve više postaju zavisne od spoljnih izvora znanja i tehnologija, a
potreba da stalno obnavljaju i inoviraju tehnologiju, motiviše ih da budu dio mreže
inovacija. Lokacija novih industrija u velikoj mjeri zavisi od pristupa znanju i
različitim procesima učenja i zbog toga kompanije često nastaju i formiraju klastere
oko univerziteta i istraživačkih centara.
203
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
Primjeri najinovativnijih i najkonkurentnijih ekonomija pokazuju da generisanje
znanja i inovacija u značajnoj mjeri leži u interakciji univerziteta, privrednih
subjekata i institucija države u procesima širenja i kapitalizacije znanja.
Zaključak
Danas, teško da oko nekog pitanja u ekonomiji postoji takva saglasnost kao o pitanju
uticaja tehnološkog progresa i inovacija na ekonomski rast. Veliki broj autora koji se
bave ovim pitanjem, samo se razlikuje u pogledu detalja procjene tačnog doprinosa
tehnološkog progresa ekonomskog rastu, ali generalnog neslaganja nema.
Međutim, ne tako davno konkurentnost zemalja se objašnjavala teorijama
međunarodne razmjene, zasnovanim na komparativnim prednostima, poput jeftine
radne snage i prirodnim resursima. Međunarodna konkurentnost se oslanjala samo
na lokaciju proizvodnje, koja je zavisila od prirodnih, geografskih, istorijskih uslova
i stečenih prednosti. Podjela rada je bila statička kategorija, a novo znanje i nova
tehnologija nijesu imali mjesto u takvom modelovanju stvarnosti.
Danas se slika svijeta drastično promijenila. Globalizacija i nove tehnologije zajedno
savlađuju vrijeme i prostor, približavaju udaljena tržišta i resurse, intenzivirajući
konkurenciju na svim nivoima. Informacije postaju svima dostupne a mogućnosti
komunikacije ne poznaju granice. Kompanija može poslovati svih 24 časa dnevno
mobilišući različite timove po vremenskim zonama, relativizujući pitanje vremena.
Ovakve globalne tendencije imaju uticaja kako na svaku ekonomiju tako i na
poziciju svakog pojedinca i kompanije. U takvim uslovima, prednosti zemalja nijesu
više stečene, naslijeđene, već stvorene strateškim izborima i njihovom realizacijom.
Konkurentnost pojedinca, kompanija i nacionalnih ekonomija je živa, dinamična i
sve više zavisna od njihove sposobnosti da svoje ideje pretvore u nove proizvode,
usluge, procese ili modele. Zapravo, da bi ostali na tržištu, učesnici moraju biti
spremni da se brzo prilagođavaju na rapidne promjene kako u proizvodnim
procesima tako i novim okolnostima poslovanja.
Međunarodna podjela rada postaje dinamička kategorija, jer se položaj pojedinaca,
sektora, industrijskih grana, zemalja stalno mijenja, onako kako se mijenjaju uslovi
razvoja u pojedinim zemljama i svijetu u cjelini. Različita brzina stvaranja i
razvijanja novih proizvoda i procesa je glavni razlog dubokih razlika u stopi i
obrascu razvoja pojedinih zemalja.
204
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
U takvim uslovima, tradicionalni koncept komparativne prednosti zemalja potpuno
se napušta i ustupa mjesto konceptu konkurentske prednosti kompanija. Ta
konkurentnost je izraz dinamičkog shvatanja ekonomije, značaja pojedinca i
njegovih inovativnih i preduzetničkih sposobnosti kao poluge nacionalne
konkurentnosti.
205
"Entrepreneurial Economy"
Volume XIX
Literatura:
1. Bomol Vilijam, Inovativna mašinerija slobodnog tržišta, CID, Podgorica,
2006
2. De Bono Edvard, De Bonov kurs razmišljanja: moćni alat koji će vam
pomoći da promijenite vaš način razmišljanja, ASEE, Novi Sad, 2008
3. De Soto Hernando, Tajna kapitala: Zašto je kapitalizam uspješan na zapadu,
neuspješan u svim ostalim djelovima svijeta, Masmedia, Zagreb, 2004
4. Drucker Peter, Inovacije (i) preduzetništvo: praksa i principi, Grmeč,
Beograd, 1996
5. Fukuyama Francis, Sudar kultura, Zavod za udžbenike i nastavna sredstva,
Beograd, 1997
6. Hal Varijan, Mikroekonomija: moderan pristup, Ekonomski fakultet,
Beograd, 2003
7. Kun Tomas, Struktura naučnih revolucija, Nolit, Beograd, 1974
8. List Friedrich, The National System of Political Economy, Longmans, Green
and Co, London, 1841
9. Marjanović Gordana, Uticaj ekonomske krize na glavni tok ekonomske misli,
Ekonomski horizonti, Vol.12/No. 2, 2011
10. North Douglass, Institutions, Institutional Change and Economic
Performance. Cambridge University Press, Cambridge, 1990
11. Ohmae Kenichi, The Borderless World, Harper Business, New York, 1999
12. Olson Mankur, Moć i razvoj, Stubovi kulture, Beograd, 2006
13. Pejović Svetozar, Norma i ekonomska efikasnost, CID, Podgorica, 2011
14. Reinert Erik, Spontani haos:ekonomija u doba vukova, Čigoja štampa,
Beograd, 2010
15. Ricardo David, On the Principles of Political Economy and Taxation, 3rd
Edition, London: John Murray, 1821
16. Šumpeter Josef, Teorija privrednog razvoja, JP Službeni glasnik, Beograd,
2012
17. Smith Adam, Istraživanje prirode i uzroka bogatstva naroda, Global book,
Novi Sad, 1998
18. Strom, R. Baumol V. Enterneurship, innovation, and the growth mechanism
of the free-enterprise economies, Priceton Universuty Press, Princeton and
Oxford, 2006
19. Vukotić Veselin, Istorija budućnosti, Medisistem i CID, Podgorica, 2011
20. Vukotić Veselin, Preduzetnička ekonomija i tranziciona paradigma, Zbornik
radova: Preduzetnička ekonomija, Volume I, Postdiplomske studije
"Preduzetnička ekonomija", 2002
21. Vukotić Veselin, Nova paradigma ekonomije, IDN, Beograd, 2000
22. www.globalinnovationindex.org
23. www.ec.europa.eu/enterprise/policies/innovation/index_en.htm
206
Download

(2013) Entrepreneurial economy