MADEN ARAMALARINDA
DES VE IP YÖNTEMLERİ TANITIM
DES UYGULAMA EĞİTİM VERİ İŞLEM VE
SERTİFİKA PROGRAMI
a)
Zaman
b)
VP
Zaman
c)
VP
VP
V(t1)
VS
M
V(t4)
V(t1)V(t2) V(t3) V(t4)
Zaman
t1
t2
Gümüşhane Üniversitesi,
Sürekli Eğitim Uygulama ve Araştırma Merkezi
Jeofizik Mühendisliği Eğitimi Sertifika Programı
Zaman
HARİTALAMA – ÖRNEKLEME –
JEOKİMYASAL ANALİZ
•
•
•
•
•
Jeolojik Haritalama
Dere Örnekleme (Stream Sediments)
Toprak Örnekleme (Soil Sampling)
Kaya Örnekleme (Rock Sampling)
Jeokimyasal Analiz (Geochem)
DÜŞEY ELEKTRİK SONDAJI (DES)
Düşey Elektrik Sondajı (DES) uygulamalı jeofiziğin ilk yöntemlerinden birisidir ve
günümüzde de yaygın olarak kullanılmaktadır. Kayaçların yatay yada düşey yöndeki
elektriksel iletkenlik farklarından yararlanarak jeolojik yapının ortaya konması elektrik
yöntemlerin uygulamasındaki temel amaçtır. Bu amaç doğrultusunda arazide
gerçekleştirilen ölçümler sonucu elde edilen görünür özdirenç değerleri, çeşitli
değerlendirme yöntemleri (abak çakıştırma, modelleme v.b.) yardımıyla
değerlendirilerek ortamdaki katmanlara ait kalınlık ve özdirenç parametreleri saptanır.
Saptanan bu parametrelerden yararlanarak ortama ilişkin kuramsal jeolojik model ortaya
konur (Aşcı, 2004).
DES yönteminin uygulaması ve sonrasında elde edilen verilerin yorumlanabilmesi için
yöntemin teorisi, kayaçların elektriksel özellikleri ve etki eden parametreler iyi
bilinmelidir.
Kürşat Bekar MTA
3
ELEKTRİKSEL BİRİMLER VE İLİŞKİLERİ
Yeryüzünden 15 km. derinliğe kadar kütlelerin özdirençleri gözenekler, kırıklar, faylar ve kesme
zonları yoluyla sulu elektrolitik iletimle kontrol edilir. Burada öncelikle ilgilenilen 15 km. den
çok daha az, çoğunlukla da 5 km’den az derinliklerdir. 0-15 km’lik bölgede derinlikle birlikte
özdirençteki yavaş artış, gözenek, kırık, fay ve kesme zonu gözeneklerinin azalmasından
dolayıdır. Gözeneklerin azalmasının bir nedeni de artan litostatik yüktür.
Akım bir noktadan homojen olarak injekte
edildiğinde , akım her yöne eşit ve dışa doğru
yayılırken dik potansiyel yüzeyler oluşturur.
Bu potansiyel yüzeyler , homojen yeraltında
yarım küre oluştururlar.
ÖZDİRENCİ ETKİLEYEN FAKTÖRLER
NEM ORANI ( NEMLİLİK )
ÇÖZÜLMÜŞ ELEKTROLİTLER ( ALTERASYON MALZEMELERİ )
BOŞLUKLAR İÇİNDE Kİ SU SICAKLIĞI ( ARTAN SICAKLIK ÖZDİRENCİ AZALTIR )
MİNERAL ÖZDİRENCİ
KAYAÇ DOKUSU VE GÖZENEKLİLİK
ÖRNEĞİN ; Örnek olarak bir granitin özdirenci havanın etkisi veya hidrotermal
alterasyonla önemli oranda düşer. Çözünme, erime, faylanma, kesme ve havanın etkisi
genelde gözenekliliği ve sıvı geçirgenliğini arttırır ve bu yüzden özdirenç azalır. Kalsiyum
karbonat ve silis (kuvars kumu) çökelmesi gözenekliliği azaltır ve bu yüzden sıvı
geçirgenliği azalır ve özdirenç artar. Sıkışma veya başkalaşım ile sertleşme gözenekliliği
ve geçirgenliği azaltır ve özdirenç artar. Tuzlu su basması iletim için daha fazla iyon
sağlar ve bu yüzden özdirenç azalır.
Kürşat Bekar MTA
IP - REZİSTİVİTE YÖNTEMİ
İndüksiyon polarizasyonu IP yöntemi ; yer veya materyallerin bir akım
ile uyarıldıktan sonra gözlenen gecikmiş voltaj tepkimesi şeklinde
bir elektriksel fiziksel olaydır.
Rezistivite R = k V / I
t2
1
M=
Vp
 Vs dt
Şarjabilite:
Şarjabilite değeri akım kesildikten sonra elde edilen sönüm
tr
eğrisinin t1 ve t2 zamanları arasında hesap edilen integral değerinin, akım kesilmesinden
hemen önceki akım değerine (Vp) oranı olup birimi mV/V dur .
t1
Burada; t1: integrasyon diliminin başlangıç zamanı,
t2: integrasyon diliminin bitiş zamanı,
tr: t1-t2 (integrasyon periyodu),
Vp: akım kesilmeden önceki gerilim,
Vs: Akımın kesilmesinden hemen sonra integrasyon periyodu boyunca ölçülen gerilim.
Yaygın Olarak Kullanılan Elektrot
Dizilimleri
Özdirenç ve IP çalışmalarında sıklıkla kullanılan elektrot dizilimleri aşağıda verilmektedir.
Yatay profil ölçülerinde ve IP çalışmalarında Dipol Dipol diziliminin yerine EM kuplajı daha az
sergilemesinden dolayı, Pol Dipol dizilimi tercih edilmektedir. Elektrik sondaj uygulamalarında ise
Wenner
diziliminin
yerini
tamamen
Schlumberger
dizilimi
almıştır.
Bunun
nedeni
Schlumberger’in yüzeyle ilgili özdirenç değişimlerine daha az hassas olmasıdır.
7
Elektrot Dizilimleri Karşılaştırma
POL – DİPOL
SCHLUMBERGER
IP VE DES YÖNTEMİNDE KULLANILAN BAZI EKİPMANLAR
10
PROSES
1B
2B
3B
DES ve IP Yöntemi ile Bulunabilecek Parametreler
 Örtü katmanı derinliği, (DES)
 Donatıyı paslandıran nemlenme derinliği, (DES, Profil)
 Yeraltı su düzeyi, sıvılaşır katman kalınlığı, (DES)
 Yeraltı katmanları, kalınlık ve sayıları , (DES)
 Yeraltı suyu kirliliği, tuzluluğu, (DES, Profil)
 Katmanların yatay, dikey, eğimli, devrik, kıvrık olduğu yerler, (DES,
Profil)
 Yanal süreksizlikler, kırık, çatlak ve boşlukların geliştiği yerler, (DES,
Profil)
 Kayma düzlemleri, (DES, Profil)
 Yeraltı katman derinliğine göre yerel zemin sınıfı. (DES, Profil)
Saçılmış sülfidler , masif sülfidler ve kil aramalarında (IP,Profil)
Düşük Sülfidli Epitermal Damarlar ( IP – Rezistive , Profil )
12
Model ed by Taylan
Model ed by Taylan
Model ed by Taylan
Jeofizik Veri Model
Gösterimleri
Litoloji - - Jeofizik İlişki
Sondaj - - Jeofizik İlişki
Cevher - - Jeofizik İlişki
Model ed by13
Taylan
Model ed by Taylan
Model ed by Taylan
Jeofizik Veri Model Gösterimler
TEŞEKKÜRLER
Taylan.
Exploration Geophysicist
[email protected]
+ 90 536 545 07 92
GÜMÜŞHANE
Rasim Taylan Kara
-UYGULAMA VE VERİ İŞLEMDES YÖNTEMİ ARAZİ UYGULAMASI
ÖLÇÜ KARNESİ İŞLEME
VERİ İŞLEM
VE
WİNGLİNK EĞİTİM
SCHLUMBERGER ÖLÇÜ KARNESİ
ED 50 6 derece
Nokta
Adı :
Profil
Adı :
Açılım
Yönü
DES 1
2
0.5
3
0.5
4
0.5
5
0.5
5
1
6.5
1
8
1
10
1
13
1
1
20
4
25
4
30
4
35
4
40
4
50
4
60
4
543955
Rez..
ort.
K
:
Rez.
seç.
199.2
2347.
2347.
7
7
11.8
2347.
0
1
163.3
3079.
3079.
4
4
18.9
3079.
0
5
326.6
1796.
1796.
3
3
27.5
1796.
0
5
208.5
2064.
2064.
2
2
49.5
2064.
0
5
151.1
77.8
2236.
0
37.7
1962.
0
5
2350.
7
2236.
1
2121.
300
4
1962.
260.2
1962.
7
7
6
177.8
1920.
1920.
9
9
64.8
1920.
0
15
266.7
1760.
1760.
2
2
99.0
1760.
0
30
314.4
1630.
1630.
1630.
4
155.6
4
0
13
89.9
13
89.2
6
25.1
9
35.7
23
44.3
1
20
4476609
:
1
11
16
:
(X)
KOT (Z)
AB/ MN/
I
V
Rez.
2
2 (m.A) (m.V)
2.5 0.5
(Y)
23
45.7
25
26
56
55
35
35
37
36
29
37
19
25
144
149.3
174.5
173.1
66.9
67.2
39.5
38.3
20.80
26.50
11.80
15.50
1825.
7
1811.
4
1676.
3
1589.
5
1207.
7
1245.
8
868.9
866.3
745.5
753.0
663.8
666.8
507.1
505.3
446.3
445.7
606.1
605.0
1818.
1818.
264.0
6
0
1632.
1632.
400.7
9
0
1200
İL - İLÇE
:
MEVKİ
:
OBZERVER
:
AB/ MN/
I
V
Rez.
2
2 (m.A) (m.V)
Ghane
GÜ
TK
Rez.
ort.
K
70
4
1918.7
80
4
2508.0
200 20
3111.4
250 20
4879.3
300 20
7040.0
250 50
1885.7
300 50
2750.0
350 50
3771.4
400 50
4950.0
500 50
7778.6
600 50
11235.
7
500 100
3771.4
600 100
5500.0
700 100
7542.9
1226.
1226.
627.0
7
0
867.6 150.9 867.0
749.3 239.3 749.0
665.3 347.3 665.0
506.2 475.0 506.0
446.0 622.3 446.0
605.5 975.9 605.0
1408.0
Rez.
seç.
Download

Maden aramalarında Özdirenç ve IP Yöntemi