İSİM (AD)
Varlıkları tanıtmak, onları öteki varlıklardan ayırmak
amacıyla kullanılan kelimelere isim denir. Kısacası varlıklara ad
olan kelimelere denir. Ev, masa, akıl, yol, çocuk...
İsimler değişik özelliklerine göre gruplara ayrılır:
A) Varlıklara verilişlerine göre isimler
1.Özel isimler: Dünyada tek olan, eşi, benzeri bulunmayan
varlıkların isimlerine özel isim denir. Özel isimler cümle içinde
büyük harfle başlar ve özel isimlere getirilen çekim ekleri kesme
işaretiyle ( ‘ ) belirtilir. Konya, İsmet, Han Duvarları, Selçuklu
Medresesi...
2.Cins İsimler: Aynı cinsten varlıkların ortak adına cins isim
denir. Kalem, ev, insan, kedi, okul...
B) Varlıkların sayısına göre isimler
1.Tekil İsimler: Varlıkların sayısının tek olduğunu belirten
isimlerdir. Ev, okul, öğrenci, yol...
2.Çoğul İsimler: Varlıkların sayısının birden fazla olduğunu
belirten isimlerdir. Tekil isimlerin sonuna –lar / -ler çoğul ekleri
getirilerek oluşur. Evler, okullar, çocuklar...
3.Topluluk İsmi: Biçim bakımından tekil, anlam yönünden
düşünüldüğünde çoğul olan isimlerdir. Topluluk isimleri
parçaların birleşmesinden oluşan bütünü ifade eder. Ordu, sürü,
millet, bölük, ekip, okul, sınıf, meclis..
Topluluk isimleri ayrıca –lar / -ler ekleriyle
çoğullanabilir. Okullar, ordular, sürüler...
Bazı isimler cümlede kullanılışlarına göre bazen tekil
bazen de topluluk ismi olabilir:
Okulun bahçesinde top oynadık. (Tekil isim)
Okul bu hafta sonu geziye gidecek. (Topluluk ismi)
C) Varlıkların niteliğine göre isimler
1.Somut İsimler (Madde isimleri) : Beş duyu organımızdan
herhangi biriyle algılayabildiğimiz varlıkların isimlerine denir.
Ses, hava, ışık, masa, ev, koku..
2. Soyut İsimler (Mana ismi): Beş duyu organımızdan herhangi
biriyle algılayamadığımız; fakat var olduğuna inandığımız
varlıkların isimlerine denir.Biz varsak var olan kavramların
isimleridirler.(Bir Balcı Sözü) Melek, akıl, özlem, düşünce,
üzüntü...
İsimlerin Değişik Görevlerde Kullanılması:
İsimler cümlede isim, sıfat, zarf, edat ve bağlaç
görevleriyle kullanabilirler:
Problemin cevabı doğru. Doğru cevapları
İsim Sıfat
söyledi. Doğru konuş! Eve doğru yürü.
Zarf
Edat
İsimlerin Genel Özellikleri :
İsimleri, diğer kelime çeşitlerinden ayıran en belirgin
özellikler şunlardır:
a) İsimler, isim çekim eklerini (hâl ekleri, tamlama ekleri,
iyelik ekleri, çoğul eki) alır.
b) İsimlerden yapım ekleriyle yeni kelimeler türetilebilir.
c) İsim tamlaması kurar.
d) Sıfat tamlamasında tamlanan olur.
e) Bazı fiillerle bir araya gelerek birleşik fiiller oluşturur.
f) Cümlede her türlü öğe olabilir.
İsmin Hâlleri (Durumları) ve Öğe Oluşu
1. İsmin Yalın Hâli (Yalın Durumu) : Hiç ek almayan veya
durum ekleri dışındaki ekleri almış olan isimler yalın
durumdadır. Ev, evim, evler, eviniz...
İsimler yalın haldeyken “özne, nesne, zarf tümleci ve
yüklem” olabilir:
Havalar soğudu. Ali defter aldı.
Özne
B.siz Nesne
Güzel konuşmak bir sanattır. .
Yüklem
Akşam köye gittik
Zarf Tüm.
2. İsmin –i Hâli (Belirtme Durumu) : -ı, -i, -u, -ü eklerini alan
isimler bu duruma girer. Bu isimler genellikle belirtili nesne olur.
Defteri, okulu... Ali kitabı aldı. (Belirtili nesne)
NOT : Türkçede dört çeşit –i (-ı, -u, -ü) eki vardır. Bunları
birbirine karıştırmamalıyız.
a) Köyü güzelmiş (iyelik eki)
b) Köyü gezdiler (hal eki)
c) Ahmet’in köyü güzelmiş. (tamlama eki)
d) Ört-ü, diz-i (fiilden isim yapma eki)
3. İsmin –e Hâli (Yönelme Durumu) : -a, -e eklerini alan
isimler bu duruma girer. Bu durumdaki isimlere genellikle “kime,
neye, nereye” soruları sorulur. Dolaylı tümleç görevinde
kullanılırlar. Yarın köye gideceğiz. (Nereye? ) (Köye)

Bu ekleri alan kelimeler bazen zarf tümleci olabilir:
Akşama size geleceğiz. (Zarf tümleci)

Bu ek bazen “için” edatının yerini tutar. Bu ayakkabıyı
kızıma aldım. (Kızım için)

-a, -e ekleri alan kelimeler bazen söz gruplarının içinde
bulunabilir. Bu durumda adı geçen kelimeler dolaylı tümleç
olmaz. İçinde bulunduğu söz grubuyla öğe olurlar. Çocuk göze
geldi. (Yüklem), Bu sene okula başlayan küçük oğlumdur. (özne)

-e eki eklendiği kelimenin anlamını değiştirerek yeni
bir kelime yapar. Yani yapım eki olur. Diz-e, yar-a, sap-a...
4. İsmin –de Hâli (Bulunma, Kalma Durumu) : -de, -da, -te, ta eklerini alan isimler bu gruba girer. Bulunma, kalma anlamı
taşır. Genellikle “kimde, nede, nerede” soruları sorularına cevap
vererek dolaylı tümleç olur. Babamda hiç para yoktu. (Kimde)

- de eki bazen yapım eki olarak da kullanılabilir. Bu
kelimeler bazen isim, bazen sıfat görevini üstlenirler. Gözde
oyuncu ( sıfat), Fatih takımın gözdesiydi. (İsim)

- de ekini alan isimler bazen zarf tümleci olur.
Bayramda köye gideceğiz. (Zarf tümleci)

-de ekini alan kelimeler, bazen söz grupları içinde yer
alabilir. Bu kelimeler söz gruplarıyla beraber öğe olur.
Söylediklerin lafta kaldı. (yüklem)
5. İsmin –de Hâli (Çıkma, Ayrılma Durumu) : -den, -dan, ten, -tan eklerini alan isimler bu gruba girer. Bu isimler genellikle
“kimden, neden, nereden” sorularına cevap vererek dolaylı
tümleç olur. Kitapları Ayşe’den aldık. (Kimden)

-den ekini alan isimler bazen zarf tümleci olur.
Sıkıntıdan her tarafı sivilce doldu. (Zarf tümleci)

-den eki, bazen yapım eki olarak kullanılır. Bu
durumda ya sıfat ya da zarf görevi üstlenir. Candan dost, toptan
satış, içten davranış...

-den eki bazen belirtili isim tamlamalarındaki tamlayan
eki –ın, -in, -un, -ün ‘ün yerini tutabilir. Çocukların biri
....Çocuklardan biri.

-den ekini alan kelimelerle ikilemeler yapılabilir.
Derinden derine sesler geliyor.

-den ekini alan kelimelerle üstünlük anlamı taşıyan sıfat
öbekleri oluşturulabilir. Gülden kırmızı yanak, Pamuktan beyaz
eller...
İSİM TAMLAMALARI
İki veya daha fazla ismin, yeni bir anlam meydana
getirecek şekilde birlikte kullanılmasıyla oluşan söz gruplarına
isim tamlaması denir. Ad takımı şeklinde de söylenebilir.
İsim tamlamalarında ilk isme tamlayan; ikinci isme
tamlanan denir. Bu kural iki isimden oluşan tamlamalar için
geçerlidir. İkiden fazla isimden oluşan tamlamalarda genellikle
son isim tamlanan diğerleri tamlayan olur. Fakat bu kurala
uymayanlar da vardır.
Bizim okulun
Tamlayan
rengi.
Tamlanan
tahta kapısı
Tamlanan
İsim tamlamalarının çeşitleri ve özellikleri
şöyledir:
1.
BELİRTİLİ İSİM TAMLAMASI
Tamlayan –ın, -in, -un, -ün, tamlanan –ı, -i, -u, -ü
eklerinden birini alır. Tamlayan sesli harfle biterse –n
kaynaştırma harfi; tamlanan sesli harfle biterse –s
kaynaştırma harfi kullanılır. Bahçe-n-in kapı-s-ı
NOT :* “Su” ve “ne” kelimeleri bu kurala uymaz. Örnek:
Su-y-un tad-ı, ne-y-in tad-ı.

Zamirler tamlayan veya tamlanan olabilir. Örnek:
Bizim evimiz. Çocukların birkaçı...

Tamlanan isim sayı veya belirsizlik bildiren bir kelime
olursa, tamlayan eki –ın, -in, -un, -ün yerine-den, -dan eki
gelebilir. (Adamların ikisi....Adamlardan ikisi)

Bazı belirtili isim tamlamaları, sıfat tamlamasının ters
çevrilmesiyle oluşur. (Taze balık...Balığın tazesi)

Bazı b.isim tamlamalarında tamlayan ve tamlanan yer
değiştirir. (Çok verimlidir ovası Konya’nın...) (Konya’nın
ovası...)
2.
3 . TAKISIZ İSİM TAMLAMASI
Tamlayan ve tamlanan, tamlama eklerini almaz.
Tamlayan, tamlananın hangi maddeden yapıldığını veya neye
benzediğini bildirir. Takısız isim tamlamaları ile sıfat
tamlamaları birbirine karıştırılmamalıdır.
Bahçenin duvarı.
Tamlayan Tamlanan
Bahçenin duvarının boyasının
Tamlayan
 Bazı belirtisiz isim tamlamaları kalıplaşarak birleşik kelime
olmuştur: Kuşadası, hanımeli..
 Bazı belirtisiz isim tamlamalarının başına bir sıfat gelebilir:
Kırmızı kadın ceketi...
 Bazen belirtisiz isim tamlamalarında sıfatın başa gelmesi dil
yanlışlığına yol açar: Devlet Eski Bakanı (Doğru)... Eski Devlet
Bakanı (Yanlış)
BELİRTİSİZ İSİM TAMLAMASI
Tamlayan, tamlama eklerini almaz. Tamlanan –ı, -i, -u,
-ü eklerini alır. Bahçe kapısı, gönül dostu...
 Tamlayan somut veya soyut isim olabilir: Kitap kabı, duygu
yoğunluğu
 Tamlanan somut, soyut isim veya isimleşmiş olabilir: Masa
örtüsü, gurbet düşüncesi, dünya güzeli.(İsimleşmiş sıfat)
 Tamlayan çoğul eki alabilir: Öğretmenler odası...
 “Kendi” kelimesi, belirtisiz isim tamlamalarında tamlayan
olabilir. Bunun dışındaki zamirler belirtisiz isim tamlamalarında
tamlayan ve tamlanan olmaz.: Kendi evi...
 İsim-fiiller tamlanan olabilir: Gece yürüyüşü...
 Bazı belirtisiz is.tamlamaları kendisinden sonra gelen ismi
niteler ve sıfat görevi kazanabilir: Deniz mavisi gömlek....
 Bazı belirtisiz isim tamlamalarında tamlama eki günlük
konuşmada düşebilir: Hatay sokağı... Hatay sokak. Bu
durumun yazıda gösterilmesi yanlıştır. (Lokanta Bahar) veya
(Bahar Lokanta) yanlıştır. Doğrusu (Bahar Lokantası) şeklinde
olacaktır.
 Bu tamlamalarda mecazlı anlatım görülebilir: Laf salatası,
ömür törpüsü...
Takısız İsim Tamlaması
Sıfat Tamlaması
Tahta çanta
Demir kapı
Demir yumruk
Badem göz
Çini vazo
Altın bilezik
Güzel çanta
Büyük kapı
Sert yumruk
Siyah göz
Süslü vazo
Burgulu bilezik
4.
ZİNCİRLEME İSİM TAMLAMASI
En azından üç isimden oluşan tamlamalara denir. Dedemin
dedesinin dedesi, Ayşe’nin kardeşinin okul çantası.
NOT: Zincirleme tamlamayı oluşturan kelimelerden en az biri
sıfat görevinde kullanılıyorsa böyle tamlamalara KARMA
TAMLAMA denir. Karma tamlamalar, isim tamlamalarının
tamlayanı ile tamlananı arasına bir sıfat girmesiyle oluşabildiği
gibi, iki sıfat tamlamasının birleşmesiyle de oluşabilir. (Babamın
eski ceketi)(Güzel Türkiye’nin güzel çayı)
YAPILARINA GÖRE İSİMLER
1. Basit İsimler: Hiç ek almayan veya yapım ekleri dışındaki
(hal ekleri, iyelik ekleri, tamlama ekleri, çoğul ekleri) almış
isimlere denir. Ev, evler, evi, evim...
2. Türemiş İsimler: İsim veya fiil köklerine, çeşitli yapım
ekleri getirilerek oluşan isimlere denir. Gözlük, sevgi...
3. Birleşik İsimler: İki veya daha fazla kelimenin birlikte
kullanılmasıyla oluşan isimlere denir. Türkçe’de birleşik isimler
genellikle şu yöntemlerle oluşur:
a) İki ismin birleşmesiyle oluşur: (Tür değişmez) . (Çanakkale,
ayçiçeği, Kuşadası)
b) İki fiilin birleşmesiyle oluşur: (Her iki kelimenin türü
değişir)(Dedikodu, biçerdöver)
c) Bir isim bir fiilin birleşmesiyle oluşur: (İkinci kelimenin türü
değişir) (İmambayıldı, gecekondu...)
d) Bir fiil, bir ismin birleşmesiyle oluşur: (Birinci kelimenin
türü değişir) (Bilirkişi, yazarkasa...)
e) Bir sıfat, bir ismin birleşmesiyle oluşur: (Tür değişmez.
Çünkü sıfatlar da isim soylu kelimelerdir.) (Ulukışla, Karaköy,
Acıgöl...)
Download

İsimler