ÖZET
Eylem zamanı ve görünüş kategorilerini, bu kategorilerin Türkçedeki
yansımalarını saptamayı amaç edinen bu çalışma beş ana bölümden oluşmaktadır.
Birinci bölümde felsefede ve dilde zaman kavramının algılanışı, eylem zamanı
(tense) ve gerçek zamanın (time) ayrımı, Türkçedeki eylem zamanı kategorisi üzerinde
durulmuştur. Bunun yanı sıra eylem kategorilerinden görünüş (aspect) kavramının
geleneksel dil bilgisi ve dilbilim uzmanlarınca ortaya konulan
saptamalarına
değinilmiştir. Görünüş ve eylem zamanlarının kesin çizgilerle ayrımları üzerinde
durulurken, bu eylem kategorileri ile etkileşim içerisindeki kiplik ve kılınış
kavramlarına da genişçe yer verilmiştir. Dünya dillerindeki örnekleri verilen bu eylem
kategorilerinin, Türkçeye yansımaları, tarafımızdan ortaya konulmaya çalışılmıştır.
Birinci bölümde betimlenen ve mevcut bulguları ortaya koyarak ayrıştırılmaya
çalışılan bu eylem kategorilerinin tanımları, sınırları ve Türkçedeki yansımaları, ikinci
bölümde “Genel Gözlemler” adı altında özetlenerek verilmiştir.
Üçüncü bölümde Türkçede eylemlerin basit çekimlerini üstlenen morfemlerle
ilgili mevcut bulgular derlenmiş ve ikinci bölümde belirlenen saptamalar doğrultusunda
ilgili morfemlerin belirtilen eylem kategorileri üzerindeki konumu ortaya konmuştur.
Eylemlerin basit çekimlerini oluşturan yapılar incelendikten sonra, geleneksel dil
bilgisinde ‘birleşik zaman’ adıyla anılan eylemlerin birleşik çekimleri (4. Bölüm)
üzerinde durulmuştur.
Beşinci bölüm sonuç kısmını oluşturmaktadır. Bu bölümde diğer bölümlerdeki
veriler ve betimlemeler doğrultusunda Türkçenin eylem zamanı, görünüş, kiplik
kategorilerini ne derecede aktardığı ve bu kategorileri yansıtan morfemlerinin bir
sınıflaması yapılmıştır.
i
ABSTRACT
This study consists of five parts and aims to determine the tense and aspect
categories and reflections of them in Turkish.
In the 1st part of the study, the perception of “time” concept in philosophy and
language, the discrimination of “tense” and “time” concepts and the category of tense in
Turkish are emphasized. Besides, the fringes of ascertainments of traditional grammar
and linguistics about the concept of “aspect” in the verb category are touched. The
absolute discrimination of aspect and tense is tried to be made by taking the interactions
between them and the modality and manner of action into consideration. It is also tried
to be explained the reflections of these verb categories in Turkish.
The definitions, boundaries and reflections of these verb categories in Turkish
summarized and given in the 2nd part of the study under the title of “General
Observations”.
In the 3rd part, the existing findings about the morphemes regarding with the
simple conjugations in Turkish are presented and in the light of the ascertainments in
the 2nd part, the position of related morphemes over the verb categories are stated. After
the structures composing the simple conjugations are analyzed, in the 4th part of the
study, compound conjugations named as “compound tenses” are also asserted.
The 5th part of the study is about the findings obtained. In this part, in the light of
the data and descriptions, the level of connection of the Turkish language of the verb
categories, aspect, tense and modality is stated and a classification of morphemes
reflecting these categories have been made.
ii
ÖNSÖZ
Dil sürekli değişen, canlı bir varlıktır. Dilin bu değişimi, dil uzmanlarınca
sürekli takip edilmeli ve dilin değişen durumları anında saptanarak doğru ve eksiksiz bir
şekilde diğer kuşaklara aktarılmalıdır. Şüphesiz ki bu değişimleri saptayabilmek
oldukça güçtür; fakat bu güçlüğün aşılabilmesi ana dilin tanınması ve nesillere
aktarılmasında en önemli faktördür.
Modern dil çalışmalarında ortaya konan pek çok kuram ve çalışma yöntemi
Türkçe dil bilgisinde ve doğal olarak da bu türdeki çalışmalarda pek görülmemektedir.
Dilin değişimindeki süreçte, güncel her türlü yöntem ve kuram bu türden çalışmalara da
yansıtılmalıdır. Ancak bu şekliyle, değişen dilin, bu değişimiyle ilgili çalışmalarından
ve saptamalarından söz edilebilir. Çalışma boyunca da dilin canlı bir varlık olarak
değişimindeki süreç takip edilmeye ve Aristo’dan beri süre gelen bakış açısındaki bu
konuyla ilgili saptamaların dışına çıkılmaya çalışılmıştır. Bu bakımdan, özellikle XX.
yüzyılın başından bu yana sürekli gelişim sürecindeki dil biliminin verileri ve bakış
açıları çalışma içerisinde izlenmiştir.
Çalışmamız beş ana bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde, eylem zamanı,
zaman, görünüş, kip, kiplik ve kılınış kavramlarına; ikinci bölümde, bu kavramların
Türkçedeki yansımalarına; üçüncü bölümde, Türkçede eylemlerde basit çekimlere giren
biçim birimlerin bu kategoriler üzerindeki durumlarına; dördüncü bölümde ise
Türkçedeki eylemlerin birleşik çekimlerine değinilmiştir. Çalışmanın son bölümünde,
elde edilen veriler neticesinde, eylem zamanı ve görünüşü yansıtan bir biçim birim
sınıflamasına gidilmiştir. Çalışma boyunca yerli ve yabancı yayınların konuyla ilgili
tespitleri belirlenmiştir. Bu tespitlerin Türkçedeki yansımaları, tarama yoluyla elde
edilen örnek cümleler üzerinde betimlenmiştir.
Çalışma sırasında karşılaştığım dil bilimi sorunlarının giderilmesinde yardımcı
olan değerli hocam Yrd. Doç. Dr. Kamil İŞERİ’ye gönülden teşekkürlerimi sunarım.
Çalışma sürecinde, gerek kaynak gerek yöntem olarak, desteklerini esirgemeyen,
akademik anlamda gelişmemde büyük katkıları bulunan saygıdeğer hocam, danışmanım
Yrd. Doç. Dr. Mevlüt GÜLTEKİN’e teşekkürü bir borç bilirim.
Mayıs-2007
Sercan DEMİRGÜNEŞ
iii
İÇİNDEKİLER
ÖZET
i
ABSTRACT
ii
ÖNSÖZ
iii
İÇİNDEKİLER
iv
KISALTMALAR
vii
GİRİŞ
1
1. KONUYLA İLGİLİ KAVRAMLARA GENEL BİR BAKIŞ
2
1.1. Zaman Kavramı
2
1.1.1.Felsefe ve Düşüncede Zaman
2
1.1.2.Dilde Zaman
4
1.1.2.1.Reichenbach’ın Zaman Teorisi
10
1.1.3.Türkçede Zaman
10
1.1.3.1.Türkçede Zaman Belirleyici Unsurlar
19
1.1.3.1.1.Zaman Belirleyici Unsur Olarak Ekler
20
1.1.3.1.1.1.Yüklem Zaman Ekleri
20
1.1.3.1.1.2.Olumsuzluk Ekleri
20
1.1.3.1.1.3.Sıfat-Fiil Ekleri
20
1.1.3.1.1.4.Zarf-Fiil Ekleri
21
1.1.3.1.2.Zaman Belirleyici Unsur Olarak Kelimeler
21
1.1.3.1.2.1.İsimler
21
1.1.3.1.2.2.Sıfatlar
21
1.1.3.1.2.3.Fiiller
22
1.1.3.1.2.4.Sıfat-Fiiller
22
1.1.3.1.2.5.Zarflar
22
1.1.3.1.2.5.1.Zaman Odaklı Belirteçler
23
1.1.3.1.2.5.2.Sürerlik Belirteçleri
23
1.1.3.1.2.5.3.Sıklık Belirteçleri
23
1.1.3.1.2.5.4.Tamamlama Belirteçleri
24
1.1.3.1.2.6.Zarf-Fiiller
24
1.1.3.1.2.7.İkilemeler
24
1.1.3.1.2.8.Olumsuzluk Edatı
24
iv
1.1.3.1.3.Zaman Belirleyici Unsur Olarak Kelime Grupları
25
1.1.3.1.3.1.İsim Tamlamaları
25
1.1.3.1.3.2.Sıfat Tamlamaları
25
1.1.3.1.3.3.Sıfat- Fiil Grupları
25
1.1.3.1.3.4.Zarf- Fiil Grupları
26
1.1.3.1.3.5.Edat Grupları
26
1.1.3.1.4.Zaman Belirleyici Diğer Unsurlar
26
1.1.3.1.4.1.Cümleler
26
1.1.3.1.4.2.Metin Bağlamı
27
1.2.Görünüş Kavramı
27
1.2.1.Yerli Dilcilerce Görünüş
28
1.2.2.Yabancı Dilcilerce Görünüş
32
1.2.2.1.Johanson’un Görünüş Kuramı
33
1.2.2.1.1.Johanson’da Zamansal Görünüş
34
1.2.2.2.Comrie’de Görünüş Kuramı
37
1.2.2.2.1.Bitmişlik
40
1.2.2.2.1.1.Sonuçlu Bitmişlik
41
1.2.2.2.1.2.Deneyimsel Bitmişlik
42
1.2.2.2.1.3.Devam Eden Bitmişlik
42
1.2.2.2.1.4.Yakın Zamanlı Bitmişlik
43
1.2.2.2.2.Bitmemişlik
43
1.2.2.2.2.1.Alışkanlık
43
1.2.2.2.2.2.Devamlılık
44
1.2.2.2.2.2.1.Sürerlik ve Sürersizlik
44
1.2.2.Smith’in Görünüş Kuramı
46
1.2.2.1.Bakış Açısı Görünüşü
49
1.2.2.1.1.Zamansal Yerleşme
49
1.2.2.2.Hal Türü Görünüşü
50
1.3.Kip ve Kiplik Kavramı
51
1.3.1.Zaman ve Kipin Kesişmesi
54
1.4.Kılınış Kavramı
55
1.4.1.Kılınışsal Eylem Sınıflamaları
57
1.4.2.Kılınış Öbekleri
62
v
1.4.2.1.Dönüşümlü Kılınış Öbekleri
63
1.4.2.1.1.Son Dönüşümlü Kılınış Öbekleri
63
1.4.2.1.1.1.Anlıksal Son Dönüşümlü Kılınış Öbekleri
63
1.4.2.1.1.2.Anlıksal Olmayan Son Dönüşümlü Kılınış Öbekleri
64
1.4.2.1.2.Ön Dönüşümlü Kılınış Öbekleri
64
1.4.2.2.Dönüşümsüz Kılınış Öbekleri
65
1.4.2.2.1.Dinamik Kılınış Öbekleri
65
1.4.2.2.2.Durağan Kılınış Öbekleri
65
1.4.3.Kılınış Kaymaları
66
1.4.4.Görünüş Kılınış Ayrımı
67
2.GENEL GÖZLEMLER
69
3.EYLEMLERİN BASİT ÇEKİMLERİ (BASİT ZAMANLAR)
72
3.1. “-DI” Morfemi (Görülen Geçmiş Zaman Kipi)
72
3.2. “-mIş” Morfemi (Duyulan Geçmiş Zaman Kipi)
77
3.3. “-(Ø)Iyor” Morfemi (Şimdiki Zaman Kipi)
84
3.4. “-(y)AcAk” Morfemi (Gelecek Zaman Kipi)
90
3.5. “-(V)r” Morfemi (Geniş Zaman Kipi)
96
4.EYLEMLERİN BİRLEŞİK ÇEKİMİ (BİRLEŞİK ZAMAN?)
105
5.SONUÇ
110
KAYNAKÇA
112
ÖZGEÇMİŞ
117
vi
KISALTMALAR
Taranmış Eserler ve Kısaltmaları
VÇ1G
…Ve Çanakkale 1 Geldiler, M. Necati Sepetçioğlu, Arkan Yayınları,
İstanbul, 1989.
VÇ3G
…Ve Çanakkale 3 Geldiler, M. Necati Sepetçioğlu, Arkan Yayınları,
İstanbul, 1989.
Aİ
Aziz İstanbul, Yahya Kemal Beyatlı, Yahya Kemal Enstitüsü Yayınları,
İstanbul, 1974.
B
Bâbıâli, Necip Fazıl Kısakürek, Büyük Doğu Yayınları, İstanbul, 1975.
BL
Beyaz Lale, Ömer Seyfettin, Rafet Zaimler Yayın Evi, İstanbul, 1974.
BŞGD
Bir Şoförün Gizli Defteri, Aka Gündüz, Remzi Kitap Evi, İstanbul, 1946.
BM
Boğaziçi Mehtapları, Abdülhak Şinasi Hisar, Varlık Yayınları, İstanbul,
1967.
BB
Bu Böyledir, Mustafa Kutlu, Dergah Yayınları, İstanbul, 1987.
BŞ
Bütün Şiirleri, Orhan Veli Kanık, Varlık Yayınları, Ankara, 1956.
Çİ
Çağ ve İlham, Sezai Karakoç, Diriliş Yayınları, İstanbul, 1984.
ÇB
Çiçekler Büyür, Emine Işınsu, Ötüken Neşriyat, İstanbul, 1996.
DKO
Dede-Korkut Oğuznameleri, M. Fahrettin Kırzığlu, Atatürk Kültür
Merkezi Yayınları, Ankara, 2000.
DG
Deniz Gurbetçileri, Halikarnas Balıkçısı, Remzi Kitap Evi, İstanbul, 1969.
DA
Devlet Ana, Kemal Tahir, Bilgi Yayın Evi, Ankara, 1967.
DB
Dilde Birlik, Ahmet Bican Ercilasun, Cönk Yayınları, İstanbul, 1984.
GA
Gülüp Ağladıklarım, Ahmet Rasim, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara,
1978.
İÇ
İhtiyar Çilingir, Memduh Şevket Esendal, Bilgi Yayın Evi, İstanbul, 1984.
KDA
Kaf Dağının Ardında, Emine Işınsu, Akçağ Yayınları, Ankara, 1988.
KA
Küçük Ağa, Tarık Buğra, Yağmur Yayınları, İstanbul, 1963.
MS
Mavi Sürgün, Halikarnas Balıkçısı, Remzi Kitap Evi, İstanbul, 1971.
SKKK
Sersem Kocanın Kurnaz Karısı, Haldun Taner, Bilgi Yayınları, Ankara,
1983.
Ş
Şiirler, Ahmet Muhip Dıranas, Türkiye İş Bankası Yayınları, İstanbul,
vii
1990.
TD
Türkçe Dilbilgisi, Kaya Bilgegil, TDK Yayınları, Ankara, 1964.
T
Türkiyem, Turgut Uyar, Dost Yayınları, Ankara, 1963.
Y
Yaban, Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Remzi Kitap Evi, İstanbul, 1965.
YB
Yanık Buğdaylar, Ahmet Günbay Yıldız, Timaş Yayınları, İstanbul, 1989.
Z
Zehra, Nabızâde Nazım, Remzi Kitap Evi, İstanbul, 1969.
ZD
Zeytindağı, Falih Rıfkı Atay, Gün Matbaası, İstanbul, 1972.
İşaretler ve Öteki Kısaltmalar
-
Eklerin başında, fiillerin sonunda kullanılır
//
Ses birim (fonem) işareti
[ ]
Biçim birimsel değişke (allomorph) işareti
_
İlgili unsuru taşımaz
+
İlgili unsuru taşır
<
Gelişme işareti
>
Çıkma işareti
0
Yerleşme noktası (localization point)
A
Düz, geniş (a, e) ünlülerin yerine kullanılmıştır
ad
Adterminality (bitimli-sınırlılık)
Alm.
Almanca
Arap.
Arapça
B
bakış
bk.
bakınız
C
Cilt
D
(d, t) ünsüzleri yerine kullanılmıştır
E
Olay noktası, olay anı (event point)
EZ
Eylem zamanı
Fr.
Fransızca
G
Görünüş
G.Z.
Geçmiş zaman
Gel.Z.
Gelecek zaman
viii
GÖ
Gösterimsiz önermeler
I
Dar ünlüler (ı, i, u, ü) yerine kullanılmıştır
IPS
İç-aşama yapısı (internal phase structure)
idg.
İndogermence
İng.
İngilizce
intra
Intraterminality (ara-sınırlılık)
K
Kılınış
k
Kiplik
Lat.
Latince
Mac.
Macarca
mom
Anlıksal
Ø
Belirlenebilir durumlarda sıfır morfemi
ör.
Örnek
post
Postterminality (art-sınırlılık)
R
Gönderim noktası (reference point)
S
Konuşma noktası, sözceleme anı (speech point)
s.
sayfa
Ş.Z
Şimdiki zaman
T.
Teklik
TDAY
Türk Dili Araştırmaları Yıllığı (Belleten)
TDK
Türk Dil Kurumu
tf
Dönüşüm (transformation)
U
Dar yuvarlak (u, ü) ünlüler için kullanılmıştır
V
(o, ö) dışındaki ünlüler (a, e, ı, i, u, ü) için kullanılmıştır
vb.
ve benzeri
vd.
ve diğerleri
X
İlgili morfemin eklenebileceği fiil tabanı
x
Uç nokta
Y
Yüklem
ZT
Zarf Tümleci
ix
Download

ŞartName