EKONOMİK GELİŞMELER
KALKINMA BAKANLIĞI
Ekim 2014
İÇİNDEKİLER
I. GSYH, Sanayi Üretimi ve Talep Unsurlarındaki Gelişmeler .............................
II. Ödemeler Dengesi...........................................................................................
III.Merkezi Yönetim Bütçesi.................................................................................
IV. Fiyat Gelişmeleri ve Para Politikası.....................................……………………..
V. Mali Piyasalardaki Gelişmeler...…………………………………………………..........
VI. Dünya Ekonomisindeki Gelişmeler...…………………………………………………..
1
6
12
16
21
29
TABLOLAR
Tablo 1: Sektörel Büyüme Hızları ………………………………………………………....
Tablo 2: Talep Unsurlarında Gelişmeler ..………………………………………………..
Tablo 3: İşgücü Piyasasındaki Gelişmeler ………………………………………………
Tablo 4: Aylık Sanayi Üretim Endeksi …………………………………………………….
Tablo 5: Aylık Kapasite Kullanım Oranı…………………………………………………..
Tablo 6: Yurt İçi Talebe İlişkin Göstergeler ……….…………………………………...
Tablo 7: Dış Ticaret Dengesindeki Gelişmeler ……………….………………………...
Tablo 8: Sektörel İhracat …………………………………………………………………....
Tablo 9: Ülke Gruplarına Göre İhracat ………………………………………………......
Tablo 10: İhracatçı Birlikleri Kayıtlarına Göre İhracat …………………………………
Tablo 11: Geniş Ekonomik Gruplara Göre İthalat……………………………………….
Tablo 12: Seçilmiş Fasıllara Göre İthalat ………………………………………………....
Tablo 13: Cari İşlemler Dengesi ………………………………………………………….....
Tablo 14: Sermaye Hareketleri ……………………………………………………………...
Tablo 15: Merkezi Yönetim Bütçesi Büyüklükleri…………………………………….....
Tablo 16: Merkezi Yönetim Bütçesi Gelirleri...................……………………………...
Tablo 17: Merkezi Yönetim Bütçesi Harcamaları………………………………………..
Tablo 18: Merkezi Yönetim Bütçesi Borç Stoku ………………………………...……....
Tablo 19: 2014 Yılı Mart Ayı İtibarıyla Ana Harcama Gruplarına Göre TÜFE Değişim Oranları…………………………………………………...........................................
Tablo 20: Mart Ayı İtibarıyla Özel Kapsamlı TÜFE Göstergelerinin Gelişimi……..
Tablo 21: Parasal Büyüklüklerdeki Gelişmeler ……………………………………........
Tablo 22: Merkez Bankası Faiz Oranlarında Gelişmeler………………………………..
Tablo 23: TCMB Dış Varlık ve Yükümlülükleri…………………………………………….
Tablo 24: Merkez Bankası TL Karşılık Oranlarında Gelişmeler (Vade Ayrımı Sonrası)
Tablo 25: Merkez Bankası YP Karşılık Oranlarında Gelişmeler (Vade Ayrımı Sonrası)
Tablo 26: Bankacılık Sektöründe Mevduat ve Kredilerinin Fonlarının Türlerine
Göre Dağılımı …………………………………………………………………………………….
Tablo 27: TL Kredilere Uygulanan Ortalama Faiz Oranları (Akım Veriler)…………
Tablo 28: Bankacılık Sektörüne İlişkin Seçilmiş Göstergeler…………………………
Tablo 29: Yurtiçi Yerleşiklerin Portföy Yatırım Stoku…………………………………..
Tablo 30: Yurtdışı Yerleşiklerin Portföy Yatırım Stoku…………………………………
Tablo 31: BIST 100 Endeksinin Getirisi ………………………………………………......
i
1
2
3
4
5
5
6
7
7
8
8
9
10
11
12
13
15
16
17
17
18
19
20
21
22
23
24
24
25
26
27
ŞEKİLLER
Şekil 1: Mevsim ve Takvim Etkisinden Arındırılmış Üretim Endeksleri.................
Şekil 2: Reel Kur Endeksi ……………………………………………………………………..
Şekil 3: Faiz Koridoru ve Ortalama Fonlama Maliyeti ………………………………….
Şekil 4: TL Zorunlu Karşılıkların YP Olarak Tutulmasına İlişkin Üst Sınır ve
Katsayılardaki Tarihsel Gelişim (1)………………………………………………………….
Şekil 5: BIST 100 Endeksi …………………………………………………………………….
Şekil 6: Borsa Günlük Getirilerinin Standart Sapması …………………………………
Şekil 7: Opsiyonların İma Ettiği Kur Oynaklığı (1 Ay Vadeli)………………….……..
Şekil 8: Opsiyonların İma Ettiği Kur Oynaklığı (1 Yıl Vadeli)…………………………
Şekil 9: İki Yıllık Devlet Tahvili Faizleri…………………………………………………….
EKLER
Ek-1: Başlıca Ekonomik Göstergeler
Ek-2: Temel Ekonomik Göstergeler
ii
4
11
20
22
27
28
28
28
29
Ekonomik Gelişmeler
Ekim 2014
I. GSYH, SANAYİ ÜRETİMİ VE TALEP UNSURLARINDAKİ GELİŞMELER
1. GSYH ve Sektörel Büyüme Hızları
2014 yılının ikinci çeyreğinde GSYH, piyasa beklentilerinin altında yüzde 2,1 oranında artış
kaydetmiştir. 2013 yılının ikinci yarısından itibaren gözlenen canlanma 2014 yılının ikinci çeyreğinde
duraksama göstermiştir. Net ihracatın büyümeye katkısı büyümenin temel kaynağı olmuştur.
Bununla birlikte 2013 yılı Mayıs ayında açıklanan Fed kararları sonrasında uluslararası piyasalardaki
dalgalanmaya rağmen reel sektör büyümeye devam etmiş, büyümede süreklilik sağlanmıştır.
Yılın ikinci çeyreğinde katma değer (NACE 2 sınıflamasına göre) sanayide yüzde 2,4 ve
hizmetler sektöründe yüzde 3,6 oranında artış kaydederken, tarım, ormancılık ve balıkçılık
sektöründe yüzde 1,8 oranında azalmıştır. Aynı dönemde imalat sanayii katma değerindeki artış ise
yüzde 2’dir. Sanayi sektöründe büyüme azalarak da olsa devam etmiş, hizmetler sektörü de yurtiçi
talebe bağlı olarak büyümeye katkısını sürdürmüştür. Sanayi sektörünün büyüme katkısı 0,7 puan,
hizmetler sektörünün büyümeye katkısı ise 2,3 puan olarak kaydedilmiştir.
Tablo 1: GSYH Sektörel Büyüme Hızları (NACE 2)
(Bir Önceki Yılın Aynı Dönemine Göre Yüzde Değişme)
2012
2013
2014
I.Ç.
II.Ç.
III.Ç.
IV.Ç.
Yıllık
I.Ç.
II.Ç.
III.Ç.
IV.Ç.
Yıllık
I.Ç.
II.Ç.
Tarım
5,6
3,7
2,1
3,4
3,1
5,8
6,4
2,7
1,5
3,5
3,6
-1,8
Sanayi
3,1
3,4
1,4
-0,5
1,8
1,3
3,4
4,1
4,6
3,4
5,3
2,4
İmalat
2,8
3,2
1,0
-0,2
1,7
1,8
3,7
4,6
4,9
3,7
5,3
2,0
Hizmetler
3,2
2,7
1,4
2,2
2,4
4,2
5,4
6,0
6,7
5,6
5,9
3,6
İnşaat
2,5
-0,7
-0,8
1,5
0,6
5,8
7,5
8,5
6,1
7,0
5,1
2,6
Ticaret
0,2
0,5
-0,8
0,0
0,0
3,0
5,2
5,2
6,2
4,9
3,4
0,3
Ulaştırma ve
depolama
2,4
2,6
2,6
0,5
2,0
2,3
3,8
3,8
4,9
3,7
3,5
2,8
4,5
3,6
0,9
3,8
3,2
6,5
8,5
11,0
12,7
9,8
14,2
7,1
2,3
3,4
1,3
6,5
3,0
13,
4
11,8
8,2
5,7
9,2
1,2
2,1
2,5
1,5
0,9
0,9
1,4
1,7
5,3
4,8
5,1
4,2
5,3
0,5
3,1
2,7
1,5
1,3
2,1
3,1
4,6
4,2
4,5
4,1
4,7
2,1
Finans ve
sigorta
Konaklama
ve yiyecek
faaliyetleri
Vergi-
Sübvansiyon
GSYH
İkinci çeyrekte aylık sanayi üretim endeksindeki ortalama artış yüzde 2,6’dır. Aynı dönemde
ara mallarının üretimi yüzde 2,5, dayanıklı tüketim malları üretimi yüzde 1,8, yatırım mallarının
üretimi ise ortalama yüzde 2,9 oranında artmıştır. Aynı dönemde imalat sanayi kapasite kullanım
oranı da ortalama olarak yüzde 74,7 olmuş, bir önceki yılın aynı dönemine göre 0,1 puan artış
kaydetmiştir. Aynı dönemde, elektrik üretimi yüzde 4,8, otomotiv üretimi yüzde 6,1, beyaz eşya
üretimi yüzde 2,4 oranında artmıştır.
Alınan makro-ihtiyati tedbirler nedeniyle yurtiçi talepte gözlenen yavaşlama hizmetler
sektörüne yansımıştır. Katma değer yılın ikinci çeyreğinde, inşaatta yüzde 2,6, ticarette yüzde 0,3,
1
Ekonomik Gelişmeler
Ekim 2014
ulaştırmada yüzde 2,8, finans ve sigorta faaliyetlerinde ise yüzde 7,1oranında artış kaydetmiştir.
İkinci çeyrekte vergi-sübvansiyonlarda artış yüzde 0,5 olarak gerçekleşmiştir.
2014 yılının ilk yarısında GSYH yüzde 3,3 oranında artış kaydetmiştir. Katma değer tarımda
yüzde 0,2, sanayide yüzde 3,8 ve hizmetler sektöründe yüzde 4,7 oranında artış kaydetmiştir.
2014 yılının ikinci çeyreğinde GSYH deflatörü yüzde 7,5 oranında artış göstermiştir. Aynı
dönemde ortalama olarak TÜFE yüzde 9,4, YİÜFE yüzde 11,3 oranında artış kaydetmiştir.
2. Harcama Yöntemiyle GSYH:
2014 yılının ikinci çeyreğinde, alınan makroihtiyati tedbirlerin yurt içi talebi yavaşlatmasıyla,
toplam tüketim yüzde 0,7 oranında artmıştır. Toplam sabit sermaye yatırımları ise aynı dönemde
yüzde 3,5 oranında azalmıştır. Aynı dönemde kamu tüketimi yüzde 2,4, özel tüketim ise yüzde 0,4
oranında artmıştır. Toplam yurtiçi nihai talep (stok hariç) ise söz konusu dönemde yüzde 0,4
oranında azalma kaydetmiştir.
Tablo 2: Talep Unsurlarında Gelişmeler
(Bir Önceki Yılın Aynı Dönemine Göre Yüzde Değişme)
2012
Toplam Tüketim
Kamu
Özel
2013
2014
II.Ç.
III.Ç.
IV.Ç.
Yıllık
I.Ç.
II.Ç.
III.Ç.
IV.Ç.
Yıllık
I.Ç.
II.Ç.
-0,5
0,5
1,1
0,4
3,7
5,9
5,1
6,2
5,3
4,0
0,7
4,4
5,5
8,5
6,1
7,9
8,0
1,9
6,9
6,2
9,2
2,4
-1,2
-0,2
-0,2
-0,5
3,1
5,6
5,6
6,1
5,1
3,2
0,4
-4,3
-3,3
-1,7
-2,7
0,4
3,4
5,3
7,4
4,2
-0,2
-3,5
4,9
7,7
23,1 10,3
52,4
27,3
17,6
12,1
23,4
7,2
-0,9
-5,7
-5,4
-7,0
-4,9
-5,8
-0,8
2,6
6,1
0,4
-1,6
-4,1
-1,6
-0,8
-1,4
-1,5
1,4
2,9
1,2
0,9
1,6
-1,1
-0,4
Top. Nihai Yurt İçi Talep
-1,5
-0,4
0,5
-0,4
2,9
5,3
5,2
6,5
5,0
3,0
-0,4
Toplam Yurt İçi Talep
-2,9
-1,1
-1,0
-1,8
4,4
8,2
6,3
7,8
6,7
2,0
-0,8
Net Mal ve Hiz.
İhracatı(1)
5,9
2,6
2,3
4,0
-1,4
-3,6
-2,0
-3,2
-2,6
2,6
2,9
Mal ve Hizmet İhracatı
22,8
14,1
16,1 16,3
3,0
0,0
-2,4
-1,2
-0,3
11,1
5,5
Mal ve Hizmet İthalatı
-1,7
2,9
6,4
-0,4
7,8
12,5
5,2
10,3
9,0
0,7
-4,6
2,7
1,5
1,3
2,1
3,1
4,6
4,2
4,5
4,1
4,7
2,1
Sabit Sermaye Yatırımı
Kamu
Özel
Stok Değişimi
(1)
GSYH
(1) Büyümeye katkı.
2014 yılının ikinci çeyreğinde özel sabit sermaye yatırımları yüzde 4,1 oranında azalmıştır.
Özel kesim makine-teçhizat yatırımlarındaki azalma yüzde 7,6 olarak gerçekleşmiştir. Özel kesim
inşaat yatırımlarında ise yüzde 4,3 oranında artış söz konusudur. Kamu sabit sermaye yatırımları
yüzde 0,9 oranında azalmıştır.
Ekonomide yeniden dengelenme sürecinde büyümenin temel kaynağı ihracat olmuştur.
İkinci çeyrekte mal ve hizmet ihracatı yüzde 5,5 oranında artarken ithalat yüzde 4,6 oranında
azalmıştır. Böylece net mal ve hizmet ihracatının büyümeye katkısı aynı dönemde 2,9 puan
olmuştur.
2
Ekonomik Gelişmeler
Ekim 2014
2014 yılının ikinci çeyreğinde büyümeye katkılar, kamu tüketiminden 0,3 puan, özel
tüketimden 0,3 puan ve özel sabit sermaye yatırımından -0,9 puan olmuştur. Aynı dönemde stok
değişiminin büyüme katkısı -0,4 puan olmuştur.
2014 yılının ilk yarısında kamu tüketimi yüzde 5,6, özel tüketim yüzde 1,8 oranında
artarken özel kesim sabit sermaye yatırımları yüzde 2,9 oranında azalmış, stok değişiminin
büyümeye katkısı -0,7 puan olmuştur.
2014 yılının ikinci çeyreğinde kredi artış hızında ivmelenme yavaşlamıştır. Söz konusu
dönemde kur etkisinden arındırılmış olarak bankacılık sektörü yurtiçi kredi hacminde yıllık artış
yüzde 18,9’a, tüketici kredilerinde ise yüzde 16,5’e gerilemiştir. Aynı dönemde tüketici kredilerinde
faiz oranı ortalamada yüzde 14,2, ticari kredilerde faiz oranı ise yüzde 11,3 olarak kaydedilmiştir.
3. İşgücü Piyasasındaki Gelişmeler
2014 yılının Temmuz döneminde, 2013 yılının aynı dönemine göre işgücündeki artış 1.758
bin kişi olurken, aynı dönemde istihdam edilenlerin sayısı aynı dönemler itibarıyla 1.262 bin kişi
artarak 26.410 bin kişiye ulaşmıştır. Buna göre işsiz sayısı 497 bin kişi artmıştır. 2014 yılının
Temmuz döneminde, bir önceki yılın aynı dönemine göre, sanayi ve hizmetler sektörlerinde
sırasıyla, 97 bin kişi ve 949 bin kişi, tarım istihdamında ise 216 bin kişi istihdam artışı yaşanmıştır.
Tarım dışı istihdam ise söz konusu dönemde önceki yıla göre 1.046 bin kişi artmıştır. Türkiye
genelindeki işsizlik oranı 2014 yılının Temmuz döneminde, bir önceki yılın aynı dönemine göre 1,2
puan artarak yüzde 9,8 olarak gerçekleşmiştir.
Tablo 3: İşgücü Piyasasındaki Gelişmeler
2012
2013
Yıllık
Yıllık
54.961
55.983
47,6
48,3
İşgücü
26.141
27.047
İstihdam
23.937
24.601
2.204
2.445
2.402
1.988
2.123
2.304
2.539
2.263
8,4
9,0
9,6
7,6
8,0
8,6
9,7
10,3
10,9
11,5
9,3
10,0
10,5
Tarım
5.301
5.204
4.783
5.515
5.715
Sanayi
4.903
5.101
4.808
4.908
4.892
Nüfus (15-64)
İ.K.O. (%)
İşsiz
İşsizlik Oranı (%)
Tarım Dışı İ. O.
Hizmetler (*)
13.733 14.297
Kaynak: TÜİK (*) İnşaat dahildir.
2012
I
II
2013
III
IV
I
54.608 54.841 55.079 55.316 55.574
II
III
56.395
57.021
49,1
47,8
51,3
24.950 26.319 26.580 26.715 26.241
27.450 27.537
26.958
29.276
22.548 24.331 24.457 24.411 23.703
25.186 25.055
24.461
26.410
2.482
2.497
2.867
8,2
9,0
9,3
9,8
11,6
10,0
11,2
11,0
12,0
5.192
4.816
5.446
5.669
4.886
5.914
5.003
5.023
5.200
5.117
5.064
5.243
14.541 14.270
14.511
15.253
45,7
48,0
48,3
48,3
47,2
12.957 13.909 13.850 14.217 13.864
3
55.842 56.119
IV
2014
Temmuz
Dönemi
49,2
Ekonomik Gelişmeler
Ekim 2014
4. Üretim ve Talebe İlişkin Son Gelişmeler
a. Aylık Sanayi Üretimi ve Kapasite Kullanım Oranları
Aylık verilere göre sanayi üretimi, 2014 yılının Ağustos ayında bir önceki yılın aynı ayına
göre yüzde 12,6 oranında artmıştır. Mevsimsel düzeltilmiş sanayi üretim endeksinde ise bir önceki
aya göre yüzde 1,4 oranında azalış gerçekleşmiştir.
Şekil 1: Mevsim ve Takvim Etkisinden Arındırılmış Üretim Endeksleri (2010=100)
130
120
110
100
90
80
Toplam Sanayi
2014
2013
2012
2011
2010
2009
2008
2007
2006
2005
1
5
9
1
5
9
1
5
9
1
5
9
1
5
9
1
5
9
1
5
9
1
5
9
1
5
9
1
5
70
İmalat Sanayi
Kaynak: TÜİK
2014 yılı Ağustos ayında üretim, imalat sanayiinde ve enerji sektöründe sırasıyla yüzde 12,3
ve yüzde 11,8 oranlarında, madencilik sektöründe ise yüzde 17,5 oranında artış kaydetmiştir.
Tablo 4: Aylık Sanayi Üretim Endeksi
2013
Yıllık
2012 2013 Ağu.
2014
Eyl.
Eki.
Kas. Ara. Oca. Şub. Mar. Nis. May. Haz. Tem. Ağu.
Sanayi
2,5
3,0
-1,3
6,5
-0,5
4,7
6,9
7,1
4,6
4,2
4,5
1,7
1,6
-4,6
12,6
Madencilik
2,1
-3,6
-7,6
-4,2
-7,8
-8,8
3,8
İmalat
2,3
4,0
-0,9
8,0
-0,5
5,6
7,2
7,4
4,0
4,3
9,6
8,7
2,6
-4,6
17,5
4,3
4,0
0,8
1,4
-5,7
12,3
Gıda
3,5
5,4
-0,7
6,9
1,4
5,7
10,1
14,3
Tekstil
4,3
3,4
-0,4
5,6
0,6
3,9
6,4
5,6
6,7
6,6
6,4
-1,0
2,6
-6,0
17,3
3,3
4,0
3,6
-1,5
1,1
-10,8
10,9
Giyim
6,2
1,7
-4,4
4,3
-10,0
-1,2
-5,2
-3,3
-6,3
-3,9
3,0
1,2
0,0
-8,6
6,1
Petrol
2,1
-3,5
-13,2
-7,2
-12,4
1,1
Kimya
1,7
3,3
0,0
6,1
0,9
5,7
3,4
-7,4
8,6
15,3
-7,3
-23,9 -15,6 -13,4
2,1
9,9
13,7
9,8
3,8
6,3
4,6
7,9
0,5
5,9
Toprak
0,2
3,4
0,0
6,0
-2,1
6,9
0,4
11,7
12,1
7,4
4,5
1,0
-4,1
-10,9
9,2
Ana Metal
5,2
4,8
-2,0
6,1
Fabr. Metal Ürünleri
5,9
3,7
-3,4
5,4
4,2
4,4
9,4
7,6
0,0
-0,2
1,7
5,3
-0,3
-6,6
11,1
0,9
6,4
4,8
4,8
3,8
4,7
-3,7
1,8
6,4
3,0
14,2
11,5 11,6
B.y.s. Makine-Teçhizat
1,0
7,4
5,6
14,8
2,0
19,6
39,3
14,3
7,5
3,8
5,1
-2,0
-0,7
-5,5
17,7
Taşıt Araçl.
-5,0
-6,8
21,2
13,6
0,1
3,2
-5,5
-6,1
-6,8
1,2
6,8
1,1
1,4
-13,6
17,0
Enerji
4,7
0,1
-0,6
1,5
4,0
4,9
6,5
3,6
5,4
3,1
5,8
5,4
2,6
2,2
11,8
Kaynak: TÜİK
4
Ekonomik Gelişmeler
Ekim 2014
2014 yılı Eylül ayı toplam imalat sanayii kapasite kullanım oranı, bir önceki yılın aynı ayına
göre 1 puan azalarak yüzde 74,4 oranında gerçekleşmiştir. Bir önceki aya göre ise kapasite
kullanım oranı Eylül ayında 0,3 puan azalmıştır.
Tablo 5: Aylık Kapasite Kullanım Oranı
Yıllık
(Yüzde)
2013
Eki.
2014
2012 2013
Eyl.
Kas.
Ara.
Oca. Şub. Mar.
Nis.
May. Haz. Tem. Ağu.
Eyl.
İmalat Sanayii
74,2
74,6
75,4 76,4 75,6
76,0
73,9 73,3 73,1 74,4 74,4 75,3
74,9
74,7 74,4
Gıda Ürünleri
71,7
71,9
71,1
74,4
74,6
74,3
72,1
72,3
69,9
70,6
70,3
71,1
71,1
69,2
69,6
Giyim
77,8
77,4
76,9
79,9
77,2
76,6
76,9
76,9
76,4
78,2
79,2
78,2
79,5
78,1
78,0
Petrol Ürünleri
76,6
73
76,3
76,8
75,8
73,8
71,7
57,0
65,0
69,4
67,9
63,6
64,3
72,1
74,6
Kimya
80,5
77,8
78,5
79,2
74,8
78,6
76,5
77,2
80,2
78,6
80,2
79,0
79,3
77,1
72,3
Metal Olmayan
Diğer Mineral
76,3
76,6
79,0
81,4
78,9
79,5
75,7
76,0
75,4
77,6
78,5
80,1
79,5
77,3
78,4
Ana Metal
77,6
77,4
78,0
77,2
78,0
77,9
75,4
75,9
74,3
72,2
71,9
75,0
74,6
76,0
76,6
Motorlu Taşıtlar
70,7
74,3
76,7
76,5
74,6
77,4
73,8
64,8
66,6
68,7
65,5
68,2
69,0
70,3
67,9
Kaynak: TCMB
b. Yurtiçi Talebe İlişkin Göstergelerdeki Gelişmeler
Beyaz eşya üretimi 2014 yılının ikinci çeyreğinde yüzde 1,9, üçüncü çeyreğinde ise yüzde
3,2 oranında artmıştır. Beyaz eşya yurtiçi satışları ise ikinci çeyrekte yüzde 0,8 azalırken, üçüncü
çeyrekte yüzde 0,7 oranında artış göstermiştir. 2014 yılının Ocak-Eylül döneminde; beyaz eşya
üretimi yüzde 1,3 oranında artarken, yurtiçi satışları -3,9 oranında azalmıştır.
Otomobil üretimi; 2014 yılının ikinci çeyreğinde yüzde 18,1, üçüncü çeyreğinde ise yüzde
6,1 oranında artmıştır. Toplam otomobil satışları ise 2014 yılının ikinci çeyreğinde yüzde 23,2,
üçüncü çeyreğinde ise yüzde 12 oranında azalmıştır. 2014 yılının Ocak-Eylül döneminde otomobil
üretimi yüzde 13,6 oranında artarken, toplam otomobil satışları yüzde 18,9 oranında azalmıştır.
Tablo 6: Yurtiçi Talebe İlişkin Göstergeler
Yıllık
2014
2011
2012
2013
Oca.
Şub.
Mar.
Nis.
May.
Haz.
Tem.
Ağu.
Eyl.
Beyaz Eşya Yurtiçi
Satışları*
19,3
-0,2
5,8
-13,6
-12,7
-14,8
-13,9
2,9
8,3
-5,2
-0,6
8,0
Toplam
Otomobil Üretimi
6,0
-9,8
9,5
29,8
9,1
14,2
22,2
15,3
17,1
-6,5
23,9
10,6
Toplam
Otomobil Satışları
16,4
-6,3
19,5
-5,7
-26,2
-27,0
-25,0
-25,7
-18,9
-16,4
-12,6
-6,9
İthal
Otomobil Satışları
16,9
-1,1
26,3
-6,7
-27,9
-29,6
-30,5
-28,4
-23,1
-19,6
-14,9
-15,8
* Buzdolabı, çamaşır makinesi, bulaşık makinesi ve fırından oluşan beyaz eşya kapsamına; 2010 yılı Ocak ayından itibaren
derin dondurucu ve kurutma makinesi eklenmiştir.
5
Ekonomik Gelişmeler
Ekim 2014
Kaynak: TÜİK
II. ÖDEMELER DENGESİ
1.
Cari işlemler Dengesi
2014 yılının Ocak-Ağustos döneminde ödemeler dengesinde gösterildiği şekliyle, dış ticaret
açığı bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 25,3 oranında azalarak 40,8 milyar dolar olmuştur.
Aynı dönemde, gelir dengesinde 5,8 milyar dolar açık kaydedilirken, hizmet dengesi fazlası yüzde
11,5 oranında artarak 16,5 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. Bu çerçevede 2014 yılının ilk sekiz
aylık dönemi itibarıyla cari açık, bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 35,4 oranında azalarak
29,6 milyar dolar olmuştur. 2013 yılının Ağustos ayında 58,5 milyar seviyesinde olan yıllıklandırılmış
cari açık, 2014 yılının aynı ayında 48,9 milyar dolar olarak kaydedilmiştir.
Tablo 7: Dış Ticaret Dengesindeki Gelişmeler
İhracat
Yüzde
Değişme
(Milyon Dolar)
İthalat
Yüzde
Değişme
Dış Ticaret Dengesi
2013
2014
2013
2014
2013
2014
2013
2014
2013
2014
Ocak
Şubat
11.482
12.402
11,0
8,0
18.803
19.287
7,6
2,6
-7.321
-6.884
12.386
13.055
5,4
5,4
19.395
18.240
9,0
-6,0
-7.009
-5.184
Mart
13.122
14.683
-0,7
11,9
20.559
19.932
-0,6
-3,1
-7.437
-5.249
Nisan
12.468
13.377
-1,3
7,3
22.825
20.650
18,4
-9,5
-10.357
-7.273
Mayıs
13.277
13.706
1,1
3,2
23.245
20.865
6,9
-10,2
-9.968
-7.158
Haziran
12.400
13.060
12.900
13.368
-6,3
1,8
4,0
2,4
21.013
22.966
20.778
19.869
2,8
10,2
-1,1
13,5
-8.613
-9.906
7.878
6.502
11.118
11.440
-13,4
2,9
18.198
19.476
-3,3
7,0
-7.080
8.036
Temmuz
Ağustos
Eylül
13.060
0,8
20.621
3,5
-7.560
Ekim
12.054
-8,6
19.483
3,7
-7.429
Kasım
14.201
3,3
21.414
2,2
-7.213
Aralık
13.175
4,5
23.139
16,7
-9.964
151.803
-0,4
251.661
6,4
Toplam
- 99.859
Kaynak: TÜİK
2014 yılı Ocak-Ağustos döneminde, geçen yılın aynı dönemine göre, ihracat yüzde 5,7
oranında artarak 104,9 milyar dolar, ithalat ise yüzde 4,7 oranında azalarak 159,1 milyar dolar
olarak gerçekleşmiştir. Bu gelişmeler çerçevesinde, 2013 yılının Ocak-Ağustos döneminde yüzde
59,5 olan ihracatın ithalatı karşılama oranı 2014 yılının aynı döneminde yüzde 66 olarak
gerçekleşmiştir.
Söz konusu dönemde, madencilik ürünleri ihracatı yüzde 9,5 oranında azalırken, tarım ve
ormancılık ürünleri ihracatı yüzde 4,3, imalat sanayii ürünleri ihracatı ise yüzde 5,9 oranında
artmıştır. Aynı dönemde kara taşıtları ihracatında yüzde 10,6 oranında artış kaydedilmiştir.
Ülke grupları itibarıyla ihracata bakıldığında; 2014 yılının ilk sekiz aylık döneminde bir
önceki yılın aynı dönemine göre AB ülkelerine yapılan ihracat yüzde 12,9 oranında artarak toplam
ihracat içindeki payı yüzde 43,7’ye yükselmiştir. Yakın ve Orta Doğu ülkelerine yapılan ihracat ise
aynı dönemde yüzde 2,3 oranında azalmış ve toplamdaki payı yüzde 21,9’a gerilemiştir. Aynı
6
Ekonomik Gelişmeler
Ekim 2014
dönemler itibarıyla OECD ülkelerinin toplam ihracat içindeki payı yüzde 44,7 oranından yüzde 49,4’e
yükselmiştir. 2014 yılının Ocak-Ağustos döneminde en fazla ihracat yapılan ülkeler sırasıyla
Almanya, Irak, İngiltere ve İtalya olmuştur.
Tablo 8: Sektörel İhracat
(Milyon Dolar)
Yıllık
Yüzde
Ocak- Ağustos
Yüzde
2012
2013
Değişme
2013
2014
Değişme
152.462
151.803
-0,4
99.312
104.931
5,7
Tarım ve Ormancılık
5.189
5.653
9,0
3.368
3.514
4,3
Madencilik
3.161
3.879
22,7
2.563
2.318
-9,5
143.194
141.358
-1,3
92.819
98.326
5,9
918
912
-0,7
563
523
-7,1
Kara taşıtları
15.148
17.000
12,2
10.894
12.050
10,6
İnci kıymetli taş ve mamülleri
16.325
6.999
-57,1
5.229
5.505
5,3
Demir ve çelik
11.333
9.919
-12,5
6.888
6.396
-7,1
Kazan-makina-mek.cihaz
11.999
12.989
8,3
8.415
9.095
8,1
Elektrikli makina. cihazlar
9.373
9.544
1,8
5.995
6.227
3,9
Örme giyim eşyası
8.419
9.245
9,8
6.036
6.769
12,1
Mineral yakıt. mineral yağlar
7.708
6.725
-12,8
4.448
3.979
-10,5
Demir veya çelikten eşya
6.093
6.148
0,9
4.024
4.205
4,5
Örülmemiş giyim eşyası
5.431
5.714
5,2
3.857
4.296
11,4
Plastik ve mamulleri
5.013
5.609
11,9
3.619
4.130
14,1
Yenilen meyveler
3.086
3.969
4,3
2.138
2.254
5,4
52.534
57.942
10,3
37.769
40.025
6,0
Toplam
İmalat
Diğer Sektörler Toplamı
Seçilmiş Fasıllara Göre İhracat
Diğer Fasıllar Toplamı
Kaynak: TÜİK
Tablo 9: Ülke Gruplarına Göre İhracat
(Milyon Dolar)
Yıllık
AB Ülkeleri
Türkiye Serbest Bölgeleri
Diğer Ülkeler
Yüzde
Ocak-Ağustos
Yüzde
2012
2013
Değişme
2013
2014
Değişme
59.398
63.040
6,1
40.624
45.865
12,9
2.295
2.413
5,1
1.602
1.512
-5,6
90.768
86.350
-4,9
57.087
57.554
0,8
66.290
68.684
3,6
44.404
51.882
16,8
2.601
1.662
-36,1
1.014
3.380
233,3
18.791
20.368
8,4
13.027
12.944
-0,6
Ülke Grupları
OECD Ülkeleri
EFTA Ülkeleri
Karadeniz Ekonomik İşbirliği
7
Ekonomik Gelişmeler
Ekim 2014
Ekonomik İşbirliği Teşkilatı
16.563
11.898
-28,2
8.131
7.146
-12,1
Bağımsız Devletler Topluluğu
15.075
16.924
12,3
10.876
10.232
-5,9
5.841
6.908
18,3
4.492
4.590
2,2
55.218
49.371
-10,6
32.810
31.601
-3,7
152.462
151.803
-0,4
99.312
104.931
5,7
Türk Cumhuriyetleri
İslam İşbirliği Teşkilatı
Toplam
Kaynak: TÜİK
İhracatçı Birliklerinin (TİM) kayıtlarına göre 2014 yılının Eylül ayında ihracat bir önceki yılın
aynı ayına göre yüzde 6,5 oranında artarak 13,3 milyar dolar olmuştur.
Tablo 10: İhracatçı Birlikleri Kayıtlarına Göre İhracat
Eylül
(Milyon Dolar)
Ocak-Eylül
2013
2014
Yüzde
Değişme
2013
2014
Yüzde
Değişme
12.486
13.295
6,5
111.798
118.225
5,7
Otomotiv Endüstrisi
Kimyevi Maddeler ve Mamulleri
Hazır giyim ve Konfeksiyon
Çelik
Elektrik - Elektronik Mak. Bilişim
Tekstil ve Hammaddeleri
Demir ve Demir Dışı Metaller
Hububat, Bakliyat, Yağlı Tohumlar ve Mam.
Makina ve Aksamları
Madencilik Ürünleri
İklimlendirme Sanayii
Ağaç Mamulleri ve Orman Ürünleri
Çimento Cam Seramik ve Toprak
Fındık ve Mamulleri
1.956
1.402
1.515
1.018
1.034
754
593
553
481
422
382
402
264
206
1.960
1.518
1.670
1.090
1.093
822
611
555
533
388
381
389
260
218
0,2
8,3
10,3
7,0
5,7
9,0
3,0
0,4
10,8
-12,3
-0,2
-3,2
-1,5
5,9
15.714
12.872
12.947
10.456
8.398
6.205
5.071
4.706
4.241
3.790
3.057
3.202
2.400
1.219
16.931
13.405
14.377
10.110
8.929
6.727
5.391
4.903
4.528
3.548
3.368
3.381
2.408
1.441
7,7
4,1
11,0
-3,3
6,3
8,4
6,3
4,2
6,8
-6,4
10,2
5,6
0,3
18,2
Diğer Sektörler Toplamı
1.504
1.807
20,1
17.520
18.778
7,2
TOPLAM
Kaynak: TİM
2014 yılının Ocak-Ağustos döneminde ithalat bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 4,7
oranında azalarak 159,1 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. Aynı dönemde, ara, tüketim ve yatırım
malları ithalatı sırasıyla yüzde 5,3, yüzde 3,5 ve yüzde 2,1 oranında azalmıştır. Söz konusu
dönemde enerji ithalatı, bir önceki yılın aynı dönemine göre reel olarak yüzde 4,5 oranında artarken
altın ithalatı reel olarak yüzde 64,5 oranında azalmıştır. Aynı dönemde altın ve enerji hariç reel
ithalat ise yüzde 0,4 oranında artmıştır. 2014 yılının Ocak-Ağustos döneminde binek otomobil
ithalatı geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 21,6 oranında azalırken, sanayi için işlem görmüş
hammaddeler ithalatı yüzde 12,7 oranında azalmıştır.
Tablo 11: Geniş Ekonomik Gruplara Göre İthalat
Yıllık
Toplam İthalat
Yatırım Malları
Ara malları
Tüketim Malları
Diğer
(Milyon Dolar)
Yüzde
Ocak-Ağustos
Yüzde
2012
2013
Değişme
2013
2014
Değişme
236.545
251.661
6,4
167.005
159.096
-4,7
33.925
36.771
8,4
23.850
23.353
-2,1
174.930
183.811
5,1
123.056
116.489
-5,3
26.699
30.416
13,9
19.630
18.940
-3,5
990
663
-33,1
468
313
-33,1
8
Ekonomik Gelişmeler
Enerji İthalatı (27. Fasıl)
Enerji Dışı İthalat
Ekim 2014
60.117
55.917
-7,0
36.538
36.998
1,3
176.428
195.744
10,9
130.467
122.098
-6,4
Kaynak: TÜİK
Tablo 12: Seçilmiş Fasıllara Göre İthalat
(Milyon Dolar)
Yıllık
Yüzde
Ocak-Ağustos
Yüzde
2012
2013
Değişme
2013
2014
Değişme
236.545
251.661
6,4
167.005
159.096
-4,7
-Mineral yakıt. yağlar
60.117
55.917
-7,0
36.538
36.998
1,3
-Kazan. makina. mek. cihaz
26.316
30.157
14,6
19.562
18.264
-6,6
-Demir ve çelik
19.642
18.691
-4,8
12.118
11.753
-3,0
-Elek. Makina ve cihazlar
16.280
17.759
9,1
11.215
11.552
3,0
-Kara taşıtları
14.514
16.808
15,8
10.816
9.597
-11,3
-Plastik ve mamulleri
12.505
13.881
11,0
9.414
9.723
3,3
-İnci, kıymetli taş ve mam.
8.529
16.234
90,3
12.419
4.083
-67,1
-Organik kimyasal ürünler
5.065
5.314
4,9
3.531
3.869
9,6
-Optik alet ve cihazlar
4.056
4.559
12,4
2.944
3.089
5,0
-Hava taşıtları, uzay araçları
3.158
2.372
-24,9
1.722
2.123
19,8
-Eczacılık ürünleri
3.996
4.151
3,9
2.679
2.803
4,6
62.367
65.818
5,5
44.047
45.242
2,7
Toplam İthalat
-Diğer Fasıllar Toplamı
Kaynak: TÜİK
a. Hizmetler Dengesi
2013 yılında 23,2 milyar dolar olarak gerçekleşen net turizm gelirleri, 2014 yılının ilk OcakAğustos döneminde, bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 5,3 oranında artış kaydetmiş ve
15,6 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. Taşımacılıkda ise, söz konusu dönemde yüzde 32,8
oranında artışla 2,8 milyar dolar tutarında net gelir sağlanmıştır. İnşaat hizmetlerinden elde edilen
döviz geliri ise bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 38,8 oranında artarak 708 milyon dolar
olmuştur. Bu gelişmeler sonucunda, 2014 yılının Ocak-Ağustos döneminde hizmetler dengesi
kaleminde fazla, bir önceki yılın aynı dönemine göre, yüzde 11,5 oranında artarak 16,5 milyar dolar
olarak gerçekleşmiştir.
b. Gelir Dengesi
Gelir dengesindeki net çıkış 2013 yılında 9,4 milyar dolar iken, 2014 yılının Ocak-Ağustos
döneminde 5,8 milyar dolar seviyesinde gerçekleşmiştir. 2014 yılının ilk sekiz aylık döneminde kar
transferleri 2 milyar dolar, faiz giderleri ise 3,5 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir.
c. Cari Transferler
2013 yılında 1,2 milyar dolar olarak gerçekleşen cari transferler, 2014 yılının ilk sekiz aylık
döneminde 520 milyon dolar olarak gerçekleşmiştir.
9
Ekonomik Gelişmeler
Ekim 2014
Tablo 13: Cari İşlemler Dengesi
(Milyon Dolar)
Yıllık
I. Dış Ticaret Dengesi
1.İhracat f.o.b.
2.İthalat c.i.f.
3.Diğer
II. Hizmetler Dengesi (Net)
1.Taşımacılık
2.Turizm
Ocak-Ağustos
2012
2013
2013
2014
-65.331
-80.023
-54.667
-40.819
152.462
151.803
99.313
104.931
-236.544
-251.661
-167.004
-159.097
18.751
19.835
13.024
13.347
22.562
23.132
14.829
16.529
3.611
3.278
2.084
2.768
21.251
23.180
14.790
15.580
3.İnşaat Hizmetleri
1.029
674
510
708
4.Sigorta Hizmetleri
-425
-739
-537
-315
5.Finansal Hizmetler
-642
-555
-414
-571
-1.618
-1.953
-1.094
-1.187
7.Resmi Hizmetler
-965
-888
-504
-856
8.Diğer Hizmetler
321
135
-6
402
III. Gelir Dengesi
-7.161
-9.358
-6.652
-5.816
-215
-288
-178
-248
-6.946
-9.070
-6.474
-5.568
-2.541
-3.739
-2.881
-1.840
6.Diğer Ticari Hizmetler
1. Ücret Ödemeleri
2. Yatırım Geliri
Doğrudan Yatırımlar
Portföy Yatırımları
-628
-1.327
-969
-1.298
Diğer Yatırımlar
-3.777
-4.004
-2.624
-2.430
Faiz Geliri
2.054
1.778
1.144
1.027
Faiz Gideri
-5.831
-5.782
-3.768
-3.457
Uzun Vade
-4.649
-4.572
-2.982
-2.668
Kısa Vade
-1.182
-1.210
-786
-789
IV. Cari Transferler
1.433
1.181
715
520
-48.497
-65.068
-45.785
-29.586
Cari İşlemler Dengesi
Kaynak: TCMB
2. Sermaye Hareketleri Dengesi ve Uluslararası Rezervler
Sermaye ve finans hesabında rezerv hariç net kayıtlı sermaye girişi 2013 yılında 72,2 milyar
dolar iken 2014 yılının Ocak-Ağustos döneminde 23,9 milyar dolar tutarında gerçekleştiği
görülmektedir. Aynı dönemde yurt dışında yerleşik kişilerin yurt içinde yaptıkları net doğrudan
yatırımlar bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 9,8 oranında artarak 8,6 milyar dolar olmuştur.
Yurt dışında yerleşik kişilerin net gayrimenkul alımları ise aynı dönemde yüzde 64,7 oranında
artarak 2,9 milyar dolara ulaşmıştır. Söz konusu dönemde yurt içinde yerleşik kişilerin yurt dışında
yaptıkları net doğrudan yatırımlar yüzde 132 oranında artarak 4 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir.
Bu gelişmeler sonucunda doğrudan yatırımlarda gerçekleşen net sermaye girişi 2014 yılının OcakAğustos döneminde, geçtiğimiz yılın aynı dönemine göre yüzde 25 oranında azalarak 4,6 milyar
dolar olarak gerçekleşmiştir.
2014 yılının Ocak-Ağustos döneminde, portföy yatırımlarından net sermaye girişi, bir önceki
yılın aynı dönemine göre yüzde 28,4 oranında azalarak 12,1 milyar dolar seviyesinde kaydedilmiştir.
10
Ekonomik Gelişmeler
Ekim 2014
Söz konusu dönemde, yurtdışında yerleşik kişiler borçlanma senedi piyasasında 343 milyon dolar
tutarında DİBS satışı gerçekleştirirken, Hazine Müsteşarlığı ve özel sektör tarafından ihraç edilen
yurt dışı tahvillerin net büyüklüğü sırasıyla 2,3 milyar dolar ve 6,6 milyar dolar olmuştur.
Şekil 2: Reel Kur Endeksi
Kaynak: TCMB
Tablo 14: Sermaye Hareketleri
(Milyon Dolar)
Yıllık
Ocak-Ağustos
2012
2013
2013
2014
47.438
62.212
45.578
20.480
9.150
9.773
6.121
4.590
Yurtdışında
-4.074
-3.114
-1.745
-4.049
Yurtiçinde
13.224
12.887
7.866
8.639
40.789
23.691
16.857
12.067
2.657
2.601
2.436
-717
38.132
21.090
14.421
12.784
Sermaye ve Finans Hesapları
1. Doğrudan Yatırımlar
2. Portföy Yatırımları
Varlıklar
Yükümlülükler
-Hisse Senetleri
6.274
841
-1.059
1.930
-Borç Senetleri
31.858
20.249
15.480
10.854
18.365
38.752
31.402
7.227
-707
2.392
2.491
-104
3. Diğer Yatırımlar
Varlıklar
Yükümlülükler
19.072
36.360
28.911
7.331
-Ticari Krediler
1.008
5.603
4.752
-732
-Krediler
9.780
21.453
12.415
7.873
-2.092
-870
-382
-812
-Bankalar
5.162
21.618
12.799
4.731
-Diğer Sektörler
6.710
795
-2
3.954
7.799
8.633
11.301
-209
485
581
443
399
-20.814
-9.911
-8.722
-3.354
1.059
2.856
207
9.106
-Genel Hükümet
-Mevduatlar
-Diğer Yükümlülükler
4. Rezerv Varlıklar
Net Hata Noksan
11
Ekonomik Gelişmeler
Ekim 2014
Kaynak: TCMB
Diğer yatırımlar kaleminde 2013 yılının Ocak-Ağustos 31,4 milyar dolar net giriş
kaydedilirken, 2014 yılının aynı döneminde 7,2 milyar dolar net giriş gerçekleşmiştir. 2014 yılının ilk
sekiz aylık döneminde, genel hükümet 812 milyon dolar net kredi ödemesinde bulunurken,
bankalar ve diğer sektörler sırasıyla 4,7 milyar dolar ve 4 milyar dolar net kredi kullanımında
bulunmuştur.
2013 yılının Ocak-Ağustos döneminde 8,7 milyar dolar artış kaydeden resmi rezervler 2014
yılının aynı döneminde 3,4 milyar dolar artmıştır. Net hata ve noksan kaleminde ise 2013 yılının
aynı döneminde 207 milyon dolar seviyesinde giriş kaydedilirken 2014 yılının aynı döneminde 9,1
milyar dolar giriş kaydedilmiştir.
2014 yılının Nisan ayından itibaren yükseliş eğilimine giren reel kur endeksi, Eylül ayında da
bu eğilimini korumuş ve 109,4 olarak gerçekleşmiştir.
III. MERKEZİ YÖNETİM BÜTÇESİ
2014 yılı ilk dokuz ayında merkezi yönetim bütçesi gelirleri 313,5 milyar TL, harcamaları ise
325,4 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Merkezi yönetim bütçesi gelirleri, 2013 yılı aynı döneme
göre yüzde 8,1 harcamaları ise yüzde 10,5 oranında artış göstermiş; böylece 2013 yılı Ocak-Eylül
döneminde 4,5 milyar TL açık veren merkezi yönetim bütçesi, 2014 yılının aynı döneminde 12
milyar TL açık vermiştir. 2013 yılı ilk dokuz ayında 39,3 milyar TL olan faiz dışı fazla ise 2014 yılının
aynı döneminde 26,3 milyar TL’ye gerilemiştir.
Tablo 15: Merkezi Yönetim Bütçe Büyüklükleri
Milyon TL
Ocak-Eylül
2013
2014
Değişim
(%)
2014 Bütçe
Tahmini
Gerç.
Oranı
(%)
Gelirler
Genel Bütçe Gelirleri
Vergi Gelirleri
Vergi Dışı Gelirler
Sermaye Gelirleri
Alınan Bağış ve Yardımlar
Alacaklardan Tahsilat
290.046
280.699
240.263
29.531
9.408
1.423
74
313.504
301.497
258.651
33.490
6.774
1.779
803
8,1
7,4
7,7
13,4
-28,0
25,0
980,2
403.175
392.968
348.353
34.166
8.750
1.556
142
77,8
76,7
74,2
98,0
77,4
114,3
563,9
Özel Bütçe Gelirleri
Düzenleyici ve Denet. Kurullar
Harcamalar
Faiz Dışı Harcamalar
Personel Giderleri
Sosyal Güv. Kur. Devlet Primi
Mal ve Hizmet Alımları
Cari Transferler
Sermaye Giderleri
Sermaye Transferleri
Borç Verme
Yedek Ödenek
Faiz Harcamaları
Bütçe Dengesi
7.155
2.192
294.541
250.703
73.345
12.037
21.644
110.913
22.294
3.784
6.687
0
43.838
-4.494
9.398
2.610
325.435
287.166
84.371
14.116
24.614
124.959
27.008
4.268
7.828
0
38.269
-11.930
31,3
19,1
10,5
14,5
15,0
17,3
13,7
12,7
21,1
12,8
17,1
0,0
-12,7
165,5
7.223
2.984
436.433
384.433
109.969
18.875
37.590
163.554
36.689
6.518
7.645
3.593
52.000
-33.258
130,1
87,5
74,6
74,7
76,7
74,8
65,5
76,4
73,6
65,5
102,4
0,0
73,6
35,9
12
Ekonomik Gelişmeler
Faiz Dışı Denge
Ekim 2014
39.344
26.339
-33,1
18.742
140,5
Kaynak: Maliye Bakanlığı
2014 yılı ilk dokuz ayında, vergi gelirleri bir önceki yıla göre yüzde 7,7 oranında artış
göstermiş ve 258,7 milyar TL olmuştur. Böylece 348,4 milyar TL olan bütçe vergi gelirleri
tahmininin yüzde 74,2’si bu dönemde gerçekleşmiştir. Faiz dışı harcamalar geçen yılın aynı
dönemine göre yüzde 14,5 artarken faiz harcamaları yüzde 12,7 oranında azalmış; bütçe
harcamaları 2014 yılı ilk dokuz ayında 325,4 milyar TL olarak gerçekleşmiş ve başlangıç ödeneğinin
yüzde 74,6 düzeyinde olmuştur.
Tablo 16: Merkezi Yönetim Bütçe Gelirleri
Milyon TL
Değişim
(%)
2014
Bütçe
Hedefi
Gerç.
Oranı
(%)
2013
2014
290.046
313.504
8,1
403.175
77,8
280.699
301.497
7,4
392.968
76,7
240.263
258.651
7,7
348.353
74,2
66.821
77.296
15,7
101.863
75,9
Gelir Vergisi
45.732
53.180
16,3
70.768
75,1
Kurumlar Vergisi
21.089
24.116
14,35
31.095
77,6
Mülkiyet Üzerinden Al. Ver.
6.986
7.222
3,4
9.027
80,0
Motorlu Taşıtlar Vergisi
6.759
6.940
2,7
8.627
80,4
Merkezi Yönetim Bütçe Gelirleri
Genel Bütçe Gelirleri
Vergi Gelirleri
Gelir, Kar ve Ser. Kaz. Üz. Al. Ver.
Ver. Ve İnt. Vergisi
226
283
25,0
400
70,8
100.015
104.152
4,1
141.534
73,6
Dahilde Alınan KDV
28.969
29.253
1,0
39.626
73,8
ÖTV
62.579
65.351
4,4
89.391
73,1
34.159
33.763
-1,2
47.078
71,7
7.146
7.947
11,2
11.009
72,2
15.181
16.993
11,9
21.971
77,3
3.879
4.199
8,3
5.882
71,4
Dahilde Alınan Mal ve Hizmet Ver.
Petrol ÖTV
Motorlu Taşıt ÖTV
Tütün ÖTV
ÖTV
Ocak-Eylül
Alkollü İçkiler ÖTV
Dayanıklı Tük. Malları ve Diğer
2.215
2.449
10,6
3.451
71,0
BSMV
4.562
5.537
21,4
7.131
77,7
Özel İletişim Vergisi
3.397
3.449
1,5
4.632
74,4
508
563
10,8
754
74,6
49.689
51.920
4,5
70.512
73,6
45.687
47.087
3,1
64.820
72,6
4.002
4.832
20,7
5.692
84,9
128
2
-98,5
70
2,7
9.754
10.552
8,2
14.964
70,5
Şans Oyunları Vergisi
Uluslararası Tic. ve Mua. Alınan Ver.
İthalde Alınan KDV
Diğer
Diğer Vergiler
Harçlar
6.871
7.507
9,3
10.384
72,3
Vergi Dışı Gelirler
Damga Vergisi
29.531
33.490
13,4
34.166
98,0
Sermaye Gelirleri
9.408
6.774
-28,0
8.750
77,4
Alınan Bağış ve Yardımlar
1.423
1.779
25,0
1.556
114,3
74
803
980,2
142
563,9
Özel Bütçe Gelirleri
7.155
9.398
31,3
7.223
130,1
Düz. ve Denet. Kurumların Gelirleri
2.192
2.610
19,1
2.984
87,5
Alacaklardan Tahsilât
13
Ekonomik Gelişmeler
Ekim 2014
Kaynak: Maliye Bakanlığı
2014 yılı ilk dokuz ayında genel bütçe gelirleri, 2013 yılı aynı dönemine göre yüzde 7,4
oranında artarak 301,5 milyar TL düzeyinde gerçekleşmiştir. Aynı dönemde, genel bütçe gelirleri
içerisinde vergi gelirleri yüzde 7,7 oranında artarak 258,7 milyar TL olurken, sermaye gelirleri yüzde
28 oranında azalarak 6,8 milyar TL düzeyinde gerçekleşmiştir. Alacaklardan tahsilatlar kapsamında
Haziran ayında diğer fonlardan 0,8 milyar TL tutarında tahsilat yapılmıştır. Ayrıca, özel bütçe
gelirleri geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 31,3 oranında artarak 9,4 milyar TL, düzenleyici ve
denetleyici kurum gelirleri de yüzde 19,1 oranında artarak 2,6 milyar TL olmuştur.
2014 yılı ilk dokuz ayında gelir vergisi tahsilâtı, önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 16,3
oranında artarak 53,2 milyar TL olurken, kurumlar vergisi tahsilatı 24,1 milyar TL düzeyinde
gerçekleşmiştir. Böylece gelir, kar ve sermaye kazancı üzerinden alınan vergiler yüzde 15,7
oranında artarak 77,3 milyar TL olarak gerçekleşmiştir.
Dâhilde alınan mal ve hizmet vergileri tahsilâtı 2014 yılı ilk dokuz ayında geçen yılın aynı
dönemine göre yüzde 4,1 oranında artarak 104,2 milyar TL olmuştur. Bu gelişmede; BSMV
tahsilâtında geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 21,4 oranında, dâhilde alınan KDV tahsilâtında
yüzde 1 oranında, özel tüketim vergisi tahsilatında yüzde 4,4 oranında, özel iletişim vergisi
tahsilâtında yüzde 1,5 oranında ve şans oyunları vergisi tahsilatında yüzde 10,8 oranında görülen
artışlar etkili olmuştur. Özel tüketim vergisi tahsilatında geçen yılın aynı dönemine göre görülen
yüzde 4,4 oranındaki artışa karşılık petrol ürünlerine ilişkin ÖTV tahsilatının 2014 yılı Ocak-Eylül
döneminde yüzde 1,2 oranında düşmesinin temel gerekçesi, BOTAŞ ve TEDAŞ’ın geçmiş yıllar
borcuna mahsuben 2013 ilk altı ayında yapmış olduğu 1,5 milyar TL tutarındaki ödemedir.
2014 yılı ilk dokuz ayında uluslararası ticaret ve muamelelerden alınan vergi tahsilatında,
2013 yılı aynı dönemine göre yüzde 4,5 oranında artış olmuştur. Bu kapsamda, ithalde alınan KDV
tahsilatı yüzde 3,1, diğer vergiler ise yüzde 20,7 oranında artış göstermiştir. Bununla birlikte, TL
ithalattaki ciddi artışa rağmen ithalde KDV tahsilatının geçen yılın aynı dönemine göre sınırlı bir artış
göstermesinde, BOTAŞ’ın 2014 yılı mayıs ayından itibaren KDV borcunu ödeyememiş olması etkili
olmuştur.
Harç gelirleri 2013 yılı aynı dönemine göre yüzde 8,2 oranında artarak 10,6 milyar TL
olurken, damga vergisi tahsilatı yüzde 9,3 oranında bir artış kaydederek 7,5 milyar TL olmuştur.
2014 yılı ilk dokuz ayında merkezi yönetim bütçesi faiz dışı harcamaları önceki yılın aynı
dönemine göre yüzde 14,5 oranında artarak 287,2 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Faiz dışı
harcamalar içerisinde personel giderleri yüzde 15 oranında artarak 84,4 milyar TL, sosyal güvenlik
kurumu devlet primleri giderleri ise yüzde 17,3 oranında artarak 14,1 milyar TL olmuştur. Önceki
yıllarda genel maaş artışının ocak ve temmuz aylarında iki dönemde verilmesine karşın toplu
sözleşmede belirlendiği gibi 2014 yılında genel maaş artışının tek seferde 175 TL olarak ocak ayında
yapılması, söz konusu artış üzerine etkili olmuştur.
Mal ve hizmet alım giderleri, sağlık giderlerinde gerçekleşen yüzde 12,6 oranındaki artış ile
diğer mal ve hizmetler kaleminde görülen yüzde 17,4 oranındaki artış sonrası geçen yılın aynı
dönemine göre yüzde 13,7 oranında artarak 24,6 milyar TL olmuştur. Söz konusu artışta daha
önceden cari transferlerde yer alan sokak ve caddelerin aydınlatılması giderlerinin mal ve hizmet
alımlarından karşılanmaya başlanması ve kamu idarelerinin hizmet alımlarında ortaya çıkan artış
etkili olmuştur.
2014 yılı ilk dokuz ayında cari transferler, 2013 yılı aynı dönemine göre yüzde 12,7
oranında artarak 125 milyar TL olmuştur. Bu dönemde, tarımsal desteklemeye yönelik transferler
geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 5 oranında artarak 7,8 milyar TL olurken, sosyal güvenlik
kuruluşlarına yapılan transferler yüzde 13,7, genel bütçe vergi gelirlerinden mahalli idarelere ve
fonlara ayrılan paylar ise yüzde 19,7 oranında artmıştır.
14
Ekonomik Gelişmeler
Ekim 2014
Tablo 17: Merkezi Yönetim Bütçe Harcamaları
Milyon TL
Ocak-Haziran
Değişim
(%)
2014
Bütçe
Baş.
Ödeneği
Gerç.
Oranı
(%)
2013
2014
294.541
325.435
10,5
436.433
74,6
250.703
287.166
14,5
384.433
74,7
Personel Giderleri
73.345
84.371
15,0
109.969
76,7
Sos. Güv. Kur. Devlet Primi
12.037
14.116
17,3
18.875
74,8
Mal ve Hizmet Alımları
21.644
24.614
13,7
37.590
65,5
6.496
6.840
5,3
12.116
56,5
Merkezi Yönetim Bütçe Harcamaları
Faiz Dışı Harcamalar
Savunma-Güvenlik harcamaları
Sağlık Harcamaları
220
248
12,6
350
70,9
14.928
17.526
17,4
25.124
69,8
110.913
124.959
12,7
163.554
76,4
1.046
500
-52,2
1.885
26,5
Sos. Güv. Kuruluşları
56.351
64.092
13,7
79.359
80,8
Gelirden Ayrılan Paylar
29.324
35.093
19,7
47.180
74,4
Diğer
Cari Transferler
KİT Görev Zararları
Tarımsal Destekleme
Diğer
Sermaye Giderleri
7.421
7.790
5,0
9.670
80,6
16.771
17.485
4,3
25.460
68,7
22.294
27.008
21,1
36.689
73,6
Sermaye Transferleri
3.784
4.268
12,8
6.518
65,5
Borç Verme
6.687
7.828
17,1
7.645
102,4
Yurtiçi
5.392
6.985
29,5
6.997
99,8
Yurtdışı
1.294
843
-34,9
0
0
43.838
38.269
33.835
28.478
6.626
3.377
7.840
1.951
Yedek Ödenek
Faiz Harcamaları
İç Borç Faizi
Dış Borç Faizi
Diğer Faiz Gid. ve Türev Ürün Gid.
648
130,1
3.593
0,0
-12,7
52.000
73,6
-15,8
39.915
71,3
18,3
-42,2
9.240
2.845
84,9
68,6
Kaynak: Maliye Bakanlığı
Bu dönemde sermaye giderleri, özellikle ulaştırma sektöründeki yatırımların etkisiyle geçen
yılın aynı dönemine göre yüzde 21,1 oranında artarak 27 milyar TL olurken, sermaye transferleri
4,3 milyar TL, borç verme ise 7,8 milyar TL olmuştur. Sermaye transferi geçen yılın aynı dönemine
göre yüzde 12,8 artmış, söz konusu artışta daha önce Hazine tarafından TCDD’ye yapılması
öngörülen ve borç verme kaleminde gösterilen sermaye transferinin bir kısmının Ulaştırma,
Denizcilik ve Haberleşme Bakanlığı bütçesinden karşılanması etkili olmuştur.
2014 yılı ilk dokuz ayında merkezi yönetim bütçesi faiz harcamaları 2013 yılı aynı dönemine
göre yüzde 12,7 oranında azalarak 38,3 milyar TL olarak gerçekleşmiş, faiz harcamaları için ayrılan
52 milyar TL’lik bütçe ödeneğinin yüzde 73,6’sı kullanılmıştır. Bu dönemde, iç borç faiz ödemeleri
28,5 milyar TL olurken, dış borç faiz ödemeleri döviz kurlarındaki artışın da etkisiyle yüzde 18,3
oranında artarak 7,8 milyar TL olarak gerçekleşmiştir.
2014 yılı Ocak-Eylül döneminde merkezi yönetim brüt borç stoku 603,2 milyar TL düzeyinde
gerçekleşmiştir. Bu dönemde iç borç stoku yüzde 1,3 oranında artarak 408,2 milyar TL olurken, dış
borç stoku yüzde 6,6 oranında artarak 195 milyar TL olmuştur. TL cinsinden sabit faizli borçlar
2013 yılsonuna göre 5,7 düzeyinde artış gösterirken, TL cinsinden değişken faizli borçlarda yüzde
15
Ekonomik Gelişmeler
Ekim 2014
3,6 oranında azalma görülmüştür. Döviz cinsinden ve dövize endeksli borçlar ise 2013 yılsonuna
göre yüzde 6,6 oranında artarak 195 milyar TL olmuştur.
2013 yılında 74,3 ay olarak gerçekleşen iç borçlanmanın ortalama vadesi, 2014 yılı ilk
dokuz ayında 66,3 ay olmuştur. 2013 yılında yüzde 7,9 olarak gerçekleşen TL cinsi sabit faizli iç
borçlanmanın ağırlıklı ortalama maliyeti ise, 2014 yılının Ağustos ayı itibarıyla yüzde 9,7 seviyesine
yükselmiştir.
Tablo 18: Merkezi Yönetim Borç Stoku
Milyon TL
2013 (Yılsonu)
2014 (Eylül)
Değişme (%)
Merkezi Yönetim Brüt Borç Stoku
İç Borç Stoku
Devlet Tahvili
Hazine Bonosu
Dış Borç Stoku
Uluslararası tahvil
Kredi
Borç Stoku Döviz-Faiz Yapısı
TL-Sabit Faizli
TL-Değişken Faizli
585.835
403.007
403.007
0
182.828
118.782
64.047
585.835
212.007
191.000
603.150
408.212
408.212
0
194.938
131.901
63.037
603.150
224.161
184.051
3,0
1,3
1,3
6,6
11,0
-1,6
3,0
5,7
-3,6
Döviz Cinsinden ve Dövize Endeksli
Sabit Faizli
Değişken Faizli
Nakit İç Borçlanmanın Ortalama Vadesi (Ay)
Nakit İç Borçlanmanın Ortalama Maliyeti (%)
182.828
148.180
34.648
74,3
7,9
194.938
161.675
33.263
66,3
9,7
6,6
9,1
-4,0
-10,7
22,8
Kaynak: Hazine Müsteşarlığı
IV. FİYAT GELİŞMELERİ VE PARA POLİTİKASI
2014 yılı Eylül ayında TÜFE artış hızında beklentilerin altında yüzde 0,14 oranında artış
kaydedilmiştir. Bu gelişmede gıda ve alkolsüz içecekler grubunda fiyatlarında beklentilerin altında
kaydedilen artış etkili olmuştur. Giyim ve ayakkabı grubunda ise fiyatlar yüzde 2,28 oranında
azalarak TÜFE’de kaydedilen artışı sınırlamıştır. TÜFE‘de 12 aylık artış oranı yüzde 8,86’ya
gerilemiştir.
Yİ ÜFE’de Eylül ayında yüzde 0,85 oranında artış kaydedilmiş ve Yİ ÜFE’de yıllık artış hızı
yüzde 9,84’e gerilemiştir.
Eylül ayında TÜFE’de kaydedilen yüzde 0,09 oranındaki artışta konut grubunda kaydedilen
yüzde 0,49 oranında ve lokanta ve oteller grubunda kaydedilen yüzde 1,21 oranında artışlar etkili
olmuştur. Söz konusu grupların aylık enflasyona etkisi 0,18 puan olarak gerçekleşmiştir. Giyim ve
ayakkabı grubunda ise fiyatlar 2,28 oranında azalırken grubun aylık enflasyona katkısı eksi 0,18
puan olarak gerçekleşmiştir. Gıda ve alkolsüz içecekler grubu fiyatları 0,31 oranında ( katkısı 0,08),
Eğitim grubu fiyatları yüzde 1,78 oranında (katkısı 0,04 puan) artarken, Alkollü içecekler ve tütün
ürünleri fiyatları yüzde 1,12 oranında ( katkısı eksi 0,06 puan) azalmıştır.
16
Ekonomik Gelişmeler
Ekim 2014
Tablo 19- 2014 yılı Eylül Ayı İtibarıyla Ana Harcama Gruplarına Göre TÜFE Yüzde Değişim
Oranları
Ağırlık
(%)
GENEL
Gıda ve alkolsüz
içecek
Alkollü içecek ve
tütün
Giyim ve ayakkabı
Aylık
Ocak- Eylül
12 Aylık
Yıllık Ortalama
2013
0,77
2014
0,14
2013
5,01
2014
6,43
2013
7,88
2014
8,86
2013
2014
100
7,32
8,54
24,45
0,74
0,31
5,44
9,55
8,73
13,95
7,90
11,88
5,29
0,02
-1,12
15,12
7,68
15,69
3,38
12,59
5,64
7,17
-2,28
-2,44
-4,86
-1,62
6,39
8,44
6,60
7,40
Konut
16,41
0,69
0,49
3,09
3,43
7,35
5,18
8,97
4,93
Ev eşyası
7,52
0,77
0,41
3,56
6,79
4,52
9,25
4,97
7,81
Sağlık
2,44
0,16
0,42
3,04
7,48
3,07
9,37
2,08
7,15
Ulaştırma
15,54
1,99
0,11
8,30
6,00
9,16
7,44
6,20
10,80
Haberleşme
4,70
0,08
-0,05
1,75
1,95
4,45
1,40
5,97
1,23
Eğlence ve kültür
3,36
0,35
0,07
3,66
7,07
2,94
8,64
2,08
6,87
Eğitim
2,26
2,52
1,78
9,74
7,48
10,14
7,79
5,77
9,54
Lokanta ve oteller
Çeşitli mal ve
hizmet.
Kaynak: TÜİK
6,58
1,48
1,21
7,27
11,73
9,13
14,43
9,21
12,13
4,28
0,94
0,72
2,46
8,13
3,40
7,89
6,72
5,42
Eylül ayında özel kapsamlı TÜFE göstergelerinden (I) kodlu göstergede fiyatlar, aylık bazda
yüzde 0,28 oranında azalırken yıllık bazda artış oranı yüzde 9,25’e gerilemiştir. Çekirdek
enflasyonda döviz kuru gelişmeleri ve maliyet yönlü baskıların ortadan kalkmasıyla son aylarda
olumlu bir seyir gözlenmiştir. Yılın geri kalanında çekirdek enflasyonda sınırlı oranda bir azalış
tarafımızdan beklenmektedir.
Tablo 20- Eylül Ayı İtibarıyla Özel Kapsamlı TÜFE Göstergelerinin Gelişimi
(Yüzde)
Aylık
Grup
A
B
C
D
E
F
G
Ocak-Eylül
12 Aylık
Yıllık Ortalama
Kapsam
2013
2014
2013
2014
2013
2014
2013
2014
TÜFE Genel
0,77
0,14
5,01
6,43
7,88
8,86
7,32
8,54
Mevsimlik ürünler hariç
İşlenmemiş gıda ürünleri
hariç
Enerji hariç
0,98
0,41
5,94
7,26
7,73
8,91
7,19
8,76
0,82
0,18
4,89
6,16
7,75
8,05
7,37
7,91
0,66
0,19
5,37
7,65
7,82
10,12
6,77
9,34
(B) ve (C)
(C) ve alkollü içkiler ile
tütün ürünleri hariç
(E) ve fiyatları
yönetilen/yönlendirilen
diğer ürünler, dolaylı
vergiler hariç
0,71
0,25
5,29
7,54
7,66
9,36
6,75
8,72
0,71
0,28
4,76
7,65
7,32
10,59
6,39
9,60
0,71
0,29
4,82
7,36
7,45
10,43
6,45
9,57
(F) ve (B)
0,78
0,36
4,63
7,24
7,20
9,66
6,37
8,95
0,75
0,38
4,74
7,52
7,29
9,95
6,45
9,10
0,67
0,28
4,67
6,80
6,96
9,25
5,92
8,76
(D) ve alkollü içkiler, tütün
H
ürünleri ile altın hariç
(C) , gıda ve alkolsüz
I
içecekler, alkollü içkiler ile
tütün ürünleri ve altın hariç
Kaynak: TÜİK
17
Ekonomik Gelişmeler
Ekim 2014
Eylül ayında Yİ ÜFE yüzde 0,85 oranında artmıştır. Ana gruplarda en fazla artış yüzde 2,32
ile dayanıksız tüketim malı fiyatlarında kaydedilirken, tüketim malları fiyatlarında ise fiyatlar 0,83
oranında azalmıştır.
Sanayi sektöründe fiyatların Eylül ayındaki gelişimi incelendiğinde, sektör içinde en yüksek
paya sahip olan imalat sanayii fiyatlarının yüzde 0,90 oranında arttığı görülmektedir. Bu dönemde
imalat sanayii içinde en yüksek ağırlığa sahip olan kalemlerden; Gıda ürünleri fiyatları yüzde 2,76
oranında, ana metaller grubu fiyatları ise yüzde 1,31 oranında artmıştır. Bu dönemde elektrik ve
gaz üretimi fiyatları yüzde 0,94 oranında ve su temini fiyatlarında ise 0,16 oranında artış
kaydedilirken, madencilik fiyatları ise yüzde 0,22 oranında azalmıştır.
Tablo 21: Parasal Büyüklüklerdeki Gelişmeler
(Milyon TL)
2014 Eylül
2013 Eylül
Emisyon
89846
75146
Rezerv Para
106020
92059
M1
249752
215114
M2
993377
866492
M3
1039058
908649
2014 Eylül/
2014 Eylül/
2013 Aralık
2013 Eylül
Emisyon
20,1
19,6
Rezerv Para
16,2
15,2
M1
10,8
16.1
M2
9,2
14.6
M3
9,3
14.4
TÜFE
6,4
8,9
(Yüzde Değişme)
Kaynak: TCMB
2014 yılı Eylül ayı itibarıyla bir önceki yılsonuna göre M1 para arzında yüzde 10,8 oranında,
M2 para arzında da yüzde 9,2 oranında, M3 para arzında ise yüzde 9,3 oranında artış
kaydedilmiştir. Aynı dönemde emisyon hacminde 14,7 milyar TLlik, rezerv para hacminde ise 13,9
milyar TLlik artış yaşanmıştır. 2014 Eylül ayında yıllık bazda rezerv para hariç parasal büyüklüklerin
artış hızlarının TÜFE artış hızlarından daha yüksek gerçekleştiği gözlenmektedir.
2013 yılının ikinci yarısında Fed (Amerika Merkez Bankası)’in parasal genişlemeyi
azaltacağına ve sonlandıracağına dair açıklamaların sonrası oluşan küresel sermaye akımlarındaki
dalgalanmaların ve yılın son aylarında yaşanan yurt içi siyasi krizin etkisi ile yurt içi finansal
piyasalarda ve döviz kurunda aşırı dalgalanmalar meydana gelmiştir. Yurt içi piyasada oluşan faiz
oranları, Türkiye’ye dair risk algısının da artmasıyla yüzde 10’un üzerine çıkmıştır. TCMB fonlama
faiz oranları ile piyasa faiz oranları arasında belirgin bir fark oluşmuştur. TCMB, 28 Ocak 2014’te
yaptığı ikinci bir toplantı ile gecelik borç alma ve politika faizi olan 1 hafta vadeli repo faizinde 550,
gecelik borç verme faiz oranında da 425 baz puanlık artış kararı almıştır. TCMB aldığı karar sonrası
piyasa fonlamasının çoğunu yüzde 10’luk faiz oranından gerçekleştirerek fonlama maliyetinin ve
bankalararası gecelik borçlanma faizinin yüzde 10 ile 12 arasında, yüzde 10 seviyesine yakın
oluşmasını sağlamıştır.
18
Ekonomik Gelişmeler
Ekim 2014
2014 yılının ikinci çeyreğindeki ekonomide yaşanan olumlu gelişmeler ve ilk çeyrek büyüme
rakamlarının yüksek gelmesi piyasada TCMB’nin faiz indirebileceğine dair beklentiler oluşturmuştur.
Bu ılımlı ekonomik ortamda merkez bankası, yurt içi özel kesim nihai talebin ve kredi büyüme
oranlarının ılımlı seyri izlemesinin de etkisiyle 22 Mayıs ve 24 Haziran tarihlerinde yaptığı PPK
toplantıları sonrası haftalık repo faiz oranında sırasıyla 50 ve 75 baz puanlık indirimler uygulamıştır.
Bunun yanında merkez bankası temkinli duruşunu sürdürdüğünü göstermek amacıyla koridorun üst
ve alt bandında herhangi bir değişikliğe gitmemiştir.
2014 yılının üçüncü çeyreğinde ABD ekonomisine dair gelen olumlu veriler ve özellikle
işgücü piyasasındaki toparlanma sonrası piyasada Fed’in faiz artırımına ne zaman gideceği ile ilgili
spekülasyonlara yol açmıştır. Temmuz ve Ağustos aylarındaki Fed Açık Piyasa Komitesi toplantı
tutanaklarında da Fed başkanlarının 2015 yılının ilk yarısında faiz artırımına gidilebileceğini
belirtmeleri gelişmekte olan ülkelere olan sermaye akımlarında yeni bir dalgalanmaya yol açmış ve
dolar TL karşısında aşırı değer kazanmıştır. Ancak aynı dönemde cari açığın beklentilere paralel ve
kredi artış oranlarının ılımlı seyretmesi sonrası TCMB para politikası duruşunu sıkılaştırmamış ve 18
Haziran’da ve 28 Ağustos’ta sırasıyla 1 haftalık repo faizi ve gecelik borç alma faiz oranlarında
50’şer baz puanlık ve gecelik borç verme faiz oranında da 75 baz puanlık indirim yapmıştır. TCMB,
2014 yılı üçüncü çeyreği boyunca piyasaya yaptığı fonlamanın maliyetinin 1 haftalık repo faizi
Tablo 22. Merkez Bankası Faiz Oranlarında Gelişmeler
PPK Toplantı Tarihleri
Faiz Kararı (1)
Politika Faizi (1)
Gecelik Borçlanma
Gecelik Borç Verme
23.Tem.13
Değişiklik yapılmadı
4,50
3,50
6,50
20.Ağu.13
Değişiklik yapılmadı
4,50
3,50
7,25
17.Eyl.13
Değişiklik yapılmadı
4,50
3,50
7,75
23.Eki.13
Değişiklik yapılmadı
4,50
3,50
7,75
19.Kas.13
Değişiklik yapılmadı
4,50
3,50
7,75
17.Ara.13
Değişiklik yapılmadı
4,50
3,50
7,75
21.Oca.14
Değişiklik yapılmadı
4,50
3,50
7,75
28.Oca.14
550 baz puan artırıldı
10,0
8,0
12,0
18.Şub.14
Değişiklik yapılmadı
10,0
8,0
12,0
18.Mar.14
Değişiklik yapılmadı
10,0
8,0
12,0
24 Nis.14
Değişiklik yapılmadı
10,0
8,0
12,0
22 May.14
50 baz puan indirildi
9,5
8,0
12,0
24 Haz.14
75 baz puan indirildi
8,75
8,0
12,0
17 Tem.14
50 baz puan indirildi
8,25
7,5
12,0
27 Ağu.14
Değişiklik yapılmadı
8,25
7,5
11,25
25 Eyl.14
Değişiklik yapılmadı
8,25
7,5
11,25
Kaynak: TCMB
(1) Merkez Bankası politika faiz oranındaki karar ve oran.
19
Ekonomik Gelişmeler
Ekim 2014
Şekil 3. Faiz Koridoru ve Ortalama Fonlama Maliyeti
TCMB Faiz Koridoru
BİST Repo Faizi
70
14
12
10
8
6
Toplam Bakiye (Milyar TL)
Ortalama Fonlama Maliyeti (Sağ Eksen)
14
60
12
50
10
40
8
30
6
20
4
10
2
0
0
4
Kaynak: TCMB
Tablo 23. TCMB Dış Varlık ve Yükümlülükleri
2
(Milyon Dolar)
Eyl.13
Ara.13
Mar.14
Haz.14
Eyl.14
1. TCMB Dış Varlıkları ( 2+4 )
132,9
137,8
128,3
134,4
133,7
2 . Döviz Hesabı
110,7
117,0
107,7
113,7
114,6
2 1. Brüt Döviz Rezervi
108,9
115,1
105,9
111,9
112,8
2 2. Diğer Döviz Varlıkları
1,8
1,8
1,8
1,8
1,8
75,0
78,8
80,1
84,3
78,8
3 1. Yurt Dışı Döviz Yükümlüğü
7,9
7,5
7,1
6,5
5,2
3 2. Yurt İçi Döviz Yükümlülüğü
67,1
71,3
73,0
77,8
73,6
3. TCMB Döviz Yükümlüğü
3 2 1. Hazine
5,2
5,1
5,2
6,4
1,8
3 2 2. Bankalar
61,9
66,2
67,8
71,4
71,9
3 2 2 1. Zorunlu Karşılıklar
54,0
58,3
58,8
63,1
63,5
3 2 2 2. Serbest Rezervler
7,9
7,9
9,0
8,2
8,4
4. Altın Hesabı
22,2
20,8
20,6
20,7
21,7
5. Altın Yükümlüğü
16,9
16,2
15,7
16,0
16,9
6. Net Altın Pozisyonu ( 4-5)
5,3
4,7
5,0
4,7
4,8
7. Net Döviz Pozisyonu ( 2-3 )
35,7
38,2
27,6
29,4
35,8
8. TCMB Net Dış Varlık Pozisyonu ( 6+7)
41,0
42,8
32,5
34,1
40,6
Kaynak: TCMB
2014 yılı Eylül ayı sonu itibarıyla Merkez bankası brüt döviz rezervi 112,8 milyar dolar, altın
rezervi ise 21,7 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. Söz konusu dönemde Bankanın döviz
yükümlülükleri 78,8 milyar dolar, altın yükümlülükleri ise 16,9 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir.
20
Ekonomik Gelişmeler
Ekim 2014
Banka 2014 yılının ilk dokuz ayında düzenlediği döviz satım ihalelerinde toplamda 7,49 milyar dolar,
23 Ocak 2014 tarihinde yaptığı doğrudan müdahaleyle de 3,15 milyar dolar piyasaya döviz likiditesi
sağlamıştır. Bu gelişmelere paralel olarak net döviz pozisyonunda 2014 yılının ilk yarısında belirgin
bir düşüş gözlemlenmiştir. Net döviz pozisyonunda 2014 yılının üçüncü çeyreğinde gözlemlenen
artış ise bu dönemde ihracat reeskont kredilerinin döviz rezervlerine olan katkısındaki artıştan ve
döviz yükümlülüklerindeki azalıştan kaynaklanmaktadır.
V. MALİ PİYASALARDAKİ GELİŞMELER
Küresel büyümeye ilişkin kaygılar devam etmesine rağmen, Fed’in yakın zamanda faiz
artırımı yapacağına dair sinyal vermemesi, uzun vadeli faiz tahminini aşağı yönlü güncellemesi ve
Avrupa Merkez Bankasının para politikasını gevşetici bir dizi önlem almasının etkisiyle küresel risk
iştahı toparlanma eğilimine girmiş; risk primi, tahvil-bono, hisse senedi ve döviz piyasalarında
oynaklık belirgin olarak düşüş göstermiştir. Küresel faktörlere ek olarak, TCMB’nin sıkı para
politikası duruşu ve makro ihtiyati önlemlerin dengelenme sürecine olumlu katkısı Türkiye’nin
finansal göstergelerini olumlu yönde etkilemiştir.
Tablo 24. Merkez Bankası TL Karşılık Oranlarında Gelişmeler (Vade Ayrımı Sonrası)
(Yüzde Oran)
17.12
2010
8
24.01
2011
12
24.03
2011
15
21.04
2011
16
06.10
2011
16
27.10
2011
11
22.01
2013
11,25
19.02
2013
11,5
8
10
15
16
16
11
11,25
11,5
3 aya kadar vadeli mevduatlar/katılma
hesapları (3 ay dâhil)
7
9
13
13
12,5
11
11,25
11,5
6 aya kadar vadeli mevduatlar/katılma
hesapları (6 ay dâhil)
7
7
9
9
9
8
8,25
8,5
1 yıla kadar vadeli mevduatlar/katılma
hesapları
6
6
6
6
6
6
6,25
6,5
1 yıl ve 1 yıldan uzun vadeli
mevduatlar/katılma hesapları ile birikimli
mevduatlar/katılma hesapları
5
5
5
5
5
5
5
5
1 yıla kadar vadeli diğer mevduatlar
8
8
13
13
11
11
11,25
11,5
1-3 yıl arası vadeli diğer yükümlülükler
8
8
13
13
8
8
8
8
3 yıldan uzun vadeli diğer yükümlülükler
8
8
13
13
5
5
5
5
-1,4
Milyar
TL
-1,4
Milyar
TL
Karar Tarihi
Vadesiz, ihbarlı mevduatlar ve özel cari
hesaplar
1 aya kadar vadeli mevduatlar/katılma
hesapları(1 ay dâhil)
Özel fon havuzları
Piyasadaki fon büyüklüğüne etkisi
Vadesine karşılık gelen oranlar
-7,6
Milyar
TL
-9,8
Milyar
TL
-19,1
Milyar
TL
-1,5
Milyar
TL
3,2
Milyar
TL
11
Milyar
TL
Kaynak: TCMB
Para politikası ve makro ihtiyati politika aracı olarak kullanılan zorunlu karşılıkların daha
sade bir yapıya kavuşturulması amacıyla 2013 yılı sonunda zorunlu karşılığa tabi yükümlülüklerin
hesaplanmasında değişikliğe gidilerek para politikası üzerinde doğrudan etkisi bulunmayan ve
operasyonel süreçlerin etkinliğini azaltan küçük tutarlı birçok kalem zorunlu karşılık yükümlülüğü
kapsamı dışında bırakılmıştır. TL zorunlu karşılık oranlarına ilişkin TCMB tarafından en son 19 Şubat
2013 tarihi itibarıyla değişiklik gerçekleştirilmiştir. YP yükümlülüklere ayrılan zorunlu karşılıklar için
21
Ekonomik Gelişmeler
Ekim 2014
ise son olarak 16 Mayıs 2013 tarihinde değişikliğe gidilmiştir. TL ve YP yükümlülüklere ilişkin oranlar
Tablo 24 ve Tablo 25’te yer almaktadır.
Tablo 25. Merkez Bankası YP Karşılık Oranlarında Gelişmeler (Vade Ayrımı Sonrası)
(Yüzde Oran)
19.02 16.05.
2013
2013
25.07
2011
05.08
2011
05.10
2011
18.12
2012
22.01
2013
Vadesiz, ihbarlı mevduatlar ve özel cari hesaplar
12
11,5
11
11,5
12
12,5
13,0
1 aya kadar vadeli mevduatlar/katılma hesapları(1 ay
dâhil)
12
11,5
11
11,5
12
12,5
13,0
3 aya kadar vadeli mevduatlar/katılma hesapları (3 ay
dâhil)
12
11,5
11
11,5
12
12,5
13,0
6 aya kadar vadeli mevduatlar/katılma hesapları (6 ay
dâhil)
12
11,5
11
11,5
12
12,5
13,0
1 yıla kadar vadeli mevduatlar/katılma hesapları
12
11,5
11
11,5
12
12,5
13,0
1 yıl ve 1 yıldan uzun vadeli DTH/yabancı para katılma
hesapları ile birikimli DTH/yabancı para katılma
hesapları
3 yıla kadar vadeli yabancı para diğer yükümlülükler (3
yıl dâhil)
10
9,5
9
9
9
9
9
10
9,5
9
9,5
10
10,5
11
3 yıldan uzun vadeli yabancı para diğer yükümlülükler
9
8,5
6
6
6
6
6
590
Milyon
Dolar
930
Milyon
Dolar
-940
Milyon
Dolar
-1
Milyar
Dolar
Karar Tarihi
Özel fon havuzları
Piyasadaki fon büyüklüğüne etkisi
Vadesine karşılık gelen oranlar
1,3
Milyar
Dolar
-850
Milyon
Dolar
-900
Milyon
Dolar
Kaynak: TCMB
Şekil 4. TL Zorunlu Karşılıkların YP Olarak Tutulmasına İlişkin Üst Sınır ve
Katsayılardaki Tarihsel Gelişim (1)
(1) Sütun içindeki rakamlar dilime ilişkin katsayıları ifade etmektedir.
Sıkı para politikası duruşunun ve alınan makro ihtiyati önlemlerin etkisiyle kredi büyüme
hızları yavaşlamaya devam etmektedir. Kredi büyümesinde gözlenen yavaşlama daha çok tüketici
22
Ekonomik Gelişmeler
Ekim 2014
kredilerinden kaynaklanmakta, ticari krediler ise geçmiş yıllardaki ivmesini kaybetse de artmaya
devam etmektedir. 2014 yılı Eylül ayı itibarıyla bir önceki yılın aynı ayına göre tüketici kredileri
sınıfındaki taşıt kredileri ve bireysel kredi kartlarının azalmaya başladığı dikkat çekmektedir. Aynı
dönemde halen bankaların en önemli fon kaynağı olan toplam mevduatın tüm alt kalemlerinde
artışın yavaşladığı görülmektedir. Ayrıca, Eylül ayında yabancı para mevduatın toplam mevduat
içindeki payı yüzde 39,2 seviyesinde gerçekleşerek tasarruf mevduatını geride bırakmıştır.
Tablo 26. Bankacılık Sektörü Mevduat ve Kredilerinin Türlerine Göre Dağılımı
Aralık 2013
TOPLAM KREDİLER(1)
Ticari
Tüketici
Konut
Taşıt
Diğer
Bireysel Kredi Kartları
Taksitli
Taksitsiz
TOPLAM MEVDUAT
Tasarruf
Döviz Tevdiat
Ticari
Resmi
Eylül 2014
Milyon
TL
Aralık 2012’ye
göre yüzde
değişim
Yüzde
Pay
Milyon
TL
Eylül 2013’e
göre yüzde
değişim
Yüzde
Pay
997,8
666,2
34,6
40,0
100
66,8
1.131,2
784,7
21,2
28,1
100
69,4
331,6
110,3
8,6
24,9
28,0
7,5
33,2
11,1
0,9
346,6
120,0
6,9
8,1
12,9
-17,6
30,6
10,6
0,6
129,3
83,4
29,0
17,3
13,0
8,4
144,6
75,0
17,6
-9,5
12,8
6,6
47,4
36,0
23,4
10,1
4,8
3,6
33,8
41,2
-29,7
18,4
3,0
3,6
927,9
348,5
344,3
24,1
13,5
39,4
100
37,6
37,1
1.005,3
379,8
393,8
15,2
10,8
28,3
100
37,8
39,2
147,8
46,9
22,1
22,3
15,9
5,1
144,7
41,3
4,4
-7,0
14,4
4,1
14,4
4,5
Diğer (2)
40,3
16,9
4,3
45,7
Kaynak: TCMB
(1) Mali olmayan kesime verilen kredileri ifade eder. TCMB tarafından verilen krediler dahil değildir.
(2) Yurtdışı yerleşiklerin vadeli ve vadesiz hesaplarını da içermektedir.
TCMB’nin faiz koridorunun üst bandını 2012 yılının başlarından itibaren kademeli olarak
aşağı çekmesi 2013 yılının ortalarına kadar faizlerin düşmesine yol açmıştır. Ancak 2013 yılı Mayıs
ayında Fed’in tahvil alımını azaltabileceğine ilişkin haberin ardından TCMB faiz koridorunu, aşağı ve
yukarı yönlü genişleterek faiz oranlarındaki oynaklığı artırmış ve faiz oranları yeniden yükselişe
geçmiştir. Özellikle 2014 yılı Ocak ayında alt bant, üst bant ve 1 haftalık repo faizinin
öngörülemeyen düzeyde artırılması faiz oranlarındaki artışı belirgin hale getirmiştir. Ancak son
dönemlerde yurtiçi ve yurtdışı finansman koşullarının daha az sıkı hale gelmesi ile birlikte faiz
oranlarının kademeli olarak düşmeye başladığı görülmektedir. 2014 yılı Haziran ayında TCMB
tarafından 1 hafta vadeli repo ihale faiz oranının düşürülmesi, kredi faiz oranlarının da düşme
eğilimini sürdürmesine neden olmaktadır.
2014 yılı Eylül ayı itibarıyla takipteki alacakların toplam kredilere oranı 10 baz puanlık artışla
yüzde 2,9 oranında seyretmektedir. Yüzde 119,3 olarak gerçekleşen mevduatın krediye dönüşüm
oranı süregelen artışını devam ettirmektedir. Yabancı para net genel pozisyonu/özkaynak standart
oranının yüzde -0,8 ile mevzuatta belirtilen yasal orandan oldukça aşağıda olması bankacılık
sektörünün döviz riskinin düşük olduğunu göstermektedir. Aktif ve özkaynak kârlılıkları sırasıyla
yüzde 0,9 ve yüzde 8,4 olarak gerçekleşmiş olup bir önceki yılın aynı ayına kıyasla oranlardaki
düşüşün net faiz marjlarındaki daralmadan kaynaklandığı değerlendirilmektedir. 2012 yılı Temmuz
ayından itibaren Basel II standartlarının uygulandığı sektörün sermaye yeterlilik oranları uzun
23
Ekonomik Gelişmeler
Ekim 2014
süredir azalma eğilimine girmiş ancak son aylarda yükselmeye başlayarak yüzde 16,3 seviyesini
korumuştur. Toplam likidite yeterlilik oranının yüzde 143,2 ile asgari yükümlülüğün oldukça
üzerinde olması sektörün yüksek miktarda likit varlıkla çalıştığını göstermektedir.
Tablo 27. TL Kredilere Uygulanan Ortalama Faiz Oranları (Akım Veriler)
(Yüzde)
2010 Aralık
2011 Aralık
2012 Aralık
2013 Aralık
2014 Ocak
2014 Şubat
2014 Mart
2014 Nisan
2014 Mayıs
2014 Haziran
2014 Temmuz
2014 Ağustos
2014 Eylül
Kaynak: TCMB
İhtiyaç Kredileri
12,0
19,7
14,2
13,6
14,9
16,5
17,0
16,8
16,6
15,9
15,2
15,1
14,8
Taşıt Kredileri
9,7
12,1
11,0
10,9
12,9
15,0
15,2
14,8
14,3
13,2
12,8
12,8
12,7
Konut Kredileri
TÜKETİCİ KREDİLERİ
9,6
14,4
10,1
10,6
11,3
12,9
13,5
13,4
12,9
12,2
11,4
11,0
10,9
10,8
17,6
12,3
12,4
13,5
15,3
15,8
15,8
15,4
14,6
13,8
13,5
13,2
TİCARİ KREDİLER
8,4
14,3
11,7
11,3
12,9
15,0
15,9
14,7
13,9
13,1
11,8
12,0
11,9
Tablo 28. Bankacılık Sektörüne İlişkin Seçilmiş Göstergeler
2010 Aralık
2011 Aralık
2012 Aralık
2013 Ocak
2013 Şubat
2013 Mart
2013 Nisan
2013 Mayıs
2013 Haziran
2013 Temmuz
2013 Ağustos
2013 Eylül
2013 Ekim
2013 Kasım
2013 Aralık
2014 Ocak
2014 Şubat
2014 Mart
2014 Nisan
2014 Mayıs
2014 Haziran
2014 Temmuz
2014 Ağustos
Kaynak: BDDK
Kredilerin
Takibe
Dönüşüm
Oranı
3,7
2,7
2,9
2,9
3,0
3,0
3,0
2,9
2,8
2,8
2,8
2,7
2,8
2,8
2,7
2,7
2,8
2,8
2,8
2,8
2,8
2,8
2,9
Mevduatın
Krediye
Dönüşüm
Oranı
88,5
101,0
106,1
106,5
107,0
108,8
109,8
111,2
113,3
112,0
112,9
113,0
113,5
114,2
114,1
114,9
115,4
116,3
115,8
118,2
118,8
117,2
119,3
Net YP
Genel
Pozisyonu/
Özkaynak
0,1
0,4
2,0
2,0
1,7
2,1
2,8
1,8
-0,6
-0,1
-0,7
0,1
1,0
1,2
-0,5
-0,5
0,6
1,6
1,6
2,3
2,0
0,5
-0,8
Aktif
Kârlılığı
0,3
1,7
1,8
0,2
0,3
0,5
0,6
0,8
0,9
1,1
1,2
1,3
1,4
1,5
1,6
0,1
0,2
0,3
0,4
0,6
0,7
0,8
0,9
Özkaynak
Kârlılığı
1,8
15,5
15,7
1,4
2,4
3,9
5,0
6,3
7,7
9,4
10,2
11,3
12,4
13,4
14,2
0,7
1,6
3,0
3,9
5,1
6,3
7,3
8,4
(Yüzde)
Net Faiz
Geliri
/Ort.
Varlıklar
4,3
3,5
4,1
0,4
0,7
1,1
1,4
1,7
2,0
2,3
2,6
2,9
3,1
3,4
3,7
0,3
0,5
0,8
1,1
1,4
1,7
2,0
2,3
Sermaye
Yeterlilik
Oranı
19,0
16,6
17,9
17,8
17,6
17,4
17,3
16,8
16,3
16,0
15,5
15,7
15,8
15,6
15,3
15,0
15,4
15,7
16,1
16,3
16,3
16,3
16,3
Likidite
Yeterlilik
Oranı
165,1
151,8
157,1
156,6
154,1
153,6
155,0
149,7
147,4
148,1
146,4
146,8
148,5
147,4
146,5
142,5
141,4
142,5
143,1
143,2
143,9
144,9
143,9
2014 yılı Eylül ayı itibarıyla yurtiçi yerleşiklerin yatırım portföyleri arasında en yüksek orana
sahip kalem yüzde 40,4 oranı ile Türk parası mevduattır. Bunu, yüzde 23,1 ile devlet iç borçlanma
senetleri ve yüzde 22,1 ile yabancı para mevduat takip etmektedir. 2013 yılsonu ile
karşılaştırıldığında Türk parası mevduat, repo ve eurobondun portföydeki ağırlığının azaldığı
görülürken, payında en fazla artış olan menkul kıymet hisse senedi olarak kaydedilmiştir.
24
Ekonomik Gelişmeler
Ekim 2014
Tablo 29. Yurtiçi Yerleşiklerin Portföy Yatırım Stoku
(Milyon TL)
Tarih
2006 Ara.
2007 Ara.
2008 Ara.
2009 Ara.
2010 Ara.
2011 Ara.
2012 Ara.
2013 Ara.
2014 Oca.
2014 Şub.
2014 Mart
2014 Nis.
2014 May.
2014 Haz.
2014 Tem.
2014 Ağu.
2014 Eyl.
TP
Mev.
177.186
220.572
280.900
326.086
410.914
439.223
503.636
588.266
582.184
575.325
569.024
574.985
577.717
600.583
625.009
608.289
619.403
YP
Mev.(1)
106.929
112.404
138.997
150.884
158.729
193.960
219.957
301.795
325.032
334.263
330.180
329.479
324.213
314.647
310.013
332.722
345.867
Repo
16.457
21.553
14.789
21.139
32.782
30.113
26.438
52.931
29.971
28.893
38.837
32.149
32.438
32.726
24.795
28.789
35.299
DİBS(2)
236.225
243.141
269.422
334.549
344.639
326.815
336.233
331.300
330.386
333.215
339.061
345.215
351.779
349.161
348.428
347.158
..
Euro
Bond(3)
4.875
3.936
4.888
5.111
5.010
5.968
4.812
6.852
6.940
6.614
6.539
6.247
6.226
6.312
6.188
6.373
6.560
Yat.
Fonu
21.457
25.944
24.024
29.835
32.750
29.716
30.184
30.647
30.178
28.952
29.387
30.380
33.971
32.343
33.135
33.830
33.745
Hisse
Sen.
19.060
34.309
46.820
51.118
59.029
67.262
71.803
73.034
70.410
71.456
73.858
77.570
81.210
82.408
83.590
82.795
79.911
Özel
Sektör
Borç.
Sen.
75
315
574
536
2.609
13.230
26.779
34.573
33.781
35.082
35.248
35.998
36.047
37.223
38.171
39.986
41.417
Em.
Yat.
Fonu
2.512
3.787
5.284
6.870
9.221
12.028
15.741
21.329
21.819
22.158
22.868
23.087
23.523
24.056
24.562
25.182
25.745
Toplam
584.777
665.961
785.699
926.128
1.055.683
1.118.316
1.235.584
1.440.727
1.430.701
1.435.959
1.445.002
1.455.109
1.467.123
1.479.458
1.493.890
1.505.125
..
Toplam İçindeki Pay (Yüzde)
2006 Ara.
30,3
18,3
2,8
40,4
0,8
3,7
3,3
0,0
0,4
100
2007 Ara.
33,1
16,9
3,2
36,5
0,6
3,9
5,2
0,0
0,6
100
2008 Ara.
35,8
17,7
1,9
34,3
0,6
3,1
6,0
0,1
0,7
100
2009 Ara.
35,2
16,3
2,3
36,1
0,6
3,2
5,5
0,1
0,7
100
2010 Ara.
38,9
15,0
3,1
32,6
0,5
3,1
5,6
0,2
0,9
100
2011 Ara.
39,3
17,3
2,7
29,2
0,5
2,7
6,0
1,2
1,1
100
2012 Ara.
40,8
17,8
2,1
27,2
0,4
2,4
5,8
2,2
1,3
100
2013 Ara.
40,8
20,9
3,7
23,0
0,5
2,1
5,1
2,4
1,5
100
2014 Oca.
40,7
22,7
2,1
23,1
0,5
2,1
4,9
2,4
1,5
100
2014 Şub.
40,1
23,3
2,0
23,2
0,5
2,0
5,0
2,4
1,5
100
2014 Mart
39,4
22,8
2,7
23,5
0,5
2,0
5,1
2,4
1,6
100
2014 Nis.
39,5
22,6
2,2
23,7
0,4
2,1
5,3
2,5
1,6
100
2014 May.
39,4
22,1
2,2
24,0
0,4
2,3
5,5
2,5
1,6
100
2014 Haz.
40,6
21,3
2,2
23,6
0,4
2,2
5,6
2,5
1,6
100
2014 Tem.
41,8
20,8
1,7
23,3
0,4
2,2
5,6
2,6
1,6
100
2014 Ağu.
40,4
22,1
1,9
23,1
0,4
2,2
5,5
2,7
1,7
100
Kaynak: TCMB, BDDK, MKK, EGM
(1) Yabancı para cinsinden mevduatlara 28 Aralık 2012 tarihli verilerden itibaren Kıymetli Maden Depo Hesapları verisi
eklenmiştir.
(2) DİBS'lerin TCMB tarafından Resmi Gazete'de ilan edilen değerlerini yansıtmaktadır.
(3) Veriler ayın son Cuma günü itibarıyla olup bankalar emanetinde tutulan piyasa değerlerini ifade eder.
2014 yılı Eylül ayı itibarıyla yurtdışı yerleşiklerin portföy tercihlerini ağırlıklı olarak yüzde
37,3 oranında hisse senetleri, yüzde 33,1 oranında devlet iç borçlanma senetleri ve yüzde 15
oranında da yabancı para mevduat oluşturmaktadır. Portföyün içinde reponun payı yüzde 8,2 iken,
diğer sınıfına giren menkul değerlerin payı yalnızca yüzde 1,2 olarak gerçekleşmiştir. 2013 yılsonu
ile karşılaştırıldığında devlet iç borçlanma senetleri ve reponun portföydeki ağırlıklarının azaldığı;
mevduat, hisse senedi ve diğer menkul kıymetlerin paylarının ise sınırlı ölçüde arttığı görülmektedir.
25
Ekonomik Gelişmeler
Ekim 2014
Tablo 30. Yurtdışı Yerleşiklerin Portföy Yatırım Stoku
(Milyon Dolar)
TP
Mevduat
YP
Mevduat(1)
2011 Ara.
4.010
10.847
2012 Ara.
6.195
15.163
2013 Ara.
6.090
2014 Oca.
2014 Şub.
Tarih
Hisse
Senedi
(2)
DİBS
Repo
Diğer
Toplam
39.260
38.395
7.285
674
100.471
72.403
62.649
9.705
1.510
167.626
21.007
50.523
51.491
12.212
1.644
142.966
5.892
19.407
44.757
47.123
11.966
1.492
130.637
5.628
19.868
46.085
47.080
10.778
1.672
131.111
2014 Mart
5.925
19.308
56.385
48.924
10.900
1.685
143.128
2014 Nis.
6.040
20.672
58.986
50.152
10.508
1.634
147.993
2014 May.
6.597
21.084
64.142
52.040
11.432
1.746
157.041
2014 Haz.
6.746
21.484
61.227
54.829
13.734
1.734
159.754
2014 Tem.
7.143
20.683
64.986
55.140
13.158
1.869
162.978
2014 Ağu.
7.388
20.631
64.420
53.278
13.224
1.865
160.805
2014 Eyl.
7.711
21.773
54.259
48.147
11.917
1.762
145.568
2011 Ara.
4,0
10,8
39,1
38,2
7,3
0,7
100
2012 Ara.
3,7
9,0
43,2
37,4
5,8
0,9
100
2013 Ara.
4,3
14,7
35,3
36,0
8,5
1,1
100
2014 Oca.
4,5
14,9
34,3
36,1
9,2
1,1
100
2014 Şub.
4,3
15,2
35,1
35,9
8,2
1,3
100
2014 Mart
4,1
13,5
39,4
34,2
7,6
1,2
100
2014 Nis.
4,1
14,0
39,9
33,9
7,1
1,1
100
2014 May.
4,2
13,4
40,8
33,1
7,3
1,1
100
2014 Haz.
4,2
13,4
38,3
34,3
8,6
1,1
100
2014 Tem.
4,4
12,7
39,9
33,8
8,1
1,1
100
2014 Ağu.
4,6
12,8
40,1
33,1
8,2
1,2
100
2014 Eyl.
5,3
Kaynak: MKK, TCMB
15,0
37,3
33,1
8,2
1,2
100
Toplam İçindeki Pay (Yüzde)
(1) Yabancı para cinsinden mevduatlara 28 Aralık 2012 tarihli verilerden itibaren Kıymetli Maden Depo Hesapları verisi
eklenmiştir.
(2) Haziran 2011'e kadar olan veriler Özel Sektör Borçlanma Senetleri ve Yatırım Fonlarını içermekte; Haziran 2011
sonrasında ise bunlara Varlığa Dayalı Menkul Kıymetler, Varlık Teminatlı Menkul Kıymetler ve Kira Sertifikaları da dahil
edilmektedir.
2014 yılı Haziran ayı itibarıyla hanehalkı finansal yükümlülükleri incelendiğinde söz konusu
miktarın bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde 13 oranında artarak 359,5 milyar TL seviyesinde
gerçekleştiği görülmektedir. Hanehalkı finansal yükümlülüklerinin artmaya devam etmekle birlikte
makro ihtiyati tedbirlerin etkisiyle büyük oranda ivme kaybettiği değerlendirilmektedir. Söz konusu
yükümlülüklerin GSYH’ya oranı da 2013 yılsonunda yüzde 22,4 iken 2014 yılı Haziran ayında yüzde
21,7’ye gerilemiştir.
2014 yılı Eylül sonu itibarıyla BIST-100 Endeksi aylık bazda yüzde 6,7 oranında gerilerken,
yıllık bazda yüzde 0,6 oranında yükselmiştir. Reel bazda getiri incelendiğinde ise, TÜFE’ye göre yıllık
bazda yüzde 7,6; ÜFE’ye göre ise yıllık bazda yüzde 8,4 reel kayıp gerçekleşmiştir. BIST 100
endeksi dolar bazında aylık yüzde 11,6, yıllık bazda ise yüzde 10 oranında gerilemiştir.
26
Ekonomik Gelişmeler
Ekim 2014
Tablo 31. BIST 100 Endeksinin Getirisi
(Yüzde Değişim)
Aylık Bazda
Nominal
Reel Getiri
Getiri
2007 Aralık
Yıllık Bazda
ÜFE
2,4
Nominal
TÜFE
2,3
Dolar Bazında
Reel Getiri
Getiri
ÜFE
Nominal Getiri
TÜFE
2,2
42,0
34,0
31,0
Aylık
3,5
Yıllık
72,1
2008 Aralık
4,5
8,3
4,9
-51,6
-55,3
-56,1
7,3
-63,2
2009 Aralık
16,5
15,7
15,9
96,6
85,6
84,6
16,1
101,2
2010 Aralık
1,0
-0,3
1,3
24,9
14,8
17,4
-1,5
20,9
2011 Aralık
-6,0
-6,9
-6,5
-22,3
-31,5
-29,7
-8,4
-36,8
2012 Aralık
7,0
7,2
6,6
52,6
48,9
43,7
7,0
62,1
2013 Aralık
-10,5
-11,5
-10,9
-13,3
-19,0
-19,3
-15,2
-27,7
2014 Ocak
-8,8
-11,7
-10,5
-21,5
-29,1
-27,1
-14,4
-39,3
Şubat
1,1
-0,3
0,7
-21,2
-29,8
-26,9
3,7
-36,0
Mart
11,5
10,7
10,2
-18,8
-27,7
-25,1
14,4
-31,9
Nisan
5,9
5,8
4,5
-14,1
-24,0
-21,5
7,9
-27,1
Mayıs
7,3
7,9
6,9
-7,8
-17,1
-15,9
8,6
-16,9
Haziran
-1,0
-1,1
-1,3
5,5
-3,9
-3,4
-2,5
-6,7
Temmuz
4,7
3,9
4,2
12,0
2,3
2,4
4,1
1,3
Ağustos
-2,2
-2,7
-2,3
21,0
10,1
10,4
-3,4
13,8
-7,5
-6,8
0,6
-8,4
-7,6
-11,6
-10,0
Eylül
-6,7
Kaynak: TÜİK, Borsa İstanbul
BIST 100 Endeksi (TL)
30 Günlük Hareketli Ortalama (TL)
Dolar
Eylül 14
Haziran 14
Mart 14
Aralık 13
Eylül 13
Haziran 13
Mart 13
Aralık 12
Eylül 12
Haziran 12
Mart 12
Aralık 11
Eylül 11
Haziran 11
3,100
2,900
2,700
2,500
2,300
2,100
1,900
1,700
1,500
Mart 11
100,000
90,000
80,000
70,000
60,000
50,000
40,000
Aralık 10
TL
Şekil 5: BIST 100 Endeksi
BIST 100 Endeksi (dolar)
Kaynak: Borsa İstanbul
2013 yılı sonunda yüksek seviyede gerçekleşen BIST-100 Endeksinin getiri oynaklığı, 2014
yılı başından itibaren gerileme eğilimine girmiştir. Bu gerileme eğilimi Eylül ayında da devam
etmiştir.
2013 yılının Ağustos ayından itibaren 2014 yılının ilk aylarına kadar cari açığı olan diğer
ülkelerle karşılaştırıldığında yüksek seviyede gerçekleşen TL’nin dolar karşısındaki opsiyonların ima
ettiği oynaklığında, 2014 yılı ikinci çeyreğinde TCMB’nin sıkı para politikasının ve yurtiçi politik
27
Ekonomik Gelişmeler
Ekim 2014
belirsizliğin azalmasının da etkisiyle gerileme görülmüştür. 2014 yılı üçüncü çeyreğinde ise söz
konusu oynaklıkta bir miktar artış görülmüştür.
Şekil 6: Borsa Günlük Getirilerinin Standart Sapması
Kaynak: Reuters
* Gri taralı alan Türkiye, Brezilya, Şili, Çek Cumhuriyeti, Macaristan, Meksika, Polonya, G. Afrika, Endonezya, Kolombiya,
Hindistan, Rusya ve Çin’in borsa endekslerinin o aydaki günlük getiri gerçekleşmelerinin standart sapmalarının bulunduğu
aralığı göstermektedir.
** Ay sonu standart sapma değeri son 20 iş günü hisse senedi getirilerinden hesaplanmıştır.
Şekil 7: Opsiyonların İma Ettiği Kur
Oynaklığı (1 Ay Vadeli)
Şekil 8: Opsiyonların İma Ettiği Kur
Oynaklığı (1 Yıl Vadeli)
Kaynak: Reuters
* Gri taralı alan cari açığı olan gelişmekte olan ülkelerden Türkiye, Brezilya, Şili, Çek Cumhuriyeti, Macaristan, Meksika,
Polonya, G. Afrika, Endonezya, Kolombiya'nın paralarının dolar karşısındaki opsiyonların ima ettiği oynaklıklarının bulunduğu
aralığı göstermektedir.
2014 yılı Haziran ayı sonunda yüzde 8,1 seviyesinde olan Türkiye’nin 2 yıl vadeli DİBS faizi,
2014 yılı Eylül sonu itibarıyla yüzde 9,8’e yükselmiştir.
28
Ekonomik Gelişmeler
Ekim 2014
Şekil 9: İki Yıllık Devlet Tahvili Faizleri
Kaynak: Reuters
VI. DÜNYA EKONOMİSİNDEKİ GELİŞMELER
ABD Ekonomisi
ABD ekonomisindeki olumlu gelişmeler devam etmektedir. ABD’de daha önce yüzde 4,2
olarak açıklanan ikinci çeyrek büyümesi nihai olarak yüzde 4,6’ya revize edilmiştir. Böylece büyüme
oranı 2011 yılının son çeyreğinden bu yana görülen en yüksek seviyede gerçekleşmiştir. IMF, Ekim
Raporunda ABD’deki bu olumlu gelişmeleri dikkate almış, 2014 yılı tahminlerini bir önceki rapora
göre 0,5 puan yükselterek yüzde 2,2 olarak revize etmiştir. 2015 yılı büyüme tahminlerinde ise
değişikliğe gitmeyerek yüzde 3,1 olarak açıklamıştır.
ABD’de istihdam piyasası toparlanmaya devam etmektedir. Eylül ayında 248 bin kişi ile
beklentilerin üzerinde tarım dışı istihdam yaratılmıştır. Böylelikle işsizlik oranı yüzde 6,1’den yüzde
5,9’a gerilemiştir. İşsizlik oranının bu seviyeye gerilemesi, FED’in yeni tahminleriyle de paralel bir
görünüm sergilemektedir.
16-17 Eylül tarihlerinde FED Açık Piyasa Komitesi (FOMC) toplantısı yapılmıştır. Bu
toplantıda FED, bazı ekonomik göstergelere ilişkin tahminlerini de güncellemiştir. Haziran’da
ekonomik büyüme öngörüsü 2014 yılı için yüzde 2,1-2,3 bandında iken, bu toplantıda yüzde 2,02,2’ye indirilmiştir. İşsizlik oranı beklentisi de yüzde 6,0-6,1 bandından yüzde 5,9-6,0 bandına
çekilirken, enflasyon tahminleri değiştirilmemiştir. Yapılan toplantıda FED yetkilileri 2015 ve 2016
yılsonu politika faiz oranı tahminlerini yükseltmişlerdir. Ayrıca, ekonomik görünümün FED’in
hedeflerine daha da yaklaşması dolayısıyla 2015 yılında faiz artırımına gitmesi hakkındaki kararın bir
önceki toplantıdan çıkan sonuçlara göre oy birliğini daha çok sağlamış olduğu görülmektedir.
Toplantıdan çıkan bu kararların ABD 10 yıllık tahvil getirisi üzerinde de etkisi olmuş, tahvil getirisi
15 Ekim tarihinde yüzde 2,15 değerine kadar gerilemiştir. 28-29 Ekim tarihlerinde yapılacak yeni
toplantı sonrasında tahvil alım programını bitirmeyi planlayan FED’in bu kararından sonra, tahvil
getirisinin yine aşağı yönlü bir trend izlemesi beklenmektedir.
29
Ekonomik Gelişmeler
Ekim 2014
ABD ekonomisinin güçlenmesi ve faizlerin artırılacağı beklentisi doların değerini
yükseltmektedir. Avrupa ve Japonya’da faizlerin uzun süre düşük kalacağı ve yeni parasal
genişlemeye gidilebileceği beklentisi de bu eğilimi güçlendirmektedir. Diğer yandan küresel
büyümenin yavaşlaması ABD ekonomisinin ihracat performansını olumsuz etkilemektedir. FED
yetkilileri doların aşırı değerlenmesinden de kaçınmaktadır.
Avro Bölgesi
IMF Raporuna göre, Avro Bölgesindeki ılımlı toparlanmanın mali konsolidasyon baskısının
azalması, genişlemeci para politikaları ve borçlanma koşullarındaki iyileşmenin katkısıyla devam
edeceği belirtilmektedir. Ancak Bölge ekonomilerinin performansları ciddi ölçüde farklılaşmaktadır.
İspanya’da finansal koşulların iyileşmesi, piyasalara olan güvenin artmasıyla birlikte iç ve dış talebin
güçlenmesi sonucu büyüme devam ederken, İtalya ekonomisi 2014 yılının ilk çeyreğinde
daralmıştır. Bölgenin merkez ekonomilerinden Almanya’da da iç talebin zayıflaması sonucu
toparlanma hız kesmiştir. Bu gelişmeler doğrultusunda Nisan ayında Avro Bölgesinin 2014 yılında
yüzde 1,2 oranında büyüyeceğini öngören IMF, Ekim ayında bu tahmini yüzde 0,8 seviyesine
indirmiş; 2015 yılında ise bölgenin yavaş bir şekilde toparlanmaya devam ederek yüzde 1,3
oranında büyüyeceğini tahmin etmiştir.
OECD Raporuna göre Avro Bölgesindeki toparlanma özellikle Almanya, Fransa ve İtalya’daki
zayıf görünümün etkisiyle hız kesmektedir. Toparlanma görünen ülkelerde ise yapısal ve mali
zorluklar bu toparlanmayı sınırlamaktadır. Güvendeki zayıflamayla birlikte iç talep düşmüş,
enflasyon oranı sıfıra yaklaşmış; bazı ülkelerde ise negatif seviyelere gerilemiştir. Zayıf iç talep,
düşük enflasyonu ve zayıf büyümeyi tetiklemekte; düşük enflasyonun deflasyona dönüşme riski
artmaktadır. Enflasyon oranı Eylül ayında, Ağustos ayındaki yüzde 0,4 seviyesinden yüzde 0,3
seviyesine gerilemiştir. OECD, Avro Bölgesine yönelik büyüme tahminlerini 2014 ve 2015 yılı için
sırasıyla 0,4 ve 0,6 puan aşağı yönlü revize etmiş; Avro Bölgesinin sırasıyla yüzde 0,8 ve yüzde 1,1
oranında büyüyeceğini tahmin etmiştir.
Zayıf yurtiçi talep bir yandan düşük enflasyonu, diğer taraftan zayıf ekonomik aktivite
yoluyla yüksek işsizlik oranını tetiklemeye devam etmektedir. Temmuz ayında yüzde 11,5
seviyesinde gerçekleşen Avro Bölgesi işsizlik oranı Ağustos ayında da aynı seviyede gerçekleşmiştir.
Genç işsizlik oranı da yüksek seyrini devam ettirmiş; Ağustos ayında yüzde 23,3 seviyesinde
gerçekleşmiştir. Bölgedeki en yüksek işsizlik oranları yüzde 27 ile Yunanistan ve yüzde 24,4 ile
İspanya’da, en düşük işsizlik oranları ise yüzde 4,7 ile Avusturya ve yüzde 4,9 ile Almanya’dadır.
Avrupa Komisyonun yayınladığı Avrupa Duyarlılık Endeksi (ESI) ve Markit’in yayınladığı PMI
verileri ekonomik aktivitenin, 2014 yılının ikinci çeyreğinden sonra üçüncü çeyreğinde de ivme
kaybettiğine işaret etmektedir. Temmuz ayında 102,2 seviyesinde gerçekleşen ESI, Ağustos ayında
100,6, Eylül ayında ise 99,9 seviyesine gerilemiştir. Avro Bölgesi bileşik PMI endeksi Eylül ayında,
Ağustos ayındaki 52,5 seviyesinden 52 seviyesine gerilemiştir. Markit’in yaptığı tahminlere göre
2014 yılının ikinci çeyreğinde büyüme kaydedemeyen Avro Bölgesinin yılının üçüncü çeyreğinde
yüzde 0,2-0,3 seviyesinde zayıf bir büyüme gerçekleştirmesi beklenmektedir.
30
Ekonomik Gelişmeler
Ekim 2014
Çin Ekonomisi
Çin ekonomisinde konut piyasasına yönelik uygulanan tedbirler ekonomik performansı
etkilemeye devam etmektedir. 2014 yılının ilk çeyreğinde büyümenin yavaşlamasının ardından
merkezi hükümet belli kesimlerin ekonomik aktivitelerini artırma amacıyla mini teşvik paketi
uygulamış ve uygulanan genişletici adımlar yılın ikinci çeyreğinde büyümeyi bir miktar
hızlandırmıştır. Buna karşın yılın ikinci yarısından itibaren temel ekonomik göstergelerde görülen
dalgalı seyir Çin ekonomisinin yılın üçüncü çeyreğinde ivme kaybedeceğine yönelik beklentilerin
oluşmasına yol açmıştır. Bu durumun yaşanmasında en temel sebep ülke ekonomisinin yaklaşık
yüzde 25’ini oluşturan konut piyasasına yönelik uygulanan tedbir politikaları olmuştur. Konut
sektöründeki yavaşlamanın neticesinde hız kaybeden bazı sanayi sektörleri ekonomik büyüme
önündeki en büyük risk olarak görülmektedir.
Çin Merkez Bankası üst düzey yetkilisi ve IMF yetkilileri arasında 11 Ekim tarihinde ABD’de
yapılan toplantıda Çin ekonomisinde görülen yavaşlamanın sağlıklı ve kontrol edilebilir seviyede
olduğunu, bu yüzden ek parasal genişlemeye ihtiyaç duyulmadığı belirtilmiştir. Yapılan açıklamada
Çin’in istikrarlı yönde gelişen büyüme performansının, ılımlı bir enflasyon ile birlikte uygulanan
ihtiyatlı para politikası sonucunda olduğu ifade edilmiştir.
İç talepte süregelen yavaşlama ve zayıf seyreden konut piyasası ile ABD kaynaklı gelişmiş
ekonomilerdeki talep canlanması neticesinde Çin’de resmi ekonomik göstergeler Eylül ayında da
farklılık göstermeye devam etmiştir. Resmi imalat sanayi endeksi PMI Eylül ayında değişmeyerek
51,1 seviyesinde kalmıştır. HSBC PMI endeksi de aynı dönemde değişiklik göstermeyerek 50,2
seviyesinde gerçekleşmiştir. Buna karşın hizmet PMI endeksi Eylül ayında bir önceki aya göre
önemli oranda gerileyerek 54,4’den 50,4 düzeyine gerilemiştir.
31
Download

Ekonomik GelişmelerTemmuzAğustosEylül2014