AFETLERLE İLGİLİ TANIMLAR VE
TERMİNOLOJİ
Dr. Alper BEDER
Afet
normal yaşam koşullarını bozan,
etkilediği toplumun
başetme kapasitesini aşan düzeyde
sıkıntıya yol açan bir olaydır.

Tehlike (etken) ve incinebilirlik
bir araya geldiğinde afet oluşur.
Afet
Etkilenen bölgenin tıbbi yanıt kapasitesini
(tıbbi bakım ve halk sağlığı hizmetleri)
aşacak sayıda yaralıya
(fiziksel, ruhsal, sosyal)
yol açan bir olaydır.
Afet
Etkilenen bölgedeki yaralıların
(fiziksel, ruhsal, sosyal) idaresi için, o
anda mevcut kaynaklar ile
tıbbi yanıt kapasitesi
(tıbbi bakım ve halk sağlığı hizmetleri)
arasında dengesizlikle sonuçlanan bir
olaydır.
Afet
Doğal ya da insanlardan kaynaklanan
bir felaket nedeniyle insanlara
onurlu bir yaşam sürdürebilmeleri için
normal koşullarda verilen desteğin
sağlanamaması durumudur.

Afet
Toplumun olağan yaşam düzenini bozan,
onun yanıt verme ve uyum sağlama
kapasitesini aşarak,
dış yardıma gereksinim doğuran,
büyük miktarlarda can ve mal kaybı ile
sonuçlanan ekolojik olaylardır
5 öğeye sahiptir
Herhangi bir nedenle ekolojik denge
bozulur,
Bu bozukluk olağan yaşamı ortadan kaldırır,
3.
Bu olağan dışılık, büyük can ve mal
kayıplarına neden olur,
Sonuçlar, yerel toplumun yanıt verme ve
uyum kapasitesini aşar,
5.
Dış yardıma gereksinim duyulur.
1.
2.
4.
Bu öğeler toplu olarak gözden geçirildiğinde
bir olay ya da olgunun
afet olarak nitelenmesinde,
esas belirleyici olan;
dış yardıma gereksinim
duyulmasıdır.
Dış yardım

yalnızca merkezi hükümet ya da uluslar arası
düzeydeki; yani büyük çaptaki yardımlar
değildir.
 Olayın olduğu yerdeki toplum biriminin
(köy, kasaba, kent)
kendi olanakları ile olayla baş edemeyerek,
herhangi bir dış kaynaktan; komşu birimden
(köy, kasaba, kent), merkezi hükümetten
veya uluslar arası düzeyden
yardıma gereksinim duyması demektir.
Olağandışı Durum
Yaygın bir biçimde ortaya çıkan ve
ağır hasar, yaralanma,
can ve mal kaybına yol açan,
toplumun kendi olanaklarıyla
baş edemeyeceği büyüklükte bir yıkıma neden
olan,
ulusal ve uluslar arası yardımı gerektiren
olay ya da durum

Olağandışı durumların
ortak özellikleri
Ani olarak meydana gelirler ve
çabuk bir biçimde eyleme geçmeyi gerektirirler.

Normal koşullara göre düzenlenen
tıbbi kaynaklar yetersiz kalır.
Olağandışı durumdan etkilenen
kişi sayısının fazla olması,
olabildiğince fazla sayıda yaşam kurtarmak
amacıyla var olan kaynakların
etkin bir biçimde kullanılmasını gerektirir.

Olağandışı durumların
ortak özellikleri
Ortaya çıkan maddi ve doğal hasar
olaydan etkilenenlere
ulaşmayı zorlaştırır ve/veya tehlikeli hale
getirir.

Çevre kirliliği ve epidemi risklerine
bağlı olarak
etkilenen insanların sağlığını
olumsuz yönde etkiler.

Bu nedenlerle olağandışı durumlar




ulaşım hizmetlerinden
gıda desteğine,
güvenlik,
yangın söndürme
gibi hizmetlere dek uzanan
bir çok farklı müdahale tiplerini
ilgilendiren çok yönlü bir yanıt gerektirir.
Afet Tıbbı
bir afet anında ortaya çıkan
ani sağlık ihtiyaçları ile
etkilenen toplumdaki mevcut kaynaklar
arasındaki orantısızlığı mümkün olan
en yüksek sayıda yaralıyı kurtaracak
şekilde idare eden bir tıp dalıdır.
Afet Tıbbı
Çeşitli sağlık disiplinlerinin
(Örn; pediatri, epidemiyoloji, enfeksiyon
hastalıkları, beslenme, halk sağlığı, acil
cerrahi, sosyal tıp, toplum hekimliği, uluslar
arası sağlık kuruluşları, vb.)
afet yönetimi ile ilgili diğer disiplinlerle
işbirliği içinde,
afetten kaynaklanan sağlık sorunlarını önlemek,
bunlara anında yanıt vermek ve
rehabilite etmek için birlikte çalışması
AFET/OLAĞANDIŞI DURUMLARIN SINIFLANDIRILMASI
Doğal olaylara bağlı olarak oluşan
afetlere doğal afetler,

İnsan eylemleriyle/eliyle oluşan
afetlere yapay afetler denmektedir.

Doğal Afetler/Doğal Olaylar
Sonucu Ortaya Çıkan Olağandışı Durumlar



Deprem,
sel,
fırtına
gibi doğa olayları sonucu ortaya çıkan
olağandışı durumlardır
Doğal Afetler/Doğal Olaylar
Sonucu Ortaya Çıkan Olağandışı Durumlar
Genellikle neden olan olaydan ibaret değildirler.
Kalkınma ile olağandışı durumların
sosyal ve ekonomik etkileri ve sonuçları arasında
sıkı bir bağlantıdan söz edilmektedir.
 Az gelişmişlik ile doğal olaylara bağlı olağandışı
durumlar arasında bir kısır döngünün bulunduğu,
doğal olaylara bağlı olağandışı durumlar ve
bunların ortaya çıkardığı yıkımın kalkınma hızını azalttığı,
azgelişmişliğin de doğal afetlerin oluşturabileceği
yıkımı ve hasarı arttırdığı ifade edilmektedir.

Doğal Afetler/Doğal Olaylar
Sonucu Ortaya Çıkan Olağandışı Durumlar
Yerkürenin;
• litosfer (taşküre),
• atmosfer (gazküre) ve
• hidrosfer (suküre) katmanlarında,
sürüp giden doğal hareketlerin tetiklemesi
sonucunda gelişen afetler bu başlık
altında toplanır.
Taşküre Hareketlerine Bağlı Afetler
Taşküreyi oluşturan kütlelerin
(yerkabuğu, magma)
hareketleri sonucunda
(deprem, yanardağ patlaması, heyelan/landslide
ve yer çökmesi/subsidence)
oluşabilen afetlerdir.

Taşküre Hareketlerine Bağlı Afetler
en sık tekrarlayanı
ve en büyük yıkım ve
kırımlara neden olanı
depremdir.
Depremler
tellürics (magma hareketleri sonucu
oluşan derin merkezli depremler),
• earthquake (fay kırılmalarına bağlı
yüzeysel merkezli depremler),
• tsunamik (deniz merkezli olması
nedeniyle, kırım ve yıkımlarını büyük
dalgalar ile oluşturan depremler)
sınıflandırılır ve adlandırılır.
•
Kayıtlarda bulunan ve çok büyük kırımlara
neden olan depremler oluş sırası ile
•
•
•
•
•
Shen Shu/Çin Depremi (1556 yılında ve 830.000 ölüm)
Pekin Depremi (1731 yılında ve 100.000 ölüm)
Kalküta/Hindistan Depremi (1737 yılında ve 300.000 ölüm)
Lizbon/Portekiz (1755 yılında ve 60.000 ölüm) ve
Messina/İtalya Depremi’dir (1908 yılında ve 160.000 ölüm).
Yakın tarihin en büyük depremi ise, Tangushan/Çin Depremi’dir.
1976 yılında ve 8.2 Richter ölçeği büyüklüğünde olan bu
depremde, yapıların %90’ı yerle bir olmuş ve
242.000 kişi yaşamını kaybetmiştir.
1939 Erzincan ve 1999 Marmara depremleri de
dünyadaki en büyük depremleri arasındadır.
Yanardağ patlamaları
taşküre hareketlerine bağlı olan afetler içinde
ikinci sırada yer alır.
En büyük kırımlı yanardağ patlaması,
1815 yılında Tambora Yanardağı/Endonezya
patlamasıdır (92.000 kişi ölmüştür).
Yanardağ patlamaları can ve mal kaybına neden
olmakla beraber yoğun atmosfer kirliliği ile,
süreğen çevre sorunlarına da yol açmaktadır.
Suküre Hareketlerine Bağlı Afetler
en önemli olanı
aşırı yağış
ve bunun sonunda oluşan seldir.
Bu afet tipinde afet esnasındaki
kayıplar dışında sonradan oluşan
bulaşıcı hastalıklar ikincil ölümlere
neden olabilmektedir.
Hidrosfer Hareketlerine bağlı Afet
Deniz merkezli volkan patlaması,
deprem veya büyük fırtınalara bağlı olarak
oluşan dev dalgalar hidrosfer hareketlerine
bağlı diğer bir afet türüdür.
Endonezya’nın Karakotoa adasındaki
volkan patlaması sonunda oluşan ve
yüksekliği 35 metreye ulaşan dalgalar
civarındaki 300 yerleşim yerini yerle bir
etmiştir.

Gazküre Hareketlerine Bağlı Afetler
Hava, atmosferin katmaları arasında ya da yerkürenin bölgeleri
arasında devamlı olarak yer değiştirmektedir.
Havanın bu hareketlerinin (rüzgar) hızı çok fazla olduğunda,
önüne gelen her şeyi sürükleyerek, kırım ya da yıkımlara
neden olur.
Bu yıkımlarını, kendi sürükleme gücü yanında genellikle,
aşırı yağış ve sel ya da deniz kabarmalarına neden olarak yapar. Bu
nedenle de genel olarak fırtına ya da kasırga olarak
adlandırılır.
Rüzgarın saatteki hızı 120 kilometreden daha büyük ise kasırga
denmektedir.
Rüzgar hızının 284/km/saate ulaştığı 1970 Bangladeş Kasırgası
bir milyon insanın ölümüne neden olmuştur.
Süreğen Afetler
Yerkürenin katmanlarının
birlikte katıldığı ve
ekolojik dengenin
yavaş yavaş bozulmasına bağlı olarak
gelişen afetlerdir.
Süreğen Afetler




çölleşme (desertification),
kuraklık (drought),
kıtlık (famine) ve
ormanların yok olması
Süreğen Afetler
Bu tür afetlerin ortak özelliği
yavaş gelişmesidir.
Süreğen afetlerin oluşmasında
ekolojik dengenin insanlık eliyle bozulmasının
payı daha büyüktür.
Süreğen afetlerden en çok bilineni,
Güney Sahara’da yaşanan kıtlıktır.
Bu olaydan milyonlarca insan etkilenerek
hayatlarını kaybetmişlerdir.
Doğal afetlerden ilk üçü ani etkili ya da
akut seyreden afetlerdir,
dördüncüsü ise yavaş ya da kronik
başlangıçlı afetlerdir.
İnsan Eylemleriyle/Eliyle Oluşan Afetler / Yapay Afetler
Doğa olaylarının dışında kalan ve
insanların yaşam, üretim, sosyal ve
politik faaliyetleri sırasında
ortaya çıkan olağandışı durumlar
insan eliyle oluşan olağandışı durumlar
adı altında toplanmaktadır.
Her türlü insan eylemleri sırasında ya da sonucunda oluşan
yıkım ve kırımlar bu grupta yer almaktadır.






Endüstriyel/teknolojik (kazalar, kimyasal/radyoaktif
sızıntılar, patlamalar, yangınlar)
Çevre Kirliliği
Çölleşme, ormanların yok olması
İnsan yerleşim alanlarında ortaya çıkan felaketler
Savaş, iç çatışmalar, silahlı saldırılar
Etnik ayrımcılık veya etnik temizlik amaçlı
“Göç”e zorlanma


Kendi içinde bilerek ve isteyerek yapılanlar
kaza/ihmal ile oluşanlar
olmak üzere iki kategoriye ayrılır.
İstemli yapay afetlerin en çok bilinenleri




nükleer savaş,
konvansiyonel savaş,
kitlesel nüfus hareketleri
büyük sabotajlardır.
İstemsiz yapay afetlerden
en çok bilinenleri ise;





nükleer kaza,
toksik emisyon,
baraj çökmesi,
maden ve diğer büyük iş kazaları
ulaşım kazalarıdır.
Download

Afetler