Risk Yönetimi
Ne zaman? Ne için?
Vedat Akgiray
Boğaziçi Üniversitesi
Risk
Kısa Tarif
Gelecekteki fiyatın bugünden bilinmemesi
Uzun Tarif
Fiyatı belirleyen faktörlerin gelecekteki
değerlerinin bilinmemesi ve fiyatla faktörler
arasındaki ilişkinin tam bilinmemesi
Borsa İstanbul - Haziran 2014
2
Risk
Riskin Kısımları
Risk Kaynakları









Faizler
Döviz Fiyatları
Enflasyon
Mal fiyatları
Sistemik etkiler
Karlılık
Büyüme hızı
Teknoloji
Yönetim

Piyasa riski

Özgün risk
Borsa İstanbul - Haziran 2014
3
Bilanço
Varlıklar (V)
Borçlar (B)
Nakit varlıklar
Ticari borçlar
Alacaklar
Finansal borçlar
Stoklar
Yükümlülükler
Finansal varlıklar
Sermaye (S)
Sabit varlıklar
Paylar
Hedef: S = V – B değerini artırmak
Borsa İstanbul - Haziran 2014
4
Bilanço iki yanı
Varlıklar
Borçlar
Yeni varlıkların değerlemesi
Nakit yönetimi
Faaliyetlerin optimizasyonu
Borç yönetimi
Fiyat politikası
Finansal fiyat riski yönetimi
ARGE yatırımı kararları
Sermaye
Yönetici teşvik paketleri
Sermaye ihracı
Performans değerlendirme
Temettü kararı
Finansal yatırım kararı
Muhasebe ve raporlama
Finansal esneklik yönetimi
Borsa İstanbul - Haziran 2014
5
Bilançonun iki yanı
Varlıklar
Borçlar
Risksiz yatırım ve kar
olmaz. Bu risklerin firma
tarafından yönetilmesi
gerekmez çünkü bu
riskler yatırımcıların /
ortakların kendileri
tarafından yönetilebilir.
Borçlanma politikası ve
finansal risk yönetimi
gerekir.
•Klasik risk yönetimi
Sermaye
Değerini piyasa belirler
•Borç/Sermaye kararı
•Finansal risk yönetimi
Borsa İstanbul - Haziran 2014
6
Klasik Risk Yönetimi

Çeşitlendirme (diversification)


Zamanlama (market timing)


Piyasa düşmeden çıkmak ve piyasa yükselmeden girmek
Seçicilik (selectivity)


Riski dağıtmak amacıyla çok sayıda farklı menkul kıymete
yatırım yapmak
Ucuz kağıtların portföy içindeki ağırlığını arttırmak ve
pahalı kağıtları azaltmak
Arbitraj

Gerçek değerleri aynı olan iki mal arasındaki fiyat
farkından kar etmek
Borsa İstanbul - Haziran 2014
7
Klasik Risk Yönetimi
Risk
•
•
•
Özgün risk
•
Piyasa
riski
Portföy Çeşitliliği
Çeşitlendirme yolu ile özgün riskler
azaltılır fakat piyasa riski azalmaz
Bazı ortamlarda uygulanamazlar
Birbirleriyle çelişebilirler
Yeni risklere yol açabilirler
İşlem maliyetlerini yükseltirler
Türev araçların ilk faydası:
Türev araçlar ile hemen her türlü riskgetiri profili üretilebileceği ve nispeten
düşük maliyetli oldukları için bu
problemler kolaylıkla aşılabilir
Borsa İstanbul - Haziran 2014
8
1980’lerden sonra...

Finansal fiyat riski arttı





Faizler
Döviz kurları
Mal fiyatları
Hisse senedi fiyatları
1980 öncesi
1980 sonrası
Devletin düzenleme / denetleme gücü azaldı



Teknoloji
Globalleşme
Sistemik risk
Borsa İstanbul - Haziran 2014
9
Basından ... (kur riski)
1970’lerin sonlarında, doların ucuz olması yüzünden, Lakers Airlines
İngiltere’den ABD’ye gelmek isteyen turist talebini karşılamak için 5 adet
DC-10 uçağı alır. Uçakların ödemeleri dolar, gelirler ise pound cinsinden
olduğundan bilançoda bir aktif-pasif uyumsuzluğu ortaya çıkar. Ciddi bir
kur riski! 1981 yılında doların değer kazanmasıyla hem talep daralır hem
de ödeme zorluğu baş gösterir. Aynı yıl, Lakers iflas başvurusunu yapar.
(Business Week, 1982)
Zayıf dolar Japon ihracatçılarının zor durumda bırakıyor. Buna rağmen,
Japonlar doların değer kazanacağını iddia edip kur riskini “hedge”
etmemekte ısrarlılar. Büyük kumar... (Asian WSJ, 9 Haziran 1993)
Nissan, Toyota ve Honda’nın S&P notu düşme tehlikesi gösteriyor.
Firmalar tedbir olarak üretimi ülke dışına taşıma niyetlerini ifade
ediyorlar. (NY Times, 29 Ağustos 1993)
Borsa İstanbul - Haziran 2014
10
Basından ... (faiz riski)
1970’li yıllarda ABD’de mevduat bankaları (S&L) düşük faizli kısa vadeli
mevduatlarla yüksek sabit faizli uzun vadeli ev kredisi vererek büyük
paralar kazanıyorlardı. 1980’lere gelindiğinde kısa vadeli faizler aniden
yükseldi ve bankalar zor duruma düştü. Birçok S&L battı. (meşhur hikaye)
ABD’nin en büyük inşaat malzemesi firmalarından USG, 1988 yılında şirket
kontrolünü yitirmemek için büyük miktarda değişken faizli borç almak
zorunda kalmıştı. 1991 yılında yükselen faizler sonucu gayrimenkul ve
inşaat piyasaları daralınca USG batma tehlikesine saplandı. Hem satışları
daraldı hem de faiz yükü arttı. (NY Times, 20 Mart 1991)
Borsa İstanbul - Haziran 2014
11
Basından ... (mal fiyatı riski)
1990 senesinde Irak’ın Kuveyt’i işgali sonucu jet benzini fiyatı %100’den
fazla arttı. 1980 yıllarda çok yüksek oranlarda borç kullanan Continental
Havayolları hem düşen yolcu talebi hem de yüksek faiz ödemeleri nedeniyle
krize girdi ve iflas için mahkemeye başvurdu (WSJ, 4 Aralık 1990)
ABD’de Weather Channel yayına başladıktan sonra tarımsal fiyatlar üzerine
spekülasyon yapan birçok yatırımcının iflas ettiğini fakat önemli sayıda
metereolojistin vadeli piyasalarda köşeyi döndüğünü gördük. Acaba neden?
(WSJ, 13 Temmuz 1993)
Borsa İstanbul - Haziran 2014
12
Finansal Risk Yönetimi
Tanım: S = V – B
Hedef: min Prob[S = V – B ≤ x]
RMD (VaR)
•Senaryo analizi
•Stress testi
Kredi Riski
CDS / sigorta
Piyasa Riski
Likidite Riski
Operasyonel Risk
Yapısal Modeller
‘Reel’ opsiyonlar
Borsa İstanbul - Haziran 2014
13
Finansal risk yönetimi

Piyasa riski çeşitleri:



Sistemik ve/veya makroekonomik nedenlerle kur, faiz,
ve mal fiyatı oynaklığı
Sistemik nedenlerle pay fiyatında artan oynaklık
Yönetim araçları:




Vadeli kontratlar (forwards, futures)
Opsiyonlar
Swap kontratları
İhtiyaca özel türevler ve diğer yapısal ürünler
Borsa İstanbul - Haziran 2014
14
Finansal risk yönetimi

Faydaları:





Nakit darlığı riskini azaltmak
Finansal darboğaz / iflas riskini azaltmak
Beklenmedik kur, faiz veya fiyat değişmelerine karşı
korunma
Borsalardaki sistemik çöküşlerin sermaye üzerindeki
olumsuz etkisini azaltmak
Piyasalar:


Borsa dışı piyasalar (yüksek karşıtaraf riski)
Borsalar (düşük karşıtaraf riski)
Borsa İstanbul - Haziran 2014
15
Finansal risk yönetimi

Bazı tespitler:




ABD ve Batı Avrupa’da firmaların %85’den fazlası kur
ve faiz riskine karşı türevlerle korunuyor, %55’den
fazlası ise mal fiyatı riskine karşı korunuyor
Türkiye’de BIST100 firmalarından sadece %30’u düzenli
olarak türevlerle korunma sağlıyor
Bu firmaların hemen hepsi korunmayı bankalar yoluyla
veya yurtdışı borsalar yoluyla uyguluyorlar
Global piyasalardan gelebilecek sistemik etkilere karşı
bu piyasanın BIST altına gelmesi kritik önemi haiz
Borsa İstanbul - Haziran 2014
16
Son söz
4,50
8
Trilyon
4,00
7
3,50
6
3,00
5
2,50
4
2,00
3
1,50
2
1,00
0,50
1
0,00
0
2013
2012
2011
2010
2009
2008
Sermaye
2007
2006
2005
2004
2003
2002
2001
2000
1999
Borç
Borç/sermaye
Borsa İstanbul - Haziran 2014
17
Teşekkür ederiz...
Prof. Dr. Vedat Akgiray
Kurumsal Yönetim Araştırmaları Merkezi
Boğaziçi Üniversitesi
İstanbul
[email protected]
Download

Klasik risk yönetimi