Levent fiahin, Kemal Y›ld›r›m / ‹flletmelerde ‹fl Ahlak› Uygulamalar› ‹çin Genel Çerçeve
Prof. Dr. Sabri F. Ülgener
Hayat› ve Eserlerine Dair
Özet Bir Sergileme*
A Sketch of Professor Sabri F. Ülgener’s
Life and Works
Ahmed Güner Sayar**
Sabri Fehmi Ülgener, 1911 y›l›nda Ca€alo€lu’nda dünyaya geldi. ‹stanbul’da
çöken bir devletin gizli seziflleri ve anlay›fllar›n›n içine nüfuz etti€i bir ortamda, onun ürünü olan olgunluk hissi içinde yetiflen Ülgener, devrin
önemli simalar›n›n baba oca€›na misafir olmas› nedeniyle Cumhuriyet’i idrak etmifl, onunla en az on y›l birlikte olmufl, kökü Osmanl›’da duran 1860
ve sonras› kufla€›n› tan›ma imkân› bulmufltur. Ülgener, bu sohbetlerde “eski” ile “yeni” aras›ndaki çat›flmay› kendi fildifli kulesinden izliyordu. Onun
için temel mesele de€iflimin yolunu, hedefini, fliddetini ve bunu mümkün
k›lacak vas›talar›n de€erini tartmaktan geçiyordu. Dolay›s›yla genç Sabri
Fehmi için o y›llarda soruna taraf olmaktan çok mevcut oluflumu tarihi kuflatarak anlamak gerekiyordu.
‹stanbul Erkek Lisesinde orta tahsilini sürdürürken yabanc› dili Almancayd›. Evde Arapça ve Farsça ile kurulan yak›nl›k Almancaya s›çrad›. Sabri
Fehmi okulda verilen yabanc› dil dersleriyle yetinmedi ve Almanca çal›flmalar›n› s›k›laflt›rd›. Daha orta mektep talebesi iken Schiller’i okuyacak hâle
gelmifl, edebî Almancan›n inceliklerine kavuflmufltu.
‹stanbul Erkek Lisesinden mezuniyetinin ard›ndan ‹stanbul Darülfünunu
Hukuk Fakültesine girdi. Ülgener, babas›ndan ‹slâmî “norm”u ö€renirken
* Bu konuda etrafl› malumat yazar›n “Bir ‹ktisatç›n›n Entellektüel Portresi: Sabri F. Ülgener” (Ötüken Yay›nlar›, ‹stanbul,
2007) adl› kitab›nda bulunmaktad›r. Bu özet, ad› geçen eserden ve yazar›n “Makaleler”e (Derin Yay›nlar›, 2006) yazd›€›
önsözden yararlan›larak haz›rlanm›flt›r. (Editör)
** Dr., ‹ktisat alan›nda profesördür. ‹lgi alanlar› iktisadi düflünce, iktisat tarihi, iktisat metodolojisi ve teorisidir.
‹letiflim: ‹stanbul Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi, Beyaz›t, 34116, ‹stanbul.
§ [email protected] § (+90 212) 440 0000 / 12273.
‹fl Ahlak› Dergisi Turkish Journal of Business Ethics, 2008, Cilt Volume 1, Say› Issue 1, 123-136, ©‹G‹AD
123
‹fl Ahlak› Dergisi
di€er taraftan fakültede ticaret hukuku derslerinde gördü€ü hukuk kurallar› ve rekabete dair hükümler ve iktisat derslerinde okudu€u piyasa mekanizmas›yla fiyat›n serbestçe teflekkülüne ait teorik bilgileri ö€reniyor, bu farkl› iki “norm”u birlefltiriyordu. San›lan›n aksine aralar›nda çat›flma de€il,
uyum vard›. Daha o y›llarda d›fl dünyada saflaflma ya da yollar›n ayr›lmas›
gerçe€ini yapay bulmaya bafllad›. ‹lk yakalad›€› gerçek, sathi de olsa tek yanl›l›€›n flu veya bu istikametine k›r›lmak de€il, belki “norm”lar›n uygunlu€undan hareketle yeni bir “norm” “reel” çat›flmas›n›n içine girmek onun için daha hay›rl› olacakt›. Sabri Fehmi’nin baba oca€›nda kula€›na üflenenler sadece f›khi meselelerle s›n›rl› kalmad›. Baba dostlar›ndan baz›lar›n›n müteflabih ayetlerden hareketle tasavvufa dair sohbete kap› açmalar›, onun tasavvuf hakk›nda detayl› bilgiler edinmesini sa€lad›.
Ülgener, ayn› zamanda babas›ndan hüsn-i hat dersleri ald›. Mehmed Fehmi
Efendi o€lunun güzel yaz›da ilk ve son hocas› oldu. Gene bu y›llarda kitap
kar›flt›rma, sanata aç›k yan›yla birleflince bir baflka de€erler matrisi kuruldu.
Bu güzel u€rafl› klasik Osmanl› fliiri idi. Divan flairlerinin m›sra, beyit, k›ta
ve gazellerinde eski fliirin büyülü iç örgüsünü yakalamaya çal›fl›yordu.
1935 y›l›nda ‹stanbul Darülfünunu Hukuk Fakültesinden mezun oldu ve
ayn› y›l fakültenin “‹ktisadiyat ve ‹çtimaiyat” kürsüsüne asistan oldu. Asistanl›€›n›n ilk günlerinde di€er Türk akademisyenlerle birlikte Alman hocalar›n derslerinin tercümesi iflini üstlendi. Sosyal bilimci Alman hocalar eserleri, dersleri, sohbetleri, sergiledikleri bilim ahlaklar›yla bir anda genç akademisyen Sabri Fehmi Bey’in dünyas›na bir bomba gibi düfltüler, kafas›nda
ihtilal yaratt›lar. Bu de€ifliklikler geliflme ve etkilerini zaman içerisinde genifl bir alana yay›larak onun düflünce ufkunu bir manada ters yüz etti. Fakülte çat›s› alt›nda önce “enstitü” bünyesinde bafllayan sonra d›flar›ya yay›lan ve ilmî bir ananeye dönüflen akademik sohbetler, bilim ahlak›, bilimsel
araflt›rmalarda sergilenen metot ve titizlik, genç Ülgener’in âdeta ikinci defa dünyaya gelifli oldu. Daha iflin bafl›nda akademik bir sars›nt› yaflamadan
iktisadi zihniyet konular›nda yo€unlaflmaya karar verdi. Max Weber ve
Werner Sombart gibi bu sahan›n büyük ustalar›n›n ayd›nlatt›€› yolda bilgi
verilerini topluyordu. Payandalanm›fl bir hâlde Alman hocalarla bir araya
geldiklerinde ciddi sorular› ortaya yuvarlamas› ile dikkatleri üzerine toplad›. Haz›rl›kl› ve kafas› mayalanm›fl bir hâlde Alman hocalarla yapt›€› sohbetlerden bu genç istidat çok fley ö€rendi. Alman hocalar›n Ülgener’in akademik formasyonuna kariyerinin daha ilk günlerinde verdikleri dürtü ile Türkiye gerçek bir bilim adam› kazand›. Onun meslek hayat›n›n bafllar›nda Türkiye çorak bir vasat içerisinde bulunmaktayd›. Alman hocalar›n entelektüel
miras›n› kendi özgün çal›flmalar›yla ileriye götürdü.
124
Ahmed Güner Sayar / Prof. Dr. Sabri F. Ülgener Hayat› ve Eserlerine Dair Özet Bir Sergileme
1938’de askerlik görevine ça€r›l›ncaya kadar ‹stanbul Üniversitesi Hukuk ve
‹ktisat Fakültelerinde namzet asistan olarak çal›flt›. 1939’da ‹ktisat Fakültesi Sosyoloji ve Kömün Bilgisi asistanl›€›na asaleten tayin oldu. 1941 y›l›nda
Kapitalizmden Evvel ‹afle Buhranlar› bafll›kl› doçentlik teziyle “Maliye ve
Umumi ‹ktisat Teorisi” kürsüsü doçentli€ine atand›. Ayn› y›l ‹ktisat Fakültesi Mecmuas›nda ilk ilmî makalesi yay›mland›: ‹ktisadi Hayatta Zihniyetin
Rolü ve Tezahürleri. Bu önemli yaz›s›nda iktisat literatürümüzde iktisadi zihniyet meselelerimizin hiç ele al›nmad›€›na dikkat çekiyordu.
1941-1942 ders y›l›nda “Konjonktür Nazariyesi” dersini vermeye bafllad›.
1942’de ‹ktisat Fakültesi tercümanl›€›n› ek bir görev olarak kabul etti.
1943 y›l›nda ikinci kez üç ay müddetle ordu hizmetine al›nd›. 1943 y›l›n›n
ocak ay›nda annesini, nisan ay›nda babas›n› kaybetti. ‹ktisat Fakültesinde
1946 y›l› sonuna kadar çeflitli dersler okuttu. Bu derslerin bafll›calar› “‹ktisat Metodolojisi”, “Konjonktür ve Buhranlar”, “Münakalat ve Sanayi Siyaseti” idi. Ayr›ca Hukuk Fakültesinde seçmeli bir ders olarak “‹ktisadî Doktrinler Tarihi”ni okuttu. Bu meyanda Hukuk Fakültesi birinci ve ikinci s›n›f iktisat dersi imtihan heyetinde görev ald›.
II. Dünya Harbi’nin s›k›nt›lar›n›n ekonomik düzleme yans›mas› sonucu bir
dizi mal›n piyasay› terk etmesi, nihayet üretimle tüketim aras›ndaki köprünün fiyatlar yoluyla yükselmesi karfl›s›nda politik toplum “narh” uygulamas›na geçmiflti. Ülgener devletin piyasaya müdahale ederek fiyatlar›n tespitinde arz ve talep kanunlar›n›n üstüne ç›kmas› karfl›s›nda benzer olguyu ‹slâm hukuk ve ahlak kaynaklar›n›n çözümlemelerinde araflt›rd›. Hadis, akaid, f›k›h ve tasavvuf kitaplar›ndan hareketle ‹slâm Hukuk ve Ahlak Kaynaklar›nda ‹ktisat Siyaseti Meseleleri bafll›kl› önemli bir yaz› kaleme ald›.
Ülgener 1946-1947 y›llar›nda Harvard Üniversitesinde bulundu ve J. A.
Schumpeter ve A. H. Hansen gibi iki büyük iktisatç› ile temas etme imkân›
buldu. 1948-1949 akademik y›l› bafllayana kadar ‹ktisat Fakültesinin sa€lad›€› maddi destekle önce ‹ngiltere’ye geçti. Londra’da “London School of
Economics”te çal›flt›. Sonra Hollanda’ya geçti, Amsterdam’da bir kongre’ye
kat›ld›. Nihayet akademik y›l bafllamadan önce 1948’de Türkiye’ye döndü.
Yurda dönüflüyle birlikte 1948-1949 akademik y›l ve ertesinde ‹ktisat Fakültesinde makroiktisat derslerini Keynes-Hansen çizgisinde vermeye bafllad›. Bu arada akademik dikkatini makro iktisat dersleri üzerinde yo€unlaflt›r›rken ders takrirlerini bir kitap hâline getirmek arzusundayd›. 1962’de
yay›mlanan Millî Gelir, ‹stihdam ve ‹ktisadî Büyüme kitab› esasta Alvin H.
Hansen’e çok fley borçludur. Önce dersleri, sonra makaleleri ve nihayet
özenle kaleme ald›€› Millî Gelir kitab›yla Sabri Ülgener, Keynesgil düflünce
ak›m›n›n Türkiye’ye aktar›lmas›nda ve bir akademik taban bulup yerleflmesinde arac›l›k (middle-man) görevini yerine getirmifltir.
125
‹fl Ahlak› Dergisi
1941’den 1951’e kadar ‹ktisat Fakültesinde doçentlik kadrosunda görev
yapan Ülgener, bu y›lda fakülte dekanl›€›na müracaatla “‹ktisat ve Maliye
Kürsüsü” profesörlü€üne aday oldu. ‹ktisat Fakültesi Profesörler Kurulu
27.04.1951 tarihli toplant›s›nda onun bu baflvurusunu onaylayarak Ord.
Prof. Dr. F. Neumark’›n baflkanl›€›nda bir bilim jürisinin kurulmas› karar›n› ald›. Bilim jürisinin üyeleri flu akademisyenlerdi: Ord. Prof. Dr. fi. Baban,
Prof. Dr. H. A. Kuyucak ve Prof. Dr. R. fi. Suvla. Komisyon Sabri Ülgener’in
bilimsel yay›nlar›n› esas alarak bir rapor haz›rlamakla görevlendirildi. Önce 1951’de ikinci bir yabanc› dil s›nav› için ‹ngilizceden s›nava girdi. fi. Baban, R. fi. Suvla, Ö. L. Barkan ve H. A. Kuyucak’tan teflekkül eden lisan jürisinin de€erlendirilmesinden sonra s›ra bilim jürisinin haz›rlad›€› rapora
geldi. Komisyon karar›na göre oy birli€i ile profesörlü€e yükseltildi. Durum
Fakülte Profesörler Kurulu’nun 25.05.1951 tarihli oturumunda incelendi
ve komisyonun, Sabri Ülgener’in aç›k profesörlü€e seçilmesi teklifi kurulca
da ittifakla kabul edildi. Ülgener’in profesörlük takdim tezi, Tarihte Darl›k
Buhranlar› ve ‹ktisadi Muvazenesizlik Meselesi 1951 y›l›nda ‹ktisat Fakültesi
Yay›nlar› aras›nda ç›kt›. Profesörlük takdim tezinin yan›nda mühim bir
eseri daha vard›r. En afla€› on y›ld›r üzerinde çal›flt›€› iktisadî zihniyet dünyam›z› araflt›ran bu çal›flma ‹ktisadî ‹nhitat Tarihimizin Ahlâk ve Zihniyet
Meseleleri bafll›€›yla 1951 y›l›nda yay›mland›.
1952 y›l›ndan Ord. Prof. Dr. Fritz Neumark’›n Almanya’ya dönmesiyle boflalan “Umumi ‹ktisat ve Maliye Teorisi Kürsüsü” baflkanl›€›na getirildi.
Üniversiteler Kanunu gere€ince 1954 y›l›nda yap›lan seçim sonucu ‹ktisat
Fakültesi Dekan› oldu. 1956 y›l›nda dekanl›k görevini fiükrü Baban’a b›rakt›. Fakültedeki mesai saatlerinin içinde ayda dört saat Yap› ve Kredi Bankas› Murak›pl›€›na atand› ve bu görevi yaklafl›k bir y›l sürdü. 1958 y›l›nda Sevim Aytaç ile evlendi. Evlili€inin ilk aylar›nda, May›s 1958’de, bir akademik
y›l kalmak üzere Münih’e gitti. Münih’te mesleki temaslarda bulundu, ilginç buldu€u konferans ve seminerleri takip etti ve zaman›n önemli bir k›sm›n› üniversite kütüphanesinde geçirdi. 1959 y›l›nda Avrupa’n›n çeflitli ülkelerine u€rayarak Türkiye’ye döndü.
1960 y›l›nda Fakülte Dekan› Mehmed Oluç’a muhtelif zaman aral›klar›nda vekâlet etti. Kas›m ve Aral›k aylar›nda Gazetecilik Enstitüsünde iktisadi konulara dair verdi€i bir dizi konferanslar› Ocak 1961’de de devam ettirdi. Bu üç ay içerisinde verdi€i konferans say›s› 22’ye yükseldi. Bu konferanslar dizisini 1961 y›l›nda da sürdürdü. 1961-1962 akademik y›l›n›n
bafllamas›yla birlikte ek bir görev olarak Eskiflehir ‹ktisadî ve Ticarî ‹limler
Akademisinde makro iktisat derslerini üstlendi. Haftada bir defa 3 saat
verdi€i bu derslerdeki hocal›€› 1963 Temmuz’una kadar devam etti. 1964126
Ahmed Güner Sayar / Prof. Dr. Sabri F. Ülgener Hayat› ve Eserlerine Dair Özet Bir Sergileme
1965 ders y›l›nda araflt›rmalarda bulunmak ve Türkiye ekonomisi üzerine
konferanslar vermek üzere Columbia Üniversitesi taraf›ndan davet edildi.
Takip eden akademik y›lda ‹ktisat Fakültesindeki derslerine ek olarak Sultanahmet’te özel bir yüksek okulda vermekte oldu€u makroiktisat derslerine devam etti. Bu meyanda 1965 A€ustos ve Eylül aylar›nda Almanya’da
çal›flan Türk iflçilerinin iktisadi ve sosyal durumlar›n›n araflt›r›lmas› için
Prof. Dr. Haydar Turgaç’la birlikte bir ayl›€›na yurt d›fl›na ç›kt›.
1970’li y›llarla birlikte baz› can ve gönül dostlar›n›n vefat› ile Sabri Ülgener, kendi yaln›zl›€›n› derinden duymaya bafllad›. Fakat fikrî mücadelede
yol belliydi ve bu yolun yürünmesi gerekiyordu. Bu meyanda Ülgener çal›flmalar›na devam etti, makaleler kaleme ald›, kongrelere ve bilimsel toplant›lara kat›ld›. 1974 y›l›nda efli hastaland› ve uzun bir tedavi sürecinin sonunda sa€l›€›na kavufltu. Eflinin rahats›zl›€›n› takiben kendisi bir kalp krizi geçirdi. 1976 y›l›nda yap›lan operasyonla kalbine pil tak›ld›. Bu yolla
aritmik kalp at›fllar› bir düzene ba€lan›yordu.
1977 yaz›ndan itibaren bütün çal›flmalar›n› iki makale üzerinde yo€unlaflt›rd›: Bilim, ‹deoloji ve Marksizm: Marksist Teori ve Neoklasik ‹ktisat ile
‹zm’ler ve Sistemler. 1975-80 y›llar› aras›nda Türkiye’nin girdi€i anarfli ve
terör ortam›nda akademik mesuliyetini omuzlam›fl duayen bir hoca olarak
s›k›flt›€› kendi kozmosunu aflt›, kabu€unu k›r›p bulundu€u fildifli kuleden
ç›kt›. Konuflmay›, yazmay› üzerine düfleni bu yolla yapmay›, hasta kalbine
ra€men istiyordu. Yazd›€› makaleler ve verdi€i konferanslarla 12 Eylül öncesinde soka€› teslim alm›fl terörün arkas›ndaki ayd›n tipiyle ac›mas›zca
hesaplafl›yor, yer yer istihza ile keskinlefltirdi€i kaleminden dökülen ince
dokunufllarla onun maskesini indiriyordu.
Ülgener, 1981 y›l›nda emekli oldu. Erenköy’deki evinde tam bir itikâfa çekildi. Elinin alt›nda iki mühim eser vard›: Önce 1951’de neflredilen ve
epeydir aran›lan kitab›n› ikinci bask›ya haz›rl›yordu. ‹kincisi ise 1946’dan
beri vakit bulup üzerine e€ildi€i, kâh oras›ndan kâh buras›ndan oynad›€›
fakat kuyumcu sabr›yla iflledi€i bir baflka kitap çal›flmas› olan Zihniyet ve
Din idi. 1981’in bafllar›nda ‹ktisadî Çözülmenin Ahlâk ve Zihniyet Dünyas›’n›n yay›mlan›fl›n›n getirdi€i tatl› bir telafl› yaflad›. Bu telafl onu öylesine
sard› ki 1981 y›l›, bafl›ndan sonuna, matbaa tashihleri ve onlar›n üzerinde oynamalarla geçti. Nihayet y›l sonunda Zihniyet ve Din’in yay›mlanmas› ile çocuksu bir sevince bo€uldu.
Emeklili€i döneminde ilmî çal›flmalar›na ara vermeden devam eden Ülgener, vaktinin büyük bir k›sm›n› evinde geçiriyor, pek nadir de olsa flehre
iniyor, sevenleri ise Erenköy’e geliyordu. Kalbinin ç›karmas› muhtemel
127
‹fl Ahlak› Dergisi
problemlerin bilincindeydi. S›hhat durumunun gayet iyi oldu€u bir dönemde Ülgener, 30 Haziran (1983) gecesi uykuda geçirdi€i kalp kriziyle rahmet-i rahmana kavufltu.
***
Hiç flüphesiz Sabri Ülgener fikirler tarihimizin Tanzimat’› 2000’li y›llara
ba€layan 150 y›ll›k zaman diliminde, Türkiye’de ça€dafl düflünce tarihinin
özgün düflünürlerinden biridir. Bu genel çerçeveyi onun ihtisas alan›na, iktisat düflüncesine do€ru çekti€imizde, ahistorik (iktisat teorisi)/historik iktisat (iktisat sosyolojisi) ayr›m›ndan hareketle Ülgener, Türkiye’de sosyolojik tarihin en mühim isimlerinden biridir. ‹ktisat zihniyetine iliflkin eserlerinin hülasas› onu Weber’in silik bir kopyas› yapmaz; tam aksine, Weber’in
kurgulad›€› “norm”u Osmanl› Türk tarihine uygulamas› bir yanda, öte yanda bilhassa Weber’in ‹slâm’a iliflkin bulgu ve tespitlerini tashih etmesiyle
Weber’e yönelik sa€l›kl› bir elefltirel yaklafl›m› da gerçeklefltirmifltir. Asl›nda, Ülgener’in Weber karfl›s›nda elde etti€i baflar›n›n anlam› fludur: Bat› co€rafyas›nda kapitalizmin ruhunun ateflleniflini Protestan ahlak›ndan neflet
etti€ini göstermesi Weber’in baflar› grafi€ini günümüzde bile yukar› çekmifltir. Bu sadece madalyonun bir yüzünü aksettirmektedir. Oysa “ben”in (Avrupa merkezli rasyonalizm) d›fl›nda “öteki”nin (Avrupa d›fl› çevrede irrasyonalizm) iktisadi zihniyet dünyas›n›n dura€anl›€› ve bunun kökleri Ülgener
taraf›ndan baflar›yla ortaya konulmufltur. Onun flark-‹slâm dünyas›nda Osmanl› as›rlar›ndan gün ›fl›€›na kavuflturdu€u “öteki”nin yüz çizgileri temelde Türkiye d›fl› bir baflka ülke için de afla€› yukar› ayn› olacakt›r. Ülgener’in
Türkiye gerçe€ine damgas›n› vuran irrasyonalizmi yakalayan çal›flmalar›
mesela ‹ran, Hindistan, Çin için de, farkl› tarihî malzeme kullan›lsa bile ulafl›lan neticelerde köklü farl›l›klar ortaya ç›kmayacakt›r. Demek oluyor ki,
Weber ç›k›fll› Ülgener bu farkl› iki boyut içinde gelifltirdi€i düflünceleri ile
Türk iktisat düflünce tarihinde önemli bir yere sahiptir. Benzer düflünceler
Ülgener’in Keynes’e olan fikrî rab›tas› için de söylenebilir. Kurulufl y›llar› itibariyle Türkiye ekonomisinin hürriyetleri tahrip etmeden iktisadi kalk›nmas› için tek bir iktisat politikas› vard›: ‹ktisadi devletçilik. Keynesçi uygulamaya bel ba€layan Ülgener’in Keynes-Kahn çizgisinde “çarpan”›n büyüsüne kendisini kapt›rmad›€›n› iddia edebilir miyiz? 1955 senesinde ‹stanbul
Üniversitesi ‹ktisat Fakültesi Mecmuas›’nda ç›kan bir yaz›s›nda “çarpan mekanizmas›” üzerinde dururken “intikal meyli” kavram›na iliflkin olarak flu fikirleri ileri sürmüfltü (Ülgener, 1955: 32): “... Gelirlerin teflekkül ettikleri
noktadan itibaren s›k veya aral›kl› mesafelerle mücavir gelir halkalar›na intikali bize institütionale bir faktör olarak o gelirlerin intikal meylini verir.”
128
Ahmed Güner Sayar / Prof. Dr. Sabri F. Ülgener Hayat› ve Eserlerine Dair Özet Bir Sergileme
Ülgener devamla, “...Gelir tahlillerinde flimdiye kadar daha çok istihlak harcamalar›n›n miktar› ve sürati üzerinde, fakat bu harcamalar›n genifl bir sat›h üzerinde da€›l›fl tarz›, tahminimizde yan›lm›yorsak, etrafl› bir tetkike tabi tutulmam›flt›r.”
Ülgener’in “intikal meyli” üzerine söylediklerinden bir müddet sonra,
1957’de, G. Myrdal “Economic Theory and Underdeveloped Countries”te bu
kavramdan söz açm›flt›. Ülgener de kendi makalesinin yay›mlanmas›ndan
sonra “Myrdal’in de ayn› olaya iflaret etti€i gördük.” (Ülgener, 1976: 315) diyecektir. ‹ktisat literatürü bu kavram› Myrdal’a ba€larken ondan “geliflme iktisad›na b›rakt›€› kavramlar›n en önemlilerinde bir[i]” (Bu€ra, 1987: 11) olarak söz edilecektir. Burada Ülgener’in bu mütevaz› katk›s›n›n önemi onun
iktisat teorisini, efleleyen, kurcalayan, hesaplayan yan›na iflaret etmesidir.
Keynesyen fikirlerden hareketle az geliflmifllik olgusunun ifllenmesi karfl›s›nda Ülgener, Weber-Veblen çizgisinde bu düflüncelerden farkl› bir yoruma yönelmesi onun gözü kapal›, tevekkülle bezenmifl bir apriori Keynesçili€e hiç
de iltifat etmedi€indendir. Bütün bunlar objektif bilginin peflinden koflarken
onun hiç de kolaya kaçmad›€›n› bize gösteriyor. Dolay›s›yla Mete Tuncay’›n
yapt›€› flu genelleme Ülgener’in katk›lar› ba€lam›nda do€ru de€ildir:
“... Türk düflüncesi, en az›ndan yüz y›ld›r, hemen hiç bir alanda gerçek anlam›yla yarat›c› olamam›flt›r, ne özgün bir kuramsal yap› ortaya koyabilmifl,
hatta ne de yabanc› kökenli bir düflünceyi yerli koflullarla uygulamakta ciddi bir baflar› gösterebilmifltir. Ayd›nlar›m›z genellikle epigon almaktan ileri
gidememifltir.” (Tunçay, 2005)
***
Sabri Ülgener çok zor yazan, yazarken önce konu ile cedelleflip onu her cihetten kuflatmak isteyen, ayr›ca yazd›€› her sat›rla hesaplafl›p bo€uflan, yazd›€›n›n üstünden birkaç kere geçip Türkçesinde edebi bir üslubu yakalamaya çal›flan, nihayet özüyle sözüyle bir kalp huzuru elde etmeden yazd›€›n›
tamam›na erdirmeyen, bir filozof iktisatç›yd›. Akademik titizli€i daha çok
üretmesine mâni oldu. Daha yazabilirdi, olmad›. Kafas›nda birçok düflünce
somutlaflma imkân›na kavuflmadan vefat›yla birlikte sahneyi terk etti.
Bu olumsuz tablonun ötesinde Ülgener yaz›lar›n›n olumlu bir yan› vard›r. Sabri Ülgener araflt›r›rken, yazarken kolaya kaçmayan, nefsinin yokufluna t›rmanan bir düflünürümüzdü. Dolay›s›yla, onun kaleminden ç›km›fl her yaz› hem fikir muhtevas›, hem de edebî gücü ile ad›ndan bahsettirecek k›rattad›rlar.
129
‹fl Ahlak› Dergisi
Sabri F. Ülgener Bibliyografyas›
Kitaplar
1. ‹ktisadi ‹ntihat Tarihimizin Ahlâk ve Zihniyet Meseleleri, ‹stanbul, 1951.
[Ayn› kitap baz› de€iflikliklerle: ‹ktisadi Çözülmenin Ahlâk ve Zihniyet Dünyas›, ‹stanbul, 1981; ‹stanbul, 2006].
2. Tarihte Darl›k Buhranlar›, ‹stanbul, 1951. [Ayn› kitap: Darl›k Buhranlar› ve
‹slam ‹ktisat Siyaseti, Ankara, 1984, s. 33–115; ‹stanbul, 2006].
3. ‹ktisat Dersleri, I, ‹stanbul, 1952; II/1; ‹stanbul, 1952.
4. Milli Gelir, ‹stihdam ve ‹ktisadi Büyüme, ‹stanbul, 1962; 1966; 1974; 1976;
1980.
5. Zihniyet ve Din, ‹stanbul, 1981; 2006.
6. Zihniyet, Ayd›nlar ve ‹zm’ler, Ankara, 1983; ‹stanbul, 2006.
7. Darl›k Buhranlar› ve ‹slam Siyaseti, Ankara, 1984.
8. Makaleler, ‹stanbul, 2006.
Makaleler
1. O. Stein, ‘Menge und Grösse in der Wirtschaft’, ‹ÜHFM, Say› 10, 1937, s.
270–273.
2. G. Kessler, ‘‹çtimaiyata Bafllang›ç’, ‹Ü‹FM, Cilt 1, No. 2, 1940, s. 277–283
[Almanca tercümesi: G. Kessler, ‘Einlei-tung in die Sociologie’, RFSE, Cilt
1, No. 2, 1940, s. 213–216].
3. K. Diehl, ‘Der Einzelne und die Gemeinschaft’, ‹Ü‹FM, Cilt 1, No. 4,
1940–41, s. 508–511 [Almanca tercümesi: K. Diehl, ‘Die Einzelne und die Gemeinschaft’, RFSE, Cilt 1, No. 4, 1940–41, s. 376–380].
4. ‘‹ktisadi Hayatta Zihniyetin Rolü ve Tezahürleri’, ‹Ü‹FM, Cilt 2, No.3–4,
1940–1941, s. 351–380 [Ayn› yaz›: SFÜ, op.cit., 1984, s. 3–32. Almanca
tercümesi: ‘Wesen und Erscheinungsformen des Wirtschaftsgeistes’,
RFSE, Cilt 2, No: 3–4, 1940–1941, s. 265–289].
5. ‘‹ktisat Felsefesi Tarihinde Werner Sombart’›n Yeri ve fiahsiyeti’, ‹Ü‹FM,
Cilt 3, No: 1–2, 1940–41, s. 95–115 [Almanca tercümesi: ‘Werner Sombarts Persönlichkeit und Seine Stellung in der Wirtschaftsphilosophie’,
RFSE, Cilt 3, No: 1–2, 1940–1941, s. 93–114].
6. ‘‹slâm Hukuk ve Ahlâk Kaynaklar›nda ‹ktisat Siyaseti Meseleleri’, Ebul’ula
Mardin’e Arma€an, ‹stanbul, 1944, s. 1151–1189 [Ayn› yaz›: SFÜ, op.cit.,
1984, s. 119–148].
130
Ahmed Güner Sayar / Prof. Dr. Sabri F. Ülgener Hayat› ve Eserlerine Dair Özet Bir Sergileme
7. A. Kokkalis, ‘Die Theorie der Arbeit’, ‹Ü‹FM, Cilt 6, No. 1–2, 1944–45, s.
185–190 [Almanca tercümesi: A. Kokkalis, ‘Die Theorie der Arbeit’, RFSE,
Cilt 6, No. 1–2, 1944–45, s. 158].
8. ‘Descartes Rasyonalizmine Bir Bak›fl’, ‹fl, Say› 54–56, 1945, s. 23–27.
9. ‘16. Tasarruf ve Yerli Mallar Haftas› Münasebetiyle Bir Konuflma’, Yeni
Kar›nca, Say› 1, 1946, s. ?; Say› 2, 1946, s. 6–8.
10. ‘Ahmed Cevdet Pafla’n›n Devlete ve ‹ktisada Dair Düflünceleri’, ‹fl, Say›
76, 1947, s. 5–23.
11. ‘14. As›rdan Beri Esnaf Ahlâk› ve fiikayeti Mucib Baz› Halleri’, ‹Ü‹FM, Cilt
11, no. 1–4, 1949–1950, s. 388–396 [Ayn› yaz›: SFÜ, op.cit., 1984, s.
151–159; O. Çakmak, Sabri Ülgener, Ankara 2003, s. 148–154. Frans›zca
tercümesi: ‘La Morale des Métiers Depuis le XIVème Siècle et les Critiques Leur ont été Adressées’, RFSE, Cilt 12, 1949–1950, s. 59–66].
12. ‘J. A. Schumpeter (1883–1950)’, ‹Ü‹FM, Cilt 12, No. 3–4, 1951, s. 3–13
[Frans›zca tercümesi: ‘J. A. Schumpeter (1883–1950)’, RFSE, Cilt 12,
No. 3–4, 1951, s. 3–12].
13. ‘Memleketimizin Milli Geliri ve ‹ktisadi Refah fiart›’, Yedinci Üniversite
Haftas›: Çanakkale, ‹stanbul, 1953, s. 122–129.
14. ‘Gösterifl Maksad›yla ‹stihlak Meselesi ve Türkiye’nin ‹ktisadi Geliflme
ve Kalk›nmas›ndaki Zararl› Tesirleri’, S‹M, Cilt 23, 1953, s. 160–163.
15. ‘‹ktisadi Geliflmenin fiartlar› ve S›n›rlar›: Azgeliflmifl Memleketlerin ‹stihlak ve Yat›r›m Meselelerine Toplu Bir Bak›fl’, ‹Ü‹FM, Cilt 16,
1954–55, s. 3–51.
16. ‘‹ktisadi Refah ve Sanayileflme’, Antalya Üniversitesi Haftas›, 22–27 Kas›m 1954, ‹stanbul, 1957, s. 1–5, (ayr› bas›m), [Ayn› yaz›: O. Çakmak,
op.cit., 2003, s. 141–147]
17. ‘Kitap Hakk›nda Birkaç Söz’, A. H. Hansen, Para Teorisi ve Maliye Politikas›, ‹stanbul 1959, s. IV. (Terc. A. K›l›çbay).
18. ‘‹ktisadi Geliflme ve Yenilenmemizin Zihniyet Muhasebesi’, Yeni Türkiye, ‹stanbul, 1959, s. 229–250 [Ayn› yaz›: SFÜ, op.cit., 1983, s. 49–59;
op.cit., 2006, s. 65–82].
19. ‘Sermaye Kayb›: Sebepleri ve Önleme ‹mkan›’, Sanayide Yat›r›m ve Sermaye Terakümü, ‹stanbul, 1963, s. 386–402 [‹ngilizce tercümesi: ‘Capital Waste: Its Causes and the Means of Overcoming It’, Capital Formation and Investment in Industry, ‹stanbul, 1963, s. 371–386].
131
‹fl Ahlak› Dergisi
20. ‘Alexander Rüstow: Bir Fikir ve Aksiyon ‹nsan›n›n Arkas›ndan’, ‹Ü‹FM,
Cilt 23, No. 3–4, 1963, s. 24–32.
21. ‘Gelenekçi Bir Toplumun ‹ktisadi K›ymet ve Zihniyet Meseleleri’, ‹ktisadi Kalk›nman›n Sosyal Meseleleri, ‹stanbul, 1964, s. 133–144 [Ayn› yaz›:
SFÜ., op.cit., 1983, s. 39–48; op.cit., 2006, sf. 47–64].
22. ‘Önsöz’, ‹ktisadi Planlama ve Programlama Tekni€i, ‹stanbul, 1966, s. III.
23. ‘Önsöz’, ‹ktisadi Büyüme ve Geliflme: Seçme Yaz›lar, ‹stanbul, 1966, s.
V–VI.
24. ‘Karma Ekonomide Planlaman›n Rolü’, ‹ktisat ve Maliye, Say› 9, 1966, s.
344–353 [Ayn› yaz›: Banka, Say› 1, 1967, s. 4–15; Karma Ekonomi, Say›
11–12, 1966, s. 67; Say› 1, 1967, s. 23–29].
25. ‘Bafllarken: Azgeliflmifllik Gerçe€i Karfl›s›nda Miktar Teorisi ve Yap›sal
Enflasyon Temayülü’, Türkiye’de Enflasyon, ‹stanbul, 1968, s. 1–9.
26. ‘Refiî fiükrü Suvla: Birkaç Çizgi’, Refiî fiükrü Suvla’ya Arma€an, ‹stanbul,
1971, s. IV–X.
27. ‘Konjonktür Teorisinin Dünü ve Bugünü’, Refiî fiükrü Suvla’ya Arma€an,
‹stanbul, 1971, s. 493–512.
28. ‘Takdim: Türkiye’de Planlama ve Planl› Döneme Geçifl’, Türkiye’nin ‹ktisadi Geliflme Meseleleri, Cilt 1, ‹stanbul, 1971, s. 3–9. [‹ngilizce tercümesi: ‘Planning Experience and Entry into Planned Development Period in
Turkey: An Introductory Assessment’, Problems of Turkey’s Economic Development, vol. I, ‹stanbul, 1972, s. 3–9].
29. ‘Adil Fiyat’, A‹A, I, ‹stanbul, 1973, s. 8. [Ayn› yaz›: O. Çakmak, op. cit.,
(2003), s. 155–156].
30. ‘Aquino’lu Thomas yahut Thomas Aquinas’, ibid., I, s. 43–44.
31. ‘Aristo’, ibid., I, s. 46–47.
32. ‘At›f Teorisi’, ibid., I, s. 65–66.
33. ‘Avusturya Ekolü’, ibid., I, s. 76.
34. ‘Azgeliflmifl Ülkeler’, ibid., I, s. 83–84. [Ayn› yaz›: O. Çakmak, op.cit.,
2003, s. 157–158].
35. ‘Barone (Enrico)’, ibid., I, s. 103.
36. ‘Bedarf’, ibid., I, s. 108.
37. ‘Bekleyifl’, ibid., I, s. 109.
132
Ahmed Güner Sayar / Prof. Dr. Sabri F. Ülgener Hayat› ve Eserlerine Dair Özet Bir Sergileme
38. ‘Bekleyifl Elastikli€i’, ibid., I, s. 109–110.
39. ‘Bendixen (Friedrich)’, ibid., I, s. 110.
40. ‘Bölgesel Kalk›nma’, ibid., I, s. 136–137.
41. ‘Büyüme’, ibid., I, s. 151 [Ayn› yaz›: O. Çakmak, op. cit., 2003, s.
159–160].
42. ‘Büyüme Modelleri’, ibid., I, s. 152.
43. ‘Calvin ve Calvinizm’, ibid., I, s. 155–156.
44. ‘Cambridge Ekolü’, ibid., I, s. 156–157.
45. ‘Cassel (Gustav)’, ibid., I, s. 160.
46. ‘Chamberlin (Edward Hastings)’, ibid., I, s. 163–164.
47. ‘Child (Josiah)’, ibid., I, s. 165.
48. ‘Clark (John Bates)’, ibid., I, s. 167.
49. ‘Clark (John Maurice)’, ibid., I, s. 168.
50. ‘Colbert (Jean Baptise)’, ibid., I, s. 171.
51. ‘Data’, ibid., I, s. 195.
52. ‘Diehl (Karl)’, ibid., I, s. 224.
53. ‘Dietzel (Heinrich)’, ibid., I, s. 224.
54. ‘Diyalektik Materyalizm’, ibid., I, s. 230 [Ayn› yaz›: O. Çakmak, op. cit.,
2003, s. 161–162].
55. ‘Doktrin’, ibid., I, s. 236 [Ayn› yaz›: O. Çakmak, ibid., 2003, s. 163].
56. ‘Egzogen yahut Eksojen’, ibid., I, s. 258–259.
57. ‘Endogen yahut Endojen’, ibid., I, s. 277–278.
58. ‘Exante, Expost’, ibid., I, s. 293.
59. ‘Fiyat Teorisi’, ibid., I, s. 320–321.
60. ‘Gossen (Herman Heinrich)’, ibid., I, s. 355.
61. ‘Hansen (Alvin Harvey)’, ibid., I, s. 376–377.
62. ‘Hegel (Georg Wilhelm Friedrich)’, ibid., I, s. 389.
63. ‘Hildebrand (Bruno)’, ibid., I, s. 391.
64. ‘‹deoloji’, ibid., I, s. 405.
65. ‘Kapitalizmin Tarihi Geliflimi’, ibid., II, s. 495–497.
133
‹fl Ahlak› Dergisi
66. ‘Keynes’in ‹stihdam Teorisi’, ibid., II, s. 527.
67. ‘Knapp (Georg Friedrich)’, ibid., II, s. 538–539.
68. ‘Knies (Karl Gustav Adolf)’, ibid., II, s. 539.
69. ‘Konjonktür’, ibid., II, s. 548–549.
70. ‘Konjenktür Teorileri’, ibid., II, s. 550–551.
71. ‘List (Friedrich)’, ibid., II, s. 588–589.
72. ‘Luxemburg (Rosa)’, ibid., II, s. 603.
73. ‘Marjinal Etkinlik’, ibid., II, s. 620–621.
74. ‘Marshall (Alfred)’, ibid., II, s. 626–627.
75. ‘Marx’›n Büyüme Modeli’, ibid., II, s. 629–630.
76. ‘Marx’›n De€er Teorisi’, ibid., II, s. 630.
77. ‘Menger (Karl)’, ibid., II, s. 644.
78. ‘Perhizkârl›k Teorisi’, ibid., II, s. 761.
79. ‘Schmoller (Gustav von)’, ibid., II, s. 822–823.
80. ‘Schumpeter (Joseph A.)’, ibid., II, s. 823.
81. ‘Thünen (Johann Heinrich von)’, ibid., II, s. 898.
82. ‘Wieser (Freidrich von)’, ibid., II, s. 957.
83. “Haydar Furgaç’› Anarken’, Haydar Furgaç’a Arma€an, ‹stanbul, 1974, s.
IX–XIV.
84. ‘Alvin H. Hansen (1887–1975)’, ‹Ü‹FM., Cilt 34, 1974–1975, s. 19–25.
85. ‘F›nd›ko€lu’nu Anarken’, F›nd›ko€lu’na Arma€an, ‹stanbul, 1977, s. IX–X.
86. ‘Ayd›nlar Sosyolojisi ve Ça€›m›z Ayd›n›’, ‹Ü‹FM., Cilt 35, 1975–1976, s.
5–39. [Ayn› yaz›: SFÜ., op.cit., 1983, s. 63–93; op.cit., 2006, s. 85–135;
“Makaleler”, ‹stanbul, 2006, sf. 476518].
87. ‘Ayd›n Meselesi’, “Kubbealt› Akademisi’nde Mart 1978’de verilen iki
konferans”
88. ‘Bilim, ‹deoloji ve Marxizm’, ‹Ü‹FM, Cilt 36, 1976 –1977, s. 1–61. [Ayn›
yaz›: SFÜ, op.cit. 1983; s. 95–139; op.cit., 2006, s. 137–211, op.cit.,
2006, s. 551–613].
89. ‘‹zmler ve Sistemler: 1. Slogan Ça€› ve ‹ZM’ler Savafl›’, ‹Ü‹FM, Cilt 37,
1977–1978, s. 33–49 [Ayn› yaz›: SFÜ, ibid., s. 143–154; ibid., 2006, s.
215–235, ibid., 2006, s. 614–630].
134
Ahmed Güner Sayar / Prof. Dr. Sabri F. Ülgener Hayat› ve Eserlerine Dair Özet Bir Sergileme
90. ‘‹zm’ler ve Sistemler’, Zihniyet, Ayd›nlar ve ‹zm’ler, ‹stanbul, 1983, s.
155–162; [Ayn› yaz› SFÜ, op.cit. 2006,
s. 237–250 ibid., 2006, s.
631–641].
91. ‘‹ktisat Teorisi ve Kuvvet Faktörü’, Orhan Tuna’ya Arma€an, Sosyal siyaset Konferanslar›, 31. Kitap, ‹stanbul, 1982, s. 9–22.
92. ‘Çözülme Devri Zihniyeti ve Zihniyet ve Din Adl› Eserleri Üzerine Sabri Ülgener’le Sohbet’, Cumhuriyet, 25.III. 1982. (Söylefli: fiahin Alpay).
93. ‘Dünden Bugüne ‹ktisat ve ‹flletmecilik’, Türkiye’de ‹flletme ‹lminin Öncülerine Arma€an, ‹stanbul, 1985, s. 161–168.
Tercümeler
1. F. Neumark, ‘A. Spitaler, Das Doppelbestuerungs Problem’, ‹ÜHFM, Say›
6, 1936, s. 223–228.
2. G. Kessler, ‘Sosyal Siyaset ve Ekonomi Siyaseti’, ‹ÜHFM, Say› 9, 1937, s.
2–5.
3. F. Neumark, ‘Vergi Yükü ve ‹ktisadi Hayat’, ‹ÜHFM, Say› 10, 1937, s.
247–261.
4. G. Kessler, ‘‹ktisat Fakültesi Aç›l›fl Dersi’, Üniversite Konferanslar›
1936–1937, ‹stanbul, 1937, s. 339–349.
5. V. Kienböck, ‘Beynelmilel Tediye Siyaseti’, ‹ÜHFM, Say› 12, 1937, s.
496–512 [Ayn› tercüme: Üniversite Konferanslar› 1937–1938, ‹stanbul,
1939, s. 21–35].
6. F. Neumark, ‘Harp Ekonomisi’, ‹stanbul, 1937.
7. F. Neumark, ‘Maliye Siyasetinin Milli Hususiyetleri’, ‹ÜHFM, Say› 14,
1938, s. 361–375 [Ayn› tercüme: Ünivesite Konferanslar› 1937–1938, ‹stanbul, 1939, s. 194–206].
8. G. Kessler, ‘Tarih Felsefesi Meselesi’, ‹ÜHFM, Say› 16, 1938, s. 720–729.
9. F. Neumark, D›fl Ticaret Siyaseti, ‹stanbul, 1938.
10. F. Neumark, ‘Hammaddelerin Beynelmilel Da€›t›m› Meselesi’, Cemil Birsel’e Arma€an, ‹stanbul, 1939, s. 259–271.
11. F. Neumark, ‘Türkiye’de Son Bankac›l›k Literatürüne Umumi Bir Bak›fl’,
‹Ü‹FM, Cilt 1, No. 1, 1939, s. 127–132.
12. F. Neumark, ‘Ahlâk ve ‹ktisat’, Üniversite Konferanslar›, 1939–40, ‹stanbul, 1940, s. 257–267.
13. F. Neumark, ‘Maliye ‹lmine Dair Ekonomik ve Sosyolojik Tetkikler’, ‹stanbul, 1940.
135
‹fl Ahlak› Dergisi
14. F. Neumark, ‘Verginin Tarif ve Mahiyeti’, ‹Ü‹FM, Cilt 1, No. 4,
1940–1941, s. 371–396.
15. A. Rüstow, ‘‹ktisat ‹lminin Esaslar›’, ‹Ü‹FM, Cilt, 2, No. 2, 1940–1941, s.
153–201.
16. A. Rüstow, ‘Sombart’›n Kapitalizm Telakkisi ve Tarihçi Mektebin ‹lmi
Hedefleri’, ‹Ü‹FM, Cilt 3, No. 1–2, 1941–1942, s. 79–94.
17. F. Neumark, ‘1939–1940 Senelerinde Türkiye D›fl Ticareti’, ‹Ü‹FM, Cilt
2, No. 3–4, 1940–1941, s. 412–418.
18. A. Rüstow, ‘‹ktisat Tarihinde Mezhep Meseleleri’, ‹Ü‹FM, Cilt 3, No.
3–4, (1942), s. 403–428.
19. F. Neumark, ‘Ekonomi Politikas› Dersleri’, (T. Tükel ile birlikte), Cilt I,
‹stanbul, 1945.
20. G. Kessler, ‘‹ktisat Tarihi’, (O. Tuna ile birlikte), ‹stanbul, 1946.
21. A. Rüstow, ‘19. As›r Garp Mimarisinin ‹nhitat›nda Fikir Tarihine ve Sosyolojiye Ait Faktörlerin Rolü’, FA, II/1, (1947), s. 191–220. (Bu makalede Türkçeye çevirenin ismi verilmemifltir. Makalenin Sabri Ülgener taraf›ndan Türkçeye kazand›r›ld›€› hususunda bk. A. G. Sayar, Bir ‹ktisatc›n›n Entelektüel Portresi: Sabri F. Ülgener, ‹stanbul, 2006, s. 54).
Kaynakça
Bu€ra, A. (1987). Küçülen dünyada refah devleti. Cumhuriyet Dergi, 72, 11.
Tunçay, M. (2005). Elefltirel tarih yaz›lar›. Ankara: Liberte Yay›nlar›.
Ülgener, S. F. (1954-1955). ‹ktisadi geliflmenin flartlar› ve s›n›rlar›. ‹UFM, 16 (1-4), 3-5.
Ülgener, S. F. (1976). Milli gelir istihdam ve iktisadi büyüme. ‹stanbul: Der Yay›nevi.
136
Download

Tam Metin (PDF)