Editöre Mektup | Letter to the Editor
Türk Aile Hek Derg 2009; 13(2): 104-108
doi:10.2399/tahd.09.104
Editöre Mektup
19. yüzy›lda Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nda Amerikan
misyoner faaliyetleri
“Misyoner faaliyetleri aç›s›ndan Türkiye, Asya’n›n anahtar›d›r.”
Samuel Colcord Bartlett (1880) (Historical Sketch of the Missions of the
American Board in Turkey; 1.(1) ABCFM)
Say›n Editör,
“1900’lerin Bafl›nda Kayseri Amerikan Hastanesi”nin
faaliyetini, parças›n› oluflturdu¤u Osmanl›’daki Amerikan
misyonerlik çal›flmalar›n› gözden geçirerek daha iyi anlamland›rabiliriz: Bu genel görünümü, 1980’lerde American Board of Commissioners for Foreign Missions
(ABCFM) arflivi belgelerine dayanan1 Kocabaflo¤lu’nun
makale ve kitaplar›ndan yararlanarak özetleyecek ve misyoner faaliyetinin sa¤l›k konusundaki etkisi hakk›nda ilginç olabilecek baz› noktalara de¤inece¤im.
Amerikan Donanmas› ilk kez 1801’de Akdeniz’de görünmüfltü; donanma, iflin “yüzü sert ve so¤uk” yan›yd›.
Bir de “yüzü s›cak”, sempatik, insanc›l bir mekanizmaya
ihtiyaç vard›. Üstelik Akdeniz’de bir f›rkateyn, y›lda
80.000 dolara dolaflabilirken, bir misyoner ailesinin y›ll›k
gideri 1.000 dolar› bulmuyordu. ABD, Asya, Afrika, Latin Amerika ve Ortado¤u’ya nüfuz ederken, misyonerlikten etkin bir flekilde yararland›.2
19. yüzy›lda geliflip, 20. yüzy›l bafl›nda doru¤a ulaflan
misyonerlik hareketi, H›ristiyanl›k tarihi boyunca görülenlerin en kapsaml›s› idi. Dönemin en baflar›l› örgütleri ise
Amerikan Protestan misyonerleri oldu. Bu örgütlerin dünya paylafl›m›nda Osmanl› ‹mparatorlu¤u, ABD’ne düflmüfltü. Osmanl› topraklar›nda faaliyet gösteren en güçlü ve kal›c› misyoner örgütü ise BOARD olarak ta an›lan ABCFM
idi. BOARD’un ilk misyonerleri Anadolu’ya 1820’de ayak
bast›lar. ‹lk on y›l yöreyi, halk›, devleti, yerel dilleri, adetleri, de¤erleri tan›ma ile geçti. 1822’de Malta’da Anadolu’daki harekete destek sa¤layacak bir matbaa kuruldu. 1824’te,
Beyrut’ta, Osmanl› topra¤›ndaki ilk Amerikan misyoner
okulu aç›ld›. 1830’da resmi Türk-Amerikan iliflkileri kurul-
104
mas›ndan hemen sonra 1831’de ‹stanbul’a ilk Amerikal›
misyonerler ayakbast›lar. Bu tarihten itibaren ‹stanbul’dan
yönetilen “Türkiye Misyonu” ve Beyrut’tan yönetilen “Suriye Misyonu” oluflturuldu.2
Amerikan misyonerlerinin bafllang›çtaki Anadolu’daki
herkesi kapsayan hedefinin gerçekçi olmad›¤› k›sa sürede
anlafl›ld›. Müslüman ve Musevileri etkileyemiyorlard›.
Geriye Ortado¤u’nun “sözde H›ristiyanlar›” (nominal
Christians) kal›yordu ki; bu da o kadar kolay de¤ildi. Ortodoks Rumlar üzerinde etkili olamam›fllard›.
1840’tan itibaren tüm a¤›rl›k Ermenilere verilerek
misyonun resmi ad›, Ermeni Misyonu (Mission to Armenians) olarak de¤ifltirildi.1 “Bat› Türkiye” ‹stanbul’dan,
“Merkezi Türkiye” Antep’ten, “Do¤u Türkiye” misyonu
ise Harput’tan yönetiliyordu (fiekil 1).1 Ermenilerin hedeflenmesi Gregoryen ve Katolik Ermeni ruhban›n tepkisini çekti; misyonerler, bu Kiliseleri “reforme edemeyeceklerdi”. Bunun üzerine, 1846’da, ‹ngiltere’nin yard›m›yla ‹stanbul’da ilk Protestan Kilisesi aç›ld›.1 1850’de,
Bab-› Âli’nin Protestan Ermenilere ayr› bir millet statüsü
vermesi sa¤land›. Böylece, Amerikal› misyonerlerin kanatlar› alt›nda hiç yoktan bir cemaat “yarat›ld›”. 1846’da
Anadolu’da 4 olan Protestan kilisesi say›s› 1870’te 73’e,
1900’de 112’ye yükseldi, bu kiliselere kay›tl› cemaat
1870’te 20.000’e, 1900’de 45.000 kifliye ulaflt›.2
1870’te, bugünkü Türkiye Cumhuriyeti’nin topraklar›n›n tümü Amerikan misyoner faaliyeti içine al›nm›fl; misyoner jargonuyla - “iflgal edilmiflti” (occupied). Bu tarihte,
Türkiye’nin 17 büyük yerlefliminde istasyon, 180’i aflk›n
kasaba ve köyünde de uç-istasyonlar faaliyetteydi. Bu yerleflimler Ermeni nüfusunun yo¤un oldu¤u illerdeydi.1
Ça¤layaner H | 19. yüzy›lda Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nda Amerikan misyoner faaliyetleri
fiekil 1. Board’un Asya Türkiyesi misyonlar›n›n sorumluluk alanlar› (‹stanbul Amerikan Board kütüphanesinin izniyle).
Editöre Mektup
Türkiye Aile Hekimli¤i Dergisi | Turkish Journal of Family Practice | Cilt 13 | Say› 2 | 2009
105
1871’de “Avrupa Türkiyesi Misyonu” ad›yla ‹mparatorlu¤un Avrupa topraklar›na, esas itibar›yla da Bulgaris-
Okullaflma faaliyetin genel hatlar›n› çizmek için, sade-
tan’a yönelik faaliyette bulunacak bir misyon kuruldu (Bu
ce 1900 itibar›yla Anadolu’daki misyoner okullar›n›n dö-
konuda ayr›nt›l› bilgi için bkz kaynak 3. 19. yüzy›l›n son
kümünü verece¤iz (Tablo 1). Bu rakamlar hiç te küçüm-
çeyre¤ine girilirken ABCFM Anadolu’da okul, hastane ve
senmeyecek bir faaliyete iflaret etmektedir: Akçurao¤lu’na
matbaa çevresinde örgütlenmifl, h›zl› bir haberleflme a¤›na sahip, güçlü bir örgüttü.1
Editöre Mektup
Okullar
göre 1913-14 y›llar›nda tüm ‹mparatorluktaki sultanî ve
idadîlerin say›s› 69, okuyan toplam ö¤renci say›s› ise
1869’dan bafllayarak Osmanl› Devleti, her türlü ya-
6.800 civar›ndayd›. Ortaokul ve lise düzeyindeki Ameri-
banc› okulu, bu arada Amerikan misyoner okullar›n› da
kan misyoner okullar›yla, bu okullarda okuyan ö¤renci sa-
daha yak›ndan izlemeye bafllad› 1870’ler, misyonerlar
y›s› ise hemen hemen bu tutar›n yar›s›na ulafl›yordu.1
aç›s›ndan yeni bir dönemin bafllang›c›yd›. Zira Bat›’n›n
Osmanl› ‹mparatorlu¤una karfl› tutumu de¤iflmiflti. Her
fleye ra¤men yaflat›lmas› gereken “hasta adam”, yerini,
miras›n›n paylafl›m› öne ç›kan “ölümcül hasta adam” b›rakm›flt›; ‹mparatorluk da¤›lacakt›. Bu, kaç›n›lmaz görünüyordu.1 Bat›’n›n tutum de¤iflikli¤i Osmanl› Devleti’ni
de etkiledi; 1869’da Maarif-i Umumiye Nizamnamesi ile
e¤itim kurumlar› denetlenmeye çal›fl›ld›. 129. madde cemaat ve yabanc› okullar› hedefliyordu. Bu madde, söz konusu okullar›n ders kitaplar›n›n ve ö¤retmenlerinin diplomalar›n›n Maarif Nezaretince onaylanmas›n›, okutulacak derslerin listesinin de Nezarete verilmesini öngörüyordu. Bunlar›n pek az›na uyuldu. Bu masum istekler
karfl›s›nda, özellikle Amerikal› misyonerler “faaliyetlerimize set çekiliyor” diye epeyce gürültü ç›kard›lar. Bu
‹mparatorluktaki tüm yabanc› okullar, farkl› ulusal/etnik gruplar›n e¤itim, ayd›nlanma, uyanma gereksinimi ile
bu gruplar arac›l›¤›yla imparatorlu¤a nüfuz etme yar›fl›na
giren uluslararas› kapitalizmin ç›karlar›n›n çak›flt›¤› ya da
öyle göründü¤ü bir dönemde ortaya ç›k›p geliflmifllerdir.
Bu h›zl› oluflumun temel dinami¤i budur. Dolay›s›yla, bu
geliflimi, sadece dinsel “misyon” ya da yöneticilerin “gaflet”/basiretsizlikleri ile aç›klamak yetersiz kalacakt›r.
Amerikan misyoner okullar›n›n en h›zl› geliflme gösterdi¤i dönem, ilginç olarak tüm yabanc› ö¤retim kurumlar›na
kuflku ile yaklafl›p engelleme için önlemler gelifltiren II.
Abdülhamid dönemidir. Maliyesi, ticareti, sanayisi, postanesi, adliyesi ve ordusuyla yabanc› etkilere aç›lm›fl çok
uluslu bir imparatorlukta bu sonuca flaflmamak gerekir.2
maddenin ifllerlik kazanabilmesi için de 1886’da Mekatib- Ecnebiye ve Gayri Müslime Müfettiflli¤i’nin kurul-
Matbaalar
mas› ve bafl›na Selanik Vali Muavini saadetlû Konstanti-
1822’de Malta’da kurulan ilk matbaada çeflitli dillerde
nidi Pafla’n›n geçmesi gerekmiflti.1
Osmanl› yönetiminin, sokakta vaaz› yasaklamas›,
a, 1833-1853 döneminde de 20 milyon sayfa bast›. Bu,
Matbaalar Nizamnamesi’nin (1857) matbaalara ruhsat
100 sayfay› aflan herhangi bir yay›n› bir cilt sayan misyo-
alma zorunlulu¤u getirmesi, her türlü süreli yay›n ve ki-
nerlere göre 200.000 cilt bas›l› malzeme demekti. Tiraj›n
tab›n Encümen-i Teftifl ve Muayene’den geçirilmesi, ta-
ortalama 1.000 oldu¤u kabul edilirse 200 dolay›nda yay›n
bibin, mesle¤ini icra edebilmek için diplomas›n› T›bbi-
demektir ki, bizde, ‹brahim Müteferrika’dan (1729), Tan-
ye-i fiahane’ye onaylatmas› kararlar›, misyonerlerce, an-
zimat’a (1839) kadar yay›nlanan kitaplar›n say›s›n›n 500’ü
laflma ve kapitülasyonlardan do¤an haklar›n›n k›s›tlan-
aflmad›¤› düflünülürse, iflin boyutu daha iyi anlafl›labilir.1
mas› olarak de¤erlendiriliyor, Anglo-Saxon kamuoyunda
f›rt›na kopar›l›yordu.1
1890’lardan itibaren bafllayan Ermeni olaylar› da iki
ülke aras›ndaki bu ilk sürtüflme konusuna eklendi.1
Matbaa, 1853’te ‹stanbul’a tafl›nd›; talebin artmas›yla
Antep ve Beyrut matbaalar› aç›ld›.1
Yaz›l› kültürün bir hayli az geliflti¤i Osmanl› toplumunda 19. yüzy›l›n sonuna dek 600 milyon sayfa bask›
Türkiye’deki misyoner faaliyetleri 1890’da mant›kî
yap›lmas› az›msanacak bir ifl de¤ildir; ancak, ço¤u dini
s›n›r›na ulaflt› ise de (Clark; 1893); say›sal büyüme 1914’e
ajitasyona yönelik bu yay›n faaliyetinden günümüze ka-
1
kadar sürdü.
106
sekiz milyon sayfa bas›ld›, 1833’te ‹zmir’e tafl›nan matba-
lan Kutsal Kitap çevirileri ile iki sözlük olmufltur.1
Ça¤layaner H | 19. yüzy›lda Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nda Amerikan misyoner faaliyetleri
Tablo 1. Anadolu’daki Amerikan misyoner okullar› ve ö¤renci say›lar› (1900)1
Y›llar
1900
1870
Okullar
Üç misyon
birlikte
Bat› Türkiye
misyonu
Merkezî Türkiye
misyonu
Do¤u Türkiye
misyonu
Üç misyon
birlikte
‹lkokullar
Ö¤renci say›s›
220
108
141
129
378
Ö¤renci say›s›
5617
4812
6466
3136
14414
9
13
12
8
33
189
1283
844
47
2600
4
1
1
1
3
74
5
12
5
22
Okul say›s›
-
1
1
1
3
Ö¤renci say›s›
-
270*
150*
100*
520*
Ö¤renci say›s›
Okul say›s›
‹lâhiyat okullar›
Okul say›s›
Ö¤renci say›s›
Kolejler
Editöre Mektup
Ortaokul ve liseler
Toplam
Okul say›s›
Ö¤renci say›s›
233
123
155
139
147
5880
6370
7472
3714
17556
*Tahmini.
T›bbî Misyonlar – T›p Fakülteleri
1903’e kadar, Osmanl› Devleti’nin iki t›p mektebi de
Osmanl› topraklar›ndaki ilk misyoner hekim 1833’te
‹stanbul’da idi. Osmanl› yönetimi, 19. yüzy›l›n son çeyre-
Beyrut’a ayak basm›flt›; izleyen y›llarda, birçok misyoner,
¤inde, bölge merkezlerinde büyük birer hastane ve t›p
Trablusflam’dan Kafkaslar’a kadar, ülkenin çeflitli yerle-
okulu açmay› düflünmüfl, 1897’de, ilk uygulama için, Bur-
rinde gezici hekimlik yapt›lar. Ancak sistemli t›bbî bak›m
sa, ‹zmir, Halep veya fiam, Selanik, Antep ve Diyarbak›r’›
ve yard›m, 1880’de, hekimleri kayna¤›nda yetifltirecek
seçmiflti. Ancak - fiam T›bbiyesi hariç - bu program›n uygulanabilmesi için gerekli para hiçbir zaman bulunamad›.4
1
düzenin kurulmas›yla h›z kazand›.
Zaman içinde belli bafll› misyoner istasyonlar› doktor,
O s›rada, Beyrut’ta 1876’da kurulan Suriye Protestan
klinik ve hastane ile donat›ld›. ‹lk hastaneler Antep (Aza-
Koleji’ne ba¤l› T›p ve Eczac›l›k Okulu ile 1883’te Fran-
riah Smith Hastanesi), Talas (Kayseri), Mardin ve
s›z Maarif Nezareti denetiminde kurulan Beyrut Katolik
Van’da kuruldu. Daha sonra ‹stanbul, Merzifon, Harput
T›p Fakültesi bulunuyordu.4 Antep’te ise 1876’da kuru-
(Sivas) ve Diyarbak›r’da birer hastane/klinik aç›ld›.1
lan Amerikan T›p Okulu, 1880’de ilk mezunlar›n› ver-
T›bbi tedavi ve bak›m çal›flmalar›na 1880’den itibaren
miflti. Bu okul, 1896’da fakültenin son gruplar›n›n da
h›z verilmesi, kilise, okul ve matbaalar›yla yag›nl›k ve yo-
Beyrut’a tafl›nmas›na kadar faaliyet gösterdi. Hastane ise,
¤unluk kazanan misyoner faaliyetinin halk›n ve yöneti-
halen faaldir.5
min gözünde sempati toplamas›n› sa¤lad›, öte yandan da,
Suriye’de bilimsel geliflmenin Osmanl›larca sa¤lan-
misyoner kadrolar›n› zenginlefltirdi. Dispanser ve hasta-
mas›, ordu ve halk›n tabip ihtiyac›n›n karfl›lanmas› için
nelere müslüman ahali de baflvuruyordu; o s›rada, Ana-
Hicaz Demiryolunun güzergah›ndaki fiam’da bir t›bbiye
dolu’daki sa¤l›k hizmetlerinin son derece yetersiz oluflu,
mektebi aç›lmas›n› öneren rapor, 29 Mart 1903’te, Sada-
Bab-› Âli’nin bu faaliyete hoflgörü ile bakmas›n› sa¤lam›fl
rete sunulmufltu. fiam T›bbiyesi, bu rapor do¤rultusun-
olabilir.1
da, 31 A¤ustos 1903’te aç›ld›.4
Türkiye Aile Hekimli¤i Dergisi | Turkish Journal of Family Practice | Cilt 13 | Say› 2 | 2009
107
fiam Mekteb-i T›bbiye-i Mülkiyesi’nin faaliyeti,
1918’de Suriye’nin ‹mparatorluktan ayr›lmas›yla noktaland›. Okul, bölgede, etkileri bugüne kadar süren bir ekol
oluflturdu: Yetifltirdi¤i seçkin Suriyeli doktorlar taraf›ndan yeniden ve eski yerinde faaliyete geçirildi. Günümüzde, t›p tedrisat›n›n tamamiyle ‹ngilizce ya da Frans›zca yap›ld›¤› Arap aleminde, “fiam Üniversitesi T›p Fakültesi” milli dil Arapça ile tedrisat yapan tek kurumdur.4
rolü yoktur. Yine de, bu durum, çözülme sürecindeki bir
‹mparatorlu¤a nüfuz etmeye çal›flanlar›n sorumlulu¤unu
ortadan kald›rmaz. Kald› ki, olup biten olaylar›n de¤erlendirilerek, ABD ve dünya kamuoyuna yans›t›lmas›nda
Amerikal› misyonerlerin ve misyoner okullar›nda yetiflmifl Ermeni intelligentsia’s›n›n az›msanmayacak bir sorumluluklar› vard›r.1
Editöre Mektup
Misyonerlik faaliyeti Osmanl› ‹mparatorlu¤u ile bir-
Sonuç
Misyonerlik faaliyetinin Amerikan yay›lmas›na en büyük katk›s› tan›ma ve tan›tma konusunda oldu. Misyonerler, bunun için, 19. yüzy›l Anadolu’sunda, halk›n aras›nda 25, 30, 40 hatta 50 y›l yaflay›p, yörede konuflulan 2,
3 bazen 4 dili su gibi ö¤rendiler, baz›lar›, Anadolu yaylalar›nda at üstünde 10.000 kilometreden fazla yol katetti.
Osmanl› ayd›n›n›n Anadolu’yu, ancak 20. yüzy›l›n ilk
çeyre¤inde hayretler içinde tan›maya bafllad›¤› hat›rlan›rsa, Amerikal› misyonerlerin Anadolu’yu iyi tan›d›klar›
söylenebilir. ‹yi tan›d›klar› için de her ulustan, her kesimden halk›n de¤er, tutum, özlem, önyarg› ve beklentilerini, muhtemelen, Osmanl› yöneticilerinden daha iyi
biliyorlard›.1
Amerikal› misyonerler, gözlemlerinden elde ettikleri
bilgileri baflar›yla de¤erlendirerek aktard›lar. ABCFM
misyonerleri 1820-1881 aras›nda, bilimsel dergilere, Osmanl› ülkesinin arkeolojisinden dillerine, bitki örtüsünden, yerel örf ve adetlerine uzanan de¤iflik konularda,
80’in üzerinde makale yazd›lar.1
Misyonerlerin en kal›c› etkisi, Amerikal›lar›n kafas›nda bulunduklar› ülke ve halka iliflkin iyi ya da kötü bir
imaj yaratmak oldu. Bu nedenle ABD’deki Türk imaj›n›n
yarat›c›s› büyük ölçüde misyonerlerdir.1
1890’lardan itibaren bafllayan Ermeni olaylar›nda
Amerikan okullar›n›n rolü bu yaz›n›n kapsam› d›fl›nda
kalmaktad›r: Ancak flu kadar› söylenebilir; Amerikan
okullar› Ermenilerin tümüne de¤il, bir bölümüne ulaflm›fl, bu kesimde yeni bir “Ermeni kimli¤i” yaratm›flt›r.
Ermenilerin girifltikleri silahl› kalk›flmalarda, -bir iki
münferit olay d›fl›nda- Amerikan okullar›n›n do¤rudan
108
likte geride kald›. 1965-1970 y›llar› aras›nda ABD, bu
kez Türkiye Cumhuriyeti’ne yönelik ikinci büyük “seferberli¤i” gerçeklefltirdi. Amerikan Bar›fl Gönüllüleri. ‹lki
kadar etkili olmayan bu seferberlik zamanla bütün az geliflmifl ülkelerde oldu¤u gibi ifllevini yitirdi.6 Günümüz
dünyas›nda, büyük ülkelerin dünya görüfllerini, kültür ve
nüfuzlar›n› yayma çabalar› çok daha incelikli ve yayg›n
yöntemlerle yap›lmaktad›r.
Kaynaklar
1.
Kocabaflo¤lu U. Kendi Belgeleriyle Anadolu’daki Amerika: 19. Yüzy›lda
Osmanl› ‹mparatorlu¤u’ndaki Amerikan Misyoner Okullar›. 2. bask›. Arba Yay›nlar›, ‹stanbul, 1991; 29, 62, 6, 13, 74-7, 96, 22, 157, 128, 89, 144,
219-22.
2.
Kocabaflo¤lu U. “Do¤u sorunu çerçevesinde Amerikan misyoner faaliyetleri”. Tarihi Geliflmeler ‹çinde Türkiye’nin Sorunlar› Sempozyumu (Dün
- Bugün - Yar›n) (Ankara, 8-9 Mart 1990) Türk Tarih Kurumu, Ankara,
1992; 65, 67, 70, 68,
3.
Kocabaflo¤lu U. XIX. yüzy›lda Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nun Avrupa Topraklar›nda Amerikan Misyoner Faaliyetleri. Yoktur Zulme R›zam›z’da.
Phoenix Yay›nlar›, Ankara, 2004; 221-38.
4.
‹hsano¤lu E. Suriye’de Modern Osmanl› Sa¤l›k Müesseseleri, Hastaneler
ve fiam T›p Fakültesi. Türk Tarih Kurumu, Ankara, 1999; 35-7, 27, 31,
33.
5.
Barlas U. Osmanl› döneminde Gaziantep’te kurulan ilk t›p fakültesi. I.
Türk T›p Tarihi Kongresi Kongreye Sunulan Bildiriler içinde. Türk Tarih Kurumu, Ankara, 1992; 127.
6.
Kocabaflo¤lu U. Amerikan Bar›fl Gönüllüleri. Yoktur Zulme R›zam›z’da.
Phoenix Yay›nlar›, Ankara, 2004; 239-47.
Sayg›lar›mla,
Dr. Halûk Ça¤layaner
Modern E¤itim Fen Okullar›, Aile Hekimli¤i Uzman›, ‹stanbul
Ça¤layaner H | 19. yüzy›lda Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nda Amerikan misyoner faaliyetleri
[email protected]
Download

PDF İndir - Türkiye Aile Hekimliği Dergisi