KÜLTÜR MEDENİYET
İSLAM ÖNCESİ ORTA ASYA TÜRK DÜNYASI
Orta Asya: Türklerin dünya üzerinde ilk kez görüldükleri yerdir. Türklerin
anavatanıdır.
Orta Asya’nın Coğrafi Özellikleri:
 Yükseltisi fazla, deniz etkisi olmayan geniş arazilerdir.
 İklimi sert karasaldır. Bozkır (step)bitki örtüsü görülür. Bu yüzden “bozkır kültürü”
görülmektedir. İklim ve bitki örtüsünden dolayı hayvancılıkla uğraştılar. Hayvan
sürülerine otlak bulma ihtiyacından dolayı göçebe yaşam tarzını benimsediler.
 Hayvancılık ana geçim kaynaklarıdır. At, koyun, sığır sürüleri beslediler.
 Göçebe yaşam tarzı vardır. İlkbaharla birlikte yüksek yaylalara ve sonbaharla
birlikte alçak dağ eteklerine inerler(yaylak-kışlak kültürü).
 Göçebe yaşamdan dolayı yaşam alanları çadırlardır(kıl çadır; soğuğa ve sıcağa
dayanıklıdır).
 Çadırların yaygın olmasından da anlarız ki dokuma sanatı yaygındır. Hayvancılığın
uğraş alanı olması da dokuma sanatını hammadde yönünden(kıl, yün) destekler.
 Göçebe yaşamdan dolayı toplumda her birey(kadın-erkek)asker yetişir. “Ordu
Millet “ anlayışı hâkimdir. Kadın ve erkeğin sosyal hayatta eşit olması sosyal sınıf
faklarının olmadığını gösterir. Bunun sonucunda Türklerde kölecilik görülmez.
 Demir işleme konusunda ustadırlar. Dönemin şartlarında tekniğin geliştiğini gösterir.
 Atı evcilleştirmede ustadırlar.
 Taşıma ve ulaşımda kolaylık sağlar.
 Göç etmede kolaylık sağlar.
 Savaşta üstünlük sağlar.
 Uyarı: İslam öncesi Türk dünyasında; tarım, yerleşik yaşam, mimari, duvar
süslemesi ve sosyal sınıf farkları(kölecilik) görülmez. Ayrıca İslami unsurlarda
görülmez; sultan sıfatı, şerri hukuk, kadı, hicri takvim,Arap alfabesi ve halifeye
bağlılık gibi…
 Uyarı: Türklerde tarım, yerleşik yaşam, şehirleşme, mimari, duvar süslemesi…
Uygurlarla birlikte görülür.
 Uyarı:
Göçebe
Göç etmek
Yaşam şeklidir.
Olağandır.
Sebebi: hayvancılıktır.
Vatanı terk etmektir.
Olağanüstüdür.
Sebebi: kuraklık, hayvan hastalıkları,
Çin ya da Moğol İstilaları, Türk boyları
arasındaki çatışmalar, nüfus artışı,
cihan hakimiyeti anlayışı……
1
www.kpsscini.com
1.) DEVLET YÖNETİMİ:
 Merkezi teşkilatlanma ( devlet ) =-il, -el kavramlarıyla adlandırılır.
 Başkent = Ordu
Balık = Ötüken (Asya Hun, Göktürkler, Kutluk (II. Göktürk) )
Karabalgasun (Uygurlar )
(Baş)
(Şehir)
 Devletin başı = Hakan, Kaan, Han, İdikut, Şanyu, İlteber…gibi ünvanlardan birini
taşır Hakanın yetkileri:
 Devlet başkanı (siyasi)
 Başkomutan (askeri)
kuvvetler birliği
 Baş yargıç (adli)
 Hakanın en önemli yardımcısı = Hatun ya da Katun sıfatını taşıyan hakanın eşidir.
Hatunun yetkileri:
 Kendi mührü vardır
 Kurultaya katılır
 Kaanın vekilidir
siyasi yetkiler
 Elçileri kabul eder
 Hakanın diğer yardımcısı = Vezir, Aygucu ( Başbakan ) (Tonyukuk…)
Devletin Oluşumu:
Aile
Sülale
Oguş
Urug
Soy
Boy
Millet
Budun
Budun’un başında kağan bulunur.
Siyasi Birim
Sosyal Birim
Boy: En küçük siyasi birimdir. Yöneticisi; boy beyidir ve boy beyi boyun en ileri
gelenleri tarafından demokratik bir şekilde seçilir. Boylar bir araya gelse bile asla
kaynaşmazlar.
Türk devletleri “ Boylar Federasyonu (eyalet) veya Konfederasyonu’’şeklinde
örgütlenir. Boyların ayrı bayrakları ve töreleri vardır. Boylar devlet tarafından
bölünmez, boylar doğal olarak ayrılmışlardır. !!Merkezi otorite zayıftır.
Kurultay (Toy, Kengeş) : Devletin önemli işlerinin(savaş-barış gibi) görüşüldüğü,
Kaan’a danışmanlık yapan meclistir. Son söz Kaan’ındır. Kurultay yılda iki kez
toplanır.
Üyeleri (Toygun) : Kaan, Hatun, Aygucu, Yabgu, Boy Beyleri,Buyruklar, İlim
Adamları…
 Olağan üstü durumlarda kurultay Kaan’ı kısıtlayabilir. !!Ama asla son sözü
söyleme yetkisi yoktur.
Kut Anlayışı (Veraset Sistemi) :
 Kaan’ın ve hanedanın tanrı tarafından seçildiğine inanılmasıdır. Kaan gücünü ilahi
bir güçten alır. Böylece otoritesini güçlendirir.
‘’ Ülke hanedanın ortak malıdır’’
2
www.kpsscini.com
‘’ Ülke hanedan tarafından ortak yönetilir’’. Yani ülke yönetimine hanedanının
bütün erkek üyeleri ( tigin - prens ) dâhildir.Tiginler Kaan adayıdır.Tiginlere devlet
yönetiminde görev verilerek kaan adaylarının tecrübe kazanması sağlanır. Kaan
öldüğünde birden fazla aday olduğu için taht kavgası başlar.
!!Taht kavgasının olumlu yönü ; en iyi adayın başa gelmesini sağlar.
!!Taht kavgasının olumsuz yönü ; devlet yıkılabilir.
Not: Taht kavgasını kazanan adayı Kurultay onaylar.
Uyarı: Türk veraset sisteminde; birden fazla aday olduğu için, sistem belirsiz yani
kuralsızdır. Bu yüzden Türk tarihinde sık sık taht kavgaları görülür. Taht kavgaları,
Türk devletlerinin hızlı yıkılmasında da temel nedendir.
Uyarı: Türk devletleri teokratik değildir. Dini kurallar devlet yönetiminde geçerli
değildir. Böylece laik devlet anlayışı hâkim olmuştur.
İkili Devlet Teşkilatı:
 Türk devletleri yönetimi kolaylaştırmak için ülke yönetimini ikiye ayırırlar. Bu
sistemin ortaya çıkışında kut anlayışı etkilidir. İkili devlet anlayışının olumlu yönü;
devlet hızlı gelişir. Olumsuz yönü ise; devlet parçalanıp yıkılabilir.
Doğu
* Merkezdir.
* Kaan yönetir.
Batı
* Fetih alanıdır.
* Yabgu (Kaan’ın kardeşi) yönetir.Yabgu Kaan’a bağlıdır.
Uyarı: Eyalet sistemi kendini gösterir.
 Tarkan : Ordu komutanı.
 Subaşı : Ordu komutanı + Vali
 Tudun : Vali + vergilerin toplanmasından sorumlu
 Şad: Kaan çocuklarının vali olarak atanması.
 Tamgacı (Bitikçi) : Yazışmalar ile ilgilenir.
 Apaçı: Saray görevlisi.
 Yorgan-ıspara: Memurlar
 Buyruklar: Bakanlar
2. ) HUKUK ANLAYIŞI:
Göçebe yaşamdan dolayı sözlü hukuk(töre) gelişmiştir. Törenin kaynağı
gelenek, görenek örf ve adetleridir.
Baş yargıç Kaan’dır; ‘’Kaan son sözü söyler’’. Kaan töreye uymak zorundadır.
Buradan da anlaşır ki hukuk üstünlüğü vardır.
Sosyal hayattaki davalarla yorgucu-yargucular (hakim) sorumludur. Hapis
cezası en fazla 10 gün sürer. Sebebi ise göçebe yaşamdır.
Bir toplumda idam cezası verilen konular aslında o toplumun değer verdiği genel
başlıkları gösterir. İdam kararı gerektiren suçlar ise şunlardır: zina(aileye önem
verilir), adam öldürme(kan davası önlenir; toplumsal barış korunur), devlete ihanet,
töreye ihanet, askerden kaçma, hırsızlık(toplumsal barış korunur).Bu konularda
gösterir ki Türk toplumunda; aile, toplumsal barış, töre, askerlik, devlet ve adaletin
uygulanması en önemli konulardır.
Uygurların yerleşik yaşama geçmesiyle yazılı hukuk(kanunlar) başlar. Hapis
cezalarının sürelerinde ise artış olur.
3
www.kpsscini.com
3.) DİN VE İNANIŞ:
İslam öncesi Türk tarihinde milli din Gök tanrı (Göktengri) dini idi. Gök tanrı dini tek
tanrılı dindir, ama ilahi din değildir.
Din adamlarına; Şaman, Kaman, Kam, Baksı… denir. Din adamları kesinlikle
imtiyazlı değillerdir(sosyal sınıf farkı yok)
Yuğ: Cenaze töreni
Sagu: Cenaze töreninde söylenen ağıtlardır
Kurgan: Anıt mezar(ölü eşyalarıyla gömülür, bu da ahiret inancının kanıtıdır.)
Balbal: Mezar taşı
Uçmağ: Cennet
Tamu: Cehennem
Türkler inanç konusunda hoşgörülülerdir. Bu yüzden kolay din değiştirdikleri
görülmektedir.
 Orta Asya’da ilk din değiştirenler; Uygurlar (Mani ve Buda )
 Kafkaslarda; Hazarlar (Yahudilik, Musevilik)
 Avrupa ya göç edenler; Macarlar, Bulgarlar, Uz, Peçenek, Avarlar, Avrupa Hun
(Hıristiyanlık )
 Oğuz Boyları (İslamiyet)
4. ) YAZI – DİL – EDEBİYAT:
Dil: Türkçe
Edebiyat: Göçebe yaşamdan dolayı sözlü edebiyat ürünleri gelişme göstermiştir.
 Sav: Atasözleri
 Sagu: Ağıtlar
 Koşuk: Coşkulu dönemlerde kopuz (türk çalgısı) eşliğinde söylenen şiirlerdir.
 Destanlar: Türk hayatını anlatan uzun, manzum ve abartılı hikâyelerdir.
Destanlarımız:
İskitler (Sakalar): Alper Tunga, Şu Destanları
Asya Hunlar: Oğuz Kaan Destanı
Göktürkler: Ergenekon, Bozkurt Destanları
Uygurlar: Göç, Türeyiş, Yaradılış Destanları
Kırgızlar: Manas Destanı
Yazılı Edebiyat:
İlk Türk Alfabesi: Göktürk (Orhon ) Alfabesi’dir. 38 harflidir. I. Göktürk devletine
aittir.
İlk Yazılı Türk Kaynağı: Orhon (Göktürk ) Kitabeleri’dir. II.Göktürk Devletine aittir.
Göktürk alfabesi ile yazılmıştır. Kültigin, Bilge Kaan ve Tonyukuk adına 8 y.y. da
dikildiler, Yolluğ Tigin tarafından yazılmıştır.
İkinci Türk Alfabesi: Uygur Alfabesi’dir. 18 harften oluşur. Uygurlar tarafından
bulunmuştur. Uygurlar kâğıt ile matbaayı kullanan ilk Türkler’ dir.
Uyarı: Uygurlar belli bir dönem soğd alfabesini kullandılar.
Uygurlar yerleşik yaşam ile birlikte yazıyı günlük yaşamda da kullanmaya başladılar.
(Ticari vesikalar, dini ve edebi metinler, yazılı hukuk…)
4
www.kpsscini.com
Uygurlar’a Ait Kitabeler: Karabalgasun Yazıtı ve Sine- Uşi Kitabeleri’dir.
Kırgızlara Ait Kitabeler: Yenisey Yazıtları’dır.
GENEL YORUM: Türklerin kendilerine has alfabeleri ; Göktürk ve Uygur alfabeleridir
Türklerin etkileşimle kullandıkları alfabeler;Soğd, Arap, Latin, Kiril
alfabeleridir.
5. ) ORDU SİSTEMİ:
 Göçebe yaşamdan dolayı her birey savaşçı yetişir. Ordu millet kavramı vardır.
 İlk düzenli ordu, Asya Hun Devleti lideri Metehan tarafından kurulmuştur(M.Ö.209).
 Metehan tarafından kurulan bu ordu, onlu ordu sisteminden oluşur, en küçük
birim 10, en büyük birim ise 10.000 kişidir.
 Metehan devlet oluşumundaki sistemi, sayısal değere dönüştürmüştür.
 Ordu, Türk ve atlılardan(süvari) oluşur, silahları ise ok, yay, kılıç, kalkan, mızrak,
süngü, kement, kargı vs.dir.
 Hilal ya da turan taktiğini kullandılar.
 Başkomutan = Kaan’dır.
Uyarı: Türklerin dünyayı etkiledikleri en önemli alan askerliktir.Bugün bile Türk
dünyası, geçmişten gelen duygularla orduya ve askerliğe verdiği önemi
korumaktadır.
6. ) BİLİM VE SANAT:
Bilim: 12 Hayvanlı Türk Takvimi bulunmuştur. Bu takvim güneş esaslı bir takvimdir.
21 Mart başlangıç olarak kabul edilmektedir. Her yıl ise bir hayvan ismi ile anılır ve 12
yılda bir devir eder.
Uygurlar, hareketli matbaayı buldular.
!! Tayanç-Keneşçi: Bilim adamlarıdır.
Sanat: Göçebe yaşamdan dolayı taşınabilir, pratik eşyalar yaptılar.
Ürünler:Çadır, halı, kilim, at koşumları, silahlar, süs eşyaları, kemer tokaları …
Sanatlar:Demir işlemeciliği, dokuma sanatı, deri işlemeciliği, oymacılık,
kakmacılık…
Hammaddeler:Yün, kıl, deri, demir,ahşap…
Motifler:Hayvan motifleri ve savaş figürleri kullanılmıştır.
Uygurlar ile birlikte (yerleşik yaşamın başlaması) kalıcı eserler bırakılmaya
başlanmıştır.
- Mimari (tapınak, saray),
- duvar süslemeleri, minyatür (temsili resimdir, sanatın kökü Hindistan’a dayanır
belli bir konusu vardır.), çini (bu sanatın kökü Çin’dir.) sanatlarını kullandılar.
Minyatür ve çini sanatları Uygurlar ile birlikte İslam dünyasına geçmiştir.
7.) İSLAM ÖNCESİ TÜRK DEVLETLERİ
a) Asya Hun Devleti:
Bilinen ilk Türk devletidir. Bilinen ilk hükümdarı Teoman’dır.Teoman döneminde Çin
Türk akınlarını durdurmak için Çin seddini tamamladı. En ünlü hükümdarı ilk düzenli
orduyu kuran Metehan’dır. Metehan, Türk boylarını ilk kez bir bayrak altında
topladı,böylece millet bilinci ilk kez ortaya çıktı.Çin‘ i vergiye bağlayarak ,İpek Yoluna
5
www.kpsscini.com
hakim oldu. Asya Hun Devleti, kendinden sonra ki Türk devletlerine model olacak;
Türk devlet teşkilatlanmasının ve ordu sisteminin temelini atmıştır.
b) Göktürk Devleti:
“Türk “ adını kullanan ilk devlettir. Kurucusu Bumin Kaan + İstemi Yabgu’dur. İlk Türk
alfabesini ve takvimini buldular.En parlak dönem Mukan Kaan devridir.
c) Kutluk Devleti (II.Göktürk Devleti):
İlk bağımsızlık savaşı yapan devlettir. Kurucusu Kutluk İlteriş Kaan’ dır ve veziri
Tonyukuk’ dur. Devlet en parlak dönemini; Bilge+ Kültigin + Tonyukuk zamanında
yaşamıştır. İlk Türk yazılı eserleri bu devlete aittir.
d) Uygurlar:
Orta Asya da ilk din değiştiren Türk devletidir. Mani ve Buda dinlerini kabul etmişlerdir.
et yemek-savaşmak yasak
tarım ürünlerine ihtiyaç artı; böylece tarım başladı
tarımın sonucunda yerleşik yaşam başladı
Yerleşik yaşamın başlamasıyla; mimari başladı, duvar süslemeleri(çini-minyatür
sanatları) görüldü, şehirleşmeler başladı. Şehirlerin merkezinde tapınaklar
görülmektedir. Edindikleri dinler nedeni ile savaşçı özeliklerini kaybetmişlerdir. Fakat
asimile olmamışlardır. Matbaayı ve kâğıdı ilk kez kullandılar. Yerleşik yaşamın
etkisiyle; yazılı hukuk kuralları, ticari vesikalar, dini ve edebi metinler bıraktılar.
Avrupa’ya Göç Eden Türk Boyları: Avrupa Hun, Avarlar, Uz,
Peçenek,Kıpçak,Macarlar, Bulgarlar…
 Türgişler, Türk dünyasında ilk parayı kullanan devlettir.
 İskitler (Sakalar), ilk kez atı evcilleştirdiler.
Uyarı: İslam öncesi Türk devletleri en fazla gelişmeyi; devlet teşkilatlanması ve
askerlik sistemlerinde gösterdiler.
İLK TÜRK - İSLAM DEVLETLERİ
751 Talas Savaşı:
Arap ve Türk X Çin
Kutluk devletinin yıkılmasından sonra Orta Asya’da siyasi boşluğu fırsat bilen Çin
saldırıya geçti.Ama Arap-Türk ittifakı karşısında yenildi.Savaş hem Türk hem de
İslam tarihi açısında dönüm noktası oldu.Savaşın sonuçları:
a) Orta Asya Çin tehdidinden kurtuldu,
b) İslamiyet Türk dünyasında hızla yayıldı,
c) Türkler büyük gruplar halinde İslamiyet’i kabul ettiler,
d) Matbaa ve kağıt Çin’ in batısına kaymaya başladı ,
e) Semerkant’ ta Türklere ait kağıt üretimi başladı
Not: İslam’ı kabul eden ilk Türk boyu Karluklardır.
6
www.kpsscini.com
1.) KARAHANLILAR:
 İlk Türk-İslam devleti Karahanlılar’dır.
 Kurulduğu yer Orta Asya’dır. Yöneten ve yönetilenler Türk’tür.
 Karluk – Yağma – Çiğil Boyları’nın birleşmesi ile kuruldu.
 932’ de Saltuk Buğra Han döneminde devlet İslamiyet’i kabul etmiştir.
 Türk kültürünü koruyucu davranmışlarıdır(milli karakter gösterirler):
- Han, Hakan sıfatlarını kullandılar.
- Hatun son kez yönetim de görülmüştür.
- Kurultay son kez görülmüştür.
- Devlet ikiye ayrılarak yönetildi ’’Ülke hanedanın ortak malıdır’’ anlayışı devam
etti
- Ordu, atlı Türklerden oluşur.
- Türkçe’yi resmi dil olarak ilan ettiler. Uygur alfabesini kullandılar.
 Türk tarihinde Türkçeyi resmi dil olarak ilan eden 3 devlet vardır. Bunlar;
Karahanlılar, Karamanoğulları, Türkiye Cumhuriyeti’dir.
 İslam’ın kabulü ile Türk devletlerine şeri hukuk bunun sonucunda;kadılık makamı,
hicri takvim (dini ihtiyaç) geldi, Arap dili ve alfabesi Türk kültürüne girmeye
başlamıştır.
 İlk Türk İslam sentezi mimari eser ise kervansaray (Ribat)’dır.
 İlk posta örgütü kuruldu(Berit)
İlk Türk İslam Eseleri;
 Kutadgu Bilig: Yusuf Has Hacip(saray görevlisi) tarafından yazılmış ilk siyaset
kitabıdır. Türkçedir ve Uygur alfabesi ile yazılmıştır.
 Divan-ı Lûgatit Türk: Kaşgarlı Mahmut tarafından yazılmış ilk Türkçe sözlüktür.
Yazılma amacı Araplara Türkçe öğretmektir.
Uyarı: Türk dili ile ilgili bir başka çalışma 14.yy da Ali Şir Nevai tarafından yazılan
Muhakemetul Lugateyn adlı eserdir. Bu eserde Türkçe-Farsça kıyaslaması
yapılmıştır.
2.) GAZNELİLER:
 Kurulduğu yer bugünkü Afganistan’dır. Yöneten Türk yönetilenler ise; Türk, Afgan,
Arap,Farslılar, Hintliler…Farklı etnik yapıların bir arada olduğu bu toplumda ortak
değer İslam’dır. Böylece Gazne devletinde İslam kültürü daha baskın olmuştur.
 Gazneli Mahmut ilk kez sultan unvanını kullanmış ve Hindistan’a seferler
düzenlemiştir.Abbasi Halifesini Şii Büveyfoğullarının baskısından kurtardı.
 Gazneli Mesut döneminde 1040 Dandanakan Savaşı yapıldı ve Gazne Devleti
çöküşe geçti.
 Gazne Devleti ile ilk merkeziyetçi yapı görülür.
 Arapça resmi dil olarak ilan edilmiş ve Arap alfabesi kullanıldı.
 Guleman-ı Saray ordusu kuruldu: Ordu farklı etnik gruplardan oluşmuştur.
-Devşirme sisteminin temeli atıldı.

Gazneli
Selçuklu
Osmanlı
Guleman-ı Saray
Ordusu
Hassa Ordusu
 Firdevsi’ ye ait Şahname eseri bu döneme aittir.
7
www.kpsscini.com
Kapıkulu (Yeniçeri)
3.) BÜYÜK SELÇUKLU DEVLETİ
 Kurulduğu yer Horasan, geliştiği yer İran’dır.
 Tuğrul ve Çağrı Beyler, Devletin kurucusudur:
- 1040 yılında Dandanakan zaferiyle Gazneliler’ e karşı bağımsızlık kazandılar.
- Anadolu fetihlerini başlattılar ve Anadolu’nun Türk yurdu olmasını hedeflediler
- 1048’ de Pasinler savaşı ile Bizans’a karşı ilk savaşı kazandılar.
- 1055’ te Tuğrul Bey, Abbasi halifesini Şii Büveyhoğulları’nın baskısından
kurtardı. Halife
Tuğrul’a ; “ Doğunun ve Batının Sultanı” unvanını verdi. Böylece
İslam dünyasının siyasi liderliği Türklere geçti.
- İlk Türk medresesi olan Nişabur Medresesi‘ ni açtılar.
Alparslan Dönemi:
 Selçuklu’da merkeziyetçi yapının başlaması bu dönemde olmuştur.
 Veziri Nizamülmülk’tür.
 1071 Malazgirt zaferi ile Bizans’ı yendi. Anadolu’nun kapılarını Türklere açtı.
- ”Gidin, Fethedin, Yönetin “ politikasını uyguladı, böylece Anadolu’da ilk Türk
beyliklerinin
kurulmasını sağladı. ( Danişment, Artuk, Saltuk, Mengücek, Çaka
Beylikleri)
- İkta sisteminin temelleri atıldı.
 İlk divan teşkilatı kuruldu.
 Nizamiye Medreseleri açıldı.
Melikşah Dönemi:
 Devletin en parlak dönemidir. Veziri Nizamülmülk’tür.
 Sultanın emri ile Ömer Hayyam başkanlığında bir komisyon ile Celali Takvimi’ni
hazırladı. Bu takvim güneş esaslıdır, başlangıç 21 Mart alınmıştır. Sosyal ve
ekonomik ihtiyaçlardan dolayı hazırlanmış bir takvimdir.
Uyarı: Büyük Selçuklu Devletinde sultan çocukları(melik) yönetimde tecrübe
kazanmaları için eyaletlere vali olarak atanırlar. Melikleri yetiştirmesi için atabey
denilen görevlilerde onlarla eyalete giderlerdi.
Uyarı: Vezir Nizamülmülk Siyasetname adlı bir siyaset kitabı yazmıştır.
Uyarı: Selçuklular döneminde kümbet denilen anıt-mezarlar gelişti. Kümbet göçebe
Türk hayatını temsil eden çadırların şeklini almıştır.
TÜRKİYE COĞRAFYASINDA TÜRKLER
1.)İLK BEYLİKLER DÖNEMİ:
Saltuklular: Erzurum ve çevresinde kuruldular.
Mengücekliler: Erzincan ve çevresinde kuruldular.
Danişmentliler: Sivas, Tokat, Amasya çevresinde kuruldular. Anadolu da ilk
medrese Danişmentliler zamanında yapılmıştır. (Yağıbasan Medresesi)
Artuklular: G.D. A. Elazığ, Mardin çevresinde kuruldular. Hasankeyf kalıntıları,
Malabadi köprüsü Artuklulara aittir.
Çaka Beyliği: İzmir ve çevresinde yerleştiler ve ilk Türk denizciğini yaptılar.
 Anadolu da ilk beylikler Türkleşme ve İslamlaşma da öncü olmuşlardır.
 Anadolu da ilk Türk şehirleşmesi bu zamanda olmuştur
 Büyük Selçuklu Devleti’ne bağlıdırlar.
 Türkiye Selçuklu Devleti tarafından son verilmişlerdir.
8
www.kpsscini.com
2.)TÜRKİYE SELÇUKLULARI:(1077–1308)
 Kurucusu Süleyman Şah’tır. (Mezarı Suriye - Caber Kalesinde)
 Kurulduğu yer İznik, devletin geliştiği merkez Konya’dır.
 I.Kılıçaslan Döneminde; I.Haçlı seferinden dolayı merkezi Konya’ ya taşıdı.
 I.Mesut Döneminde II.Haçlı seferini karşıladı.Ayrıca ilk para basıldı; bakır para.
 II. Kılıçaslan ,1176 Miryakefalon Savaşı ile Anadolu’nun tapusunu Bizans’ tan
aldı.Ayrıca 11 oğlu arasında ülke topraklarını paylaştırdı(ülke hanedanın ortak
malıdır anlayışı devam ediyor).Gümüş ve altın para basıldı.
Devletin Genel Özellikleri:
 Ticaret devletidir.
Kara ticareti; kervansaraylar, hanlar, yollar yapıldı, sigorta sistemi uygulandı,
karakol(derbent) yapıldı
Deniz ticareti; liman şehirlerini aldılar (Sinop, Antalya-Alanya, Kırım - Sudak limanı)
Tersaneler yapıldı(Sinop ve Alanya’ da) ,Kıbrıs krallığı ile ticari
sözleşme imzaladılar.
 Lonca (Ahi) Teşkilatı: Müslüman esnafın bir araya gelerek kurduğu mesleki
dayanışma teşkilatıdır. Devlet teşkilatı değildir.Bazı görevleri;
a) Fiyat ayarlamalarını yapar
b) Ürün kalitesini kontrol eder
c) Mesleklere yeni elemanlar yetiştirir(mesleki eğitim)
NOT: Muhtesip ; esnafı denetleyen görevlidir.
 Büyük Selçuklu Devleti’ni model aldılar.
Devletin adı; Selçuklu
Resmi dil; Farsça
Sultan isimleri; Farsça (Keykavus-Keyhüsrev-Keykubat)
 Türk edebiyatının geliştiği dönemdir.
Mevlana- Yunus Emre bu devlet döneminde yaşadılar.
 Çini sanatının geliştiği dönemdir. Minyatür sanatı da devam etti.
Karatay medresesi
Kubadabad Sarayı
 Süslemede; hat (güzel yazı yazma)sanatı, bitki motifleri, geometrik şekiller
kullanıldı.
NOT: !!T.Selçuklu paralarında sultan porteleri işlendi .Bazen süslemelerde hayvan
motifleri de kullanıldı.
 Huhant Hatun Külliyesi ve Gevher Nefise Şifahanesi, en ünlü mimarileridir.
Devlet Yönetimi:
 Devletin başı sultandır. Sultan devlet başkanı başkomutan ve örfi hukukun başıdır.
 Sultana danışmanlık yapan meclis, Divan-ı Saltanat (Büyük Divan) yüksek
mahkeme görevi yapar.
Divan mahkeme görevi üstlendiğinde ; Divanı-ı Mezalim adını alır.
 Divanın üyeleri;
Sultan; divan başkanıdır.
9
www.kpsscini.com
Vezir (Naip): Sultan vekilidir.
Müstevfi; Maliye bakanıdır.
Tuğracı; Yazışmalarla ilgilenir.
Pervaneci; Fethedilen toprakları kayıt eder. İkta topraklarını dağıtır.
Emir-i Dad (Kazıl Kuzad); Adalet bakanı
Emir-i Arz; Siyasi ve mali işleri denetler.
Diğer divanlar:
 Divan-ı Arz: Askeri işler ile ilgilenir.
 Divan-ı Tuğra: Yazışma işleri ile ilgilenir.
 Divan-ı İstifa: Mali işler ile ilgilenir.
 Divan-ı İşraf: Siyasi ve Mali işleri denetler. Başında Emir-i Müşrif bulunur.
3.)İKİNCİ BEYLİKLER DÖNEMİ:
 1243 Kösedağ Savaşında Türkiye Selçukluları’nın, Moğollara yenilmesi ile ikinci
beylikler ortaya çıktı.
a) Karamanoğulları (Konya):
 Osmanlıyı en çok uğraştıran beyliktir.
 1277 Karamanoğlu Mehmet Bey Türkçeyi resmi dil ilan etti.
b) Germiyanoğulları (Kütahya):
 Osmanlı çeyiz yoluyla toprak aldı.
c) Hamitoğulları (Isparta):
 Osmanlı parayla toprak aldı
d) Candaroğulları (Sinop):
 Denizcilik ile uğraştılar (İsfendiyaroğulları)
e) Karesioğulları (Balıkesir):
 Osmanlıya katılan ilk beyliktir(Orhan Bey döneminde)
 Denizcilik ile uğraştılar. Donanması Osmanlı’ya geçti.
f) Dulkadiroğulları(Maraş ) :
 Osmanlı’ya katılan son beyliktir.
g) Ramazanoğulları (Adana ) :
 Osmanlı’ya katılan son beyliktir.
h) Aydınoğulları ( İzmir ):
 Denizcilik ile uğraştılar.
 Umur Bey ilk Türk denizcilik politikasını belirledi.
ı) Saruhanoğulları (Manisa)
i) Menteşeoğulları (Muğla)
j) Osmanoğulları( Bilecik, Söğüt, Domaniç) :
 En küçük beyliktir.
 Hayvancılıkla uğraştılar.
4.) OSMANLI DEVLETİ (1299–1922)
 Kurucusu Osman Bey’dir. (İlk Osmanlı parasını bastırdı.)
 Başkent; Bursa, İznik, Edirne, İstanbul
10
www.kpsscini.com
Egemenlik Anlayışı
 Osman Bey : “Ülke hanedanın ortak malıdır”.
Egemenlik : Sultan Sülalesi
 I.Murat (Hüdavendigar) “Ülke benim ve çocuklarımın malıdır.” (I.Murat ve ailesi)
Sultan
 İlk kardeş katlini yaptı.
Uyarı:
Egemenlik : Sultan Ailesi
 II. Mehmet (Fatih)(Padişah): ” Ülke benim malımdır. Ben ölünce çocuklarımındır”
Egemenlik : Sultan
- Nizamı âlem için kardeş katli vaciptir.
 Kanunname-i Ali Osman ( Fatih Kanunları) kanunlarının içeriğidir
Uyarı:
 I.Ahmet : “ekber-erşet sistemi”ni çıkardı.
 En büyük ve en olgun olan başa geçer.
 Türk veraset sisteminde ilk kez kural kondu. Veraset sistemi belirlendi ;tek aday
kaldı.
 Sancak usulü kalktı kafes usulü geldi.
Uyarı:
OSMANLI’ DA DEVLET YÖNETİMİ
 Devletin başı; Sultandır. (Devlet başkanı, Başkomutan ve Örfi hukukun başıdır. Son
söz sultanındır.)
 Sultana danışmanlık yapan meclis; Divan-ı Hümayun’dur (Kurucusu : Orhan Bey,
kaldıran: II.Mahmut’)
 Divan-ı Hümayun Üyeleri:
 Sultan; Divan başkanıdır. (Ferman, Berat, Kanunname,Adaletname hazırlar)
! Fatih’ ten itibaren divan başkanı veziriazamdır.
 Vezir-i Azam( sadrazam); Sultanın vekilidir.
Devlet mührünü taşır
 Vezirler; Vezir-i Azamın yardımcılarıdır.(bugünkü devlet bakanları)
 Defterdar; Maliye bakanıdır. Gelir-gider dengesini ayarlar.
 Kazasker; Adalet ve eğitim bakanıdır.
- Kadı ve müderrisleri atar
- Kadının verdiği hükmü bozabilir. Yani temyiz mahkemesidir.
 Nişancı; Divan görüşmelerini kayıt eder.
- Fethedilen toprakları kayıt eder(tapu-kadastro işleri)
- Dirlik-tımar(ikta) topraklarını dağıtır.
- Sultanın tuğrasını taşır. (Sultanın imzası).
11
www.kpsscini.com
 Reisül Küttap; Yazışma işleri ile ilgilenir(bugünkü dış işleri bakanıdır)
 Kaptan-ı Derya; Donanma komutanıdır. (ilk Barbaros Hayrettin Paşa)
 Şeyhülislam; Devlet işlerinin dine uygunluğunu kontrol eder. Fetva hazırlar ve
müftüleri atar.
 I.Selim ( Yavuz Sultan Selim ) Mısırın fethi işe halifeliği üzerine aldı, böylece
devlet teokratik bir anlayışa sahip oldu.
OSMANLI’DA SINIFLAR
Yönetenler
Yönetilenler
(Reaya,Tebaa)
SEYFİYE
( Askeri sınıf)
KALEMİYE
İLMİYE
(Bürokratlar)
( İlim-eğitimle uğraşırlar)
* Sultan
* Nişancı
* Şeyhülislam
* Vezir-i Azam
* Vezirler
* Defterdar
* Kazasker
* Çiftçi, Tüccar,Esnaf
* Sanatkâr,zanaatkar
* Gayrimüslimlerin
hepsi
* Reisül Küttap
* Kaptan-ı Derya
___________________________________
* Beylerbeyi
* Sancak Beyi
* Yeniçeri Ağası
* Yeniçeriler
* Tımarlı Sipahi
* Subaşı
* Kadı
* Müderris
Uyarı: Sultan hariç Seyfiye ve Kalemiye sınıfı üyeleri Enderun Mektebinde yetişirler.
İlmiye sınıfı üyeleri ise medreseden yetişirler.
Uyarı: Subaşı: Taşrada asayişten sorumludur.
Şehremini: Dersaadetin(başkent) yönetiminden sorumludur.
OSMANLI’DA YÖNETİM BİRİMLERİ:
Eyalet (Liva)
Kaza
Sancak
Köy
Beylerbeyi
Sancak Beyi
Kadı
Tımarlı Sipahi
Uyarı: Osmanlı devleti şehzadelerin(sultan çocukları) deneyim kazanmaları için;
onları sancaklara vali olarak atardı(ülke hanedanın ortak malıdır anlayışı).
Şehzadelerin yetişmesinden sorumlu olan ise; lala denilen görevliydi. I.Ahmet’le
birlikte bu uygulamaya son verildi; yerine ‘’kafes usulü’’ getirildi.
OSMANLI’DA TOPRAK SİSTEMİ
Osmanlı devletinde toprak üçe ayrılır:
a) Mülk toprak
b) Miri toprak
12
www.kpsscini.com
c) Vakıf toprağı
1.) MÜLK TOPRAK:
 Şahsa ait topraktır. İkiye ayrılır:
 Öşriye Toprak: Müslüman’a ait mülktür. Bu topraklardan öşür vergisi alınır.
- Tarım ürün vergisidir.
- Ürün üzerinden 1/10 u ve peşin olarak alınır
- Bölgeden bölgeye miktar ve ürün değişir
 Haraciye Toprak: Gayrimüslime ait olan mülktür. Bu topraklardan haraç vergisi
alınır.
- Tarım ürün vergisidir.
- Ürünün 1/5 ya da 1/20 si ve peşin olarak alınır.
- Bölgeden bölgeye miktar ve ürün değişir
 Orman, tuzla, maden, otlak (mera) arazileri devlete aittir. Şahsa ait olamaz. Bağ,
bahçe, tarla ve ev mülk toprak olabilir.
2.) MİRİ TOPRAK:
(Selçukludaki adı Has ve İkta Toprağıdır)
Devlete ait topraklardır. Toprağı işleme hakkı köylüye aittir.Köylü toprağı işleme
hakkını miras olarak bırakabilir.!Ama köylü toprağı alıp satamaz yani toprağın
mülkiyetiyle ilgili değişiklik yapamaz.Toprağın geliri devletin belirlediği hizmet ve
görevlerde kullanılır.
Uyarı: Toprağını üç yıl üst üste ekmeyen çiftçiden çiftbozan vergisi alınır, ayrıca
toprakta elinden alınır. Bu uygulama ile toprağın denetimi ve üretimin devamı
sağlanır.
 Miri topraklar:
Ocaklık: Geliri kale muhafızları ve tersane giderlerine ayrılır
Paşmaklık: Geliri sultan hanım ve kızlarına ayrılır
Yurtluk: Geliri sınır komutanlarına ve akıncılara ayrılır
Mukataa: Geliri doğrudan hazineye aktarılan topraktır
Malikane: Geliri üstün hizmet gösterenlere ayrılır
Dirlik: Maaş karşılığı devlet adamı ve komutanlara verilen topraktır. Dirlik gelirine
göre ayrılır, mevkie göre dağıtılır. Dirlik Toprağı üçe ayrılır:
a) Has Toprak: Geliri 100.000 akçeden fazla olan topraktır. Yüksek derece devlet
görevlilerine maaş karşılığı ayrılan topraktır( sadrazam, beylerbeyi…)
b) Zeamet Toprak: Geliri 100.000-20.000 akçe arasında olan topraktır. Orta derece
devlet görevlilerine maaş karşılığı ayrılan topraktır(kadı…).
c) Tımar Toprakları: Geliri 20.000-3.000 akçe arasında olan topraktır. Düşük
derece görevlilere maaş karşılığı ayrılan topraktır. Tımar toprakta gelirin fazlasıyla
asker yetiştirilir. (Yetiştirilen bir askere Cebelü denir).Tımarın faydaları:
- Hazinenin gelirleri artar,
- Masrafsız ordu yetişir,
- Taşrada asayiş sağlanır,
- Sultan otoritesi, tımar sahibi tarafından en ücra köşeye kadar taşınır,
- Tarım üretiminde süreklilik sağlanır,
- Ülke bayındır hale getirilir,
- Göçebelerin yerleşik yaşama geçmesi sağlanır.
!!!! Tımar sahibi kesinlikle yargılama işine karışamaz.






13
www.kpsscini.com
3.) VAKIF TOPRAK:
 Halkın ihtiyaçları için ayrılan topraktır. Sosyal devlet anlayışını gösterir.
 Sağlık İhtiyaçları; Bimarhane, Şifahane, Darüşşifa…
 Dini ihtiyaçlar; Cami, Mescit, Tekke, Zaviye, Külliye, Medrese, Türbe…
 Eğitim ihtiyacı; Külliye, Medrese, Kütüphane…
 Temizlik İhtiyaçları; Hamam, Çeşme, Şadırvan, Sebil…
 Ticari İhtiyaçlar; Kervansaray, Han, Bedesten, Yol, Köprü…
 Sosyal ihtiyaçlar; İmarethane (Aşevi)
NOT: Külliye , caminin etrafında yayılan yapılar topluluğudur.
OSMANLI’DA HUKUK SİSTEMİ
 Türk İslam devletlerinde iki tür hukuk vardır. Bunları Örfi ve Şerri Hukuktur.
1.) Örfi Hukuk: Gelenek, görenek, örf ve adetlerden meydana gelir. İslam öncesi
Türk kültürünün devamıdır. Son söz sultanındır (Kanunname, Berat, Ferman) Örfi
hukukun başı sultandır. İdari ve askeri yönetim örfi hukukla belirlenir.
2.) Şerri Hukuk: Kaynağı Kuran-ı Kerim’dir. Uygulayıcısı Şeyhülislam, (Fetva
yayımlar) İlmiye sınıfının başıdır).Hukuk, eğitim ve aile hukuku şerri hukukla
belirlenir.
OSMANLI’DA ORDU SİSTEMİ
Kapıkulu Ordusu (Yeniçeriler)
(Selçuklu da Hassa ordusu)
Merkezi ordudur, Sultana bağlıdır.
Maaşlı ordudur: 3 ayda bir ulufe(maaş) alırlar
Tımarlı Sipahi
(Selçuklu da İkta ordusu )
Taşra – Eyalet ordusudur.
Masrafları dirlik
topraklarından kazanılır.
Cülus bahşişi alırlar; sultan tahta çıktığında
- zafer dönüşlerinde dağıtılır
Yaya ordusudur(piyade)
Devşirme sistemi ile asker yetişir
Atlı ordudur(Süvari – Müsellem )
Türklerden oluşur
Fethedilen topraklardan alınan gayrimüslim çocukların Türk – İslam kültürü verilerek
devşirilmesidir. Bu sistemin temeli Gazneliler de atılmıştır (Guleman-ı Saray Ordusu).
Müslüman ve Türk kültürünü alan çocuklar Acemi Oğlanlar Ocağına getirilir. Acemi
Oğlanlar Ocağından yetenekli olanlar Enderun Mektebine gönderilir.(Devlet adamı
yetiştirilen özel saray okuldur, II.Mehmet (Fatih) açmıştır. Diğerleri ise Yeniçeri
Ocağı’na alınır.
ÖŞÜR
Tarım
Üretim
Müslüman
Mülk Toprak
14
www.kpsscini.com
Şerri vergi
HARAÇ
Tarım
Üretim
Gayrimüslim
Mülk Toprak
Şerri vergi
CİZYE
Hizmet
Hizmet
Gayrimüslim
______
Şerri vergi
Tarım
Üretim
Miri Toprak
Örfi vergi
Tarım
Üretim
Miri Toprak
Örfi vergi
AGNAM
Hayvancılık
Üretim
Hepsi
______
Örfi vergi
AVARIZ
Olağan üstü
durumlarda
____
Hepsi
______
Örfi vergi
Tarım
Ceza
Hepsi
Miri Toprak
Örfi vergi
RESMİ
ÇİFT
İSPENÇ
ÇİFT
BOZAN
Müslim
Gayrimüslim
OS
MA
NLI
DA
VER
Gİ
SİS
TEM
İ
SANATLAR:
 Minyatür: Temsili resimdir, Türk İslam dünyasında resmin yerini almıştır. Türk
İslam dünyasında kâğıt üzerinde uygulanmıştır. Resimlerde derinlik yoktur. Canlı ve
ana renkler kullanılır. İnsan figürleri mevkilerine göre irili ufaklı yapılır. İki
boyutludur. Bu sanatla uğraşanlara, Nakkaş denir.!!! Dönemiyle ilgili en fazla bilgi
veren sanattır.
 Hat Sanatı: Güzel yazı yazma sanatıdır. İslam kültürüne aittir. Bu sanatla
uğraşanlara, Hattat denir.Duvar süslemesinde yaygın olarak kullanıldı.
 Tezhip Sanatı: Yazı kenarlarını süsleme sanatıdır.(Yaldızlama) Bu sanatla
uğraşanlara Nakkaş denir. Duvar süslemesinde yaygın olarak kullanıldı.
 Oymacılık: Taş ya da ahşap oymacılığıdır. Mimari süslemede yaygın olarak
kullanıldı.
 Kakmacılık: Ahşabın içine değerli bir madenin gömülmesidir. Mimari süslemede
yaygın olarak kullanıldı.
NOTLAR:
 Klasik Dönem(14.15.16.17.yy lar) Mimari Eserlerinden bazıları; Bursa Ulu Camii,
Yeşil Türbe, Anadolu(güzelce) Hisar. Rumeli(boğazkesen) Hisarı, Topkapı
sarayı(uzun dönem yönetimde kullanılan saray), Sahnı Seman Medresesi(Fatih),
Süleymaniye Külliyesi, Selimiye Külliyesi, Sultan Ahmet Cami(mavi cami); Mimarı Sedefkâr Mehmet Ağa ,Kaleyi Sultani, Kilitbahir Kalesi, İshak Paşa Sarayı…
 Batı tarzı Mimariler(18.19.yy lar); Nuri Osmaniye Camii, III. Ahmet Çeşmesi,
Çırağan Sarayı, Beylerbeyi Sarayı, Dolmabahçe Sarayı(Osmanlının son dönem
yönetimde kullandığı saray), Yıldız Sarayı (II.Abdülhamit’ in yönetim merkezi)
15
www.kpsscini.com
DURAKLAMA DÖNEMİ (17 Y.Y.) - (1600–1700)
Batı etkisi görülmez.(Klasik dönemin devamıdır) Osmanlı’da Siyasi, Askeri,
Ekonomik, Bilim ve Sosyal hayatta bozulmalar yaşanmaktadır. Osmanlı, Batıdaki
gelişmelerden olumsuz etkilendi. Özellikle;
coğrafi keşifler ve Rönesans’tan.
Ekonomik-ticari
bilim-teknik
Uyarı: XVII. yy da Osmanlıda kurumların bozulmasını ifade eden bazı deyimler:
‘’ Devlet ocak içindir’’ Yeniçerinin bozulmasını ,
‘’ Beşik ulemalığı’’ eğitimin bozulmasını,
‘’ Kafes usulü’’ merkezi otoritenin bozulmasını ifade eder.
Dönemin Islahatçıları:
 I.Ahmet; Ekber-Erşet Sistemi.Kafes usulü,
 Genç Osman (II. Osman); Yeniçeri ocağını kaldırmayı düşünen ilk padişahtır.
Harem dışı evlilik yapmıştır. Şeyhülislamın yetkilerini kısıtladı. Yeniçeriler
tarafından öldürülen ilk sultandır.
 IV. Murat; Devlet içinde yaşanan sorunların temellerini öğrenmek için raporlar
hazırlattı. (Koçi Bey Risalesi ).İstanbul ve Anadolu da ki asayişi sağladı. İçki,
tütün, kumar ve gece sokağa çıkma yasağı uyguladı.
 Tarhuncu Ahmet Paşa; İlk Modern Bütçe’yi hazırladı. Gelir - gider dengesini
oluşturdu.
 Köprülüler Devri; Köprülü Mehmet Paşa (Şartlı gelen ilk Vezir-i Azam ), Fazıl
Ahmet Paşa, Mezifonlu Kara Mustafa Paşa.
 Duraklama Döneminde, Askeri, Siyasi ve Mali konularda düzenleme yapılmıştır.
Hukuk ve yönetim şekline dokunulmamıştır.
GERİLEME DÖNEMİ (18.Y.Y.) - (1700–1800)
 Batının üstünlüğünün kabul edildiği dönemdir. Avrupa’yı model alan ilk
çalışmalar yapıldı.
 Lale Devri (1718-1730): Dönemin sultanı III. Ahmet, Nevşehirli Damat İbrahim
Paşa Vezir-i Azamdır.
Avrupa’nın ilk model alındığı zamandır. Avrupa’nın üstünlüğü kabul edildi.
Matbaa ve kâğıt geldi
ilk teknik ıslahat yapıldı (1727)(İbrahim MüteferrikaSait Efendi).
!!! matbaa ve kağıt kültürel hayatın gelişmesinde önemli bir çalışmadır.
- Matbaada basılan ilk eser; Vankulu Lügatı
- Hattatlık mesleğinin zarar görmemesi için matbaada dini kitapların basılmasına
izin verilmedi
- Kağıt imalathanesi açıldı(Yalova)
- 28.Çelebi Mehmet Avrupa’ya gönderilen ilk geçici elçidir.
- İlk çiçek aşısı uygulandı
- İlk itfaiye bölüğü kuruldu,
- Tercüme odaları kuruldu (Doğu klasikleri tercüme edildi).
- Kumaş ve çini imalathaneleri kuruldu.
- İlk sivil modern kütüphane açıldı.
- Sivil mimari gelişti. Avrupa etkisi başlıyor (III. Ahmet Çeşmesi ).
-
16
www.kpsscini.com
- Dönemin Nakkaşı Levni, dönemin şairi Nedim’ dir.
Uyarı: Lale devrinde askeri ıslahat yapılmamıştır.
Sonuç: Yeniçeriler,1730 Patrona Halil İsyanı ile III. Ahmet’ i tahtan indirdiler,
sadrazamı öldürdüler ve Lale devrine son verdiler.
 I.Mahmut; Kara Mühendishanesi (berri hümayun)(hendeshane) açıldı. Askeri
okul ve ilk teknik okuldur.
- Humbaracı Ahmet Paşa askeri-teknik çalışmalar yaptı
- Fransa’ya Kapitülasyonlar sürekli olarak verildi.
 III. Mustafa; Deniz mühendishanesi açıldı (Bahr-i Humayun ) .
- İlk iç borçlanma başladı (Esham).
- Baron Dö Tot, Sürat Topçuları Ocağı’nı kurdu.
 I. Abdülhamit; Yeniçeri sayımı yaptırdı.
- Ulufe alım satımını yasakladı.
- İstihkâm Okulu açıldı.
 III. Selim Dönemi.
Uyarı: XVIII.yy gerileme döneminde Osmanlı devleti ıslahat çalışmalarında bilimteknik çalışmalarına ağırlık verdi. Lale devri hariç askeri-teknik çalışmalar
yoğundur. Bu gelişmeler Avrupa’ da meydana gelen Rönesans, Aydınlanma Dönemi
ve Sanayi Devriminin Osmanlıya etkileridir.
18.yy Gerileme Dönemi
III. SELİM (1789-1807)
1789 Fransız ihtilali’nin yaşandığı ve Avrupa’nın eleştirel gözle takip edilmeye
başlandığı dönemdir.
Avrupa‘da ki gelişmeleri takip etmek için Avrupa’ ya ilk daimi elçiler gönderildi.
(Paris-Fransa, Viyana-Avusturya, Berlin-Almanya, Londra-İngiltere ).Raporlar istendi.
İçeriden de raporlar hazırlanarak, iki rapor bir araya getirilerek birleştirildi.III.Selim
tarafından ıslahat yapılan döneme Nizamı Cedit dönemi denir
Nizam-ı Cedit Dönemi Yapılan İşler:
1.) Nizam-ı Cedit ordusu kuruldu.
Osmanlıda ki Avrupa tarzı ilk modern ordudur.
2.) Kara ve Deniz mühendishaneleri düzenlendi.
I.Mahmut,
III. Mustafa
Eğitim için, Fransa’dan ve İsveç’ten subaylar getirildi.
Fransızca ilk kez yabancı dil ilan edildi.
İradı- Cedit Hazinesi kuruldu.
“ Matbay-ı Amire ” ; ilk devlet matbaası kuruldu. Böylece emirler ilk defa
broşürlere basıldı.
 Askeri ve İdari alanlarda yenilikler yapıldı.
3.)
4.)
5.)
6.)
Nizam-ı Cedit, Devlet Adamları ve Ulema kısıtlandı.
Not : 1808’de devlet adamları ve ulemanın kışkırtmasıyla, Yeniçeriler isyan etti.
Kabakçı Mustafa İsyanı denilen bu olayla III.Selim tahttan indirildi, Nizamı Cedit
Dönemi sona erdi.
17
www.kpsscini.com
 Ulema : Medresede Din+Pozitif ilimler alarak yetişirler. Buradan mezun olanlar;
Kadı:Hakim , Müderris: Medrese Hocası, Şeyhülislam:İdari işlerin dine uygunluğunu
denetler, Kazasker: Adalet ve Eğitim Bakanı.
19. YY. OSMANLI’ DA DEMOKRASİ HAREKETLERİ
II. MAHMUT (1808-1839)
Balkanlar’da yaşayan ayanlar Alemdar Mustafa Paşa başkanlığında İstanbul’a gelerek
II. Mahmut’u tahta geçirdiler. Alemdar Mustafa Paşa’da Sadrazam oldu. Kendiside
ayan olan Alemdar; II. Mahmut ve Ayanlar arasında Sened-i İttifak’ın imzalanmasını
sağladı.
Sened-i İttifak(1808):
Ayanlar x II.Mahmut
Ayanlar II. Mahmut’un yaptığı
Islahatlara destek çıkacak.
II.Mahmut, Ayanlar ile ilgili aldığı tüm kararlarda
Ayanlara danışacak.
 Türk tarihinde ilk kez Sultan kısıtlandı.
 Türk tarihindeki ilk Demokratikleşme Hareketi.
Ayanlık : Duraklama döneminde, devlet hazineye sıcak para sağlamak amacıyla vergi
toplama işini şahıslara aktardı. Bu sistemin adına “İltizam” , şahıslara ise “Mültezim”
denir. Mültezimler güçlenerek zamanla yerel güce dönüştüler. Ortaya çıkan bu güce
“Ayanlık” denir.
II.Mahmut’un Yaptığı İşler :
 Alemdar Mustafa Paşa II. Modern Orduyu; Sekban-ı Cedit’ i kurdu. Yeniçeriler
isyan ederek Alemdarı öldürdü. Böylece II. Mahmut Alemdarın ölümüyle kendini
gösterdi.
1.) II. Mahmut,III. modern ordu olan Eşkinci Ocağını Kurdu. Fakat isyan çıkacağını
anlayınca ocağı kapattı.
2.) Yeniçeri Ocağı kaldırıldı. (1826) “ Vakay-i Hayriye”
Vakay-i Hayriye: Böylece ıslahatların önündeki en büyük engel kalkmış oldu.
Kurulacak olan modern ordu ıslahatların öncüsü, destekleyicisi olacaktır.
3.) IV. Modern ordu; “Asakir-i Mansurey-i Muhammediye” kuruldu.Eyaletlerde
müşirlikler ve redif birlikleri kuruldu.
4.) Mehter takımı ve marşı kaldırıldı ;Mızakay-ı Hümayun- Bando okulu açıldı.
5.) Tıbbiye ve Harbiye okulları açıldı.
6.) Divan-ı Hümayun Kaldırıldı ;Nazırlıklar(bakanlıklar) kuruldu.
7.) Sadrazamlık başvekalete (Başbakanlık) dönüştürüldü.
8.) Devlet memurlarına maaş bağlandı.Kılık – kıyafette değişiklik yapılarak fes-pantolon
zorunluluğu getirildi.
18
www.kpsscini.com
9.) Müsadere sistemi kaldırıldı. ( Ölen devlet adamlarının mallarına el konulmasıydı).
Böylece miras hakkı tanındı özel mülkiyete atılan ilk adımdır.
10.) Merkezi otoriteyi güçlendirmek amacıyla, Eyaletler; İl Sancak
Kaza Köy
olarak bölümlere ayrıldı.
İllere merkezden maaşlı; Vali, Garnizon Komutanı, Defterdar gönderildi.
11.) İltizam kaldırıldı.
12.) Tımar kaldırıldı.
13.) Köylere muhtarlık sistemi getirildi.
14.) İlköğretim (İstanbul’da yalnızca erkeklere) zorunlu hale getirildi. Böylece Türk
tarihinde ilk kez zorunlu eğitim başladı.
16.) Rüştiye ve İdadiler (Ortaokul ve Lise) açıldı.
17.) İlk modern nüfus Sayımı yapıldı.Askeri ve ekonomik amaçlı yapıldı.
18.) İlk Posta-Polis Teşkilatı kuruldu.
19.) İlk Resmi Gazete Takvim-i Vakayi çıkarıldı.
20.) Mektebi Maarif-i Adliye açıldı.(Devlet adamı yetiştiren okul)
uyarı:Fatih döneminde açılan Enderun Mektebi kapatıldı.
21.) Sultan portresi resmi dairelere asıldı
22.) Deri, çuha, iplik ve bez fabrikaları açıldı.
23.) Salgın hastalıklarla mücadele için karantina servisleri kuruldu.
24.) Avrupa’ya ilk kez öğrenci gönderildi.
Not: Öğrenciler Tanzimat Döneminde Genç Osmanlılar (Jön Türkler ) olarak geri
dönecek ve Osmanlı siyasetine kalem gücü ile baskı yaparak, Meşrutiyeti ilan
ettireceklerdir.
 II.Mahmut Tanzimat Fermanı’nı hazırlama emri veriyor fakat göremeden ölüyor.
TANZİMAT DÖNEMİ(1839-1876)
ABDÜLMECİT
ABDÜLAZİZ
(1861-1876)
(1839-1861)
Abdülmecit (1839 -1861) 1839
1856
Abdülaziz (1861 -1876)
Tanzimat Fermanı
Islahat Fermanı
Reformcu
Muhafazakar
1. 1839 - TANZİMAT FERMANI (Gülhaneyi Hattı Hümayun)
Hazırlayan Mustafa Reşit Paşa, okunduğu yer Gülhane Parkı’dır.
Maddeler:
1.) Osmanlı tebaasında yaşayan herkesin can,mal ve namus güvenliği devlet
garantisindedir.
2.) Askerlik sağlam esaslara dayandırılacaktır.
3.) Vergiler herkesin gelirine göre alınacaktır.
4.) Kanun önünde herkes eşittir. Yargılanmadan kimse cezalandırılamaz.mahkemeler
herkese açık olacaktır.
5.) Herkes mal mülk sahibi olabilir.
6.) Rüşvet ve İltimas önlenecektir.
19
www.kpsscini.com
Sonuç: Sultan Abdülmecit bu maddelere uyacağına dair söz verdi. Böylece
Osmanlı’da ilk kez yasa (kanun) üstünlüğü kabul edildi. Anayasal sürecin
başlangıcıdır.
2. 1856 ISLAHAT FERMANI (Abdülmecit)
Hazırlayan; Ali ve Fuat Paşa’dır. Genel olarak azınlıkların (gayrimüslimler)haklarını
içermektedir.
Maddeler:
1.) Azınlıklar devlet adamı ve asker olabilirler. ( Askeri okullara ve devlet adamı
yetiştiren okullara girebilecekler.)
 Fermana kadar devlet adamı ve asker olmanın ilk şartı Müslüman olmaktır.
2.) Azınlıklar “ Nakd-i Bedel “(bedelli askerlik) uygulaması ile zorunlu askerlikten
kurtuldu. Böylece Cizye kaldırıldı. ( Cizye: Gayrimüslimlerin askere gitmeme
karşılığında devlete ödediği vergidir ve her sene alınır. Korunma, kelle vergisi de
denir.)
3.) Gayrimüslimler mal-mülk sahibi olabilir.(Özel mülkiyet hakkı)
4.) Yabancılar mal-mülk sahibi olabilirler.
5.) Azınlıkların kamu binaları devlet tarafından tamir edilecek.
6.) İsteyen herkes banka ve şirket kurabilir. (Genelde gayrimüslimler açacaktır.
Müslümanlar tarımla uğraştıkları için sermaye birikimine sahip değiller)
7.) Müslümanlar azınlıklar için hakaret içeren sözler kullanamaz.
8.) İltizam kaldırıldı.
9.) Azınlıklar il meclislerine üye olabilirler.
Tanzimat Dönemi Yapılan İşler (1839-1876) :
Tanzimat ve Islahat Fermanları ilan edildi.
Askerlik, Osmanlı tebaasındaki bütün erkekler için vatan görevi oldu.
Islahat fermanı ile azınlıklar kurtuldu (Nakd-i Bedel uygulaması)
Avrupa’dan ilk kez yasa getirildi. İlk gelen yasalar Ceza ve Ticaret yasalarıdır.
Fransa’dan alındı.
4.) Mecelle hazırlandı. (Ahmet Cevdet Paşa hazırladı.) İlk Osmanlı medeni kanunudur.
5.) İlk modern mahkemeler açıldı. (Nizamiye Mahkemeleri)
Uyarı:Hukukta eski sistemler kaldırılmadığından karışıklığa yol açtı ve hukukta
ikililikler başladı.
6.) Kızlara ilk kez eğitim hakkı verildi. (Ortaokul-Lise) Karma eğitim yok.
7.) Darül Muallimat (Kız Öğretmen okulu) açıldı. İdadi seviyesinde.
8.) Yabancı okullar açıldı. (Robert Koleji, Sen Benuva) Yabancı okullar sorunu
başladı.
9.) Encümen-i Danış (Dil-Tarih Fak.)
Mülkiye Mektebi (Siyasal Bilimler)
Ziraat Mektebi
 Eğitimde alanlaşma vardır. Klasik eğitim anlayışı yavaş yavaş terk ediliyor.
10.) Darül Fünûn açıldı. İlk üniversite, pozitif bilimler verildi.
11.) Maarif teşkilatı kuruldu. (Eğitim Bakanlığı)
Uyarı:Medreseler ve medreselerin masrafını karşılayan vakıf teşkilatı kapatılmadı.
Eğitimde ikililikler başladı.
1.)
2.)

3.)
20
www.kpsscini.com
12.) İlk dış borç alındı. (1854 Kırım savaşı döneminde, İngiltere ve Fransa’dan alındı.)
13.) İlk telgraf hattı döşendi.
14.) İlk kağıt para basıldı. (Kaime)
15.) İlk demiryolu döşendi.(İzmir-Aydın arası)
16.) İlk özel gazete basıldı. Tercüman-ı Ahval. (Kurucusu Agah Efendi- Şinasi
Cerideyi Havadis (Yarı Resmi)
17.) Avrupa tarzı edebi ürünler geldi. (Roman, Tiyatro, Piyes…)
18.) İlk bankalar açıldı.
Bank-ı Dersaadet
Bank-ı Osmaniye (Darphane görevini de yapar.)
19.) İl meclisleri açıldı.
 Taşrada yöneticilere yardımcı olan yerel halktan seçilmiş meclistir.
 Islahat fermanı ile gayrimüslimler de il meclislerine girdiler.
20.) Avrupa’ya gönderilen öğrenciler döndü. Böylece Genç Osmanlılar grubu ortaya
çıktı.
Türk Tarihinde Görülen Devlet Yönetim Şekilleri:
Monarşi : Monarşinin en keskin olduğu zaman Mutlak Monarşi’dir. Tek kişinin
hakimiyetindedir. Yasama, Yürütme, Yargı sultandır.
Teokrasi : Din kuralları ile devlet yönetimidir.(Osmanlı’da Teokratik Monarşi vardır.)
Meşrutiyet : Sultan gücünün anayasa ve parlamento ile kısıtlandığı yönetim şeklidir.
Cumhuriyet : Halkın kendi kendini yönetmesidir.
I. MEŞRUTİYET DÖNEMİ (1876-1878)
 Genç Osmanlıların(Jön Türkler) etkisi ile geldi. Dönemin sultanı II.Abdülhamit, Mithat
Paşa başkanlığında bir komisyona anayasa hazırlanması emrini verdi. (Genç
Osmanlıların siyasi üyesi Mithat Paşa anayasa hazırlaması için görevlendirildi.)
 23 Aralık 1876 Kanun-i Esasi ilan edildi.
 Türk tarihin ilk anayasasıdır.
 Sultan Anayasa ile ilk kez kısıtlanmıştır.
 İlk seçimler yapıldıktan sonra, Türk tarihinin ilk parlamentosu açıldı.
PARLAMENTO
Ayan grubu, sultanın atadığı
ömür boyu görevde kalan
temsilcilerdir.
Mebusan grubu
üyelerini halk seçer.
Yalnızca erkekler
katılabilir.
(Müslim-gayrimüslimler)
 Halk ilk kez yönetime dahil oldu.
KANUN-İ ESASİ (23 Aralık 1876)
1.) Osmanlı tahtına Osmanlı soyundan biri gelecektir.
2.) Yasama; yasayı meclis hazırlar, son şeklini sultan verir.
3.) Yürütme; Sultan bir temsilce seçer, o kişi hükümeti kurar. Hükümet Sultana karşı
sorumludur.
4.) Yargı; bağımsız mahkemelerdedir.
5.) Sultanın sürgün yetkisi vardır.
21
www.kpsscini.com
6.) Meclisi açma kapama kararı sultana aittir.
7.) Kişi özgürlüğü, basın özgürlüğü, mülkiyet hakkı, eğitim hakkı devlet
garantisindedir.
Sonuç: II.Abdülhamit 1877-1878 (93 Harbi) Osmanlı-Rus harbinin kötü gidişatını
bahane ederek meclisi kapattı. Anayasayı askıya aldı. Gerici bir harekettir.
 Yorum: Sultanın anayasa ile kısıtlandığı ilk dönem I.Meşrutiyet,
Sultanın kanun ile kısıtlandığı ilk dönem Tanzimat dönemi,
Sultanın kısıtlandığı ilk belge Sened-i İttifak ‘tır.
II.ABDÜLHAMİT’İN İSTİBDAT DÖNEMİ(1876-1908)
1.)
2.)
3.)
4.)
5.)
6.)
7.)
8.)
9.)
Monarşiye tekrar dönüldü
Basın yayın hayatına sansür getirildi.
Teşkilat-ı Mahsusa örgütünü kurdu. (Hafiye örgütüdür)
Mekteb-i Hukuk-i Şahane (Hukuk Mektebi)
Sanayiyi Nefise (Güzel Sanatlar Akademisi)
Baytar mektebi
Aşiret çocukları için özel okullar açıldı.
Kızlara yüksek okul hakkı verildi.
Mecelle uygulandı
Demir yolları yapıldı, yaygınlaştırıldı. Hicaz-Berlin, Bağdat-Berlin arasına demiryolu
döşendi.
Ziraat bankası açıldı.
Bu dönemde alacaklı devletler tarafından istanbul’da Düyun-u Umumiye(genel
borçlar idaresi) kuruldu.
 Genç Osmanlılar balkanlara kaçtılar.30 yıl içinde dönüşüme uğradılar ve yeni bir
örgüt doğdu ; İtthat Terakki Cemiyeti kuruldu.
 İngiltere-Rusya arasında 1908’de Reval görüşmesi ile Osmanlı topraklarını
paylaşma planları yapıldı.Balkanlarda İttihat Terakki cemiyeti üyesi askerler isyan
etti.II.Abdulhamit bunalımları aşmak için tekrar Meşrutiyet’i ilan etti.Böylece otuz yıl
süren İstibdat dönemi sona erdi.
II. MEŞRUTİYET (1908-1922)
Dönemin gelişinde etkili olanlar; İttihat Terakki Cemiyeti.
Dönemin Sultanı II.Abdülhamit
Dönemin Gelişini hızlandıran olay Reval Görüşmesi (İngiltere-Rusya)
Kanun-i Esasi aynı şekilde ilan edildi.
Meclis-i Mebusan tekrar açıldı.
31 Mart Vakkası (1909)
Sebep; Meşrutiyete karşı Monarşiyi isteyenler tarafından çıkartıldı.Gerici bir harekettir.
 Rejime karşı olan ilk harekettir.
 Türk tarihindeki ilk ihtilal hareketidir.
Sonuç; Selanikte hazırlanan Hareket Ordusu (Kurmay Subay Mustafa Kemal)
İstanbul’a gelerek isyanı bastırdı. (Komutan; Mahmut Şevket Paşa)
Sonuçları:
a) Meşrutiyet güç kazandı.
22
www.kpsscini.com
b) II.Abdülhamit tahttan indirildi. Yerine V. Mehmet Reşat getirildi. Meclis kararı ile
inen ilk ve tek sultan II.Abdülhamit’tir.
c)1909 Anayasa Değişikliği gerçekleşti;
1.)
2.)
3.)
4.)
5.)




6.)
7.)
Yasama: Yasayı meclis hazırlar.
Bu maddeler ile meclisin otoritesi artmış
Yürütme: Yürütme meclise karşı sorumludur.
oldu.
Sultanın sürgün yetkisi yoktur.
Sultanın meclisi açma kapama yetkisi yoktur.
Siyasal parti kurma hakkı geldi.
Türk tarihinde ilk defa çok partili hayata geçildi.
İttihat ve Terakki Fırkası
Hürriyet ve İtilaf Fırkası
(Milli) Ahrar Fırkası.
Dernek kurma ve miting yapma hakkı geldi.
Grev ve Lokavt hakkı geldi.
Bab-ı Ali Baskını (1912)(Hükümet Darbesidir)
Sebep; I.Balkan savaşında hükümetin Edirne ve Kırklareli’ni kaybetmesidir.
Sonuç; Sultan iradesiyle kurulan Kamil Paşa hükümeti devrildi. İttihat ve Terakkicilerin
desteklediği hükümet kuruldu. Başkanı Mahmut Şevket Paşa oldu.
 İttihat ve Terakki yönetimi tamamiyle kontrolü eline aldı. Parti diktasının başladığı
dönemdir.
DÜŞÜNCE AKIMLARI
Düşünce akımları devleti dağılmaktan kurtarmak için ortaya çıktı. Toprak kopmasına
bağlı olarak değişikliğe uğradılar.Ama sonuç olarak Osmanlı İmparatorluğunu
dağılmaktan kurtaramadılar.
1.) Osmanlıcılık (Panosmanizm) :
Fikir gayrimüslimleri hedef alır. Osmanlı tebasında yaşayan herkes, din, dil, ırk ayrımı
yapılmaksızın Osmanlı vatandaşıdır.
 Fikri Savunanlar: Genç Osmanlılar (Jön Türkler)
 Fikrin devlet politikası olduğu dönem: I.Meşrutiyet (1876-1878)
 Osmanlıcılık politikasına uygun olarak yapılan işler:Tanzimat Fermanı, Islahat
Fermanı, Meşrutiyetlerdir.
 Fikrin ölüşü; I.Balkan Savaşı sonrasında Arnavutluğun bağımsızlığını ilan
etmesidir.( Son Gayrimüslim toprağının kopuşudur.)
2.) İslamcılık (Ümmetçilik-Panislamizm) :
İslam dünyasını bir bayrak altında toplamaktır.
 Fikri savunan II.Abülhamit.
 Fikrin devlet politikası olduğu dönem; İstibdat Dönemi (1878-1908)
 Fikrin doğuşu; İslamın doğuşudur.
 Fikrin ölümü; I.Dünya Savaşında Kanal Cephasinde Arapların Osmanlıya İhaneti
ile gerçekleşti.
3.) Turancılık (Türkçülük-Pantürkizm) :
23
www.kpsscini.com
Türk dünyasını bir bayrak altında toplamaktır.
 Fikrin savunucusu; İttihat ve Terakki Cemiyeti . (Enver Paşa)
 Fikrin devlet politikası olduğu dönem; II.Meşrutiyet
 Mustafa Kemal’in önderliğinde akım gerçekçi bir hal alarak Anadolu Milliyetçiliğine
dönüştü..
 Milliyetçilik akımı ile gelmiştir.
 Kurtuluş Savaşı ve Türkiye Cumhuriyeti’nin kurulması akımın getirdiği en önemli
sonuçlardır.
4.) Batıcılık (Çağdaşlık-Modernleşme-İnkılapçılık) :
Çağın ihtiyaçlarına cevap vermeyen kurumların kaldırılıp yerine yeni kurumların
getirilmesidir.
 Osmanlı, Avrupanın üstünlüğünü 1718 Lale Devrinde kabul etti.(III.Ahmet –
Gerileme-Lale Dönemi)
 Avrupa tarzı ilk ıslahatlar bu dönemde başladı.
 Türkiye Cumhuriyeti’nin temellerinde Milliyetçilik ile birlikte Batıcılık da vardır.
5.) Adem-i Merkeziyetçilik :
II.Meşrutiyet döneminde yaşayan Prens Sebahattin tarafından savunuldu. Savunulan
fikir eyalet sistemidir. Yükseliş dönemine özlem duyuyor. Asla devlet politikası
olamadı.
ÜÇ BÜYÜK SAVAŞ
Trablusgarb Savaşı
1911-1912
Afrika
Balkan Savaşı
1912-1913
Avrupa
I.Dünya Savaşı
1914-1918
Orta Doğu (Asya)
TRABLUSGARB SAVAŞI (1911-1912 / İtalya xOsmanlı)
 İtalya siyasi birliğini geç tamamladığı için sömürgecilik yarışında geç kaldı. İtalya
sömürge elde etmek için zayıf Osmanlı topraklarına saldırmak istedi. Trablusgarb yer
altı zenginliği olan, savunmasız ve İtalya’ya yakın bir toprak olduğundan burayı seçti.
 Osmanlı toprağı korumak için ;Trablusgarb halkını örgütleyecek gönüllü subayları
gizlice bölgeye gönderdi.(M.Kemal, Enver Paşa)
 Osmanlı; Derne ve Tobruk Cephelerinde zafer kazandı. İtalya Osmanlı’yı
sıkıştırmak için 12 Ada ve Rodos’u işgal etti. Çanakkale Boğazını abluka altına aldı.
Balkan savaşlarının çıkmasıyla Osmanlı anltlaşma istedi.
Uşi Antlaşması (İtalya x Osmanlı) :
1.) Trablusgarb ve Bingazi İtalya’ya bırakıldı.
2.) 12 Ada ve Rodos geçici olarak İtalya’ya bırakıldı.
3.) Trablusgarb halkı dini yönden halifeye bağlı kalacak.
 Kuzey Afrikada’ki son toprak kaybedildi.
BALKAN SAVAŞLARI (1912-1913)
Genel Sebep;
 Osmanlıyı Balkanlardan atmak.
 Osmanlı’nın Balkanlarda ki topraklarını paylaşmak.
 Milliyetçilik hareketleri.
 Rusya’nın Panislavizm politikası (Slav Birliği)
24
www.kpsscini.com
I.Balkan Savaşı (1912) : (Osmanlı x Bulgaristan-Yunanistan-Sırbistan-Karadağ)
Osmanlı ordu-siyaset çekişmesi yüzünden savaşı kaybetti. Balkan devletleri Londra’da
bir araya gelerek sınırları çizdiler. Londra konferansı toplandığında İstanbul’da Bab-ı
Ali baskınıgerçekleşti..
Londra Antlaşması:
1.) Osmanlının batı sınırı Midye-Enez çizgisi olarak belirlendi.
2.) Arnavutluk bağımsızlığını ilan etti.
3.) Bulgaristan Ege denizinde kıyıya kavuştu.
4.) Osmalı ; Arnavutluk,Makedonya ,Batı Trakya ve Edirne,Kırklareli’yi kaybetti.
5.) Girit ve Ege adaları kaybedildi(İmroz ve Bozcaada hariç)
II.Balkan Savaşı (1913) (Bulgaristan x Yunanistan-Sırbistan-Karadağ-Romanya)
 Bulgaristan yenildi.
 Osmanlı balkanlardaki savaşı fırsat bilerek ,Edirne ve Kırklareli’yi geri aldı.
 Balkan Devletleri kendi aralarında “Bükreş Antlaşması” nı imzaladı. Bulgaristan’ın
Ege Denizine kıyısı kalmadı.
Atina Antlaşması
: Yunanistan x Osmanlı
İstanbul Antlaşması
: Sırbistan x Osmanlı
İstanbul Antlaşması
: Bulgaristan x Osmanlı
Genel Sonuç :
 Bugün ki batı sınırımızın temeli atıldı. (Meriç Nehri sınır oldu)
 Batı Trakya kaybedildi. (Selanik,Yanya, Kavala, Gümülcine, Dedeağaç…)
 Dış Türkler (Batı Trakya Türkleri) sorunu başladı.(Selanik, Yanya, Midilli,Girit)
 Gökçeada ve Bozca ada hariç, Ege Adaları kaybedildi. Adalar (Kıta sahanlığı)
sorunu başladı.
I. DÜNYA SAVAŞI (1914-1918)
İtilaf Devletleri
İngiltere,Fransa,Rusya,İtalya,
Japonya,A.B.D. ,Yunanistan…
İttifak Devletleri
Almanya,Avusturya-Macaristan,
(İtalya),Osmanlı,Bulgaristan
Sebepler;
 Sömürgecilik yarışı; pazar ve hammadde arayışı.
 Milliyetçilik hareketleri.
 Almanya ile Fransa arasında ki Alsas Loren sorunu.
 Rusya’nın, Avusturya-Macaristan ve Osmanlı’yı rahatsız eden panislavizm
politikası.
 İtalya’nın Akdeniz İmparatorluğu kurma isteği
 Japonya’nın uzakdoğuda hakim güç olma isteği
 Avusturya-Macaristan mevcut topraklarını koruma, kaybedilenleri geri alma isteği.
 Bulgaristan’nın, Büyük Balkan Devleti olma isteği.
 Yunanistan, Bizansı yeniden oluşturma(Megalo İdea) isteği
Osmanlı Devleti’nin Savaşa Girmesi :
Sultan V. Mehmet Reşat +
İttihat Terakki
25
www.kpsscini.com
İngiltere Yanlısı
Almanya Yanlısı
 İlk teklif Osmanlı tarafından İngiltere’ye götürüldü. İngiltere, Osmanlıdan tarafsız
kalmasını istedi.
 Osmanlı, Almanya ile görüşmeye başladı. İngiltere bu durum karşısında
Osmanlı’ya tarafsız kalması karşılığında kapitülasyonları kaldırmayı teklif etti.
 Osmanlı, Almanya ile yakınlaşmaya devam etti.
Savaşa Giriş:
 Akdenizde İngiltere önünden kaçan iki Alman gemisi (Goben-Breslaw), Osmanlı
tarafından Marmara denizinde korundu. Osmanlı gemileri satın aldığını açıklayarak
tarafsızlığını korudu.Ama Karadeniz’e geçen Yavuz-Midilli adlı gemiler Rus
kıyılarını bombalayınca Osmanlı savaşa girmiş oldu. Osmanlı bu yüzden ilk
cepheyi Rusya’ya karşı açmış oldu.
Almanya’nın Osmanlı’yı Savaşta İsteme Sebepleri :
 Savaş alanını genişletmek, cephe sayısını artırmak, böylece üzerindeki yükü
hafifletmek ,
 Osmanlı’nın jeopolitik konumundan yararlanmak (Boğazlar ve Süveyş kanalına
yakınlık),
 Halifenin nüfusundan yararlanmak ,
 Osmanlı’nın yer altı ve yer üstü zenginliğinden yararlanmak ,,
 Osmanlı’nın insan gücünden faydalanmak istemesidir.
I.DÜNYA SAVAŞINDA OSMANLININ SAVAŞTIĞI CEPHELER
1.) Kafkas(Doğu) Cephesi :Rusya x Osmanlı(taarruz)
Amaç;
 Turancılık politikasını hayata geçirmek. (Enver Paşa)
 Bakü petrollerini ele geçirmek.
 Rusya’nın güneye inmesini engellemek.
Gelişmeler;
a) 1915 Tehçir Yasası (Zorunlu Göç).
Anadolu’da asayişi bozan Ermeniler zorunlu olarak Suriye’ye göç ettirildi.
b) Sarıkamış Faciası. Doksanbin askerimiz donarak şehit oldu
c) Rusya Doğu Anadolu ve Doğu Karadeniz’i işgal
 Ekim 1917’de Rusya’da Bolşevik İhtilali gerçekleşti. Çarlık Rusya yıkıldı yerine
Sovyet Rusya kuruldu.
 3 Mart 1918 Brest-Litowsk anlaşması ile Sovyet Rusya savaştan çekildi
Brest-Litowsk Antlaşması (3 Mart 1918) :
 Rusya; Kars, Ardahan ve Batum’u geri verdi.
 İşgal ettiği yerlerden geri çekildi
 Osmanlı’nın I.Dünya Savaşında toprak aldığı tek cephedir.
 İlk açılan cephedir. Batum son kez Türk toprağıdır.
2.) Kanal Cephesi :İngiltere x Osmanlı(taarruz)
26
www.kpsscini.com


Osmanlı’nın amacı;Süveyş Kanalını ele geçirerek İngiltere’nin uzak doğu
sömürgeleriyle olan bağlantısını kesmek, böylece İngiltere’yi savaş dışı
bırakmaktır.
İngiltere kanalı korumak için gizli antlaşmayla Arapları yanına çekti.
Mc.Mahon Antlaşması
Mısır Valisi
X
Mc.Mahon



Hicaz Emiri
Şerif Hüseyin
Bağımsız Arap Devletleri sözü vererek, Arap milliyetçiliğini uyandırdı. Ümmetçilik
öldü
Osmanlı yenilerek Filistin bölgesine çekildi.
Sina yarımadası kaybedildi.
3.) Filistin-Suriye Cephesi :İngiltere(taarruz) x Osmanlı
 Osmanlı önce Filistin’i (burada Kudüs’ü de) sonra Suriye’yi kaybetti.
 Suriye-Halep’te İngiliz kuvvetleri durduruldu.
“Yıldırım Orduları” hattın savunmasına devam etti. Komutanı M.Kemal’dir.
4.) Irak (Basra) Cephesi :İngiltere (Saldıran) x Osmanlı
Amaç;
 Irak petrollerini ele geçirmek.
 Kafkaslarda Rusya ile birleşmek.
 Almanya’nın karadan sömürgelerine ulaşmasını engellemek.
Sonuç;
 İngiltere ilk taarruzda yenildi (Kuttül Amare) .İngiltere ikinci taarruzda karaya
çıkarak Bağdat dahil Güney Irak’ı işgal etti. Kuzey Irak(Musul ,Kerkük ,Erbil)
Osmanlı hakimiyetinde kaldı.
5.) Hicaz-Yemen Cephesi :İngiltere(Saldıran) x osmanlı
 I.Dünya Savaşı biterken bölgede sonuç belli değildir.
 Hicaz-Yemen kaybedilmediği halde Misak-ı Milli ‘ye alınmadı. Çünkü bölgede Türk
nüfusu yaşamıyor ve bölgenin Anadolu ile kara bağlantısı yoktur.
6.) Çanakkale Cephesi :İngiltere+Fransa(Saldıran) x Osmanlı
Amaç;
 Boğazlar ve İstanbul’u ele geçirmek. Böylece Osmanlı’yı savaş dışı bırakmak,
 Çarlık Rusya’ya yardım götürmek,
 Tarafsız balkan devletlerini yanlarına çekmek.
Gelişmeler;
 Denizde başlayan savaş karada devam etti. İtilaf donanması imha oldu. Karada
Conkbayırı,Kilitbahir(Kale-i Sultani),Seddülbahir,Arıburnu,Anafartalar bölümlerinde
savaş devam eder.
 Anafartalar grup komutanı M.Kemal verdiği fikirlerle cephenin kazanılmasında etkili
oldu. Böylece ileride Kurtuluş Savaşı lideri olmasında burdaki başarıları etkili olur.
 En kanlı cephedir. İnsan ölümü çok fazladır. (500.000)
27
www.kpsscini.com




I.dünya savaşı uzadı,
Rusya yardım alamadı. Rusya’da ihtilal hızlandı.
Bulgaristan ittifak kanadında savaşa girdi.Böylece İttifak kanadında kara bağlantısı
sağlandı.
Çanakkale geçilmez destanı yazıldı.
7.) Galiçya-Makedonya-Romanya Cephesi :
 Osmanlı müttefiklerine askeri yardımda bulundu. 3 Mart 1918 Brest-Litowsk
antlaşması ile kapandı.
Genel yorum;
 I.Dünya Savaşında Suriye,Irak,Kafkas sınırları yeniden şekillendi. İran ve Batı
sınırımızda bir değişiklik olmadı.
A.B.D. ‘NİN SAVAŞA GİRMESİ (8 Ocak 1918 - Wilson İlkeleri)
Sovyet Rusya savaştan çekilirken itilaf kanadının imzaladığı gizli antlaşmaları
dünyaya duyurdu. A.B.D. paylaşımların iptali için “Wilson İlkeleri’ni” yayımladı. Amacı
Dünya ve Avrupa siyasetinde söz sahibi olmaktır.
Wilson İlkeleri
1.) Yenenler, yenilenlerden toprak ve savaş tazminatı almayacak.
2.) Gizli antlaşmalar yapılmayacak.
3.) Devletler arası gerilimler uluslararası bir örgüt tarafından diplomatik yollarla
giderilmelidir.
(Milletler Cemiyeti fikrinin ilk kez ortaya çıktığı yer.)
4.) Milletler kendi geleceklerini kendileri belirlemelidir. (Milliyetçilik hareketini
destekliyor.)
5.) Devletler savunma ihtiyaçları kadar silah almalıdır ya da üretmelidir.
6.) Türkler çoğunlukta olduğu yerlerde kendi devletlerini kurabilirler.
7.) Osmanlı’ da yaşayan azınlıklar, çoğunlukta oldukları yerlerde kendi devletlerini
kurabilirler.
8.) Boğazlar dünya ticaret gemilerine serbest olacak.
 İtilaf kuvvetleri ilkeleri kabul ettiler. Böylece A.B.D. savaşa dahil oldu. A.B.D.’nin
savaşa girmesiyle Almanya yenilmeye başladı. İlk çekilen Bulgaristan olurken
sırayla Osmanlı, Avusturya-Macaristan ve son olarak da Almanya savaştan çekildi.
I.Dünya Savaşı’nın Genel Sonuçları:







Zayıf imparatorluklar yıkıldı.(Osmanlı, Avusturya-Macaristan…)
Yeni rejimli devletler kuruldu.(Sosyalist Rusya,Türkiye Cumhuriyeti…)
Avrupa’ da yeni devletler kuruldu. Yugoslavya, Polonya, Çekoslavakya…
I.Dünya savaşından huzursuz ayrılan devletler II.Dünya savaşına sebep
oldular.(İtalya, Almanya, Rusya)
Sömürgecilik yarışı uzakdoğudan, ortadoğuya kaydı.
Denizaltı ve kimyasal silah ilk kez kullanıldı.
Savaş cephe gerisine sıçrayarak sivillerin ölümüne neden oldu. Böylece sivil
savunma örgütleri kuruldu.
28
www.kpsscini.com

Dünya barışını korumak için Milletler Cemiyeti kuruldu.
MONDROS ATEŞKES ANTLAŞMASI( 30 EKİM 1918)
İtilaf Devletleri
Calthorpe
Osmanlı Devleti
Rauf Bey
Kararlar;
1.) Osmanlı ordusu terhis edilecektir.
2.) Silah ve cephane İtilaf Devletlerine teslim edilecektir.
3.) Donanma İtilaf Devletleri’nin kontrolünde olacaktır.
4.) Anadolu dışındaki Osmanlı askeri İtilaf Devletleri’ne teslim olacaktır.
5.) Osmanlı elindeki esirleri serbest bırakacak ama İtilaf Devletleri bırakmayacaktır.
 İlk beş maddede askeri kısıtlamalar vardır. Osmanlı ileride başlayacak işgallere
karşı savunmasız bırakıldı.
6.) Yer altı ve yer üstü kaynakları İtilaf Devletleri’nin kontrolünde olacaktır.
 Ekonomik kısıtlamadır.
7.) Boğazlar, Toros Tünelleri, haberleşme, demiryolları İtilaf Devletleri kontrolünde
olacaktır.
 Haberleşmeyi ve örgütlenmeyi engelleme amaçlı bir maddedir. Siyasi bir
kısıtlamadır. Devletin topraklarından ve halkın birbirinden habersiz kalmasına
neden olur.
8.) İtilaf Devletleri güvenliklerini tehlikede gördükleri yerleri işgal edebilirler. (7. Madde)
 En tehlikeli maddedir. Siyasi kısıtlamadır.
9.) Doğu Anadolu’ da altı vilayette (Şark illeri-Vilayet-i Sitte) karışıklık çıkarsa işgal
edilecektir. (24. Madde)
 Ermeni Devleti ima edilir. Siyasi kısıtlamadır.
 Osmanlı Wilson’a güvenerek antlaşmayı imzaladı. Antlaşmayla Osmanlı Devleti
fiilen bitti ama resmen (hukuken) yaşamaktadır.
Mondrostan Sonra Anadolu’nun Durumu
İşgaller başladı.(7 ve 24. Maddeye dayanarak.)
 İlk işgal
İngilizler
Musul
 İlk direniş
Fransızlara karşı
Hatay (Dörtyol) da başladı
 İlk Kuvay-i Milliye hareketi
Yunanlılara karşı
Ayvalık cephesinde
başladı
 Kuvay-i Milliye’nin Yunan’a karşı başlamasının sebebi, Yunanlılar’ın kalıcı olarak
(vatan yapma isteği) gelmesidir.
İşgal Edilen Bölgeler
İngiltere; Kuzey Irak (Musul-Kerkük-Erbil), Doğu Anadolu (Ermeni Devleti), Doğu
Karadeniz (Pontus Rum Devleti)
Fransa; Güney Doğu Anadolu, Adana ve Mersin
29
www.kpsscini.com
İtalya ; İzmir’in Güneyi, Antalya,Göller Yöresi,Konya
Yunanistan; İzmir ve çevresi, Doğu Trakya. (Paris Barış Konferansından sonra
veriliyor.)
İngiltere, Fransa, İtalya, Yunanistan; Boğazlar.
KUVAY-İ MİLLİYE (MİLLİ KUVVETLER)
 İşgallere karşı eli silah tutan Türk halkının direnişidir.
 Gayrinizamidir (düzensiz). Milis güçlerden oluşur.
 Vur-kaç taktiği uygulanır. Saldırı savaşı yapmaz.
 Düşmanı yok edemez ama;yıpratır ve oyalar.
 Bölgesel davranırlar.
 Emir komuta zinciri yoktur. Kendi hukuklarını uygularlar.
 En büyük faydaları TBMM’ye karşı çıkan ayaklanmaları bastırmalarıdır.
Uyarı:Kuvay-i İnzibatiye (İttalifelik Ordusu); Zararlıdır.
Uyarı:Kuvay-i Seyyare (Gezici Ordu); Başta yararlı, sonra zararlıdır.
CEMİYETLER
(Devlet erkanı ve saray çevresi)
 Hürriyet ve İtilaf Cemiyeti
İttihat ve Terakki’nin muhalefetidir.
Sarayın politikalarını destekler
ZARARLI CEMİYETLER
a) Azınlıkların Kurduğu
 Mavri Mira Cemiyeti(rum)
 Etnik-i Eterya Cemiyeti(rum)
Doğu Trakya ve Batı Anadolu’yu
Yunanistan’a katmak.
 Pontus Rum Cemiyeti(rum)
Trabzon Merkezli Pontus-Rum
devletini kurmak.
 Taşnak-Hınçak Cemiyeti(ermeni)
 Zevan Efendi Cemiyeti(ermeni)
Doğu Anadolu ve Adana çevresinde
Ermeni Devleti kurmak.
 (Makabi) Alyans Cemiyeti(yahudi)
Anadolu’daki ekonomik çıkarlarını
korumak
b) Türk ve Müslümanların Kurduğu
YARARLI CEMİYETLER
 Trakya-Paşaeli Cemiyeti
Doğu Trakya ve çevresini savunur.
 (İzmir) Redd-i İlhak Cemiyeti
Batı Anadolu’yu savunur.
 Trabzon Müdafa-i Hukuk Cemiyeti
Trabzon ve çevresini savunur.
 D.Anadolu Müdafa-i Hukuk
Cemiyeti
D.Anadolu ve çevresini savunur.
 Klikyalılar Cemiyeti
Adana ve çevresini savunur
 Milli Kongre Cemiyeti
Genel tepkidir.
 Sulh ve Selameti Osmaniye Cemiyeti.
 Teali İslam Cemiyeti
Sultan ve Halife liderliğinde kurtuluşu
beklerler.
 Wilson Prensipleri Cemiyeti
Amerikan mandasına girmek istiyorlar.
(Aydın kesim.)
 İngiliz Muhipleri Cemiyeti
İngiliz mandasına girmek istiyorlar.
 Yararlı cemiyetler bölgeseldirler.
Basın -yayın yoluyla savundukları
bölgelerde
Türk
çoğunluğunu
ispatlamaya
çalışırlar.
Sivas
30
www.kpsscini.com
Kongresinde
(4-11
Eylül
1919)
cemiyetler tek bir çatı altına toplanarak
ulusal bir nitelik kazandılar.
 Yararlı
Cemiyetler,
basın-yayın
organları ile haklılıklarını dünyaya
duyurmaya çalıştılar.
 İşgallere karşı doğan ilk tepki
cemiyetlerdir.
 Kürt-Teali Cemiyeti
Güney Doğu Anadolu’ da Özerk Kürt
Devleti kurmak istiyorlar.
 Bağımsızlık
için
yöntemler yanlıştır.
kullandıkları
PARİS BARIŞ KONFERANSI (18 Ocak 1919)
Toplayanlar; İtilaf Devletleri
Amaç; I.Dünya Savaşında yenilen devletler ile barış antlaşmalarını belirlemek.
Sonuçları;
1.) Barış Antlaşmaları belirlerndi
 Almanya - Versay Antlaşması
 Avusturya- Sen Germen Antlaşması
 Macaristan- Trianon Antlaşması
 Bulgaristan - Nöyyi Antlaşması
 Osmanlı - Antlaşma yok. (İtilaf kanadı paylaşımlarında ortak bir karara
varamadığı için antlaşma belirlenemedi)
2.) Dünya barışını koruması için Milletler Cemiyetinin kurulma çalışmaları
başladı.(Cemiyet-i Akvam)
3.) Manda ve himaye sistemi ilk kez ortaya çıktı. (Sömürgeciliğe hukuki bir kılıf
hazırlandı. Güçlü devletin zayıf devleti himayesi altına almasıdır.)
4.) İzmir, İtalya’dan alınıp Yunanistan’a verildi. (Oyunu oynayan İngiltere’dir)
Temel sebebi; güçlü İtalya’yı bölgede istememesidir.
Hukuki bahanesi ise Ege’de bulunan Rum azınlıklardır.
YUNANİSTAN’IN İZMİRİ İŞGALİ (15 Mayıs 1919)
 İki günde 4.000 türkü katletti.
 A.B.D. durumun incelenmesi için bölgeye Amiral Bristol’ü gönderdi.
Amiral Bristol Raporu :
 Bölgede Türkler yoğunluktadır.
 Yunan işgali haksızdır.
 Türkler’in haklılığını dünyaya duyuran ilk uluslar arası belgedir.
Yunan işgaline karşı Kuvay-i Milliye örgütlenmesi doğdu.
General Harbord Raporu :
 Doğu Anadolu’da Türk çoğunluğunun olduğunu söyleyerek, Ermenilerin taleplerine
karşı çıkmıştır.
KURTULUŞ SAVAŞI HAZIRLIK DÖNEMİ (1919-1920)
Mondros imzalanırken, Mustafa Kemal Suriye-Halep hattından Yıldırım Orduları
Komutanı olarak bulunmaktadır. Mondros’ tan sonra diğer komutanlarla birlikte
İstanbul’a çağrıldı.
13 Kasım 1918 İtilaf donanması ve M.Kemal aynı anda istanbul’a geldi. M.Kemal
“Geldikleri gibi giderler” demiştir.
Mustafa Kemal İstanbul baskı altında olduğu için Anadolu’ya geçmeye karar verir ama
geçmeden İstanbul Hükümetinden resmi görevlendirme ister. Böylece devlet
31
www.kpsscini.com
imkanlarını kullanabilecektir (Telgraf). 9. Kolordu Müfettişliği (3. Ordu) görevini alır.
M.Kemal’in görevi Doğu Anadolu ve Doğu Karadeniz, Sivas-Kayseri hattının
doğusunda;
 Orduları dağıtmak.
 Silah ve cephaneyi toplayıp itilaf devletlerine teslim etmek.
 Asayişi sağlamak.
 Samsun-Merzifon arasındaki bölgede huzursuzluğu gidermektir.
1.)Samsun’a Çıkış (19 Mayıs 1919)
Samsun-Merzifon arasındaki huzursuzluğu araştırarak 22 Mayıs 1919’da Samsun
Raporu’nu hazırladı.
 Bölgedeki huzursuzluğun sebebi Rumlar’dır.
 Rumlar iddaalarından vazgeçerlerse asayiş sağlanır.
 M.Kemal’in ilk kişisel tepkisidir.
1.) Havza Genelgesi ve Mitingi (28 Mayıs 1919)
Hazırlayan; M.Kemal
Maddeleri;
 Orduları dağıtmayın.
 Silah ve cephaneyi teslim etmeyin.
 Yunan işgalini kınayan mitingler yapın ve istanbul Hükümeti’ne telgraflar çekin.
 Anadolu’da ki Vali, Kaymakam ve Komutanlara gönderdi(idari-askeri amirler).
 İstanbul dahil Anadolu’nun bir çok yerinde mitingler yapıldı.
 Mitingler; ilk milli uyanıştır. Mitingler işgallere karşı Türk halkının ilk ulusal
tepkisidir.
 M.Kemal ilk kez görevinin dışına çıktı. Bu yüzden ilk kez İstanbul’a çağrıldı.
3.) Amasya (Tamimi) Genelgesi (22 Haziran 1919)
Hazırlayan
İmzalayan
Onaylayan
M.Kemal
M.Kemal, Rauf Bey
Refet Bey, Ali Fuat Paşa
Kazım Karabekir (15.Kolordu Komutanı)
Cemal Paşa (20. Kolordu Müfettişi)
Maddeler;
 Vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir. (Gerekçe)
 İstanbul Hükümeti üzerine düşen görevi yapamamaktadır. (Gerekçe)
 Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır. (Yöntem)
 “Milletin kararı” Cumhuriyet vurgusu yapıldı. İlk ihtilal çağrısı yapıldı. Evrensel
yöntemdir:
bağımsızlığını yitirmiş uluslara model olacaktır.
 Güvenli bir yer olan Sivas’ta milli bir kongre toplanacaktır. (Yöntemin Açıklayıcısı)
 Her sancaktan halkın güvenini kazanmış belediye ve cemiyetlerin seçtiği üçer
delege katılacaktır. (Belediye+Cemiyetler) Kongre milli bir sır olarak tutulacaktır.
(Yöntemin Açıklayıcısı)
Uyarı:Kurtuluş savaşının ilk programı hazırlandı. Gayriresmidir.İlk İhtilal belgesidir.
 M.Kemal görevini ikinci kez çiğnediği için Erzuruma geçtiğinde istifa etti. (7-8
Temmuz 1919 M.Kemal sivil hayata, Sine-i Millet’e döndü.)
32
www.kpsscini.com
4.) Erzurum Kongresi (23 Temmuz - 7 Ağustos 1919)
Toplayanlar;
Doğu Anadolu Müdafa-i Hukuk Cemiyeti
Trabzon Muhafaza-i Hukuk Cemiyeti
Amaç;
Kurulmak istenen Ermeni devletine karşı tedbirler almak.
Toplanış Şekli; Bölgeseldir
Toplanış Amacı; Bölgeseldir
Alınan Kararlar; Ulusaldır. Çünkü M.Kemal kongreye başkan seçildi. (Ulusal Lider)
Kararlar;
 Milli sınırlar içinde vatan bir bütündür parçalanamaz. (“Milli Sınırlar” ; ilk kez
vurgulanıyor. Türk nüfusunun çoğunlukta olduğu topraklar Türk yurdu kabul edildi.)
 İstanbul Hükümeti üzerine düşen görevi yapmazsa geçici bir hükümet kurulacaktır.
(“Geçici Hükümet” ; ilk kez vurgulandı.)
 Kuvay-i Milliye’yi amil, milli iradeyi hakim kılmak esastır.(“Milli irade” ; İkinci kez
Cumhuriyet vurgusu yapılmıştır.)
 Mebuslar Meclisi derhal açılmalıdır ve İstanbul Hükümeti’ni denetlemelidir. (İkinci
kez vurgulandı.)
 Manda ve himaye kabul edilemez. (“Manda ve himaye” ; ilk kez reddedildi.)
 Azınlıklara, Siyasi-Sosyal-Hukuki gelişmemizi engelleyici haklar verilemez. (İlk kez
Islahata karşı çıkılmıştır. İmtiyaz ve ayrıcalıklara karşı çıkılmıştır.)
 Doğu illerini temsilen, Temsil Heyeti kuruldu. Bölgeseldir. (“Temsil Heyeti” ; İlk kez
kuruldu)
 Albayrak Gazetesi açıldı.
 Erzurum Kongresi’nde ilk kez tam bağımsızlık vurgusu yapılmıştır.
5.) Sivas Kongresi (4-11 Eylül 1919)
Toplanma kararı Amasya Genelgesi’nde alındı. Her yönüyle ulusal ilk ve tek kongredir.
Kongre iki sorunla başladı:
a) Kongre Başkanlığı Sorunu: Rauf Bey kongre başkanı olmak istedi. Milli mücadele
içindeki ilk muhalif harekettir. M.Kemal başkan seçildi, sorun giderildi. (Ulusal
Liderlik Pekişti)
b) Manda ve Himaye Sorunu: Amerikan mandası isteyenler çıktı. Manda ve himaye
kesin olarak reddedildi.
Maddeler;
 Erzurum Kongresi kararları kabul edildi.
 Temsil heyetinin görev alanı genişledi. Bölgesellikten çıkarak tüm ulusu temsil eder
hale geldi.
 Cemiyetler birleştirilerek, Anadolu ve Rumeli Müdafa-i Hukuk Cemiyeti ismini aldı.
Cemiyet temsil heyetine bağlandı.
 Birleşmeyle milli birlik ve beraberlik sağlandı. Böylece milli mücadele hareketi tek
bir merkezde toplandı.
 İradey-i Milliye Gazetesi açıldı.
Temsil Heyeti’nin İlk İcraatı:
 Ali Fuat Paşa Batı’daki Kuvay-i Milliye’ninbaşına atandı. Atamayı yürütme yetkisi
olan hükümet yapar yani Temsil Heyeti hükümet görevini üstlendi.
33
www.kpsscini.com
 Erzurum Kongresinde söylenen geçici hükümet, Sivas Kongresi’nde Temsil
Heyeti’nin atama yapmasıyla kurulmuş oldu.
Ali Galip Olayı:
Elazığ Valisi olan Ali Galip, Damat Ferit Paşa Hükümeti tarafından Sivas Kongresi’ni
dağıtmakla görevlendirildi. 15. Kolordu kongreye destek verdiği için baskın
gerçekleşmedi. Temsil heyeti bu olaya tepki olarak İstanbul Hükümeti’yle olan bütün
haberleşmesini kesti.
 Temsil Heyeti, İstanbul Hükümeti’ni ilk kez tanımadı. Anadolu hükümetini
kaybeden Damat Ferit Paşa Hükümeti istifa etti.
 Bu gelişme Temsil Heyetini ilk siyasi zaferidir.
 Yeni hükümeti M.Kemal’in yakın arkadaşı olan Ali Rıza Paşakurdu. Böylece iki
hükümet arasında ılımlı dönem başlamış oldu.
6.) Amasya Görüşmeleri- Protokolü (20-22 Ekim 1919)
İstanbul Hükümeti (Salih Paşa) X
Temsil Heyeti (M.Kemal)
 İstanbul Hükümeti, Temsil Heyeti’ni hukuken tanıdı.
Görüşme Konuları;
 Mebusan Meclisi toplansın; ama İstanbul dışında bir güvenli ilde toplansın.
 Mecliste Sivas Kongresi kararları görüşülsün.
 M.Kemal hakkındaki tutuklama kararı kaldırılsın.
 İstanbul Hükümeti, Temsil Heyeti’ne danışmadan antlaşma imzalamasın.
 Mustafa Kemal’in isteği üzerine kararların altına imza atıldı böylece görüşme
protokole dönüştü.
 İstanbul Hükümeti, Mebusan Meclisi’nin İstanbul’da açılmasına ve kongre
kararlarının görüşülmesine izin verdi.
7.) Temsil Heyeti’nin Ankara’ya Gelmesi (27 Aralık 1919)
Geliş Amacı; Temsil Heyeti başkanı Mustafa Kemal’in İstanbul’a Osmanlı Mebusan
Meclisine gidecek vekillerle görüşmek istemesidir.
Görüşme Konuları;
 Mecliste “Müdafa-i Hukuk” grubu oluşturun.
 Mecliste Misak-ı Milli konularını görüşün.
 “Beni başkan seçin.” M.Kemal’in amacı meclisi başka bir yerde toplamaktır.
(Osmanlı anayasasına göre olağanüstü durumlarda meclis başkanı, meclisi istediği
bir ilde toplayabilir.)
 Vekiller İstanbul’a geçtiklerinde, “Felah-ı Vatan” ismini aldılar. M.Kemal’i başkan
seçmediler ama Mısak-ı Milli kararlarını onayladılar.
8.) (Son) Osmanlı Mebusan Meclisi (Misak-ı Milli Kararları) 12-28 Ocak 1920
 Misak-ı Milli kararlarının alınmasında Felah-ı Vatan Grubu etkilidir.
 Misak-ı Milli kararlarının temelinde yer alan, Amasya Genelgesi, Erzurum Kongresi,
Sivas Kongresi kararlarıdır.
 Sivas Kongresi’nde yer alan fakat Misak-ı Milli’de olmayan milli egemenlik
vurgusudur.
Misak-ı Milli Kararları
34
www.kpsscini.com
1.) Mondros imzalanırken (30 Ekim 1918) Türk askerinin koruduğu ve Türk nüfusunun
yaşadığı bölgeler bölünmez Türk yurdudur.
2.) Musul-Kerkük-Erbil (Arap Toprakları),Kars-Ardahan-Batum (Elviyey-i Selase) ve
Hatay’da (Halk Oyu) referandum yapılacaktır.
 Referandumun amacı, Mondros’dan sonra işgale uğramış bu toprakları barışcıl
yollar ile kurtarmaktır.
3.) Batı Trakya’da referandum yapılacaktır.
 Referandumun amacı Yunanistan’ı cezalandırmaktır.
4.) Manda ve himaye kabul edilemez.
5.) Azınlıklara, komşu devletlerde bulunan Türk ve Müslümanlara verilen haklar kadar
hak verilecektir.
 Milli mücadele içerisinde azınlık durumuna düşmüş Türklere ilgili ilk kez karar
alındı.
6.) Yabancılara siyasi-mali -hukiki gelişmemizi engelleyici haklar verilemez.
 Kapitülasyonlar ilk kez reddedildi. Ekonomik bağımsızlık için alınmış bir
karardır.
7.) Boğazların durumu baskı ortadan kalktıktan sonra ilgili devletler ile
görüşülecektir.boğazlar dünya ticaret gemilerine serbest olacaktır.
 Milli mücadele içerisinde Boğazlara ilk kez değinildi.
 Misak-ı Milli, Kurtuluş Savaşı’nın resmi belgesidir. Tam bağımsızlıkla ilgili kararlar
alındı. (Kapitülasyonlar, Manda ve Himayenin reddi tam bağımsızlıkla ilgilidir.)
9.) İstanbul’un Resmen İşgali (16 Mart 1920)
Sebebi; Mebusan Meclisin’de Misak-ı Milli kararlarının onaylanması.
Sonuç;
a) Mebusan Meclisi dağıtıldı ve Milletvekilleri sürgüne gönderildi.
b) Damat Ferit Hükümeti yeniden kuruldu.Bu yüzden ılımlı dönem sona erdi.
c) Yeni bir meclisin açılmasına uygun ortam hazırlandı
d) Milli mücadeleye katılım arttı. Sultan ve İstanbul Hükümeti’nden kurtuluş çaresi
bekleyenlerin ümidi kalmadı.
10.) TBMM ‘ nin Açılması (23 Nisan 1920)
İlk başkan, en yaşlı üye olan Sinop Milletvekili Şerif Bey’dir. Seçilen başkan
M.Kemal’dir.
24 Nisan 1920 Önergesi(Meclisin aldığı ilk kararlar):
a) Meclisin üzerinde hiçbir güç yoktur.
b) Geçici bir hükümet başkanı ya da padişah vekili atamak doğru değildir. Böylece
Temsil Heyeti’nin görevi bitti, istanbul Hükümeti yok sayıldı.
c) Bütün güçler (milli iradenin temsilcisi) mecliste toplanır. Yasama-Yürütme-Yargı
mecliste toplanır.
Meclisin çalışma sistemi güçler birliğidir.
 TBMM’nin açılmasıyla yeni Türk Devleti kurulmuştur. Henüz savaş yapılmadığı için
devletin ve rejimin adı konulmamıştır.
Meclis Hükümeti Sistemi
(TBMM) Meclis Başkanı = Hükümet Başkanı
35
www.kpsscini.com
+ Yürütme
Yasama
Güçler Birlği (Erkler Birliği)
Uyarı :Meclis hükümeti sisteminde ; Hükümet üyeleri, meclis içinden ve meclis
tarafından tarafından tek tek seçilir.
Uyarı : Milli birlik ve beraberliği sağlanır
 Hükümetin kurulması uzun sürer ama milli birlik ve beraberlik tamdır.
 Güçler birliği olduğu için kararlar hızlı uygulanır.
I. MECLİS
II. MECLİS
(23 Nisan 1920 - Ağustos1923)
(Ağustos1923 – Ekim 1927)
 Savaş meclisidir.
 Olağanüstü meclistir. Güçlerbirliği
bunun kanıtıdır.
 Meclis hükümeti sislemi vardır.
 Komutanlar milletvekilidir.
 Siyasal parti yoktur.
 Kurucu meclistir. (21 Anayasası)
 Devrim meclisidir. (Saltanatın
kaldırılması)
 İlk çıkardığı yasa;
 İnkılap meclisidir.
 Olağanüstü meclistir. Güçlerbirliği
bunun kanıtıdır.
 İşleyiş Meclis hükümeti sistemi,
görüntü Kabine sistemi şeklindedir.
 19 Aralık 1924 Asker, siyasetten men
edildi.
 Siyasal parti vardır. (CHF,TPCF)
 Kurucu meclistir. (1924 Anayasası)
 Devrim meclisidir. (Cumhuriyet’in ilanı)
 Önemli yasaları;
Takrir-i Sükûn Yasası (4 Mart 1925)
(Şeyh Sait Ayaklanması)
 Yapılan ilk iş; Lozan Antlaşması’nın
onaylanması.
Agnam (Hayvan)Vergisi.(24 Nisan 1920)
Hıyanet-i Vataniye Yasası (29 Nisan 1920)
Başkomutanlık Yasası (5 Ağustos 1921)
 Yapılan son iş; Lozan Antlaşması’nın
İmzalanması.
1920 YILINDA YAŞANAN OLAYLAR
1.) TBMM’ye Karşı Çıkan Ayaklanmalar :
İtilaf Devletleri ve İstanbul Hükümeti tarafından kışkırtıldı. Din unsuru kullanıldı.
Şeyhülislam milli mücadele karşıtı fetvalar yayımladı.
 Kuvay-i İnzibatiye (Halifelik Ordusu)
İstanbul Hükümeti tarafından doğrudan çıkarıldı.
 Anzavur Ahmet Ayaklanması
(Balıkesir-Gebze)
 Bolu-Düzce-Hendek-Adapazarı Ayaklanmaları  Halkın çıkardığı ayaklanmalar.
 Yozgat - Çapanoğlu Ayaklanması
 Konya - Delibaş Mehmet Ayaklanması
 Afyon - Çopur Musa Ayaklanması(Yunan destekli)
 Urfa-Mardin - Milli Aşiret İsyanı (Fransız destekli)
 Cemil Çeto - Ali Batı İsyanı
- Doğu Anadolu
 Koçkiri İsyanı – Doğu Anadolu
36
www.kpsscini.com
 Ayaklanmalar Kuvay-i Milliye ve Kuvay-i Seyyare’nin çalışmaları ile bastırıldı.
Kuvay-i Milliye’nin Türk tarihinde ki en büyük faydası TBMM’ye karşı çıkan
ayaklanmaları bastırmasıdır.
 Kuvay-i Milliyeciler, düzenli orduya girmemek için isyan ettiler. Kuvay-i Milliyecilerin
isyanlarını düzenli ordu bastırdı.
 Çerkez Ethem
 Demirci Mehmet Efe
Kuvay-i Milliyeci olup ayaklananlar.
 Yörük Ali
NOT: 1920 de TBMM ye karşı ortaya çıkan ayaklanmalarda ihtilal niteliği yoktur.
Ayaklanmalara Karşı T.B.M.M’nin Aldığı Tedbirler
 Ankara Müftüsü Rıfat Efendi (Börekçi) Milli Mücadele yanlısı fetvalar düzenledi.
 İstanbul Hükümeti ile haberleşme kesildi.
 Hıyanet-i Vataniye Yasası çıktı (29 Nisan 1920). Yasanın işlerlik kazanabilmesi için “
İstiklal
Mahkemeleri “ kuruldu. (11 Eylül 1920)
İstiklal Mahkemeleri :
Üç milletvekilinden oluşur. (Yargı gücü meclise geçti)
Temyiz hakkı yoktur.
 Hakimiyet-i Milliye Gazetesi çıkarıldı.
 Anadolu Ajansı kuruldu.
2.) Sevr Barış Antlaşması (10 Ağustos 1920)
 Anlaşmanın gelişini hızlandıran olay T.B.M.M’nin açılmasıdır.
 San Remo Konferansında çıktı. (Nisan 1920) İtilaf Devletleri bu konferansta
hazırladılar.
Maddeler;
 Doğu Anadolu’da Ermeni, Doğu Karadeniz’de Pontus-Rum, Güneydoğu Anadolu’da
Özerk Kürt Devleti kurulacaktır.(Açıkça ilk kez söylendi.)
 Batı Anadolu ve Doğu Trakya, Yunanistan’a verildi.
 Azınlık imtiyazları ve Kapitülasyonlar genişletilecektir.
 Boğazlar’da içinde Türk olmayan bir komisyon kurulacaktır. (Komisyon fikri ilk kez
ortaya çıktı.)
 Osmanlı antlaşmayı önce kabul etmedi ama 22 Haziran 1920’de Yunanistan, Doğu
Trakya’dan ve Ege’den taarruza geçince Osmanlı antlaşmayı imzalamak zorunda
kaldı. Antlaşmanın onaylanması için parlementonun yerine saltanat şuurası
toplandı.
 Sevr; Meclis onayı görmediği için hukuken ölü bir antlaşmadır. TBMM ise
antlaşmayı imzalayan ve onaylayanları vatan haini ilan etti.
3.) Düzenli Ordu’nun Kurulması :
 22 Haziran 1920’de Yunan taarruza geçerek batıdaki Kuvay-i Milliyeyi dağıttı (Gediz
Yenilgisi). Ali Fuat Paşa’nın yenilgisi düzenli ordunun ihtiyacını ortaya çıkardı.
 Doğu cephesinde Kazım Karabekir Paşa; Ermenilere karşı kısa sürede zafer
kazandı. Düzenli orduya duyulan ihtiyaç pekişti.
 8 Ekim 1920 Pozantı (Adana) Kongresi’nde Kuvay-i Milliye’nin bir çatı altında
toplanması tamamlandı
37
www.kpsscini.com
 9 Kasım 1920’de Batıdaki Kuvay-i Milliye iki kola ayrıldı;
Batı Cephesi – İsmet Paşa Atandı
Güney Cephesi – Refet Paşa Atandı
Düzenli ordu
Kuruldu.
KURTULUŞ SAVAŞI
(1921 – 1922 – 1923)
1.) Doğu Cephesi
Eylül 1920’de Kazım Karabekir Paşa, Ermeniler üzerine taarruza geçti. Kısa sürede
zafer kazandı. 3 Aralık 1920 Gümrü Antlaşması imzalandı.
Gümrü Antlaşması 3 Aralık 1920 (TBMM X Ermenistan)
 Kars, Iğdır Türk toprağıdır.
 Ermeniler iddalarından (Ermeni devleti) vazgeçtiler.
 Doğu sınırımız Misak-ı Milliye uygun olarak çizildi.
 TBMM’nin ilk siyasi zaferidir.
 TBMM’yi ilk tanıyan devlet Ermenistan’dır.
2.) Güney Cephesi
Kurtuluş savaşı başlamadan önce Maraş ve Urfa kendini işgalden kurtarmış
illerimizdir. Fransa batı cephesindeki başarılardan sonra çekilme kararı aldı. Batı
cephesinde Sakarya Zaferinden sonra Fransa ile 20 Ekim 1921’de Ankara Antlaşması
imzalandı.
Ankara Antlaşması 20 Ekim 1921 (Fransa X TBMM)
 Hatay hariç güney sınırımız kesin olarak çizildi.
 Hatay, Fransa mandasında ki Suriye yönetimine özerk devlet olarak bırakıldı.
 Suriye Halep’te bulunan Caber Kalesi (Süleyman Şah’ın Mezarı vardır.) Türk
toprağıdır.






Güney cephesi kapandı.
TBMM’yi tanıyan ilk itilaf devleti Fransa’dır.
Hatay, Misak-ı Milli’den verilen ikinci tavizdir.
Misak-ı Milli ssınırlarını tanıyan ilk itilaf devleti Fransa’dır.
Fransa’nın antlaşma isteği Türkiye ile dostluk geliştirmek istediğini gösterir.
Rusya, Fransa’nın Türkiye ile yaklaşımından rahatsız oldu.Çünkü bu yaklaşımla
Türkiye yardım alma konusunda Rusya’nın tekelinden kurtuldu.
3.) BATI CEPHESİ
 I. İnönü Muharabesi (Ocak 1921) – (Savunma Savaşıdır, Zafer Kazanılmıştır.) - İsmet Paşa
 II. İnönü Muharebesi (Mart 1921) – (Savunma Savaşıdır, Zafer Kazanılmıştır.) - İsmet Paşa
 Eskişehir – Kütahya Savaşları (Temmuz 1921) – (Savunma Savaşıdır, Tek Yenilgimiz.) - İsmet Paşa
38
www.kpsscini.com
 Sakarya Savaşı (Ağustos 1921) – (Savunma Savaşıdır, Zafer Kazanılmıştır.) –M.Kemal
 Türkün ölüm kalım savaşıdır.
 Büyük Taarruz Savaşı (Ağustos 1922) – (Saldırı Savaşıdır, Zafer Kazanılmıştır.) - M.Kemal
I. İNÖNÜ Muharebesi (6-10 Ocak 1921)
Yunan, Türk ordusunun yeni kurluması ve Çerkez Ethem isyanını fırsat bilerek
saldırıdı. Türk ordusu zafer kazandı. TBMM Düzenli Ordusu’ nun ilk askeri zaferidir.
a) Londra Konferansı (23 Şubat-12 Mart 1921)
İtilaf Devletleri X TBMM
–
Osmanlı Hükümeti
Bekir Sami
Tevfik Paşa
TBMM İtalya’nın aracılığı ile konferansa çağrıldı. Konferans sonuçsuz dağıldı.
Konferansın önemi ise; İtilaf devletleri TBMM’yi hukuken tanıdı ve TBMM , Misak-ı
Milliyi ilk kez uluslar arası bir arenada dünyaya duyurdu.
b) Afganistan Dostluk Antlaşması (1 Mart 1921)
Türkiye’yi ilk tanıyan müslüman devlettir. İki ülke arasında karşılıklı öğrenci
gönderecektir.
c) Moskova Dostluk Antlaşması (16 Mart 1921)- Rusya X TBMM
 Türkiye’nin tanıdığını, Rusya’da tanıyacak (TBMM, Misak-ı Milli), Türkiye’nin
tanımadığını Rusya’da tanımayacaktır (Sevr, İstanbul Hükümeti, Kapitülasyonlar).
Türkiye ve Rusya dış politikada birlikte hareket etmeye karar verdi ve 1936’ ya kadar
süren Türk-Rus müttefikliği başladı.
 Rusya, Türkiye’ye para ve silah yardımında bulunacak.
 Türkiye, Rusya’nın rejimine saygı gösterecek.
 Batum, Gürcistan’a verildi.
 Türkiye’yi tanıyan ilk batılı, modern, avrupalı devlet Rusya’dır.
 Misak-ı Milli’yi tanıyan, Sevr’i ve Kapitülasyonları reddeden ilk devlet Rusya’dır.
 Batum, Misak-ı Milli’den verilen ilk tavizdir.
 Çarlık Rusya ve Osmanlı arasında imzalanan antlaşmalar geçersiz sayıldı.
 Doğu sınırımız çizildi.
c) 1921 Anayasası (Teşkilat-ı Esasiye) :
 Yeni Türk devletinin ilk anayasasıdır.
 Eksiklerini Osmanlı anayasasından (Kanun-i Esasi) tamamlar.
 Hakimiyet kayıtsız şartsız milletindir. (Cumhuriyet vurgusudur)
 Laik bir anayasa değildir.
d) Çerkez Ethem İsyanı Bastırıldı.
e) 12 Mart 1921 İstiklal Marşı Kabul Edildi.
II. İNÖNÜ Muharebesi (Mart 1921)
TBMM düzenli ordusu ikinci zaferini kazandı.
39
www.kpsscini.com
 İtalya çekilme kararı aldı, Antalya’yı boşalttı. (Sakarya Savaşından sonra tamamen
çekildi.)
 Meclis başkanı (M.Kemal), İsmet Paşa’ya telgraf çekerek tebrik etti. “ Siz orada
yalnız düşmanı değil, aynı zamanda Türk Milletinin makus talihini de yendiniz.”
 Fransa Zonguldak’ı boşalttı.
ESKİŞEHİR KÜTAHYA MUHAREBESİ( Temmuz 1921)
 Yunan genel seferberlik ilan etti.
 Türk ordusu üst üste aldığı saldırılar ile yıprandı.
 Yunan saldırıya geçerek Eskişehir-Kütahya-Afyon-Uşak illerini işgal etti.Türk
ordusun tek yenilgisidir.
 Türk ordusunun imha olmaması için M.Kemal’in(TBMM başkanı) emri ile ordu
Sakarya nehrinin doğusuna çekildi(15 Temmuz 1921)
 16 Temmuz 1921 “Maarif (Eğitim) Kongresi” toplandı.Eğitim alanında çalışmalar
yapılırken halkın moral gücü de yüksek tutuldu.
 Mecliste muhalefetin sesi yükseldi.
- Meclisi Kayseri’ye taşıyalım.(Reddedildi.)
- M.Kemal, ordunun başına geçsin.(Kabul edildi.)
Yapılan Hazırlıklar:
a) Başkomutanlık Yasası (5 ağustos 1921)
Meclis,yetkilerini üç aylığına Başkomutana devretti. (M.Kemal’e
Yasama+Yürütme+Yargı yetkisi verildi.)
M.Kemal askerlik mesleğine geri döndü.
b) Tekalif-i Milliye Emirleri (8Ağustos 1921)
Emirleri çıkaran başkomutandır. (Yasama yetkisini kullandı.)
Genel seferberlik (Topyekün savaş) halidir.
 Zengin olan mal varlığının % 40’ını TBMM’ye verecektir.
 Vasıtası olanlar belirlenen zaman dilimlerinde cepheye malzeme taşıyacaktır.
 Her evden bir çift çorap verilecektir.
 Herkes elindeki silahı ve cephaneyi orduya teslim edecektir.
 Emirlerin uygulanması için her ilde Tekalif-i Milliye büroları kurulacaktır. (Yürütme)
Emirlere uymayanlar için İstiklal Mahkemeleri kurulacaktır. (Yargı)
SAKARYA MEYDAN MUHAREBESİ (23 Ağustos 1921)
 Tekalif-i Milliye hazırlıkları tamamen savaşa yetişmedi. Bu yüzden Türk ordusu son
savunma savaşına maddi ve manevi kayıplarla başladı.
 Ordunun moral gücünü yüksek tutmak için subaylar ön saflara geçirildi. (Bu yüzden
Sakarya Savaşının diğer ismi Subaylar Savaşı’dır.)
 Yunan saldırıya geçerek Ankara-Polatlı’ya kadar ilerledi. M.Kemal strateji değişikliği
yaparak “ Hattı müdafa yoktur sath-ı müdafa vardır. O satıh bütün vatandır.”
emriyle cephe kavramını kaldırıp tüm vatanı savaş alanı ilan etti.
 Savaşın sonunda Yunan, Sakarya Nehrinin batısına geri püskürtüldü. Türk ordusu
son savunma savaşını zaferle tamamladı. Yunan savunmaya çekildi, Türklerin
saldırısı başladı.
Sonuçları;
40
www.kpsscini.com







Yunan savunmaya çekildi. İngiltere, Yunanistan’dan desteğini çekti.
İtalya tamamen çekildi (Eylül 1921). İlk çekilen itilaf devleti İtalya’dır.
Fransa 20 Ekim 1921 Ankara Antlaşması ile çekildi.
İngilizler ile esir mübadelesi yapıldı. (22 Ekim 1921)
M.Kemal’e Gazi ve Maraşal ünvanı verildi(19 Eylül 1921).
Ukrayna ile dostluk antlaşması yapıldı. (2 Ocak 1922)
13 Ekim 1921 Kars Antlaşması imzalandı. Kars Antlaşması (13 Ekim 1921)
Türkiye X Gürcistan-Ermenistan-Azerbaycan
imzaladı
 Moskova Antlaşmasının onaylanmasıdır.Türkiye-Rusya arasında dostluk tazelendi.
 Doğu sınırımız kesin olarak çizildi.
BÜYÜK TAARUZ SAVAŞI (26-30 Ağustos-18 Eylül 1922)
Yapılan Hazırlıklar
 Doğu ve Güneyde ki birlikler Batıya kaydırıldı.
 Orduya taarruz eğitimi verildi.
 M.Kemal’e Başkomutanlık yetkileri yeniden üç aylığına verildi, sonra sınırsız uzatıldı.
 Tekalif-i Milliye hazırlıkları cepheye taşındı.
 Türk ordusu Afyon tarafına kaydırıldı. (Karargah Akşehir)
 26 Ağustos 1922 - Afyon Kocatepe’den saldırı başladı.
 29 Ağustos 1922 - Dumlupınar Meydan Savaşı
 30 Ağustos 1922 - Başkomutanlık Meydan Savaşı (Yunan ordusu imha oldu,
Yunan Başkomutan Trikopis esir düştü.)
 Zafer Kazanıldı.
 “Ordular İlk Hedefiniz Akdeniz’dir İleri.” Düşmanı Anadolu’dan Temizleme harekatı
başladı.
 9 Eylül 1922 – İzmir kurtarıldı.
 11 Eylül 1922 – Bursa kurtarıldı.
 18 Eylül 1922 – Son düşman denize atıldı.
 Taarruzla Batı Anadolu Yunan işgalinden kurtarıldı ama Musul, Doğu Trakya ve
Boğazlar hala işgal altındadır.
Mudanya Ateşkes Antlaşması (11 Ekim 1922)
İtilaf Devletleri X TBMM
İsmet Paşa
TBMM’nin tavrından dolayı Yunanistan görüşmelere katılmadı, ama görüşmelerin
altına imza attı.
Kararlar;
 Doğu Trakya 15 gün içinde Yunan tarafından boşaltılacak.
 Bölgeyi teslim alan İtilaf Devletleri 30 gün içinde TBMM’ye teslim edecektir.
 Barışa kadar Doğu Trakya’ya Türk askeri girmeyecektir. Bölgenin asayişi için 8.000
Jandarma birliği bölgede bulunacaktır. (Başında Refet Paşa vardır.)
 İstanbul, TBMM yönetimine bırakılacaktır. (Osmanlı hukuken yok sayıldı.)
41
www.kpsscini.com
 Boğazlarda barışa kadar İtilaf Devletleri kalacaktır. Barışa kadar 15 km’ye Türk
askeri girmeyecektir.
 Türk - Yunan Savaşı sona erdi.
 Kurtuluş savaşının askeri harekatı bitti. (Sıcak savaş bitti, diplomatik savaş
başladı.)
 Doğu Trakya, İstanbul ve Boğazlar savaşılmadan alındı.
 İsmet Paşa antlaşmada başarılı bulunarak, Lozan Görüşmeleri’ne gönderildi.
 İngiltere TBMM’yi tanıdı. İngiliz Loyd George hükümeti istifa ettii.
LOZAN KONFERANSI
1.) Saltanatın Kaldırılması (1 Kasım 1922)
Sebebi; Lozan konferansına İstanbul Hükümeti’nin çağrılmasıdır.
Sonuçlar;
 Osmanlı Devleti resmen yıkıldı.
 Milli egemenlik yolundaki en büyük engel kalktı.
 Laiklik yolunda ilk adım atıldı. Halifenin siyasi yetkileri elinden alındı.
 Yönetimde çift başlılık kalktı yani siyasi ikilik sona erdi.
 Son sultan Vahdettin İngiltere’ye sığındı. (17 Kasım 1922)
 Osmanlı soyundan Abdülmecit Efendi TBMM tarafından halife ilan edildi. (18 Kasım
1922)
2.) Lozan Konferansı
Türk Heyeti ; İsmet Paşa Başkanlığında 40 kişilik bir heyet gönderildi.
Taviz Verilmeyecek Konular ; Ermeni Yurdu meselesi ve Kapitülasyonlardan yani tam
bağımsızlıktan taviz verilmeyecek.
Katılan Devletler ; İtilaf Devletleri : İngiltere, Fransa, İtalya, ABD, Yunanistan, Japonya...
Boğazlar konusunda katılan devletler Rusya ve Bulgaristan,
TBMM
Konferansın Süreci;
 20 Kasım 1922 Konferans başladı.
 4 Şubat 1923 Türkiye konferansı terk etti.
Türk ordusu Musul ve Boğazlar yönünde hareket etmek üzere hazırlandı.
İzmir İktisat Kongresi yapıldı. (17 Şubat – 4 Mart 1923 )
 23 Nisan 1923’ te konferans tekrar toplandı.
 24 Temmuz 1923’ te Lozan Antlaşması imzalandı.
3.) Lozan Barış Antlaşması (24 Temmuz 1923)
a) Sınırlar:
Gürcistan
Kars Antlaşması (13 Ekim 1921)
Ermenistan
İran
- Kasr-ı Şirin Antlaşması (1639)
42
www.kpsscini.com
Irak
Suriye
Yunanistan
Bulgaristan
- İngiltere - Türkiye daha sonra ikili görüşecektir.
- Ankara Antlaşması (20 Ekim 1921) – Hatay hariç.
- Mudanya Antlaşmasıyla ile belirlendi, Lozan Antlaşmasıyla kesinleşti.
- İstanbul Antlaşması (1913)
 Lozan ile çözümlenemeyen sınır (Musul) Irak sınırıdır.
 Çözümlendiği halde Lozan’ dan sonra tekrar gündeme gelen sınır (Hatay)
Suriye’dir.
 Lozan ile tamamen kesinleşen sınırımız Yunanistan’dır.
 Kars Antlaşması’nın onaylanması ile Ermeni Yurdu Meselesi kesin olarak
kapanmıştır.
 Türkiye’nin istediği gibi çözümlenemeyen sınırlar, Batum ve Hatay sınırlarıdır.
b) Kapitülasyonlar:
Kapitülasyonlar kaldırıldı.
 İzmir İktisat Kongresinde alınan ekonomik bağımsızlıkla ilgili ilk çalışma
Kapitülasyonların kaldırılmasıdır.
c) Dış Borçlar Sorunu :
 Duyun-u Umumiye kaldırıldı. Osmanlı dış borç aldığı tarihte (1854- Abdülmecit),
Osmanlı’ya bağlı devletler borca dahil edildiler.
 Türkiye’ye kalan borç taksitler halinde kağıt para olarak ödenecektir.
 Dış borç 1954’te bitti. Hemen sonrasında Türkiye 1956’da tekrar borç aldı.
(Amerika)
d) Azınlıklar :
 Türkiye tebaasındaki herkes, Türkiye vatandaşıdır. (Azınlık ifadesi kaldırıldı.)
 Yunanistan ve Türkiye nüfus mübadelesine kararı verdi.
 Türkiye’de; İstanbul ve Adalar(Gökçeada-Bozcaada) hariç, Yunanistan’da Batı
Trakya hariç, diğer bölgelerde mübadele yapılacaktır.
 1930’ a kadar Yunanistan’ın tavrından dolayı, mübadele gerçekleşmedi. Lozan’da
karara varıldığı halde gündeme gelen konulardandır.
e) Fener Rum Patrikhanesi :
 Türkiye tamamen sınırlarının dışına çıkartmak istedi, ama başarılı olamadı.
 Patrikhanenin din dışı konularla ilgilenmesi yasaklandı.
f) Savaş Tazminatı :
 Türkiye, Batı Trakya’yı istedi fakat Karaağaç’ı aldı.
 Misak-ı Milli’ye katılan en son toprak KARAAĞAÇ ’tır.
g) Yabancı Okullar :
 Türkiye iç politikası olarak kabul ederek uluslar arası alanda görüşmeyi reddetti.
h) Adalar:
43
www.kpsscini.com
 12 Ada ve Rodos – İtalya’ ya
 Gökçeada -Bozcaada – Tavşan adası Türkiye ‘ ye
 Ege Adaları – Yunanistan’ a bırakıldı. (Adalarda asker ve silah bulunduramaz.
Silahlanması yasak bölgedir.)
 Adalar çözüme kavuştuğu halde tekrar gündeme gelecektir.
Uyarı: Atatürk’ün ölümünden sonra gündeme gelecek konulardandır ve günümüze
kadar devam eder.
i) Boğazlar:
 Başkanı Türk olan uluslar arası bir komisyon kurulacaktır. Bayrağı ve yasaları ayrı
olacaktır.
 Milli bağımsızlığımızı ve milli egemenliğimizi zedelemektedir.
 Barış zamanı dünya ticaret gemileri boğazlardan serbestçe geçebilecek, savaş
gemileri ise geçemeyecektir.
 Savaş zamanı, boğazları açma kapama kararını Türkiye verecektir.
 Boğazlarda ise 20 Km’ye Türk askeri girmeyecektir.
 Silahlanması yasak bölgedir.
 Boğazlar çözüme kavuştuğu halde gündeme gelecektir.
j) İstanbul’un Durumu:
 İstanbul, ilk üç ay içerisinde itilaf devletleri tarafından boşaltılacaktır. (En son
kurtarılan topraktır.)
 Lozan Barış Antlaşmasıyla, I.Dünya Savaşı ve Kurtuluş Savaşı resmen bitti.
Bağımsız Türkiye Devleti, dünya devletleri tarafından kabul edilmiştir. Antlaşma
günümüzde geçerliliğini devam ettirmektedir.
İNKILAPLAR DÖNEMİ
II.MECLİS DÖNEMİ (11 Ağustos 1923 – 1 Ekim 1927 )
Atatürk Dönemi İç Siyasette Gelişmeler :
1.) Siyasal Alanda Yapılan İnkılaplar:
a) Ankara’nın Başkent Olması (13 Ekim 1923):
Sebebi; Lozan Antlaşmasından sonra, İstanbul’un boşaltılması ile başkent
tartışmalarının çıkmasıdır.
Sonuç; Ankara, Kurtuluş Savaşının yönetildiği yer, coğrafi olarak merkezi bir toprak,
güvenli bir şehir olduğu için başkent ilan edildi.
b) Cumhuriyetin İlanı (29 Ekim 1923):
Sebepleri; Lozan Antlaşmasından sonra;
 Rejim tartışmalarının çıkması.
 Devlet başkanlığı sorununun çıkması.
44
www.kpsscini.com
 Hükümet bunalımının yaşanmasıdır.
 11 Ağustos 1923’ te II.Meclis açılmıştır. Ekim sonuna gelindiği halde Ali Fethi
(Okyar) Bey başkanlığında kurulması gereken hükümet kurulamadı. Meclis
hükümeyi sistemi işlemez hale geldi.
Sonuçları;
 Devletin rejimi belirlendi.
 Cumhurbaşkanlığı kuruldu, böylece devlet başkanlığı sorunu giderildi.
 Meclis Hükümeti Sistemi sona erdi böylece hükümetin sistemi değişti:
 Güçler birliği sistemi devam ediyor. Görüntüde kabine, uygulamada güçler birliği
vardır.
 İlk Cumhurbaşkanı M.Kemal, Cumhuriyetin ilk Meclis Başkanı Ali Fethi Okyar, ve ilk
Başbakan İsmet İnönü’dür.
 Milli egemenlik ilkesi (Cumhuriyetçilik) doğrudan uygulamaya girdi.
c) Halifeliğin Kaldırılması (3 Mart 1924):
Sebebi; Halife Abdülmecit Efendi’nin gericilerin kışkırtmasıyla TBMM’ye karşı tavır
geliştirmesidir.
Sonuçları;
 Milli egemenlik yolunda ikinci büyük engel kaldırıldı.
 İnkılaplar yolundaki en büyük engel kaldırıldı.
 Osmanlı soyu yurt dışına gönderildi.
 Tevhid-i Tedrisat kanunu kabul edildi. (Eğitim ve Öğretimin birleştirilmesidir.)
 Evkaf ve Şeriye Vekaleti kaldırıldı.Yerlerine Vakıflar Genel Müdürlüğü ve Diyanet
İşleri Başkanlığı açıldı.
 Erkan-ı Harbiye Vekaleti kadırıldı. Yerine Genel Kurmay Başkanlığı açıldı.
d) Çok Partili Hayat Denemeleri :
 Cumhuriyet Halk Fırkası (CHF) (9 Eylül 1923):
Kurucusu; M.Kemal
Kuruluş Amacı; II. Mecliste İnkılapları hızlı bir şekilde gerçekleştmesini sağlamaktır.
Ekonomi Politikası; Devletçilik
 Parti birinci kongresini Sivas Kongresi kabul eder. Anadolu ve Rumeli Müdafa-i
Hukuk Cemiyeti partinin temellerine yerleştirildi.
 Partinin ikinci kongresinde (1927) M.Kemal, “Nutuk (Söylev)” adlı eserini okudu.
Eserin içeriği; 1919 – 1920 Hazırlık Dönemi, 1921 – 1923 Savaş Dönemi, 1923 –
1927 İnkılaplar’ dır. Nutuk’ un kapanış kısmı Gençliğe Hitabedir.
 Terakkiperver Cumhuriyet Halk Fırkası (TPCF) (17 Kasım 1924):
Kurucuları; Kazım Karabekir, Rauf Orbay, Refet Bele, Ali Fuat Cebesoy, Adnan Adıvar.
Parti, Halifeliliğin kaldırılmasına tepkilidir. “Dine Saygılıyız” parti sloganıdır.
Ekonomi Politikası; Liberalizmdir. (Serbest Ekonomi)
Parti ilk muhalif parti olma özelliğini taşır.
 Bu dönemde TBMM çıkardığı kanunla’’Askeri siyasetten men edildi’’. (19 Aralık
1924)Böylece ordu-siyaset ilişkisi ayrıldı.
45
www.kpsscini.com
Şeyh Sait İsyanı (13 Şubat 1925):
Sebep;
 Türkiye – İngiltere, Musul için masaya oturmak üzeredir. Türkiye gerekirse askeri
müdahale düşünmektedir. G.Doğu Anadolu’da çıkan isyan Musul – Türkiye arasında
tampon bölge oluşturur. İngiltere iç isyanı destekledi. (Dış Sebep)
 Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’ nin dini söylemleri gericileri kışkırttı.
 Şeyh Sait Cumhuriyet’ e karşı Diyarbakır’ da isyan etti. (İç Sebep)
Sonuç;
 Takrir-i Sukun Yasası çıktı. (4 Mart 1925)
- Yasa dört yıl yürürlükte kaldı. (1925 - 1929)
- Yasa Cumhuriyete, Laikliğe, İnkılaplara karşı doğabilecek tepkileri de önlemeye
çalıştı.
- Yasanın işlemesi için İstiklal Mahkemeleri görevlendirildi.
 İstiklal Mahkemeleri, son kez M.Kemal’e suikast girişimine karışanları
yargıladı.(1926). Suikaste karışanlar eski İttihat Terakkicilerdir. İzmir Suikasti bir
ihtilal hareketidir.
 Terakkiperver Cumhuriyet Halk Fırkası kapatıldı. (5 Haziran 1925)
 Musul kaybedildi. (Misak-ı Milliden üçüncü taviz verildi.)
 İsyan, Cumhuriyet ve Laikliğe karşıdır ve bir ihtilal hareketidir.
 İlk çok partili hayat denemesi başarısızlıkla sonuçlanmıştır.

Serbest Cumhuriyet Fırkası (SCF) (12 Haziran 1930)
Kurucusu; Ali Fethi Okyar’dır. (M.Kemal’in desteği ile kurulmuştur.)
Ekonomi Politiksı; Liberalizmdir. (Serbest Ekonomi)
Kuruluş Amacı; 1929 Dünya Ekonomi Krizine karşı iktidarın denetlenmesini
sağlamaktır.
 İkinci çok partili hayat denemesi 1930’ da SCF ile başladı. İkinci muhalefet
partisidir.
 M.Kemal partiden iki ilkeden taviz verilmemesini istedi bunlar; Cumhuriyetçilik ve
Laiklik’tir.
 Gericilerin Fethi Bey’in kontrolü dışında partiye sızmasıyla, Fethi Bey partiyi
kapattı. (17 kasım 1930)
Menemen İsyanı (23 Aralık 1930):
Sebep; Serbest Cumhuriyet Fırkası’ nın kapatılmasıdır.
 İzmir’in Menemen ilçesinde Derviş Mehmet, Menemen karakoluna saldırarak
Asteğmen Kubilay’ı şehit etti.
46
www.kpsscini.com
Sonuç; İsyan bastırıldı ve suçlular yargılandı. (Menemen olayında İstiklal
Mahkemeleri yoktur.)
 İsyan Cumhuriyet ve Laikliğe karşıdır. İhtilal niteliği taşır.
 Çok partili hayat denemelerinin ikinciside başarısızlık ile sonuçlandı.
Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası(TCF)
(1924)
Serbest Cumhuriyet Fırkası(1930)
Sonuç
 Parti Kapatıldı
Sebep
Sonuç
Parti Kapandı  Menemen İsyanı
Sebep
Şeyh Sait İsyanı
 İç ve dış sebepler var.
 Sadece iç sebepler var.
 Takrir-i Sukun Yasası ve İstiklal
Mahkemeleri var.
 Olağanüstü yasa ya da mahkeme yok
 Cumhuriyet ve Laikliğe karşı. İhtilal niteliği
taşır.
 Cumhuriyet ve Laikliğe karşı. İhtilal niteliği
taşır.
47
www.kpsscini.com
 Çok partili hayat denemeleri başarısız oldu.
 Uyarı:Parti açılması cumhuriyetçilikle ;Parti kapatılması laiklikle ilgilidir.
 Atatürk dönemi çok partili hayat denemeleri başarısızlıkla sonuçlandı. Bu yüzden
Türk halkının demokratik olgunluğa erişemediği görüldü. Böylece 1945’ e kadar,
CHP tedbir için tek parti olarak iktidarını devam ettirdi.
 1945’ de II.Dünya Savaşın’dan sonra Türkiye Çift Dereceli Seçim sisteminden,
Tek Dereceli Seçim sistemine geçti. Böylece Mecliste ikinci partinin yerini alması
için uygun çalışmalar yapıldı. Demokrat Parti’nin(Adnan Menderes) kurulmasıyla,
Türkiye çok partili hayata geçmiş oldu(1946)
e) Kadınlara Siyasal Hakların Verilmesi (1934):
29 Ekim 1923 Cumhuriyetin ilanı ile milli egemenlik ilkesine doğrudan
geçildi.Kadınlara verilen siyasal haklarla milli egemenlik pekişti.
 Kadınlara Belediye seçimlerinde oy kullanma(seçme) hakkı verildi.(1930)
 Kadınlara Köy Muhtarlığı seçimlerinde oy kullanma(seçme) ve aday olma(seçilme)
hakkı verildi. (1933)
 Kadınlara Milletvekili seçimlerinde oy kullanma(seçme) ve aday olma(seçilme) hakkı
verildi. (1934)
 Medeni Kanun (1926), kadınlara verilen siyasi hakları içermez!
f) Atatürk İlkelerinin Anayasa’ya Girmesi (1937)
Cumhuriyetçilik, Milliyetçilik, Halkçılık, Devletçilik, Laiklik, İnkılapçılık anayasaya girdi.
 Laikliğin anayasaya girmesiyle, Laiklik süreci tamamlandı.
2.) Hukuk Alanında Yapılan İnkılaplar :
a) Ceza Kanunu, Ticaret Kanunu, İcra-İflas Kanunu, Borçlar Kanunu, CMUK,
Medeni Kanun:
 Atatürk dönemi Avrupa’dan getirilmiş yasalardır.
 Amaç, Avrupa ile paralel yaşam takip etmektir.
b) Medeni Kanun (17 Şubat 1926):
 İsviçre’ den gelmiştir. Hukukta devrim niteliği taşır.
 Medeni kanunun gelişi ile hukukta ikililikler sona ermiştir.
 Medeni kanunun gelişi ile Mecelle kaldırıldı.Medeni kanunla:
- Tek eşlilik ve resmi nikah zorunlu oldu.
- Boşanmada kadın-erkek eşit haklara sahip oldu
- Mirasta kadın-erkek eşit haklara sahip oldu
- Kanun önünde ve şahitlikte kadın-erkek eşitlendi
- Kadın istediği meslekte çalışabilir hakları geldi
 Medeni kanun ile kadın ve erkeğin, sosyal ve ekonomik hakları düzenlenmiştir.
 Medeni kanun siyasal hak içermez!
 Medeni kanunun gelişi ile Patrikhanenin din dışı uygulamalarına yani dünyevi
işlerine de son verildi.
48
www.kpsscini.com
c) 1924 Anayasısında 1928 Değişikliği :
 “Devletin dini islamdır” ve milletvekili yeminindeki “vallahi” ifadeleri kaldırıldı.
 Anayasadan dini ifadeler çıkarılarak, anayasa laikleştirilmeye başlandı.
3.) Eğitim ve Kültür Alanında Yapılan İnkılaplar :
a) Tevhid-i Tedrisat Yasası (3 Mart 1924):
 Eğitim ve Öğretimin birleştirilmesidir.
 Türkiye Cumhuriyeti sınırları içerisindeki bütün eğitim kurumları Milli Eğitim
Bakanlığı’ na bağlandı.
 Devlet ,dini eğitim veren okullar açtı. Böylece medreselerin işlevi sona erdi.
Uyarı:1926’ da medreseler tamamen kapatıldı.Böylece eğitimdeki ikililikler 1926’ da
tamamen sona erdi.
 Yasa ile eğitim öğretim hayatındaki ikililiklere son verildi.
 Yasa ile Türk Milli-Çağdaş-Laik-Karma eğitimin temelleri atılmış oldu.
Kız-erkek çocuklar ilk kez birlikte eğitim aldı.
b) Maarif Teşkilatı Hakkındaki Kanun (1926) :
 Milli Eğitim Bakanlığı, Tevhid-i Tedrisat’ın tamamlayıcısı olan eğitim müfredatı ve
eğitim aşamaları belirlendi.
 İlköğretim zorunlu oldu.
c) Türk Harflerinin Kabulü (1 Kasım 1928) :
 Arap alfabesi; okuma-yazması zor olduğu,Türk diline uyumlu olmadığı ve Avrupa ile
ilişkileri zorlaştıracağı için kaldırıldı.
 Yerine latin alfabesi getirildi. Alfabe türk diline uyarlandı. (Millileştirme)
- x,q,w gibi türk dilinde yeri olmayan harfler kaldırıldı ;ç,ğ,ı,İ,j,ö,ş,ü gibi harfler
ilave edildi.
 Okuma yazma oranı arttı.
 Avrupa ile kültürel ilişkiler hızlandı.
d) Millet Mektepleri (24 Kasım 1928) :
 Amaç, yeni alfabeyi yetişkin bireylere öğretmek.
 Okuma yazma oranı arttı.
e) Türk Tarih Kurumu (1931) :
Kurumun amacı;
 Orta Asya’dan günümüze Türk tarihini araştırmaktır.İslam önecesi türk tarihi
araştırmalarına ağırlık verilecektir.
 Türklerden önce Anadolu ve çevresinde yaşamış uygarlıkları araştırmaktır.
 Türkiye aleyhine ortaya atılan haksız iddaları araştırmak ve çürütmektir.
49
www.kpsscini.com
f) Türk Dil Kurumu (1932)
Kurumun amacı;
 Türk dilini yabancı dillerin boyunduruğundan kurtarmaktır. (Arapça,
Farsça,Fransızca…)
 Türk dilinin köklü ve zengin olduğunu kanıtlamaktır.
 Türkçeyi bilim dili yapmaktır.
 Yeni Türkçe kelimeler türetmektir.
 M.Kemal geometri kitabı yazarak bu alandaki terimleri türkçeleştirdi.Böylece türk dili
ile ilgili çalışmalarda da öncülük yapmıştır.
 Atatürk döneminde dil çalışmalarıyla ilgili “Güneş Dil Teorisi” ortaya atıldı.
g) Halk Evleri (1932) :
 Türk tarihi ve dili üzerine yapılan araştırma sonuçlarını halka aktarmakla görevlidir.
 Kültür, sanat ve edebiyat çalışmaları yapar.
 Asla siyasetle uğraşmaz.
h) Üniversite Reformu (1933)
 Darülfünun kapatıldı. Yerine İstanbul Üniversitesi açıldı.
 II.Dünya Savaşı öncesi, Almanya’dan kaçan bilim adamları üniversiteye alındı.
Atatürk Dönemi Açılan Okullar:
 Ankara Hukuk Mektebi
 Yüksek Ziraat Enstitüsü
 Yüksek İslam Enstitüsü
 Dil Tarih Coğrafya Fakültesi
 Konservatuvar
 Devlet Opera ve Bale Okulu
 Güzel Sanatlar Akademisi
 Eğitim Enstitüsü
 Siyasal Bilimler Fakültesi
4.) Sosyal Alanda Yapılan İnkılaplar :
a) Şapka Kanunu(Kılık-Kıyafet Kanunu) (25 Kasım 1925)
 Fes, şalvar, sarık, cübbe, çarşaf, peçe… gibi eskiye air olan kıyafetler kaldırıldı.
 Şapka zorunlu oldu.
 Din adamlarının, dini törenler dışında dini kıyafetlerler dolaşması yasaklandı.
(Diyanet İşleri Başkanı, Patrik, Hahambaşı… hariç.)
Bu maddenin amacı dinin istismar edilerek halk üzerinde baskı yapılmasını
engellemektir.
 Şapka kanununun amacı Türk toplumunu modern görüntüye kavuşturmaktır.
50
www.kpsscini.com
b) Tekke, Zaviye, Türbelerin Kapatılması (30 Kasım 1925):
 Dini istismar ederek, sosyal yaşamda kendilerine sınıf farkı yaratan (imtiyaz
oluşturan) grupları yok etmektir.
c) Miladi Takvimin Kabulü (1 Ocak 1926)
Ulusal Saat Sistemine Geçilmesi (1 Ocak 1926)
Türk Rakamlarının Kabulü (1928)
Ağırlık-Uzunluk Ölçü Birimlerinin Kabulü (1931)
Hafta Tatilinin Cuma’dan Pazar’a Alınması (1935)
 Amaç Avrupa ile ticari ilişkileri geliştirmektir ;ayrıca sosyal alandaki ikilikleri yok
etmeyi de hedefler.
d) Soyadı Kanunu (1934)
 Unvan ve lakaplar kaldırıldı. (Hacı, aga, molla, kör…)
 Soyadı zorunlu oldu.
 Soyadı kanununun amacı ;devletin vatandaşıyla, vatandaşın birbiri ile olan ilişkilerini
düzenlemektir.
 Siyasi, ekonomik, sosyal, askeri alanlarında…karışıklıklar giderilmeye çalışıldı.
 Yasayla sosyal alanda imtiyaz oluşması da engellendi.
5.) Ekonomi Alanında Yapılan İnkılaplar :
a) İzmir İktisat Kongresi (17 Şubat-4 Mart 1923)
 Savaş dönemi yapılan bir çalışmadır.
 Amacı; Bağımsız Türk Milli Ekonomisinin temellerini atmaktır.
 Her meslek grubundan temsilci katıldı.
 M.Kemal; “ Siyasi ve askeri zaferler, ekonomik başarılarla taçlandırılmadığı sürece,
kalıcı olamaz.”
 Kongre kararlarına, “Misak-ı İktisadi” kararları denir.
Kararlar;
 Özel sektör desteklenmelidir. (Liberalizm)
 Hammaddesi yurt içinde sanayi dalları kurulacaktır.
 Ağır sanayi yatırımları devlet eliyle yapılacaktır.
 Halkın birincil ihtiyaçlarına öncelik verilecektir(gıda-giyim).
 Yabancıların elindeki işletmeler alınacaktır. (Millileştirme)
 Bağımsızlığa saygılı olduğu sürece yabancı sermayeye açık olunacaktır.
 İşçi sendikaları kurulacaktır.
 Okuma bayramı ilan edilecektir.
 Demiryolları döşenecek, milli bankalar açılacaktır.
 Kongrede Liberal Ekonomi esastır; Devletçilik araçtır.
 Lozan Antlaşmasında alınan Kapitülasyonların ve Duyun-u Umumiye’ nin
kaldırılması kararları, Misakı İktisadi içeriğini de destekler.
51
www.kpsscini.com
b) Türkiye İş Bankası (1924)
 Özel sektörün ticari hayatta desteklenmesi için çalışır.
 Yarı özel ilk bankadır.
c) Aşar Vergisinin Kaldırılması (1925)
 Türk köylüsünü rahatlatarak, tekrar toprağına dönmesini ve tarımın ekonomideki
yerini almasını sağlamaya yöneliktir.
d) Toprak Reformu (1925)
 Amaç, topraksız köylüyü toprak sahibi yapmaktır.
Uyarı:Atatürk dönemi gerçekleşemeyen tek inkılaptır.
e) Kabotaj Kanunu (1 Temmuz 1926)
 Türk denizlerinde, Türk denizcisi işletme yani ticaret yapma hakkına sahiptir.
 Türk denizleri millileştirildi.
 Kapitülasyonların kaldırılması desteklendi.
f) Teşvik-i Sanayi kanunu (1927)
 Özel sektörün sanayide yerini alması için teşvikler sunmasıdır.
GENEL YORUM:1929 Dünya Ekonomi Krizine karşı ilk tedbir, SCF’ nin açılmasıdır.
Ama parti görevini tamamlayamadığı için Türkiye krize karşı 1930’dan itibaren
devletçilik ilkesini benimsemiştir.
 Merkez Bankası 1930 yılında açıldı.Banka darphane görevini Osmanlı
bankasından devraldı.
g) Hıfzıssıhha Enstitüsü (1931)
 Enstitü, bulaşıcı hastalıkların tedavisinde ve araştırılmasında çalışır.
h) Birinci Beş Yıllık Kalkınma Planı (1933 - 1938)
 Planın uygulanmaya başlaması 1934 yılında oldu.
 Plan döneminde devletçilik politikası uygulandı.
Yapılan İşler:
 Devlet fabrikaları kuruldu.
Alpullu, Uşak, Turhal – Şeker Fabrikaları
Karabük, Ereğli – Demir çelik Fabrikaları
SEKA - İzmit – Kağıt Fabrikası
Paşabahçe – Cam sanayi
Malatya, Bursa – Dokuma Fabrikaları
Beykoz – Deri Fabrikası.
52
www.kpsscini.com
 Devlet çiftlikleri açıldı.
Atatürk Orman Çiftliği(AOÇ)
 Tarım – Kredi Kooperatifleri çalışmaya devam etti.
 Bankalar açıldı.
Etibank – Maden Sanayisini destekler.
Sümerbank – Dokuma Sanayisini destekler.
Ziraat Bankası – Tarım sektörünü destekler. (Açılışı Osmanlı’ya aittir.)
 MTA (Maden Tetkik Arama) Açıldı.
Maden cevherlerini araştırır.
 Yabancıların elindeki işletmeler satın alındı. (Millileştirme)
 Demiryolları döşendi.
 Devlet hastaneleri ve okulları açıldı.
 Birinci 5 yıllık kalkınma planı başarıyla uygulandı. Türkiye Cumhuriyeti gelişen
devletler içine girdi. İkinci beş yıllık kalkınma planı harılandı (1939 - 1944) ama
II.Dünya Savaşı yüzünden uygulanamadı.
ATATÜRK İLKELERİ
1.) CUMHURİYETÇİLİK:
 Bir rejim şeklidir. Halkın kendi kendini yönetmesidir.
Seçim  Temsilciler  TBMM  Milli İrade 
Milli Kararlar
Siyasi Parti; Halkın farklı görüşlerinin yönetime yansımasıdır.
Cumhuriyetçilik ile İlgili İnkılaplar:
 TBMM’nin açılması.
 1921 Anayasası.
 Saltanatın kaldırılması.
 Ankara’nın başkent olması.
 Cumhuriyetin ilanı.
 Halifeliğin kaldırılması.
 1924 Anayasası.
 Siyasal partilerin kurulması.
 Kadınlara siyasal hakların verilmesi.
Demokrasiyi Geliştiren Olaylar :
 Seçme yaşının 22’den 18’e düşürülmesi.
 Milletvekili sayısının artırılması.
 Çift derece seçim sisteminden tek derece seçim sistemine geçilmesi.
53
www.kpsscini.com
Temsili
Demokrasi
2.) MİLLİYETÇİLİK (Ulusçuluk) :
 Bir milleti bir araya getiren ortak değerlerdir.
- Vatan(ortak kara parçası) bağımsızlık
- Ortak dil-Türkçe
Milli birlik-beraberlik
- Ortak geçmiş-tarih
İçin
- Ortak gelecek –hedef – ülkü birliği kültür
- Ortak kültür ve bu değerlerin gelecek kuşaklara aktarılması
(Aktarımda temel araç dil’ dir)
- Bayrak, marş…
 Atatürk milliyetçiliğinde din, ırk birliğine yer verilmez.
 “ Ne Mutlu Türk’üm Diyene.” Milliyetçiliği açıklayan en iyi ifadedir.
 Ulusal, milli, Türk, bağımsızlık… terimleri genel olarak milliyetçilik ile ilgilidir.
Milliyetçilik İle İlgili İnkılaplar :
 İzmir İktisat Kongresi
 Tevhid-i Tedrisat Kanunu.
 Kabotaj Kanunu.
 Türk alfabesinin kabulü.
 Türk Tarih ve Dil Kurumu.
 Yabancıların elindeki işletmelerin satın alınması.
3.) HALKÇILIK
Cumhuriyet + Milliyetçilik = Halkçılık .Yani iki ilkenin doğal sonucu halkçılıktır.
Halk; Yönetilenler.
Halkçılık; Halkın huzur ve mutluluğu için politika izlemedir.
 Sosyal sınıf farkları engellenecektir yani imtiyazlara izin verilmeyecektir
 Kanun önünde eşitlik sağlanacaktır.
 Kadın – Erkek eşitliği sağlanacaktır.
 Vergi adaleti sağlanacaktır, yani herkes gelirine göre vergi ödeyecektir.
 Sosyal devlet anlayışı vardır. (Sosyal Devlet; halkın bütün ihtiyaçlarını karşılayan
devlet anlayışıdır.)
 Fırsat eşitliği sağlanmalıdır. (Devletin bütün imkanları vatandaşlarına eşit şekilde
sunmasıdır.)
Uyarı:Halkçılık mesleki sınıfları destekler.Çünkü sağlıklı bir ekonomik kalkınmada bu
gerekli bir durumdur.
Halkçılık İle İlgili İnkılaplar :
 Tevhid-i Tedrisat Kanunu.
 Aşar vergisinin kaldırılması.
 Toprak reformu.
 Kılık kıyafet kanunu.
54
www.kpsscini.com
 Tekke, zaviye ve türbelerin kapatılması.
 Medeni kanun.
 Soyadı kanunu.
 Kadınlara siyasal hakların verilmesi. (Dolaylı)
4.) DEVLETÇİLİK :
 Özel sektörün yetmediği yerde devletin ekonomide ve üretimde yerini almasıdır.
 Tedbir ilkesidir.
 Özel sektörü asla engellemez.
 1930’dan sonra benimsendi.
Devletçilik İle İlgili İnkılaplar :
I.Beş Yıllık Kalkınma Planı devletçilik politikasının uygulandığı dönemdir.
 Hıfzıssıhha Enstitüsü
 Devlet çiftlikleri.
 MTA
 Etibank – Sümerbank – Ziraat Bankası
 Yabancıların elindeki işletmelerin alınması
 Demir yolları yapımı….
5.) LAİKLİK :
Laik : Din ve devlet işlerinin birbirinden ayrılmasıdır.
Akıl ve bilime dayanan yasalar.
Kişi, toplum din ve vicdan konusunda özgürdür.
 Amaç; devletin din ve mezhep farkı gözetmeksizin bütün vatandaşlarına eşit
yaklaşmasını sağlar.
 Hurafe ve batıl inançlarla mücadele eder.
Laiklik İle İlgili İnkılaplar :
 Saltanatın kaldırılması.
 Halifeliğin kaldırılması
 Tevhid-i Tedrisat Kanunu.
 Evkaf ve Şeriye Vekaletinin kaldırılması.
 Şapka kanunu.
 Tekke, zaviye ve türbelerin kapatılması.
 Medeni kanun.
 Medreselerin kapatılması.
 1928 değişikliği.
 1937 değişikliği.
6.) İNKILAPÇILIK (Devrimcilik) :
İnkılap; Çağın ihtiyaçlarına göre işlemeyen kurumların kaldırılıp, yerine yeni
kurumların getirilmesidir.
55
www.kpsscini.com
 Avrupa’yı model alan çalışmalar inkılapçılıktır.
 Çağdaşlık, batılılaşma, modernleşme vb. inkılapçılıktır.
 “ Değişmeyen tek şey değişimin kendisidir. “
 Süreklilik, ilerlemek, dinamiklik, durağanlıktan kurtulmak.
 Diğer Atatürk ilkelerini değişime zorlar.
 Avrupa ile ticari ilişkileri geliştirmek için yapılan çalışmalar sadece İnkılapçılıktır.
 Takvim, saat, ölçü, rakam, hafta tatili…
 Cumhuriyetçilik + Milliyetçilik = Temel ilkeler.
 Cumhuriyetçilik + Laiklik = Taviz verilmeyecek ilkeler.
 İnkılapçılık = En kapsamlı Atatürk ilkesidir.
Bütünleyici İlkeler :







Milli Egemenlik
= Cumhuriyetçilik + Milliyetçilik
Milli Birlik Beraberlik = Milliyetçilik+ Cumhuriyetçilik
Akılcılık + Bilimsellik = Laiklik + İnkılapçılık
Çağdaşlık
= İnkılapçılık + Laiklik
İnsanlık -insan sevgisi = (bütün ilkelerin temel esası)Halkçılık + Laiklik + Milliyetçilik …
Yurtta barış Dünya’da barış = Milliyetçilik + Halkçılık
Bağımsızlık = Milliyetçilik
ATATÜRK DÖNEMİ DIŞ POLİTİKA
 Dış politikada temel prensibimiz; “ Yurtta sulh, Cihanda sulh.” dur.
 Türkiye yayılmacı, emperyalist ve sömürgeci değildir.Aksine bölgesel barışın ve
dünya barışının sağlanmasında önemli adımlar atacaktır.
 1923 – 1930 Lozan’dan kalma sorunlar ile uğraşıldı.




Yabancı okullar sorunu – Fransa (1925)
Musul sorunu – İngiltere (1926)
Nüfus mübadelesi sorunu – Yunanistan (1930)
Dış borçlar sorunu – Fransa
Milletler Cemiyeti’ ne giriş. (1932)
 1930 – 1938 II.Dünya Savaşı öncesi ortaya çıkan sorunlar.




Balkan Antantı. (1934)
Montrö Sözleşmesi. (1936)
Sadabat Paktı. (1937)
Hataya meselesi. (1937)
56
www.kpsscini.com
1.) YABANCI OKULLAR MESELESİ (1925)
 Lozan Antlaşmasında ; iç politika kabul edildi.
 Tevhid-i Tedrisat’a uygun olarak 1925’de yabancı okullar yasası hazırlandı.
a) Okullar Milli Eğitim Bakanlığı’na bağlı olacak ,denetimi Türk müfettişler tarafından
yapılacaktır.
b) Türkçe, tarih, coğrafya dersleri Türk öğretmenler tarafından, Türkçe olarak
okutulacaktır.
c) Din derslerine; o dinin, mezhebin mensubu olmayan çocuklar girmeyecektir.
d) Kurala uymayanlar kapatılacaktır.
 Fransa’nın yasayı kabul etmeyip, birlikte hazırlanmasını teklif etmesi üzerine Türkiye
teklifi reddetti.
2.) MUSUL MESELESİ (5 Haziran 1926)
 Lozan Antlaşmasında ;Türkiye – İngiltere ikili görüşmeye karar verdi. Dokuz ay
içinde konu çözülmez ise; Milletler Cemiyeti’ne taşınacaktır.
 Mayıs 1924’de ilk görüşme gerçekleşti ama sonuca varılamadı.
 Türkiye konuyu Milletler Cemiyetine taşınmasına onay verdi.böylece konu cemiyette
görüşülmeye başlandı. Cemiyet İngiltere lehine karar aldı.Bu kararı kabul etmeyen
Türkiye diplomatik süreci devam ettirirken Güneydoğu Anadolu’da Şeyh Sait isyanı
çıktı.(13 Şubat 1925)Türkiye diplomatik ve askeri olarak zayıf kaldı. Bu yüzden
İngiltere lehine olan antlaşmayı imzaladı.
Ankara Antlaşması (5 Haziran 1926)
İngiltere + Irak Hükümeti X Türkiye
 Musul, İngiltere mandasındaki Irak’a bırakıldı.
 Hakkari sınırı Türkiye’nin istediği gibi çizilecektir.
 Irak sınırımız kesinleşti.
 Musul petrol gelirinin % 10’u 25 yıl süreyle Türkiye’ye verilecektir.
 Anlaşmada bölge Türkleri ile ilgili hiçbir karar alınmadı. Türkiye dış borç yüzünden
petrol üzerindeki hakkını İngiltere’ye sattı.
Uyarı: Musul Misakı Milli’den verilen üçüncü tavizdi.
Uyarı: Musul meselesinin sonuçlanmasıyla Türk- İngiliz gerginliği de sona ermeye
başladı.
3.) NÜFUS MÜBADELESİ (1930)
 Lozan Antlaşmasında ; Batı Trakya, İstanbul, Gökçeada, Bozcaada hariç diğer
bölgelerde mübadeleye(değiş-tokuş) karar verildi.Ama Yunanistan ‘nın İstanbul’ da
daha fazla Rum bırakmak istemesi kararın uygulanmasını geciktirdi.
 Türkiye 30 Ekim 1918’ de (Mondros’un imzalanması) İstanbul’da bulunan Rumları
yerleşik kabul eder.
 Yunanistan ise Mondros’tan sonra İstanbul’a gelen Rumların da yerleşik kabul
edilmesini istiyor.
57
www.kpsscini.com
 Bu soruna Yerleşik, Etabli, Ahali sorunu da denir.
 1930’da Yunan Başbakanı Venizellos Türkiye’ye dost ziyaretinde bulundu. Türkiye
ve Yunanistan dostluk antlaşması imzaladılar.Böylece nüfus mübadelesi
gerçekleşti.
Uyarı: Türk - Yunan dostluğu 1954 Kıbrıs Meselesi ile sona erdi.
4.) TÜRKİYE’ NİN MİLLETLER CEMİYETİNE ÜYE OLMASI (1932)



Cemiyet fikri, Wilson ilkelerinde çıktı.
Uygulamaya girişi, Paris Barış Konferansı’nda alındı.
Türkiye’nin cemiyete bakışı temkinlidir.
 1925 Lokarno Antlaşması
 1928 Briant – Kellog Paktı (Saldırmazlık Paktı)
Dünya barışını koruma
amacıyla yapıldı.
 1929 Türkiye Kellog Paktına üye oldu.
 1939’da II. Dünya Savaşı’nın başlaması ile cemiyet dağıldı.
4.) BALKAN ANTANTI (1934)
Türkiye, Yunanistan, Yugoslavya ve Romanya bu pakta üye olan devletlerdir.
 Bulgaristan Yunanistan ile sınır sorunu yaşadığı için pakta giremedi.
 İtalya ve Almanya’nın saldırgan tutumundan dolayı üye ülkeler bir araya geldiler
 Üye ülkeler birbirlerine saldırmama sözü verdiler.
 Askeri ittifak değildir. Birbirlerine yardım edemezler.
 Bağımsızlıklarına saygı gösterdiler. Bağımsızlıklarını dünyaya duyurdular.
 Türkiye batı sınırını güvenlik altına aldı.
 Antantın savaş alanı içinde olması dağılmasını hızlandırdı.
 1939’da İtalya’nın Yugoslavya’yı işgal etmesi ile antant dağıldı.
5.) MONTRÖ BOĞAZLAR SÖZLEŞMESİ (1936)
 Lozan Antlaşmasında; Boğazlar silahlanması yasak bölge ilan edilmiştir.
 İtalya ve Almanya’nın saldırgan tutumundan dolayı, Türkiye boğazların güvenliği
için Milletler Cemiyetine başvurdu.
 Cemiyet Montrö Boğazlar Konferansı’nı topladı;
a)
b)
c)
d)
e)
f)
Boğazların yönetimi Türkiye’ye bırakıldı.
Komisyon kaldırıldı.
Türkiye, boğazlara asker sokacaktır.
Barış zamanı dünya ticaret gemileri serbest geçecek.
Barış zamanı savaş gemileri kontrollü geçecektir.
Savaş zamanı boğazlar kapalı olacaktır.
58
www.kpsscini.com
 Milli bağımsızlık, Milli egemenlik pekişti.
 Türk – Rus ittifakı bozuldu, Türk – İngiliz ittifakı kuruldu.
6.) SADABAT PAKTI (1937)
Türkiye, İran, Irak, Afganistan bu pakta üye devletlerdir.
Not: Suriye, Irak ile sınır sorunu yaşadığı için pakta katılmadı.
 İtalya ve Almanya’nın saldırgan tutumundan dolayı üye ülkeler bir araya geldiler.
 Üye ülkeler birbirlerine saldırmama sözü verdiler.
 Bağımsızlıklarına saygı gösterdiler. Bağımsızlıklarını dünyaya duyurdular
 Türkiye doğu sınırını güvenlik altına aldı.
 Askeri ittifak değildir. Birbirlerine yardım edemezler.
 Pakt, II.Dünya savaşından sonra Bağdat Paktı’na dönüştü.
 1980’lerde İran – Irak savaşı ile pakt dağıldı.
8.) HATAY’IN ANAVATANA KATILMASI (1939)
 1921 Ankara antlaşması ile Hatay, Suriye yönetimine özerk bölge olarak bırakıldı.
 1936’da Fransa, Suriye üzerindeki mandasını kaldırdı. Suriye bağımsızlığını
kazanınca Hatay’a müdahale etmek istedi. Türkiye tepki göstererek bu konuyu
Milletler Cemiyeti’ne taşıdı. Cemiyet, ‘’Sandler Raporu’’ doğrultusunda
referanduma karar verdi. Referandum sonucunda 1938 yılında Bağımsız Hatay
Cumhuriyeti kuruldu. ( Cumhurbaşkanı Tayfur Sökmen).1939’da Hatay Milli
Meclisi’nin aldığı karar ile Hatay Türkiye’ye katıldı.
 Türkiye’ye katılan en son toprak Hatay’dır.
59
www.kpsscini.com
TÜRK TARİHİ KRONOLOJİSİ
ORTA ASYA (İSLAM ÖNCESİ)
HUN DEV. (M.Ö. 220– M. 16)
GÖKTÜRK DEV.(552 – 558)
KUTLUK DEV.(682 – 745)
UYGUR DEV.(745 – 840)
İLK TÜRK – İSLAM DEV.
KARAHANLI DEV.(840-1212)
GAZNE DEV.(963-1187)
BÜYÜK SELÇUKLU DEV. (1040-1157)
ANADOLU TÜRK – İSLAM DEVLETLERİ
DANİŞMENT BEY.
İLK BEYLİKLER
(1071 - ….)
SALTUK BEY.
MENGÜCEK BEY
ARTUK BEY.
ÇAKA BEY
HAÇLILAR (1096-1147)
A.SELÇUKLU DEV.(1075 –1308)
MOĞOLLAR (1243-1308)
İKİNCİ BEYLİKLER
(1243-…)
OSMANLI DEVLETİ
(1299 – 1922)
60
www.kpsscini.com
Karaman, Germiyan Candar,
Saruhan,Menteşe, Hamit ,Dulkadir,
Ramazan,Eretna, Karesi, Aydın,
Osmanoğulları
OSMANLI DEVLETİ (1299 – 1922)
KURULUŞ DÖNEMİ
(1299 – 1453)
OSMAN
YÜKSELİŞ DÖNEMİ
(KLASİK DÖNEM)
(1453 – 1576)
II. MEHMET (FATİH)
DURAKLAMA
DÖNEMİ
(1576 – 1699)
GERİLEME DÖNEMİ
(1699 – 1792)
DAĞILMA DÖNEMİ
(1792 – 1922)
III. MURAT
II. MUSTAFA
II. MAHMUT
(SENEDİ İTTİFAK 1808)
TANZİMAT(1839)
ORHAN
I. MURAT
II. BAYEZİD
YAVUZ SELİM
III. MEHMET
ABDÜLMECİT
III.AHMET
LALE DEVRİ
(1718-1730)
I. AHMET
(EKBER-ERŞED)
ISLAHAT (1856)
ABDÜLAZİZ
I. MAHMUT
I. MUSTAFA
YILDIRIM BAYEZİD
V. MURAT
KANUNİ SÜLEYMAN
II. OSMAN (GENÇ)
ÇELEBİ MEHMET
III. OSMAN
II. ABDÜLHAMİT
II. SELİM
I. MEŞRUTİYET (1876)
I. MUSTAFA (2.KEZ)
III. MUSTAFA
II. MEŞRUTİYET (1908)
IV. MURAT
II. MURAT
I. ABDÜLHAMİT
İBRAHİM
TRABLUSGARP S.
III. SELİM
(NİZAMI CEDİD DÖNEMİ)
IV. MEHMET
V. MEHMET REŞAT
BALKAN S.
I.DÜNYA S.
II. SÜLEYMAN
VI. MEHMET
VAHDETTİN
II. AHMET
KURTULUŞ SAVAŞI
II. MUSTAFA
1 KASIM 1922
SALTANAT KALDIRILDI
61
www.kpsscini.com
UŞİ ANTLAŞMASI
TRABLUSGARP SAVAŞI (1911 – 1912)
LONDRA KONFERANSI
Midye - Enez Hattı
İSTANBUL – ATİNA ANT.
BALKAN SAVAŞLARI
(1912 – 1913)
I. DÜNYA SAVAŞI (1914 – 1918)
KAFKAS CEPHESİ
İTTTİFAK GRUBU
PARİS BARIŞ KONFERANSI
(18 OCAK 1919)
OSMANLI DEVLETİ
ALMANYA - VERSAY
AVUSTURYA – SN.GERMEN
BARIŞ ANT.
ÇANAKKALE CEP.
CEPHELER
KANAL CEPHESİ
MONDROS ATEŞKES ANT.
(30 EKİM 1918)
MACARİSTAN - TRİYANON
BULGARİSTAN - NÖYYİ
BATI ANADOLU
YUNANİSTANA’ a VERİLDİ
İZMİRİN İŞGALİ
( 15 MAYIS 1919)
KUVA-İ MİLLİYE
IRAK CEPHESİ
FİLİSTİN - SURİYE CEP.
İŞGALLER – CEMİYETLER -DİRENİŞLER
HİCAZ – YEMEN CEP.
KURTULUŞ SAVAŞI HAZIRLIK DÖNEMİ
SAMSUNA ÇIKIŞ (19 MAYIS 1919)
HAVZA GENELGESİ (28 MAYIS 1919)
MİTİNGLER
(ilk ulusal tepki)
AMASYA GENELGESİ (22 HAZİRAN 1919)
ERZURUM KONGRESİ (23 TEMMUZ – 7 AĞUSTOS 1919)
BALIKESİR – ALAŞEHİR KONGRELERİ
SİVAS KONGRESİ (4 – 11 EYLÜL 1919)
DAMAT FERİ HÜKÜMETİ İSTİFA ETTİ
ALİ RIZA GELDİ
AMASYA PROTOKOLLERİ ( 20 – 22 EKİM 1919)
TEMSİL HEYETİNİN ANKARA’ YA GELİŞİ ( 27 ARALIK 1919)
MİSAKI-I MİLLİ KARARLARI
(28 OCAK 1920)
SON OSMANLI MEBUSAN MECLİSİ (12 OCAK 1920)
TBMM’ NİN AÇILIŞI (23 NİSAN 1920)
HIYANETİ VATANİYE
DÜZENLİ ORDUNUN KURULUŞU ( 9 KASIM 1920)
62
www.kpsscini.com
İSTANBULUN RESMEN İŞGALİ (16 MART 1920)
İSTİKLAL MAHKEMELERİ
KURTULUŞ SAVAŞI
1921-1922
A) DOĞU
CEPHESİ
KAZIM PAŞA
GÜMRÜ ANT.
ERMENİSTAN İLE
YAPILDI.
(3 ARALIK 1920)
B) GÜNEY CEPHESİ
C) BATI CEPHESİ
KUVA-İ MİLLİYE
ANKARA ANT.
FRANSA İLE
YAPILDI.
(20 EKİM 1921)
TBMM ORDUSUYUNANA KARŞI
LONDRA KONFERANSI
(ŞUBAT)
AFGANİSTAN ANT.(1 MART)
I. İNÖNÜ SAVAŞI
(OCAK 1921)
MOSKOVA ANT. (16 MART)
1921 ANAYASASI (20 OCAK)
İSTİKLAL MARŞI (12 MART)
ÇERKEZ ETHEM İSYANI
BASTIRILDI
İTALYA ÇEKİLME KARARI
ALDI
II. İNÖNÜ
SAVAŞI
(MART 1921)
BAŞKOMUTANLIK
YASASI (5 AĞUSTOS)
TEKÂLİFİ MİLLİYE
EMİRLERİ (7AĞUSTOS)
HAZIRLIK
YAPILDI
ESKİŞEHİR KÜTAHYA SAVAŞI
(TEMMUZ 1921)
M.KEMAL, İSMET PAŞAYA
TELGRAF GÖNDERDİ
(…MAKUS TALİH…)
ESKİŞEHİR KAYBEDİLDİ
TÜRK ORDUSU SAKARYA
NEHRİNİN DOĞUSUNA
ÇEKİLDİ
MAREŞAL,GAZİ ÜNVANI
VERİLDİ
KARS ANT. (RUSYA)
(KAFKAS CUM. 13 EKİM)
ESİR MÜBADELESİ
(İNG. 22 EKİM)
SAKARYA SAVAŞI
(AĞUSTOS 1921)
İTALYANLAR ÇEKİLDİ
UKRAYNA ANT.
( 2 OCAK 1922)
ANKARA ANT
(FRANSA, 20 EKİM)
BÜYÜK TAARRUZ – BAŞKOMUTANLIK MEYDAN MUHAREBESİ
(26 AĞUSTOS – 3O AĞUSTOS – 18 EYLÜL 1922)
MUDANYA ATEŞKES ANT. (11 EKİM 1922)
SALTANATIN KALDIRILMASI (1 KASIM1922)
LOZAN ANTLAŞMASI (24 TEMMUZ 1923)
63
www.kpsscini.com
İNKILAPLAR
YILLAR
Siyasal Alanda
Hukuk Alanında
1921
1921 Anayasası (Teşkilatı Esasiye)
(20 Ocak 1921)
1921 Anayasası
(20 Ocak 1921)
1922
Saltanatın Kaldırılması
(1 Kasım 1922)
1923
Ankara’nın Başkent Olması ( 13 Ekim 1923)
Cumhuriyetin İlanı (29 Ekim 1923)
1924
Dış Politika
Halifeliğin Kaldırılması
(3 Mart 1924)
Şeriye-Evkaf Vekaleti Kaldırıldı
(3 Mart 1924)
1924 Anayasası (20.Nisan 1924)
Terakki Perver Cum. Fır. (17 Kasım 1924)
Eğitim - Kültür
Alanında
1924 Anayasası
( 20 Nisan 1924)
Tevhidi Tedrisat Kanunu
(3 Mart 1924)
Musul Sorunu
(5 Haziran 1926)
Medeni Kanunun Kabulü
(17 Şubat 1926)
1928
“T.C. Dini İslamdır” Kaldırıldı
(1928 Değişikliği)
1930
Maarif Teşkilatı Hakkındaki
Kanun
Medreselerin Kapatılması
(2 Mart 1926)
Türk Alfabesinin Kabulü
( 1 Kasım 1928)
Yeni Türk Rakamları
(20 Mayıs 1928)
Türk Tarih Kurumu
(15 Nisan 1931)
Ağırlık - Uzunluk Ölçüleri
(26 Mart 1931)
Üniversite Reformu
(1933)
Kadınlar Köy Muhtarlığı seçimlerinde (1933)
I.Beş Yıllık Kalkınma Planı
(1933-1938)
MTA-Sümerbank-Etibank
Balkan Antantı (9 Şubat 1934)
Montrö Ant. (20 Temmuz 1936)
Kadınlar Milletvekili Seçimlerinde (5 Aralık 1934)
Soyadı Kanunu
(21 Haziran 1934)
1937
Atatürk İlkeleri Anayasaya Girdi
(1937)
1935 Hafta Sonu Tatili: Pazar
Sadabat Paktı (9 Tem. 1937)
Hıfzısıhha Enstitüsü
(1931)
Türk Dil Kurumu
(12 Temmuz 1932)
Halk Evleri 1932
1932
Milletler Cemiyetine Giriş
(18 Temmuz 1932)
1934
Aşar Kaldırıldı
(17 Şubat 1925)
Toprak Reformu
(1925)
Kabotaj kanunu
(1 Temmuz 1926)
Teşviki Sanayi Kanunu
(1927)
1930 dan itibaren
DEVLETÇİLİK
Benimsendi
Merkez Bankası
Millet Mektepleri
(24 Kasım1928)
Serbest Cumhuriyet Fır. (12 Ağustos 1930)
Kadınlar Belediye Seçimlerinde (1930)
1931
1933
Türkiye İş Bankası
(1924)
Şapka Kanunu
(25 Kasım 1925)
Tekke,Zaviye,Türbe Kapatıldı
(30 Kasım 1925)
Miladi Takvim, Ulusal Saat Sis.
(1 Ocak 1926)
Medeni Kanunun Kabulü
(17 Şubat 1926)
Yabancı Okullar Sorunu
Nüfus Mübadelesi
(10 Mart 1930)
Ekonomik Alanda
İzmir İktisat Kongresi
(17 Şubat - 4 Mart 1923)
1925
1926
Toplumsal alanda
64
www.kpsscini.com
Ziraat Bankası
1937
TÜRK TARİHİNDE İLKLER
ORTA ASYA TÜRK TARİHİ
 İlk Türk Divanı → Büyük Selçuklular
 Anadolu’nun Türkleşmesine Büyük
Selçuklular tarafından başlandı.(1071
Malazgirt Zaferi)
 Merkeziyetçi sistem Büyük
Selçuklularda ilerledi.
 İlk kümbet tarzı mezar → Büyük
Selçuklular
 İlk Türk Devleti → Asya Hun Devleti.
 İlk Devlet teşkilatlanması → Asya Hun
Devletinde
 İlk Ordu düzenlemesi → Hun Kaanı
Mete Han döneminde Onlu Sistem
yapıldı.
 İlk “Türk” adını kullanan devlet →
Göktürk Devleti.
 İlk Türk alfabesi → Göktürk Alfabesi.
 İlk Türk yazılı belge → Kutluk Devleti’
ne ait Orhun Abideleri.
 İlk Türk-Avrupa Devleti → Avrupa Hun
Devleti
 İlk parayı kullanan Türkler → Türgişler
 İlk yerleşik hayata geçen → Uygurlar
 İlk Türk mimarisi → Uygurlar
 İlk Minyatürü →Uygurlar (İslam
Dünyasına taşımışlardır.)
 İlk matbaa-kâğıt kullanan → Uygurlar
 İlk yazılı hukuka geçen → Uygurlar
 İlk tarım → Uygurlar
ANADOLU TÜRK İSLAM TARİHİ
 Anadolu’da ilk Türkleşme → Büyük
Selçuklular döneminde başladı:
 Danişment
: Amasya, Tokat,
Sivas
 Mengücek
: Erzincan
 Saltuk
: Erzurum
 Artuk
: Güneydoğu
Anadolu
 Anadolu’da ilk medrese →
Danişmentlilerin Niksar Yağıbasan
Medresesi
 İlk Türk denizcisi → Çaka Bey
(İzmir’de)
 İlk tersane → Anadolu Selçukluları
tarafından “Sinop”ta, ikinci tersane →
Anadolu Selçukluları “Alanya”da
 Anadolu Selçukluları ilk para bakır
para → I. Mesut,
Anadolu Selçukluları gümüş-altın para
→ II. Kılıç Arslan
 Anadolu’da ilk dini nitelikli isyan →
Baba İshak (Babailer) İsyanıdır.
 Anadolu Selçukluları çok fazla
kervansaray ve han yapmıştır.
 Anadolu Selçukluları ticaret için devlet
sigortası uygulamıştır.
 Anadolu’da ilk Türkçe resmi dil
→Karamanoğlu Mehmet Bey
 Anadolu’da Mevlana ve Yunus Emre
Türk edebiyatının önemli isimleridir.
 Anadolu Selçuklu döneminde mimari,
hat, çinicilik ve süsleme sanatı
gelişmiştir.
 İlk Başkent →İznik (Anadolu
Selçukluları)
 İkinci Başkent →Konya
TÜRK-İSLAM TARİHİ
 İlk Türk-İslam Sentezi → Karahanlı
Devleti
 İlk Türk-İslam Eseri → Kutadgu Bilig,
Yusuf Has Hacip yazdı. (Karahanlı
Devleti)
 İlk Türkçeyi resmi dil yapan →
Karahanlılar
 İlk Türk Posta Teşkilatı → Karahanlılar
 İlk kervansaray(ribat) → Karahanlılar
 İlk “Sultan” ünvanı →Gazneli Mahmut
 İlk Hindistan’a İslamiyeti
yayan→Gazneli Mahmut
 İlk devşirme sistemi → Gazneli
Devletinde,
Guleman
Ordusu.
 İlk medrese → Gazne Devletinde
Nişabur Medresesi
 İlk İkta sistemi →Büyük Selçuklu
Devleti Vezir Nizamülmülk tarafından
uygulandı.
 Büyük Selçuklularda Melik
eğitmenlerine “Atabey” denir.
 Büyük Selçuklularda ordu komutanına
“Subaşı” denir.
 Nizamiye Medreseleri Büyük
Selçuklular Döneminde Vezir
Nizamülmülk tarafından yaptırıldı. (İlk
Üniversite)
OSMANLI TARİHİ




En uzun ömürlü Türk Devleti (623 yıl)
En merkeziyetçi Türk Devleti
İlk kurucu-ilk para → Osman Bey
İlk başkent → Söğüt
65
www.kpsscini.com
 İlk teşkilatlanma →Orhan Bey
(Başkent: Bursa):
 İlk divan
 İlk düzenli ordu (yaya-müsellem)
 İlk kadı-subaşı atama
 İlk donanma (Balıkesir)
 İlk medrese (İznik)
 İlk tersane (Karamürsel)
 İlk Rumeli’deki üs (Çimpe Kalesi)
 İlk vezir (Alaaddin Paşa)
 İlk “Sultan” ünvanı →I. Murat
(Hüdavendigar)
 İlk devşirme sistemi → I. Murat
(Kapıkulu ordusu)
 Defterdarın ilk kez divana girmesi → I.
Murat
 İlk tımar sistemi →I. Murat
 Kazaskerin ilk kez divana girmesi →
I.Murat
 İlk kez veziriazamlık kuruldu → I.
Murat
 İlk eyalet kuruldu. (Rumeli) →I. Murat
 Başkent Bursa’dan Edirne’ye taşındı →
I. Murat
 Anadolu siyasi birliğini ilk sağlayan
→ Yıldırım Bayezıt.
 İstanbul’u ilk kuşatan → Yıldırım
Bayezıt
 İlk Anadolu’nun Sultanı ünvanını alan
→ Yıldırım Bayezıt
 İlk Anadolu eyaleti → Yıldırım Bayezıt
 Osmanlıların ikinci kurucusu → Çelebi
Mehmet
 İlk dini isyan → Çelebi Mehmet dönemi
Şeyh Bedrettin İsyanı
 İlk Osmanlı tersanesi → Gelibolu’da
Çelebi Mehmet
 Osmanlı, İmparatorluğa Fatih Sultan
Mehmet (padişah) döneminde geçti.
 Topkapı Sarayı, Sahnı Seman
Medresesi → Fatih Sultan Mehmet
 Fatih Kanunları (Kanunname-i Ali
Osman)
 Merkeziyetçilik gelişti.
 “Ülke hanedanındır” anlayışı
değişti.”Ülke benimdir, öldükten sonra
çocuklarımındır” anlayışı geldi.
 “Nizamı alem için kardeş katli vaciptir”
 Örfi hukuk temel alındı.
 İlk yazılı kanun
 İlk kez sadrazamlar divana başkanlık
etmesi → Fatih Sultan Mehmet
dönemi.
 İlk altın para → Fatih Sultan Mehmet
 İlk Cülus bahşişi → Fatih Sultan
Mehmet(cülus: Tahta çıkılınca dağıtılan
hediye)
 İstanbul ilim-kültür merkezi olması →
Fatih Sultan Mehmet (Ressam Bellini,
Ali Kuşçu)
 Anadolu Türk Birliği tam olarak Yavuz
Sultan Selim döneminde
sağlandı.(Ramazanoğulları alındı)
 İlk Osmanlı halifesi →Yavuz Sultan
Selim
 İlk ticari ayrıcalıklar →Venediklilere
(Fatih Sultan Mehmet)
 İlk kapitülasyon Fransa’ya → Kanuni
Sultan Süleyman döneminde verildi.
 Karadeniz; Fatih Sultan Mehmet
döneminde Türk Gölü oldu.
 Akdeniz; Kanuni Sultan Süleyman
döneminde Türk Gölü oldu.
 Kıbrıs →II. Selim- Sokulu Mehmet
Paşa döneminde alındı.
 İlk padişah unvanı → Fatih Sultan
Mehmet
 İlk devlet adamı yetiştirmek için Fatih
Sultan Mehmet tarafından Enderun
Mektebi açıldı.
 Şehzade (padişah çocuğu)
eğitmenlerine Lala denir.
 Arz odası: Divanda görüşülenlerin
padişaha sunulmasıdır. (Fatih Sultan
Mehmet dönemi)
 Kubbealtı Vezirleri (Devşirme kökenli
4 vezirden oluşur. Fatih Sultan
Mehmet)
 Şeyhülislam, Kanuni Sultan Süleyman
döneminde divana girdi.
 Reisülküttap, Kanuni Sultan Süleyman
döneminde dışişleriyle uğraştı. Lale
devrinden sonra divana girdi.
 Kaptan-ı Derya, (Donanma komutanı)
XVI. yy.dan sonra divana girdi.
 Not: Veziriazam, Vezirler, Defterdar,
Kazasker, Nişancı, Padişah divanın
asıl üyeleridir.
KLASİK OSMANLI TARZINDA
DEĞİŞİKLİKLER
 İlk kez şehzadelerin sancağa
gitmemesi →I. Ahmet dönemi
 İlk kez şehzadelerde Kafes Usulü → I.
Ahmet
 İlk veraset düzenlemesi; Ekber- Erşed
uygulaması → I. Ahmet
66
www.kpsscini.com
 İlk Osmanlı bütçesi →Tarhuncu Ahmet
Paşa
 İlk saray dışından evlenen → II.
Osman
 İlk yeniçeriler tarafından öldürülen → II.
Osman, son öldürülen → III. Selim
 İlk kez yeniçeri ocağı bozulması → III.
Murat (Kanunu Kadim: Yeniçeri asker
alma kanunu)
 İlk Türk-İran sınırının çizilmesi → Kasrı Şirin Antlaşması (1639)
 İlk imtiyazlı vezir →Köprülü Mehmet
Paşa
 İlk toprak kaybı → Karlofça
Antlaşması (1699)
 İlk kez 1718 Pasarofça Antlaşması ile
Osmanlı Avrupa’dan geri kaldığını
anladı. (Lale Devri)
 İlk Batının örnek alındığı dönem →
Lale Devri (1718-1730)
 İlk geçici elçiler
 İlk teknik getirildi; matbaa (İbrahim
Müteferrika, 28. Çelebi Mehmet - III
Ahmet)
 İlk kâğıt fabrikası (Yalova)
 İlk itfaiye örgütü (Tulumbacılar)
 İlk sivil mimari gelişimi (barok-rokoko
tarzları benimsendi.)
 İlk çiçek aşısı
 İlk askeri-teknik ıslahat → I. Mahmut
 Kara Mühendishanesi (Kara subayı
yetiştirmek için)
 Avrupa tarzında açılan ilk okul.
 İlk kez kapitülasyonlar sürekli hale
getirildi. → I. Mahmut (1740)
 İlk iç borçlanma (Esham) → III.
Mustafa
 İlk deniz mühendishanesi → III.
Mustafa
 İlk ulufe alım-satımının yasaklanması
→ I. Abdülhamit
 Rusya ilk kez Küçük Kaynarca
Antlaşması (1744) ile;
 Osmanlı içişlerine karışmaya
 Kapitülasyon almaya başladı.
 İlk kopan Müslüman toprak →Kırım
 İlk modern ordu →III. Selim Nizam-ı
Cedit ordusu
 İlk daimi elçilikler → III. Selim
 İlk milliyetçilik isyanı → Sırp İsyanı
 İlk milliyetçilik İsyanı ile kopan →
Yunanistan
 İlk kez padişahı kısıtlayan →1808
Sened-i İttifak II. Mahmut
 Azınlıklara ilk imtiyaz →1812 Bükreş
Antlaşması ile Sırplara verildi.
 İlk Boğazlar Sorunu →1833 Hünkar
İskelesi Antlaşması (Ruslarla
imzalandı)
 İngilizlerle →1838 Balta Limanı
Antlaşması imzalandı. Osmanlı
ekonomisini bitiren antlaşmadır.
 İlk Osmanlı Gazetesi → Takvim-i
Vekayi (II.Mahmut)
 İlk Özel Gazete → Tercüman-ı Ahval
(Agah Efendi - Tanzimat)
 İlk Nüfus sayımı →II. Mahmut
 II. Mahmut,
 Tımarı kaldırdı.
 İltizam ve ayanlığı kaldırdı.
 Divanı kaldırdı.
 Müsadere (devletin mallara el
koyması) kaldırıldı.
 İlk modern polis-posta teşkilatını
kurdu.
 İlk bakanlıklar(nazırlık) kuruldu
 İlk ilköğretim zorunlu hale getirildi.
 İlk ortaokullar açıldı.
 İlk tercüme odası, yabancı dil okulu
açıldı.
 İlk devlet memuru okulu açıldı.
 İlk kılık-kıyafet değişikliği(pantolon)
 İlk yurtdışına öğrenci gönderildi.
 Osmanlılarda ilk hukuk üstünlüğü →
(Abdülmecit) Tanzimat Fermanı
(1839)
 İlk Kâğıt Para → Abdülmecit (Kaime)
 İlk Demiryolu → Tanzimat dönemi
(1866)
 İlk Telgraf → Tanzimat dönemi(1854)
 Osmanlılarda ilk defa bağımsız devlet
olma özelliği Paris Konferansı-Islahat
Fermanı (1856) kaybetti.
 İlk Dış Borç → Abdülmecit Kırım
Savaşında (1854) İngiltere’den alındı.
 Müslüman-gayrimüslim eşitliği ilk kez
Tanzimat Fermanı ile sağlandı.
 İlk kez Islahat Fermanı ile
gayrimüslimler Müslümanların önüne
geçti.
 İlk kez kız öğrencilerin okullara
alınması →Tanzimat dönemi
 İlk öğretmen okulu ve mülkiye
mektebi →Tanzimat dönemi
 İlk Osmanlı Anayasası → KANUN-İ
ESASİ
(1876 - I.Meşrutiyet)
67
www.kpsscini.com
 İlk Osmanlı Parlamentosu Kanun-i
Esasi ile açıldı (Meşrutiyet)
 İlk kez Osmanlı halkının yönetime
katılması → I. Meşrutiyet Dönemi
 II. Abdülhamit (İlk yönetim şekli
değişikliği)
 İlk Anayasa (Meşrutiyet)
 İlk Meclis (Meşrutiyet)
 İlk Medeni Kanun → Mecelle
(Abdülhamit) (İslami kurallar temel)
 İlk ihtilal hareketi → 31 Mart Vakası
 Osmanlı aydınları Jön Türklerdir.
(Meşrutiyeti ilan ettirdiler.)
 İlk siyasi partiler II. Meşrutiyetin
ilanıyla açıldı (1908)
 İlk siyasi partiler → İttihat ve Terakki
Partisi, Hürriyet ve İtilaf Partisi,
Ahrar Partisi
 İlk anayasa değişikliği → 1909
değişiklikleri
 İlk Türkçülüğü resmi ideoloji yapan →
İttihat ve Terakki Partisi
 İlk parti diktası → 1912 Bab-ı Ali
Baskını ile İttihat ve Terakki
gerçekleştirdi.
 İlk Temsil Heyeti → Erzurum
Kongresinde kuruldu.
 İlk Manda reddi → Erzurum
Kongresinde oldu.
 İlk Milli Kongre → Sivas Kongresi’dir.
 İlk kez cemiyetler, Sivas Kongresinde
birleştirildi. (Anadolu ve Rumeli
Müdafa-i Hukuk Cemiyeti)
 İlk kez Temsil Heyeti Sivas
Kongresinde millileştirildi.
 Temsil Heyeti’nin ilk siyasi başarısı →
Damat Ferit Paşa Hükümetinin
istifasıdır.
 İlk kez Amasya Görüşmelerinde Temsil
Heyeti İstanbul hükümeti tarafından
hukuken tanınmıştır.
 İlk Kurtuluş Savaşı resmi bildirisi →
Misak-ı Milli
 Kapitülasyonlara ilk tepki → Misak-ı
Milli
 İlk Milli Sınır kavramı → Erzurum
Kongresi
 İlk milli sınırların belirlenmesi →Misak-ı
Milli
 İlk Milli Meclis → 23 Nisan 1920
TBMM
 İlk geçici meclis başkanı → Sinop
Milletvekili Şerif Bey
 İlk Meclis Başkanı → Mustafa Kemal
 İlk Hükümet → Meclis Hükümetidir.
 İlk yeni Türk Devleti Anayasası → 20
Ocak 1921
Teşkilat-ı Esasiye
 İlk Kanun → Ağnam vergisi (Hayvan
vergisi)24 Nisan 1920
 Ayaklanmalara karşı ilk önlem →
Hıyaneti Vataniye Yasası (29 Nisan
1920)
 Kuva-i Milliye’ nin bir bayrak altında
toplanması → 9 Ekim 1920 Pozantı
Kongresi
 İlk kez Düzenli Ordu 8 Kasım 1920’de
Batı cephesinde kuruldu.
 TBMM’nin ilk siyasi başarısı → Gümrü
Antlaşması (Ermenistan) - 3 Aralık
1920
 Düzenli ordunun ilk askeri başarısı
→ I. İnönü Muharebesi
 Yeni devleti ilk tanıyan batılı devlet →
Rusya (Moskova Antlaşması)
 TBMM’nin ilk müttefiki → Rusya
 Yeni devleti ilk tanıyan İtilaf Devleti
→ Fransa (Ankara Antlaşması)
 İlk Anadolu’yu terk eden → İtalya
(Sakarya Savaşı)
İNKILAP TARİHİ
 İlk kez Mondros (30 Ekim 1918)
Antlaşmasıyla Osmanlılar fiilen
bitmiştir.
 İlk işgal → Musul (İngilizler)
 İlk direniş → Hatay-Dörtyol
(Fransızlara)
 İlk cemiyet → Trakya-Paşaeli Cemiyeti
 İlk Kuva-i Milliye örgütlenmesi → Batı
Anadolu’da Yunanlılara karşı (Ayvalık)
 İlk kez Paris Barış Konferansında (18
Ocak 1919) İzmir Yunanlılara verildi.
 Manda fikri ilk kez Paris Barış
Konferansında ortaya çıktı.
 İlk Türk haklılığını gösteren
uluslararası belge → Amiral Bristol
Raporudur.
 İlk Kuva-i Milliye Cephesi → Ayvalık
 İlk Kurtuluş Savaşı belgesi → Amasya
Genelgesi
 İlk cumhuriyet belirtisi → Amasya
Genelgesi, “Milletin bağımsızlığını
yine milletin azim ve kararı
kurtaracaktır.”
 Mustafa. Kemal’in ilk ihtilal bildirisi →
Amasya Genelgesi
 İlk milli kararların alınması→ Erzurum
Kongresi
68
www.kpsscini.com
 İtilaf devletleri TBMM’yi hukuken
Londra Konferansında tanıdılar.
 Doğu sınırımız son şeklini alması →
Kars Antlaşması (Kafkas Devletleri)
 Güney sınırımız son şeklini alması →
Ankara Antlaşması (Fransa)
 Irak sınırımız son şeklini alması →
1926 Ankara Antlaşması (İngiltere)
 Batı sınırımız son şeklini alması →
Lozan Antlaşması
 İlk ve tek yenilgi → Eskişehir-Kütahya
Muharebesi
 İlk başkomutan yasasıyla Mustafa
Kemal “Başkomutan” olarak
Sakarya’da savaştı.
 İlk Genelkurmay Başkanı → Fevzi
Çakmak
 İlk Cumhurbaşkanı → Mustafa Kemal
 İlk Başbakan → İsmet İnönü
 İlk Meclis Başkanı →Ali Fethi Bey
(Cumhuriyet dönemi)
 T.C. ilk siyasi partisi → Cumhuriyet
Halk Fırkası
 T.C. ilk muhalefet partisi →
Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası
 İlk güçler birliği → 1921
anayasasında
 İlk güçler ayrılığı → 1961
anayasasında
 Unvan alan ilk şehir → Maraş’tır.
(Kahraman)
 İlk kez çok partili hayata 1946’da
geçildi.
 Osmanlı Devleti’nin resmen bitişi → 1
Kasım 1922 Saltanatın kaldırılmasıdır.
 Kurtuluş Savaşı fiilen bitişi →
Mudanya Ateşkes Antlaşması
 Kurtuluş Savaşı resmen bitişi → Lozan
Antlaşması
 Laikliğin ilk aşaması → Saltanatın
kaldırılması.
 1930’da Devletçilik ilkesine geçildi.
 İlk beş yıllık kalkınma planı 1933-1938
yıllarında uygulandı.
 1937’de Atatürk İlkeleri, anayasaya
girdi.
MİLLİ MÜCADELE DÖNEMİ YAYINLAR
 Anadolu Yayınları (Yararlı)
 İrade-i Milliye (Heyeti Temsiliye
kararları ulusa duyurulur)
 Hakimiyeti Milliye( TBMM yarı resmi
yayın organı) (Ulus)
 Öğüt (İzmir’in işgalini protesto etti)
(Nasihat)
 Açıksöz (Kastamonu)
 Albayrak (Erzurum)
 İstiklal, Emel, Ahali ve Küçük
Mecmua
Not: Ceride-i Resmiye (Resmi
Gazete)TBMM’ nin yaptığı işleri
anlatmak üzere kuruldu.
 İstanbul Yayını (Yararlı)





Tasvir-i Efkar
Vakit
İkdam
İleri
Yenigün
 Anadolu Yayınları (Zararlı)
 Alemdar
 Peyami Sabah
 Aydede ve Ümit
69
www.kpsscini.com
CAMİLER
Erzurum
Konya
Büyük Selçuklular
İsfahan
: Mescid-i Cuma Cami
Siirt
: Ulu Cami
Bitlis
: Ulu Cami
Diyarbakır : Ulu Cami
Mengücek
Divriği
: Ulu Cami
Saltuk
Erzurum
: Ulu Cami
Artuk
Mardin
: Ulu Cami
Anadolu Selçuklu
Afyon
: Ulu Cami
Amasya
: Gökmedrese Cami
Konya
: Alaaddin Cami
Malatya
: Ulu Cami
Sivas
: Ulu Cami
Kayseri
: Ulu Cami
Niğde
: Alaaddin Cami
Konya
: Sahibata Cami
Menteşe
Hacı İlyas Cami
Osmanlılar
İstanbul
: Sultan Ahmet Cami,
Fatih Cami, Bayezıd
Cami
Edirne
: Selimiye Cami, Eski
Cami, Üç Şerefeli Cami
İznik
: Hacı Özbek Cami
Bursa
: Ulu Cami, Yeşil Cami
İstanbul
: Yeni Cami, Nuru
Osmaniye Cami (İlk Batı
tarzı), Laleli Cami
HASTANE
Anadolu Selçuklu
Kayseri
: Gevher Nesibe Sultan,
Sivas
: İzzettin Keykavus
Darüşşifa
Divriği
: Turan Melik Sultan
Konya
: Emir Celalettin
Amasya
: İlduz Hatun
MEDRESE
Danişment
Tokat-Niksar : Yağıbasan Medresesi
Artuk
Mardin
: Eminüttin, Hatuniye,
Şerifiye, Marufiye
Medreseleri
Anadolu Selçuklu
Sincanlı Boyalıköy Medresesi
Isparta
: Atabey, Ertokuş
Medreseleri
Konya
: Karatay, İnceminareli,
Sırçalı Medreseleri
Çay
: Çay Medresesi
Kırşehir
: Cacabey (Rasathane)
(Şifahane) Medresesi
Kayseri
: Çifte , Huhand Hatun
Medreseleri
Tokat
: Gök Medrese
Sivas
: Gök, Buruciye(Şifaiye),
Çifte Minareli
Medreseleri
Amasya
: Gök Medrese
Erzurum
: Çifte Minareli Medrese
II. Beylikler
Erzurum
: Yakutiye Medresesi
Diyarbakır : Şeyh Safa,
Müslihittinları
Medreseleri
Karaman
: Hatuniye Medresesi
Dulkadir
Maraş
: Taş Medrese
Kayseri
: Hatuniye Medresesi
Germiyan
Vacidiye Medresesi
Karaman
NOT: Şehzade Cami(Çırak)
Süleymaniye Cami(Kalfalık)
Selimiye Cami (Ustalık)
Mimar
Sinan
KÜMBET
Bitlis
Hasankeyf: Zeynel
Anadolu Selçuklu
Tokat – Niksar
Kayseri
Erzurum
İznik
Kayseri
Amasya
Mesut
: Karanlık
: II. Kılıçarslan,
Gömeç Hatun
: Kırkkızlar
: Melik Danişment
: Emir Saltuk
: Sarı Saltuk
: Döner
: Torumtay, Sultan
70
www.kpsscini.com
Aksaray
Osmanlı
Bursa
İznik
Bursa
Edirne
İstanbul
Amasya
İstanbul
Diyarbakır
Edirne
İstanbul
Akşehir
Divriği
Kayseri
Konya
Osmanlı
Bursa
Edirne
İstanbul
: Zinciriye, İmaret,
İbrahimbey, Emir Musa
Medreseleri
Hadım İbrahim Paşa,
Kara Ahmet Paşa,
Sokulu, Şemsi Paşa,
Kılıç Ali Paşa, Cerrah
Paşa, Çinili, Köprülü,
Nuru Osmaniye(İlk Batılı
Tarz) Laleli Abdulhamit I
Konya
: SelimII
Lüleburgaz : Sokulu Mehmet Paşa,
Hatay
: Selim II (Kervansaray
örneği)
Gebze
: Çoban Mustafa Paşa
İzmit
: Pertev Mehmet Paşa
: Lalaşahin Paşa
Medresesi
: Süleyman Paşa
Medresesi
: Eyne, Yıldırım, Yeşil
Medreseleri
: Saatli, Bayezıt II
Medreseleri
: Fatih Külliyesi,
Semaniye(Sahn-I
Seman), Tetimme
Medreseleri
: Bayezıd II Medresesi
: Bayezıd II Medresesi,
Süleymaniye Külliyesi,
:Ali Paşa, Hasek
Külliyesi, Mihrimahsultan
Külliyesi, Şehzade
Kul.Rüstem Paşa
Medresesi
:Selimiye Medresesi
:Kuyucu Murat Paşa,
Gazanferağa Hadım
Paşa, Koca Sinan Paşa,
Amcazade Hüseyin Paşa
Medreseleri
KÖPRÜ
I.Beylik
Artuklular
Dicle
: Hasankeyf
Silvan
: Malabadi
Cizre
: Dicle
Çermik
: Haburman, Devegeçidi
Suyu
Mardin
: Dunaysın
Anadolu Selçuklu
Kayseri
:Tekgöz
Kırşehir
: Kesikköprü
Sivas
: Kesikköprü
Boğazlıyan : Çokgöz
Afyon
: Altıgöz
Ankara
: Akköprü
Akşehir
: Argıthan
Tokat
: Yeşilırmak
Antep
: Debbağhane
Erzurum
: Çoban-Pasinler
Antalya
: Alaaddin
Amasya
:Huandhatun, İltekin Gazi,
Sultan Mesut
II Beylik
Karamanoğlu
Ermenek
: Görkmala, Bıçakçı
Osmanlı
Meriç
: Murat I
Bursa
: Nilüfer Hatun, Setbaşı,
Irganda Fatih
Ergene
: Uzunköprü
Edirne
: Şehabettin PaşaSaraçhane
Osmancık :Koyunbaba
Edirne
: Bayezıd, Ekmekçizade
Ahmet Paşa(Babaeski)
KÜLLİYELER
: Taş
: Ulu Cami
: Huand Hatun, Hacıkılıç,
: Sahipata, İplikçi
: Orhangazi,
Hüdavendigar,Yıldırım
Bayezıd, Yeşil, Muradiye,
:Bayezıd
: Fatih, Süleymaniye,
Atikvalidesultan, Sultan
Ahmet, Amcazade
Hüseyin Paşa, Eyüp
Sultan, Mahmut Paşa,
Davutpaşa, Atik Ali Paşa,
Sultan Selim, Piri
Mehmet Paşa, Mihrimah
Sultan, Şehzade, Haseki,
71
www.kpsscini.com
: Bayezıd
: Kapıağa, Silivri, Sokulu
Mehmet Paşa, B.
Çekmece, Genç Osman
Trakya
: Sinanlı, Mehmet Paşa
Lüleburgaz : Sokulu Mehmet Paşa
İzmit
: Sultan Süleyman
Antep- Diyarbakır: Abdal Çelebi
Van
: Hoşap-Güzelsu
Geyve
İstanbul
KERVANSARAY
Anadolu Selçuklu
Evdir Han, Kırkgöz Han, Horozlu Han,
Öresun, Susuz Han, Hekim Han,
Akhan
Konya
: Sultan Han
Kayseri
: Sultanhan, Ağzı Kara
Han, Karatayhan,
Alayhan, İki Sultan
Han,Alarahan, İncir Han,
Eğridir Han, İsaklı Han,
Zazadin Han, Sarıhan,
Kızılviran HanKesikköprü Han
Goncalı Akhan-Iğdır Han(Son Örnek)
Osmanlı
Bursa
: Issız Han(Osmanlıda ilk
örnek)
Bilecik
: Mihalbey Han
Bergama
: Taşhan
Lüleburgaz : Sokulu Mehmet Paşa
Ilgın
: Lala Mustafa Paşa
SARAY
I.Beylik
Artuk
Artuk Sarayı
Selsebilli Divanhane
Mardin: Hasankeyf, Firdevs Köşkü
Anadolu Selçuklu
Beyşehir
: Kubadabad
Kayseri
: Keykubadiye,
Hızır İlyas
Konya
: II. Kılıçarslan
Köşkü
Kayseri
: Haydar Bey
BİLİM
Osmanlı
Bursa
Farabi
: İlk Türk İslam alimi
Harezmi(9. yy.): Matematik,
Astronomi”sıfırı”
kullandı.CebirMatematik, logaritma
İbn-i Sina(11. yy.)Tıp(Avicenna)(Kanun
Tıb)
Ömer Hayam: Celali Takvimi,
Astronomi Matematik
Biruni
: Matematikçi
Sultan Uluğ Bey (15. yy.):Astronomi,
Gözlemevi
(Rasathane)
kurdu
BİLİM ADAMI
Anadolu Selçuklu
Şirazi
: Coğrafya,
Astronomi
Hacıpaşa
: Tıp
Memed Revendi
: Tarih
İbni Bibi
: Tarih
Osmanlı
Kadızade Rumi(15. yy.): Matematik,
Astronomi
Hacı Paşa
: Tıp
: Bey Sarayı(Osmanlıda
İlk Örnek)
Edirne
: Yenisaray- Sarayı Cedit
İstanbul
: Sarayı Atik, Topkapı
Silahtar Mustafa Paşa,
Fazıl Ahmet Paşa,
Siyavuş Paşa
Doğubayezıd: İshak Paşa
Beşiktaş, Hatice Sultan, Çırağan
Yıldız, Dolmabahçe, Beylerbeyi
Cemile Sultan- Münire Sultan(Mimar
Sinan Üniversitesi-Bugün)
Çanakkale : Kale-İ Sultanı Kilitbahir
SUR
Osmanlı
Anadolu(Güzelcehisar)(Yıldırım
Bayazıt-I)
Rumeli(Boğazkesen)(Fatih Sultan
Mehmet)
Selimiye Kışlası(III Selim)
ÇEŞME
III Ahmet Çeşmesi(Lale Devri)
72
www.kpsscini.com
Ali Kuşçu(Fatih)(15. yy.): Matematik,
Astronomi
Molla Lütfü
Piri Reis
: Coğrafya(Kitabı
Bahriye) Dünya Haritası
Seydi Ali Reis: Coğrafya(Miratül
Memalik)
Matrakçı Nasuh: Matematik
Takıyuddin Mehmet : Rasathane kurdu
Katip Çelebi : Tarih-Coğrafya
(Keşfuzzunun, Cihannüma)
Koçi Bey
: Rapor Hazırladı IV
Murat’a
Naima
: Tarih(Vakanüvis)
SANATÇI-DÜŞÜNÜR
Anadolu Selçuklu
Mevlana
Edebiyat
Yunus Emre
Hacı Bektaşi Veli(Tasavvuf)
Osmanlı
Fenari
: Mantık
Matrakçı Nasuh(16. yy) : Minyatür
Evliya Çelebi
:Seyahatname
İbrahim Müteferrika(Lale Devri): İlk
Özel Matbaa
Ahmet Cevdet Paşa: Tarihi Cevdet,
Mecelle
SANATÇI
Nigari(16 yy.)
: Portre yaptı
Nakkaş Osman(16. yy.) : Nakkaş
Levni(18 yy.)
: Nakkaş
(LaleDevri)
HATTAT
Şeyh Hamdullah(16. yy.)Amasya
Hafız Osman(17. yy.)
RESSAM
Şeker Ahmet Paşa (19. yy.)
Osman Hamdi(19. yy)( Sanayi Nefise
Mektebi Kurucusu)
MÜZİK
Itri(17. yy.), Dede Efendi(19. yy.)
73
www.kpsscini.com
Download

KPSS Tarih Kitap