TARİHİN PEŞİNDE ‐ULUSLARARASI TARİH ve SOSYAL ARAŞTIRMALAR DERGİSİ‐ Yıl: 2014, Sayı: 12 Sayfa: 41‐70 THE PURSUIT OF HISTORY ‐INTERNATIONAL PERIODICAL FOR HISTORY AND SOCIAL RESEARCH‐ Year: 2014, Issue: 12 Page: 41‐70
MESAİ SAATLERİ EKSENİNDE OSMANLI BÜROKRASİSİNDE YARGININ BAĞIMSIZLIĞI TARTIŞMASI Ahmet YÜKSEL  Özet Bu çalışma, İttihat ve Terakki Partisinin iktidarı döneminde Osmanlı İmparatorluğunda memurların mesai saatlerini düzenleme çalışmaları esnasında, Türkiye’de uzun bir mazi‐
ye sahip olan, ancak “kuvvetler ayrılığı” ve “mahkemeler bağımsızdır” gibi kavramlar üzerinden yeni yeni dile getirilmeye başlanan adlî kuvvetin mülkî vesayet altına girme‐
me yönündeki direnç gösterisinden kısa, ama ilginç bir kesit sunmaktadır. Sunumun bir bütünlük içerisinde sergilenebilmesinin, ancak incelenen döneme gelinceye kadarki süreç içerisinde yargının Osmanlı ülkesindeki varoluş biçiminin bilinebilmesine bağlı olduğu gerçeği göz ardı edilemeyeceğinden, onun bağımsızlık biçimi ve bürokratikleşme serü‐
veni hacimsel açıdan savurduğu tüm tehditlere rağmen çalışmanın başında kendisine yer bulmuştur. Bu tehdidi göğüslemek, ayrıca çalışmanın esas kısmında yer alan bürokrat ve memurlar ile bağlı bulundukları kurumların ve aralarında cereyan eden yazışma trafiği‐
nin daha iyi anlaşılmasına olanak sağlayacağı gerçeğinden güç almıştır. Anahtar Kelimeler Osmanlı Memurları, Mesai Saatleri, Kuvvetler Ayrılığı, Yargının Bağımsızlığı DEBATE ON THE INDEPENDENCE OF JUDICIARY IN THE OTTOMAN BUREAUCRACY ON THE AXIS OF WORKING HOURS Abstract This study presents a short, however interesting selection of resistance performing of judicial force, having a long history in Turkey but newly started to be voiced over the concepts of ʺseparation of powers ʺ and ʺ courts are independent ʺ, against coming under the tutelage of the civilian in the course of fixing the working hours of civil ser‐
vants in the Ottoman Empire during the reign of Union and Progress Party. Since it cannot be ignored that the availability of displaying the presentation in an integrated 
Yrd. Doç. Dr., Cumhuriyet Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Öğretim Üyesi, Sivas/Türkiye.
[email protected]
42 • THE PURSUIT OF HISTORY INTERNATIONAL PERIODICAL FOR HISTORY and SOCIAL RESEARCH • 6/12
way is only dependent upon being aware of existence form of judiciary in the Ottoman lands during the period before the period studied, its independence form and bureaucra‐
tization adventure, despite the voluminous threats, have found a place of its own at the beginning of the study. Confronting this threat has also taken power from the fact that bureaucrats and officers with their respective institutions and the correspondence traffic that took place between them that are in the main part of the study will allow for a better understanding. Key Words Ottoman Officials, Working Hours, Separation of Powers, Independence of the Judiciary 6/12 • ULUSLARARASI TARİH ve SOSYAL ARAŞTIRMALAR DERGİSİ TARİHİN PEŞİNDE • 43
GİRİŞ: YARGININ BAĞIMSIZLIĞI ÜZERİNE Bugün devlet yönetiminin evrensel bir kuralı gibi görünen güçler ayrılı‐
ğı, en az beş bin yıllık devletler tarihinin son iki‐üç asrına, Türk yönetim tarihinin ise 1961 Anayasası ile başlayan devrine özgü bir niteliktedir. Ada‐
let yönetimi dünyasının özünü “bağımsızlık” ilişkisi ile tanımlanan yargı oluşturmaktadır. Bağımsızlık ilişkisi, yönetsel açıdan iki düzeyde kendini göstermektedir. Bunlardan ilki adalet yönetimi örgütlenmesinin bir bütün olarak kamu yönetiminden/idarî bürokrasiden/genel idareden ayrılmasıdır. Türkiye’de güçler ayrılığı 1961 Anayasası ile benimsenmiş olduğundan ülkede 1960’lara kadar yargı bağımsızlığı denildiğinde daha çok bu düzey anlaşılmıştır. Adliye ile mülkiye ilişkisinde ayrışma; kurumların, iş süreçle‐
rinin, görevlilerin ayrı ayrı uzmanlaşmasını ve birbirine karışmamasını an‐
latır. Bürokratik adalet yönetimi, bürokratik kamu yönetiminin paralelinde, ancak ona karşı bağımsız bir yapıdır. Kendine özgü mekanizmaları aracılığı ile bir merkezde bütünleştirilir. İkinci düzeydeki bağımsızlık ise yargıç ve savcıları görevleri sırasında hiyerarşik ilişkilerden bağışık tutarak karar almalarını sağlamaktır. Bu bağımsızlık düzeyi ise aynı bürokratik örgüt‐
lenmenin kendi hiyerarşik silsilesinde ortaya çıkardığı bir istisnadır. Bunu sağlamak için, çeşitli ülkelerde farklı mekanizmalar oluşturulmuştur. Örne‐
ğin ABD’nin bazı eyaletlerinde yargıçların siyasal bir seçimle gelmesi ve gitmesi böyle bir yöntemdir. Avrupa ülkelerinde yargıç ve savcılara tanınan kariyer güvenceleri ve personel statüleri açısından kendi kendini yönetme‐
lerini sağlayan kurul tipi yönetsel mekanizmalar vardır. Türkiye’de de Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulu, yargıç ve savcıların bağımsızlığını güçlendirmek amacıyla oluşturulmuştur.1 Anayasa’da bağımsızlık ilişkisi; yargıç ve savcılara, mahkemelere ve Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulu’na atfedilmiştir. Anayasa’nın “mah‐
kemelerin bağımsızlığı” başlıklı 138. maddesine göre: “Hâkimler, görevle‐
rinde bağımsızdırlar; Anayasa’ya, kanuna ve hukuka uygun olarak vicdanî kanaatlerine göre hüküm verirler. Hiçbir organ, makam, merci veya kişi, yargı yetkisinin kullanılmasında mahkemelere ve hâkimlere emir ve talimat veremez; genelge gönderemez; tavsiye ve telkinde bulunamaz…” Bu mad‐
de gereğince, Adalet Bakanlığı dâhil hiçbir devlet kuruluşu ve görevlisinin yargı görevleri nedeniyle yargıçlar ve mahkemeler üzerinde denetim ve gözetim yetkisi yoktur.2 İşte bu çalışmada söz konusu hususların bundan yaklaşık bir asır evvel Türkiye’de konuşulmaya başlandığı ve adlî personel tarafından şiddetle benimsendiği görülecektir. Adlî personelde o algıyı ya‐
1
Esra Ergüzeloğlu Kilim, Türkiye’de Adalet Yönetimi-Bağımsız Yargının Sıkı Bağları, Siyasal Kitabevi, Ankara
2013, s. 46-47.
2
Kilim, Türkiye’de Adalet Yönetimi-Bağımsız Yargının Sıkı Bağları, s. 33-34.
44 • THE PURSUIT OF HISTORY INTERNATIONAL PERIODICAL FOR HISTORY and SOCIAL RESEARCH • 6/12
ratan süreci anlayabilmek içinse Osmanlı hukuk devrimini ve bürokratik adalet yönetiminin inşasını bilmek gerektiğinden Tanzimat’tan önce impa‐
ratorlukta uygulanmakta olan hukuk ve yargının bağımsızlık derecesi aşa‐
ğıda kısaca aktarılmaya çalışılmıştır. 1. OSMANLI KLASİK ADALET DÜZENİ VE YARGININ BAĞIM‐
SIZLIĞI Osmanlı toplumu temel olarak yöneten ve yönetilenler olarak ikiye bö‐
lünmekteydi. Kamu hizmetlilerinin tümüne askerîler denilirdi. Askerîler ya da yönetenler kendi içinde ümera (ehl‐i örf: sivil‐asker‐memur) ve ulema (ehl‐i şer’: adlî‐dinî‐ilmî görevliler); yönetilenler ise köylü ve kentli reaya olmak üzere farklı kategorilere ayrılmaktadır. Yönetenler ile yönetilenleri birbirinden ayıran en önemli özellikse birincilerin vergi vermemesi ve fiilî üretimde bulunmamasıyken, ikincilerin vergi yükümlüsü üreticiler olmala‐
rıydı.3 Adalet dağıtmak, yönetmek, eğitmek ve aydınlatmakla yükümlü olan ulema mensupları, bu özellikleri nedeniyle toplumsal piramidin en üstünde yer almaktaydı. Kadı, müftü, müderris, naib, mülazım, imam ve hatipler bu gruptan gelmektedir. Servet ve zenginlik bakımından ümera ve ulema arasında pek bir fark yoktu.4 Osmanlı temel olarak çok hukuklu bir toplum modeli içinde değerlen‐
dirilir. Genel bir sınıflandırmaya göre Osmanlı’da üç tür hukuk uygulan‐
maktadır: Şer’î hukuk, Müslüman olmayanların kendi hukukları ve bütün uyruklara uygulanan örfî hukuk. Bu haliyle Osmanlı’da çeşitli topluluk ve cemaatlerin, kaynağını dinî kurallar ve geleneklerden alan hukukları bir arada bulunuyordu. Toplumsal yaşamın her boyutu dinsel ve cemaatlere özgü kurallara göre düzenlendiğinden, hukuk da topluluk/cemaat temelli mantığa göre işlemekteydi. Uygulanan üç hukuk türü kendi içlerinde de çeşitlilik göstermektedir. Şeriat; mezheplere ve tarikatlara göre kollara ay‐
rılmıştır. Müslüman olmayanların hukuku da dinlere göre farklılaşmıştır. Örfî hukuk da coğrafyaya, dinsel farklılıklara ya da kişilere göre uygulanan kurallar barındırarak, toplumsal farklılıkların yeniden üretilmesine katkı sağlamıştır. Osmanlı genişledikçe dinsel çeşitlilik artmış, hukuk düzenleri de çoğulculaşmıştı. Aşağıda görüleceği üzere, Tanzimat; sınırları belirli top‐
rak parçası üzerinde eşitlik ilkesine göre uygulanan Batı modeli hukuk dü‐
zenini de bu hukukî çoğulculuğa ekleyecekti.5 3
Mustafa Akdağ, “Osmanlı İmparatorluğunun Yükseliş Devrinde Esas Düzen”, Tarih Araştırmaları Dergisi, C. III,
S.4-5, Ankara 1965, s.141-142; İnalcık, Halil, “Osmanlılarda Raiyyet Rüsumu”, Belleten, C.XXIII, S. 92, Ankara
1959, s.596; Ahmet Mumcu, Osmanlı Devleti’nde Siyaseten Katl, Phoenix Yay., Ankara 2007, s. 49.
4
Kilim, Türkiye’de Adalet Yönetimi-Bağımsız Yargının Sıkı Bağları, s. 98.
5
Coşkun Üçok, “Tanzimat’tan Önce Osmanlı Devleti’nde Hukuk”, Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi, C. II-III, İletişim Yay., İstanbul 1985, s.574-579; Bülent Tahiroğlu, “Tanzimat’tan Sonra Kanunlaştırma Hareketleri”, Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi, C.III, İletişim Yay., İstanbul 1985, s. 595-596.
6/12 • ULUSLARARASI TARİH ve SOSYAL ARAŞTIRMALAR DERGİSİ TARİHİN PEŞİNDE • 45
Osmanlıda merkezde adalet yönetiminin en tepesinde Padişah ve Di‐
van‐ı Hümayun bulunmaktadır. Divan‐ı Hümayun devletin bütün siyasî, yönetsel ve ekonomik işlerinin görüşülüp kararlaştırıldığı karar alma ve uygulama makamıdır. Padişahın, bazı devlet sorunlarının belirli devlet bü‐
yüklerinin katılımı ile oluşan kurulda görüşülmesini istemesiyle oluşan Divan‐ı Hümayun, Padişah Divanı olarak da adlandırılmıştır. II. Meh‐
med’den itibaren Divan‐ı Hümayun’a Padişahın vekili olarak Veziriazam başkanlık ederdi, ancak asıl başkan Padişahtır. Divan‐ı Hümayun; örfî hu‐
kuk kuralları koyabilir, devletin her türlü iç ve dış sorunuyla ilgilenip karar‐
lar verebilir ve bu kararların uygulanmasını sağlayabilirdi. Divan‐ı Hüma‐
yun’da şer’î (adlî) yargıyı, “ehl‐i şer’” denilen sınıfın şefi konumundaki Ka‐
zaskerler; örfî yargıyı ise Veziriazam ve “ehl‐i örf” denilen sınıfın başında bulunan diğer yöneticiler temsil etmekteydi.6 Yargı örgütünün başında bulunan ve dolayısıyla ülkenin en yüksek yargıçları sayılan Kazaskerler, divanın doğal üyeleri olarak şer’î davalara bakmakla görevliydiler. Kazaskerler ayrıca, bugünün Adalet Bakanı ve Hâkimler Savcılar Yüksek Kurulu’nun görevlerine benzer vazifeler üstlen‐
meleri nedeniyle adalet yönetimi örgütünün başı kabul edilmektedir. Kadı‐
ların atanmaları, denetlenmeleri, görevden alınmaları, yetki ve görevlerinin belirlenmesi Kazaskerlerin görev alanındadır.7 İlmiye sınıfının üyeleri ara‐
sından yükselen Kazaskerler Divan‐ı Hümayun’un üyesi olarak devletin işleyişinde önemli görevler üstlendikleri gibi adalet ve eğitim örgütünün başında yer almışlardır.8 Şeyhülislam’ın ise Kazasker gibi doğrudan yargı(lama) yetkisi hiç ol‐
mamıştı. Yetkileri; fetva verme ve adalet yönetimi ile sınırlıydı. Ancak za‐
manla Şeyhülislamın güçlenmesiyle Kazaskerlik güç kaybetti ve 16. yüzyılın son çeyreğinde ilmiye sınıfının lideri olma özelliğini Şeyhülislama bırakmak zorunda kaldı. Şeyhülislamların Divan‐ı Hümayun müzakerelerinde bu‐
lunmamalarına rağmen mühim devlet meseleleri için yapılan müşavereler‐
de mütalaalarının alınması, 17. asırla birlikte başlamış ve artarak devam etmiştir. 18. asırdan itibaren harp veya sulh yapılması Şeyhülislamların fetvaları alınmak suretiyle gerçekleşmeye başlamıştır.9 Dahası, yüksek rüt‐
beli kadıların atanması, yükselmeleri, görev sürelerinin düzenlenmesi veya kazaların arpalık olarak verilmesi gibi konularda Şeyhülislamlar görev ala‐
caktır. Kadı, naib ve müderrislerin cezalandırılması, cezalarının yumuşatıl‐
6
Ahmet Mumcu, Divan-ı Hümayun, Phoenix Yay., Ankara 2007, s.1 vd; İbrahim Durhan, Yapısı ve İşleyişi
İtibariyle Osmanlı Yargı Örgütü ve Tanzimat Dönemindeki Gelişmeler, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler
Enstitüsü Kamu Hukuku Bölümü, Yayınlanmamış Doktora Tezi, İstanbul 1999, s. 76-81; Murat Şen, “Osmanlı
Hukukunun Yapısı”, Yeni Türkiye, (Osmanlı Özel Sayısı I),S.31, Ankara 2000, s. 686-698.
7
Kilim, Türkiye’de Adalet Yönetimi-Bağımsız Yargının Sıkı Bağları, s.96.
8
Mustafa Şentop, Osmanlı Yargı Sistemi ve Kazaskerlik, Klasik Yay., İstanbul 2005, s. 3 vd.
9
İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Devleti’nin İlmiye Teşkilâtı, TTK Yay., Ankara 1998, s. 189.
46 • THE PURSUIT OF HISTORY INTERNATIONAL PERIODICAL FOR HISTORY and SOCIAL RESEARCH • 6/12
ması veya affedilmesi de Şeyhülislamın yetki alanına girmiştir.10 Netice itibariyle, önceleri tamamen istişarî bir makam olan Şeyhülislâmlık I. Sü‐
leyman devrinden itibaren giderek ehemmiyet kazanmış; ilmiye sınıfının başı olarak her çeşit din ve hukuk adamı tayinini yaptıktan başka, hem hü‐
kümetlerin icraatının meşruluğunun tespiti bakımından Anayasa Mahke‐
mesi’nin gördüğü fonksiyona benzer bir görev icra etmiş hem de zamanın ihtiyaçları sebebiyle bir takım şer’î prensiplerin Padişah tarafından kanun olarak ilânında mühim rol oynamıştır.11 Şer’î grup içinde fiilî rol oynayarak devlet yönetimine katılanlar ise ka‐
dılar sınıfıdır. İslam devletlerinde şer’î örgütlenmede merkezî konumda yer alan kadılar yalnız adalet dağıtmakla kalmazlar, ayrıca bulundukları yerde merkezi temsil ederlerdi. Ayrıca İslam hukukunda kişiler arasındaki hukukî ihtilafları giderme yetkisi hükümdara verilmişti. Peygamberin halefi sıfatıy‐
la ya da imam olarak kendisini halkına adalet dağıtmakla görevli sayan hükümdar bu salâhiyetini kadılar tayin ederek kullanırdı. Dolayısıyla kadı‐
lar, bulundukları kazalarda hükümdarın temsilcisi olarak adeta siyasî bir egemenlik sembolü olmaktadır. Bu haliyle şer’î ve örfî hukukun uygulayıcı‐
sı olan kadının görev alanı yargı ile sınırlı değildi. Kadının mülkî ve beledî sahada da görevleri vardı.12 Taşrada Beylerbeyi ve Sancakbeyi denilen yöneticilerin de yargılama yapan divanları vardı. Divan‐ı Hümayun’un küçük bir modelini andıran bu divanlarda bölgenin üst düzey yöneticisi ve merkez kadıları hazır bulunur‐
du. Divan, örfî konularda yargı yetkisini kullanırken; şer’î davalar kadıya bırakılırdı.13 Bazı önemli olanları ile kadıların bakamadığı bir kısım davalar‐
sa merkezdeki Divan‐ı Hümayun’a havale edilirdi. Dolayısıyla Divan‐ı Hümayun kadıların verdiği kararları bir üst mahkeme sıfatıyla denetleyerek gerekirse yeniden yargılama yapabilirdi.14 Halil İnalcık, klasik Osmanlı sisteminde eğitim ve yargı fonksiyonları‐
nın büyük bir bölümünü kontrol altında bulunduran ilmiye zümresi men‐
suplarına daha az müdahale edildiği kanaatindedir.15 Nitekim ilmiye züm‐
resi; mensuplarının eğitimi, tayini, terfileri, muhakemesi ve görevden alın‐
ması bakımından oldukça geniş bir otonomiye sahipti. İlber Ortaylı’nın dikkat çektiği üzere, kadının doğrudan merkeze bağlılığı, yerel otorite ve 10
Esra Yakut, Şeyhülislamlık, Yenileşme Döneminde Devlet ve Din, Kitapyayınevi, İstanbul 2014, s. 37.
11
Ekrem Buğra Ekinci, Osmanlı Hukuku (Adalet ve Mülk), Arı Sanat Yay., İstanbul 2008, s.262; Ahmet Akgündüz, “Osmanlı Devletinde Adlî Teşkilât ve Yargılama Usulleri”, Yeni Türkiye, (Yargı Reformu Özel Sayısı),
S.10, Ankara 1996, s. 967-969.
12
İlber Ortaylı, Hukuk ve İdare Adamı Olarak Osmanlı Devletinde Kadı, Turhan Kitabevi, Ankara 1994, s. 3;
Kaldy Nagy, “Kadı”, EI, C. IV, (New Edition), Leiden 1997, s. 375.
13
Mumcu, Divan-ı Hümayun, s. 137-140.
14
Ekrem Buğra Ekinci, Tanzimat ve Sonrası Osmanlı Mahkemeleri, Arı Sanat Yay., İstanbul 2004, s. 42.
15
Halil İnalcık, “The Rûznâmçe Registers of the Kadıasker of Rumeli as Preserved in the Istanbul Müftülük
Archives”, Turcica, XX, Paris 1988, s. 254-255.
6/12 • ULUSLARARASI TARİH ve SOSYAL ARAŞTIRMALAR DERGİSİ TARİHİN PEŞİNDE • 47
yöneticilerden bağımsızlığı, ayrıca yargı yanında mülkî ve malî konulardan da sorumlu olması, Osmanlı kadısının kendine özgü niteliklerinden olmuş‐
tur.16 Bu haliyle, Osmanlı hukuk sistemi, kadıların özgür iradelerinde ken‐
dini bulmuştur. Padişah dâhil hiçbir kişi ve kurumun tesirinde kalmadan tamamen bağımsız çalışan Osmanlı mahkemeleri, aldıkları karar itibariyle Divan‐ı Hümayun tarafından denetlenmiştir. Bu bakımdan İslâm Huku‐
ku’nda tam manasıyla “hâkim istiklâli” prensibi geçerliliğini muhafaza et‐
miştir denilebilir. Nitekim mülkî âmirlerin de kadılar üzerinde kontrol yet‐
kisi yoktur. Öte yandan mahallî yöneticiler kadıların kararı olmaksızın ceza veremeyecekleri gibi, her türlü icraatlarında meşruluk bakımından adlî kuvvetin onayına muhtaçtılar. Dolayısıyla nitelikleri itibariyle eskiden beri devlet içinde imtiyazlı bir mevkide yer alan kadıların mensubu bulunduğu ulema sınıfı idareyi denetleyebilen başlıca otoriteydi. Bir bakıma idare, kadı‐
ların adlî denetimi altındaydı. İşte bu iki görevlinin yetki ve sorumlulukları arasındaki denge Osmanlı adaletinin özünü oluşturmuştur.17 İlmiye sınıfının, bu arada kadıların konumları merkeziyetçiliği zedeler görünse bile yargı bağımsızlığı bakımından olumlu bir nitelik taşımaktadır. Padişahlar tahtta kalabilmek, devlet adamları ise icraat yapabilmek için ulemanın desteğine ihtiyaç duymuşlardı. Öte yandan kadıların gelirlerini mahkeme harçları oluştururdu. Azil gibi bir nedenden dolayı kadılık göre‐
vini yapamadıkları dönemde bile mensubu oldukları ilmiye sınıfının hima‐
yesi altında müftülük veya müderrislik yapabilir ve bunun için tespit edilen vakıf gelirlerinden geçimliklerini karşılayabilirlerdi. Bu ise onları ekonomik bakımdan da merkezden bağımsız duruma getirmişti.18 Klasik dönem bahsini kapatmadan evvel son olarak, bu dönemde Os‐
manlı’da adlî alanın devlet tekelinde olmadığını belirtmek gerekiyor. Avru‐
pa’da kapitalist devletle birlikte adlî alanın kural, kurum ve yöntemleriyle devlet tekelinde düzenlenmeye başlaması eğilimi, Osmanlı’da Batı kapita‐
lizmine eklemlenme sürecinde, 19. yüzyıl boyunca ortaya çıkmıştır.19 2. BÜROKRATİK ADALET YÖNETİMİNİ İNŞA VE İDAREDEN AYIRMA ÇALIŞMALARI Klasik devirde sadece kadıların değil, mahallî yöneticilerin de hem yö‐
netim, hem yargı, hem askerlik hem de maliyeyle ilgili yetkileri vardı. Belli 16
İlber Ortaylı, “Osmanlı Kadı’sının Taşra Yönetimindeki Rolü Üzerine”, Amme İdaresi Dergisi, C.IX, S.1, Ankara
1976, s. 95.
17
Halil İnalcık, Osmanlı İmparatorluğu Klâsik Çağ (1300-1600), Çev. Ruşen Sezer, YKY, İstanbul 2005, s.108;
Özer Ergenç, “Osmanlı Klâsik Düzeni ve Özellikleri Üzerine Bazı Açıklamalar”, Yeni Türkiye, (Osmanlı Özel
Sayısı II), S.32, Ankara 2000, s. 348; Yusuf Halaçoğlu, XIV-XVII. Yüzyıllarda Osmanlılarda Devlet Teşkilatı ve
Sosyal Yapı, TTK Yay., Ankara 2003, s. 124.
18
Ekinci, Tanzimat ve Sonrası Osmanlı Mahkemeleri, s. 47-48.
19
Kilim, Türkiye’de Adalet Yönetimi-Bağımsız Yargının Sıkı Bağları, s. 94, 99.
48 • THE PURSUIT OF HISTORY INTERNATIONAL PERIODICAL FOR HISTORY and SOCIAL RESEARCH • 6/12
devirlerden itibaren merkeziyetçiliği zedelemeye başlayan bu duruma, 18. asrın sonlarından itibaren fonksiyonel devlet kavramının yerleşmesi ve imparatorluğun yeniden yapılanma sürecine girmesini müteakiben II. Mahmud zamanında son verildi. Artık askerlikle ilgili işler müşir ve ferikle‐
re20, vergi toplama işleri merkezden tayin edilen muhassıllara, Ceza Kanunu çerçevesindeki yargı işleri taşra meclislerine verilerek vali ve diğer yönetici‐
lerde yalnızca mülkî yetkiler kalmıştır. Tanzimat Dönemi öncesinde yaşa‐
nan bu gelişmeler kadının, karışık bir halde bulunan fonksiyonlarında nispi bir değişmeye neden olmadı. Fakat Tanzimat’tan itibaren şer’î hükümlere dayanan kanunların yanında modern yasaların benimsenmesi kadının yargı alanındaki rolü ve nüfuzunu sınırlandıracağı gibi, 1830 sonrasında hızlanan bürokratik reformlar yargı dışı fonksiyonlarını büyük ölçüde daraltacaktı. Bu fonksiyonlar genellikle taşradaki organize kurumlara ve siyasî otoritenin temsilcilerine geçecektir.21 II. Mahmud devrinde özellikle nezaretlerin (bakanlık) ortaya çıkışı, Ti‐
caret ve Maliye nezaretlerinin Şer’î Mahkemelere ait olan adlî işlevlerin bir kısmını kendinde toplaması ve ardından adlî işlevlerin gittikçe uzmanlaşan Batı modeli mahkemelere bırakılması, ulema sınıfının gücünün kırılması ve adliye ile idarenin ayrışması yolunda atılan önemli adımlardan olmuştur.22 Ardından, Meclis‐i Vükela’nın (kabine/bakanlar kurulu) teşekkül etmesi ve Şeyhülislamın bu organize kurumun resmî bir üyesi olması ilmiye zümresi‐
nin nispi gücünün daralmasını beraberinde getirmiştir.23 Bilindiği üzere, Şeyhülislamların 1826 senesine kadar müstakil daireleri yoktu. Şeyhülislam tayin edilen şahsın oturmakta olduğu konak müsait değilse münasip bir konağa geçilir ve bunun selamlık olarak kullanılan kısmında Şeyhülislam Dairesi çalışanları Meşihat’a ait işleri görürdü.24 İşte Yeniçeri Ocağı’nın kal‐
dırılmasından sonra, Yeniçeri Ağasının oturduğu karargâh “Bâb‐ı Meşi‐
hat/Fetvahane” olarak Şeyhülislamın resmî dairesi haline dönüştürüldü. Bu dönemden itibaren Şeyhülislamlık makamı ilmî, dinî ve adlî konulardan sorumlu bir “bakanlık” haline geldi. Şeyhülislam, önceki konumundan fark‐
lı bir şekilde, resmen yürütme organı ya da hükümet içinde yer aldı ve ka‐
bine üyesi olarak siyasî sorumluluk üstlendi.25 Böylece II. Mahmud, merkezî idareyi kuvvetlendirmek maksadıyla, kadılarda yalnızca yargı yetkisini 20
Muhassıl tayin olunan yerlerde; eyalet ise Müşir Paşa, sancak ise Ferik Paşalar o yerin asayiş ve disiplinini
sağlayacaklardı. Bkz. Halil İnalcık, “Tanzimat’ın Uygulanması ve Sosyal Tepkiler”, Belleten, C.XXVIII, S.112,
Ankara 1964, s. 625.
21
Ahmet Cihan, Reform Çağında Osmanlı İlmiyye Sınıfı, Birey Yay., İstanbul 2004, s. 182-183.
22
Kilim, Türkiye’de Adalet Yönetimi-Bağımsız Yargının Sıkı Bağları, s. 100.
23
Yakut, Şeyhülislamlık, Yenileşme Döneminde Devlet ve Din, s. 86.
24
Uzunçarşılı, Osmanlı Devleti’nin İlmiye Teşkilâtı, s. 195-196.
25
Bilal Eryılmaz, Tanzimat ve Yönetimde Modernleşme, İşaret Yay., İstanbul 2006, s. 71.
6/12 • ULUSLARARASI TARİH ve SOSYAL ARAŞTIRMALAR DERGİSİ TARİHİN PEŞİNDE • 49
bırakmış; Şeyhülislamı da kabineye alıp merkezî idareye bağlayarak kısmî bağımsızlığa son vermiştir.26 II. Mahmud devrinde merkezde adalet yönetimi ile kamu yönetiminin örgütsel ayrışmasını ortaya koyan en iyi örnekse Meclis‐i Vala‐yı Ahkâm‐ı Adliye’nin evrim sürecidir. Bu meclis, 1838 senesinde Tanzimat reformlarını planlamak ve uygulamak, ayrıca gerekli kanun tasarılarını ve nizamname‐
leri hazırlamak amacıyla oluşturulmuştu. Devlet ve millet işlerinin burada görüşülüp karara bağlanmadan yürürlüğe konulmaması ilkesinin kabul edilmesiyle27 Meclis‐i Vala tedrici olarak hukuk alanındaki gelişmelerin merkezi haline dönüşecekti. Dahası, Meclis‐i Vala, yasama (teşriî) ve danış‐
ma (istişarî) görevinin yanında idarenin yargısal yönden denetlendiği ve Tanzimat’a aykırı davranan devlet adamlarının ve memurların yargılandığı, ayrıca ceza yasası hükümlerinin uygulanması görevini üstlenen bir adlî yargı birimi haline gelmişti. Bu haliyle bugünün Yargıtay ve Danıştay’ı ile Yüce Divan’ın öncüsü, ayrıca Nizamiye Mahkemeleri’nin ilk örneği olarak kabul edilen Meclis‐i Vala, klasik dönemdeki Divan‐ı Hümayun’un fonksi‐
yonlarının bir bölümünü yerine getirirken, diğer taraftan 1839 senesinde Tanzimat’ın ilanından sonra muhassıllık, memleket ve idare meclisleri adıy‐
la taşrada oluşturulan mahallî yönetim organları da taşradaki eski divanla‐
rın rolünü ifa etmeye başlamıştır. Böylece bu yeni organize kurumlar sadece kadıların yargı fonksiyonlarını sınırlamakla kalmamış, aynı zamanda yargı dışı alandaki idarî, malî ve yerel hizmetlerdeki rol ve nüfuzlarını da önemli olmaktan çıkartmıştır.28 II. Mahmud devrinde atılan bu önemli adımlara karşın Osmanlı’da ada‐
let yönetiminde bürokratik model 19. yüzyılın ikinci yarısında yerleşmeye başlamıştır. Cemaat ve konsolosluk mahkemeleri istisna edilirse, Tanzi‐
mat’a gelinceye kadar yegâne yargılama faaliyeti kadılar vasıtasıyla yürü‐
tülmüştü. Tanzimat reformlarıyla gelişmeye başlayan yeni kurum ve olu‐
şumlar, önceki sistemi yüzyıllık bir süreç içerisinde parçalayarak yok etmiş gibidir. Bu gelişmeden adalet teşkilatı da hissesine düşeni almıştır. Nitekim imparatorluğun klasik dönem adalet yönetiminin neredeyse bütün unsurla‐
rı yeniden inşa edilmiştir. Bu süreçte adlî‐idari alanlar arasındaki işbölümü 26
Ekinci, Osmanlı Hukuku (Adalet ve Mülk),s. 261.
27
Eryılmaz, Tanzimat ve Yönetimde Modernleşme, s. 180-181.
28
Meclis-i Vala için bkz. Enver Ziya Karal, Osmanlı Tarihi, C.VIII, TTK Yay., Ankara 1983, s. 207-208; Mehmet
Seyitdanlıoğlu, Tanzimat Devrinde Meclis-i Vâlâ (1838-1868), TTK Yay., Ankara 1994; Cihan, Reform Çağında
Osmanlı İlmiyye Sınıfı, s. 162-163, 184; Ekinci, Tanzimat ve Sonrası Osmanlı Mahkemeleri, s. 142-143; Ali Akyıldız, Tanzimat Dönemi Osmanlı Merkez Teşkilatında Reform, İletişim Yay., İstanbul 1993, s. 191 vd; Sedat
Bingöl, “Tanzimat Sonrası Taşra ve Merkezde Yargı Reformu”, Yeni Türkiye, (Osmanlı Özel Sayısı I), Siyaset
ve Teşkilat, S.31, Ankara 2000, s. 753-760.
50 • THE PURSUIT OF HISTORY INTERNATIONAL PERIODICAL FOR HISTORY and SOCIAL RESEARCH • 6/12
yeniden biçimlendirilmiş, daha doğrusu kamu yönetimi, adalet yönetimin‐
den örgütsel açıdan ayrılmıştır.29 Tanzimat ile birlikte Meclis‐i Vala adlî alanda reformları yürütme göre‐
vini üstlenmiştir. Meclisin bu konudaki ilk düzenlemesi 1840 tarihli Ceza Yasası’nın hazırlanması olmuştur. 1840’da Muhassıllık Meclisleri olarak kurulan, 1842’de Memleket Meclisleri adını alan ve 1849’dan itibaren Eyalet ve Sancak Meclisleri denilen taşra meclisleri merkezde bulunan Meclis‐i Vala’nın taşradaki örgütü gibi çalışmış ve 1840, 1851 ve 1858 tarihli ceza yasaları gereğince 1864 yılına kadar yargılama yapmıştır. Şer’î suçların ya‐
nında nizamî denilen ayrı suç kategorisi bu ceza yasalarının düzenlemele‐
rinden kaynaklanmıştır. Reformlar sırasında Şer’î Mahkemelerin yetkilerine çok fazla dokunulmamıştır. Hatta kadılar, ulemanın taşradaki ileri gelen temsilcileri olarak meclislerde görevlendirilmişlerdir. Ancak kadının geç‐
mişteki, kazanın amiri olma durumu ortadan kalkmış; idarî malî ve beledî yetkileri Tanzimat’tan sonra kaza müdürünün başkanlığında toplanan Kaza Meclisleri’ne (küçük meclis) geçmiştir. Bu düzenlemeyle Osmanlı İmpara‐
torluğu’nda “kazanın; en küçük yargı çevresi anlamına gelen adlî içeriği” idarî içerikten ayrışmaya başlamıştır. Memleket Meclisleri ise eyalet merkezlerinde vali; sancak merkezlerin‐
de kaymakam başkanlığında; maliye temsilcisi (defterdar), belde yargıcı (kadı veya naib), müftü, halkın ileri gelenlerinden seçilmiş dört kişi, gayri‐
müslimlerin ruhanî liderleri ile belediye temsilcilerinden oluşmuştur. Bu meclisler vergi toplamanın yanında Tanzimat Fermanı ile getirilmiş yenilik‐
lere aykırı davranan idareci ve sivilleri yargılamak ve gerektiğinde cezalan‐
dırmakla görevlendirilmiştir. Netice itibariyle, Tanzimat’tan itibaren taşrada teşekkül eden mahallî meclisler, kadıların klasik Osmanlı sisteminde üst‐
lendiği nispi rolü azalttığı gibi, onları yargı alanındaki fonksiyonlarını da ilmiye zümresi mensubu olmayan kişilerle paylaşmak durumuyla karşı karşıya getirmiştir.30 Yasama, yürütme ve yargı otoritelerinin tek elde, aynı memurlar ve meclislerde toplanması, biraz da Tanzimat ricalinin aralarındaki rekabet ve çekişmeler ülkede adaletsizlik ve karışıklığa yol açmıştır. Meclislerin iş yükü hayli ağır olduğundan yargıya yeterince zaman ayıramamışlardır. Böylece Tanzimat meclislerinin adlî ve idarî yetkilerinin birbirinden ayrılması gün‐
deme gelmiş, I854 senesinde oluşturulan Meclis‐i Âli‐yi Tanzimat adlı kurul bu yolda atılan ilk adım olmuştur. Çünkü kendisinde sadece adlî yetki bıra‐
29
Kilim, Türkiye’de Adalet Yönetimi-Bağımsız Yargının Sıkı Bağları, s.86; Ekinci, Osmanlı Hukuku (Adalet ve
Mülk),s.539; Ahmet Akman, “Osmanlı Devletinde Hukuki Yapı ve Adlî Teşkilatta Tanzimat Sonrası Gelişmeler”,
Yeni Türkiye, (Yargı Reformu Özel Sayısı), S.10, Ankara 1996, s.1008.
30
Kilim, Türkiye’de Adalet Yönetimi-Bağımsız Yargının Sıkı Bağları, s.188-190; Cihan, Reform Çağında Osmanlı
İlmiyye Sınıfı, s. 185.
6/12 • ULUSLARARASI TARİH ve SOSYAL ARAŞTIRMALAR DERGİSİ TARİHİN PEŞİNDE • 51
kılan Meclis‐i Vala’nın yasama, idarî ve malî yetkileri bu yeni kurula devre‐
dilmiştir. Ayrıca bu iki meclis belirli günlerde kabine ile birleşerek Meclis‐i Âli‐yi Umumî adında bir yüksek meclis haline gelmiştir.31 Ancak bütün bu meclisler, Şer’î Mahkemelerin yetki alanlarında görevler üstlenedursunlar adliye ile idarenin ayrışmasını sağlayamamışlardı. Osmanlı ülkesinde Batı tarzı mahkemelere asıl modelliği Ticaret Mahkemeleri yapacaktı. İstan‐
bul’da Ticaret Nezareti’nin bünyesinde oluşan bu mahkemelerin kuruluşu tam anlamıyla 1860 yılında “Ticaret Kanunname‐i Hümayununa Zeyl” ile tamamlanmış ve böylece bunlar Şer’îyye Mahkemeleri’nin dışında taşrada kurulan ilk mahkemeler olmuşlardır.32 1864 tarihine gelindiğinde, devletin taşra teşkilâtını düzenlemek üzere hazırlanıp öncelikli olarak Tuna Vilayeti’nde uygulanan Vilayet Nizamna‐
mesi ile devletin mülkî taksimatı değiştirilerek ülke toprakları vilayet, liva, kaza, nahiye ve köy olarak bölünmüş, vilâyetlerin başına vali, livaların başı‐
na mutasarrıf, kazaların başına kaymakam getirilmişti. Ayrıca 1864 Vilayet Nizamnamesi ile idarî yetkileri olan vilâyet ve liva meclisleri oluşturulmuş, bundan da önemlisi Osmanlı İmparatorluğu’nda ilk kez Şer’îyye, Cemaat ve Ticaret mahkemelerinin dışında ve onlardan ayrı olarak yalnızca yargı görevi yapmak üzere Avrupa örneğine göre Nizamiye Mahkemeleri ku‐
rulmuştu. Halk tarafından seçilmiş üyelerden oluşan bu mahkemelerle, halkın genel problemlerin çözümüne katılması ve çıkarlarını bizzat koru‐
ması imkânı getirilmişti.33 Söz konusu nizamname ve onunla birlikte uygu‐
lamaya ilişkin çıkarılan talimatnameyle Nizamiye Mahkemeleri dört derece‐
li bir sisteme oturtulmuştu. Buna göre; her nahiye merkezinde, konusu 40 kuruşu geçmeyen basit hukukî ihtilafları görmek üzere üyelerini ihtiyar heyetinin teşkil ettiği bir Sulh Meclisi kurulacaktı. Her bir kaza merkezinde, Şer’î Mahkemenin yanı sıra, şer’î hâkimin başkanlığında bir Meclis‐i Deâvi oluşturulacaktı. Sancak merkezlerinde, Şer’î Mahkemelerin yanında ve on‐
lardan ayrı olarak birer Meclis‐i Temyiz‐i Hukuk ve Cinayet kurulmuştu. Vila‐
yetlerde ise Büyük Meclis‐i Temyiz‐i Hukuk ve Cinayet bulunacaktı. Kısa‐
cası, Tanzimat’ın hemen akabinde kurulan ve Nizamiye Mahkemelerinin esasını oluşturan taşra meclislerinden farklı olarak, yargı ve idare güçleri bahsedilen meclislerle birbirinden ayrılmış, böylece yeni kurulan mahkeme‐
31
Halil İnalcık- Mehmet Seyitdanlıoğlu, Tanzimat, Değişim Sürecinde Osmanlı İmparatorluğu, Phoenix Yay.,
Ankara 2006, s.278-279; Ekinci, Tanzimat ve Sonrası Osmanlı Mahkemeleri, s. 138, 144.
32
1875 yılına gelindiğinde Osmanlı İmparatorluğu’nda 120 Ticaret Mahkemesine ulaşılmıştır. Bu mahkemeler
1876 yılında Ticaret Nezareti’nden ayrılarak Adliye Nezareti’ne bağlanmıştır. Bkz. Kilim, Türkiye’de Adalet Yönetimi, s.191-192; Akman, “Osmanlı Devletinde Hukuki Yapı ve Adlî Teşkilatta Tanzimat Sonrası Gelişmeler”,
s.1011.
33
M. Tayyib Gökbilgin, “Tanzimat Hareketinin Osmanlı Müesseselerine ve Teşkilatına Etkisi”, Belleten, C. XXXI,
S.121, Ankara 1967, s.110; Ercüment Kuran, “Tanzimat Döneminde Osmanlı Devleti’nde Adlî Islahat”, Yeni
Türkiye, (Yargı Reformu Özel Sayısı), S.10, Ankara 1996, s. 993.
52 • THE PURSUIT OF HISTORY INTERNATIONAL PERIODICAL FOR HISTORY and SOCIAL RESEARCH • 6/12
lerin bağımsızlığı sağlanmak istenmiştir. Böylece, her kaza merkezinde var‐
lığını koruyan Şer’î Mahkemelerin yanında önce Ticaret daha sonra da Ni‐
zamiye mahkemelerinin kuruluş süreci tamamlanmış oluyordu. Mahallî idarelere ilişkin görev ve yetkilerini, oluşturulan yeni meclislere devretmek durumunda kalan kadılar ise Şeriat Mahkemelerinin yanında Nizamiye Mahkemelerinin de başkanı olmuştur. Mahkemelerin, kadının dışındaki üyelerinin yarısı Müslüman ve diğer yarısı ise Gayrimüslimlerden oluşmuş‐
tur. Öte yandan Konsolosluk ve Cemaat mahkemeleri ile beraber düşünül‐
düğünde ortaya çıkan yeni durum idare edilmesi zor bir görüntü arz etmek‐
teydi. Şeriat ve Cemaat mahkemeleri yalnız evlenme, boşanma ve miras hukuku ile ilgili davalara bakacak, Nizamiye Mahkemeleri ise hukuk ve cinayet davalarıyla Ticaret Mahkemelerinin yetkileri dışında kalan davaları görecekti. Dahası, mahkemelerin kurumsal bağlantıları mevcut şablonun daha fazla bulanıklaşmasına yol açmaktaydı. Örneğin Ticaret Mahkemeleri Ticaret Nezareti’ne; Şer’î Mahkemeler Meşihat’a (Şeyhülislamlığa) ve Ni‐
zamiye Mahkemeleri bir üst mahkeme olarak hizmet gören Divan‐ı Ahkâm‐
ı Adliyye’ye bağlanmıştı. Konsolosluk Mahkemeleri ise Hariciye Nezare‐
ti’ne bağlıydı.34 Tanzimat Fermanı’nın ilanını takip eden süreçte ortaya çıkan bu dağınık hukuk sistemine35 bir çekidüzen verme kaygısı ve yargının idareden ayrıl‐
ması gayreti, yargı sistemindeki son büyük reorganizasyon olan Adliye Nezareti’nin teşekkülüyle doruğa ulaşmıştır. Çavuşbaşılık’tan36 Divan‐ı Deâvi Nezareti’ne (1837) dönüştürülen, sonra Divan‐ı Ahkâm‐ı Adliye Ne‐
zareti (1870) ve nihayet Adliye Nezareti (1876) adını alan kurum, o zamana kadar Hariciye Nezareti’ne bağlı bulunan Mezahib Dairesi’ni de bünyesine alarak Adliye ve Mezahib Nezareti şeklinde anılmaya başlanmıştır.37 Esa‐
34
Mahkemeler için bkz. Ekinci, Tanzimat ve Sonrası Osmanlı Mahkemeleri, s. 163-172; Musa Çadırcı, Tanzimat
Döneminde Anadolu Kentleri’nin Sosyal ve Ekonomik Yapıları, TTK Yay., Ankara 1991, s. 279-283;Yakut,
Şeyhülislamlık, s.111; Kilim, Türkiye’de Adalet Yönetimi, s. 192; Erkan Tural, “II. Meşrutiyet Dönemi’nde Adliye
Ve Mezâhip Nezareti’nde Bürokratik Reform”, AÜHFD, C.57/2,Ankara 2008, s.226; Eryılmaz, Tanzimat ve Yönetimde Modernleşme, s. 238-239; Akman, “Osmanlı Devletinde Hukuki Yapı ve Adlî Teşkilatta Tanzimat Sonrası Gelişmeler”, s.1010; Stanford J. Shaw-Ezel Kural Shaw, Osmanlı İmparatorluğu ve Modern Türkiye,
C.II,Çev. Mehmet Harmancı, E Yay., İstanbul 2000, s.300-303; Akgündüz, “Osmanlı Devletinde Adlî Teşkilât
ve Yargılama Usulleri”, s. 977-978.
35
Ayrıntı için bkz. Durhan, Yapısı ve İşleyişi İtibariyle Osmanlı Yargı Örgütü ve Tanzimat Dönemindeki Gelişmeler, s. 139 vd.
36
Çavuşbaşılık, Osmanlının kuruluş döneminden beri var olan ve Fatih Kanunnamesi’nde yer alan bir kurumdur.
Divan’ın asıl üyelerinden olmayan Çavuşbaşının başlıca görevleri; Divan-ı Hümayun’da düzeni sağlamak, davalı ve davacıları muhakemeye hazırlamak, mübaşirlik, verilen cezaları infaz ve malikâne sisteminin denetimidir. Divan günü hazinenin ve defterhanenin açılması ile akşamları mühürlenmesi, divan üyeleri ile ilgili bazı protokol işleri diğer görevlerindendir. Çavuşbaşılığın saraydan Babıâli’ye geçişi Adliye Nezareti’ni ortaya çıkaran
süreç olarak nitelendirilir. Bkz. Muzaffer Doğan, “Divan-ı Hümayun’dan Babıâli’ye Geçiş”, Yeni Türkiye, (Osmanlı Özel Sayısı I), S.31, Ankara 2000, s.479-480; Carter V. Findley, Osmanlı Devletinde Bürokratik Reform,
Bâbıâli (1789-1922), Çev. Latif Boyacı-İzzet Akyol, İz Yay., İstanbul, s.64, 152; Kilim, Türkiye’de Adalet Yönetimi, s.112-113; Ekinci, Osmanlı Hukuku, s. 250.
37
Adliye ve Mezahib Nezareti 1922 yılından itibaren Adliye Vekâleti adıyla Anadolu hükümetinde varlığını devam
ettirmiş; daha sonra da yerini Adalet Bakanlığı almıştır. Daha fazla bilgi için bkz. Fatmagül Demirel, Adliye Ne-
6/12 • ULUSLARARASI TARİH ve SOSYAL ARAŞTIRMALAR DERGİSİ TARİHİN PEŞİNDE • 53
sında, Osmanlı Adliye Nezareti’nin asıl başlangıcı, Osmanlı yönetiminin 1868’de yargı, yasama ve icra fonksiyonlarını birbirinden ayırmaya karar vermesi; bu kapsamda Meclis‐i Vala‐yı Ahkâm‐ı Adliye’nin; Şura‐yı Devlet ve Divan‐ı Ahkâm‐ı Adliye adında iki yeni organa ayrılmasında yatar. Bun‐
lardan ilki danışma ve yasamanın yanında idarî davalara da bakacak, ikin‐
cisi ise adlî yargı görevi yapacaktı. İlk Osmanlı parlamentosu olan Meclis‐i Mebusan’da kısa bir süre için gerçekleştirilen çalışmalar dışarıda tutulacak olursa, II. Abdülhamid devrinin sonlarına kadar Şura‐yı Devlet, Osmanlı İmparatorluğu’nun yasama organı olarak kalmıştır. Bu organ; mülkiye, maliye, evkaf, adliye, nafia ve maarif dairelerinden müteşekkildi. Bu daire‐
ler ilerleyen zaman içinde muhtelif ayrışma ve birleşmelere konu oldu. Di‐
van‐ı Ahkâm‐ı Adliye Başkanlığı ise birkaç yıl içinde bazı yeni düzenleme‐
lerle nezarete dönüştürüldü. Esasında zaten kabinenin üyesi bulunan Di‐
van‐ı Ahkâm‐ı Adliye Başkanı şimdi sadece nazır (bakan) unvanı alıyor, böylece Adliye Nezareti bir anlamda kurulmuş oluyordu. Bu girişimin amacı ise icra karşısında mahkemelerin bağımsızlığını kuvvetlendirmekti.38 Ancak yeni kurulan Nizamiye Mahkemelerinin Adliye Nezareti’nin bünye‐
sinde örgütlenmesi, Şer’îyye Mahkemelerinin Meşihat’a bağlılığının devam etmesi ve her iki kurumun başkanlarının da Meclis‐i Vükela içinde yer al‐
ması adalet düzenindeki iki başlılığı sürekli kıldı.39 Her ne kadar Kanun‐i Esasi’nin ilanı ile şer’î davaların Şer’îyye Mahkemelerinde, nizamî davaların Nizamiye Mahkemelerinde görüleceği (md.87) ilkesi kabul edilmişse de mahkemeler arasında hâlâ tam bir görev bölüşümü yapılamamıştı.40 Böyle olsa bile, 1864 Vilayet Nizamnamesi ile taşrada kurulan Nizamiye Mahke‐
meleri ve 1868’de merkezde kurulan Şura‐yı Devlet (Danıştay) ve Divan‐ı Ahkâm‐ı Adliye (Yargıtay) adalet yönetimi ile kamu yönetiminin örgütsel açıdan ayrışmasını simgelemektedir. 1875 tarihli bir adalet fermanı ve ar‐
dından gelen 1876 tarihli Kanun‐i Esasi bu ayrımı kesinleştirir. Bu anayasa‐
nın adlî teşkilat ile ilgili hükümlerinde kadının yargı bağımsızlığı kabul edilmişti. Anayasanın kısa sürede yürürlükten kalkması ise adalet yönetimi reformlarının hızında bir azalma meydana getirmemiştir. Said Paşa’nın 38
39
40
zareti, Kuruluşu ve Faaliyetleri (1876-1914), Boğaziçi Üniversitesi Yay., İstanbul 2008; Ekinci, Tanzimat ve
Sonrası Osmanlı Mahkemeleri, s. 202-203.
Cevdet Paşa, Tezâkir 21-39, Yay. Haz. Cavid Baysun, TTK Yay., Ankara 1991, s.239-240; Cihan, Reform
Çağında Osmanlı İlmiyye Sınıfı, s.189-192; Ekinci, Tanzimat ve Sonrası Osmanlı Mahkemeleri, s.145, 184,
202-236; Kilim, Türkiye’de Adalet Yönetimi, s.111; Findley, Osmanlı Devletinde Bürokratik Reform, s.152, 175176; Eryılmaz, Tanzimat ve Yönetimde Modernleşme, s.188-195; Hulûsi Yavuz, “Adliye Nezareti”, TDV.İA, C.I,
İstanbul 1988, s. 389-390.
Karal, Osmanlı Tarihi, C.VIII, s. 342.
Yakut, Şeyhülislamlık, Yenileşme Döneminde Devlet ve Din, s. 115-116.
54 • THE PURSUIT OF HISTORY INTERNATIONAL PERIODICAL FOR HISTORY and SOCIAL RESEARCH • 6/12
Adliye nazırlığı sırasında, özellikle 1879 senesinde önemli reformlar gerçek‐
leştirilmiştir.41 1879 yılı gerçekten de Osmanlı adlî teşkilâtında kurumsallaşma adına hayli önemli değişikliklerin yapıldığı bir yıl olmuştu. Nitekim o sene yayın‐
lanan “Mehâkim‐i Nizamiye’nin Teşkilâtı Kanun‐ı Muvakkatı” ile adliye teşkilâtında neredeyse yeni bir sayfa açıldı. Büyük ölçüde Fransız adlî teş‐
kilâtını örnek alan bu kanun Cumhuriyet Devri adliye teşkilâtının da teme‐
lini teşkil edecek olan düzenlemeler getirdi.42 Nizamiye Mahkemelerinin kesin surette teşkilatlandırılması ve adlî işlerle idarî işlerin birbirinden ta‐
mamen ayrılması, ayrıca Nizamî Mahkemelerin taşrada boy göstermesi bu kanun ve onunla birlikte gelen adlî düzenlemelerle mümkün olabildi.43 Ar‐
tık Nizamiye Mahkemeleri sistemi, bir hiyerarşik düzen içerisinde olmak üzere, en aşağı seviyede nahiyelerdeki Sulh Daireleri ve onun üzerinde yer alan Bidayet, İstinaf44 ve Temyiz mahkemelerinden teşekkül ediyordu.45 Böylece temeli 1872 tarihli “Mehâkim‐i Nizamiye Hakkında Nizamname” ile atılan ülkedeki Nizamî Mahkemelerin Bidayet ve İstinaf mahkemeleri şeklinde iki dereceye ayrılması esasına göre; kaymakamlık merkezi olan kazalarda bulunan Meclis‐i Deaviler Bidayet, liva merkezlerindeki Meclis‐i Temyizler hem Bidayet hem İstinaf, vilâyetlerdeki Divan‐ı Temyizler ise İstinaf Mahkemesi olarak dava göreceklerdi.46 Dahası 1879 senesinde çıkarı‐
lan yeni kanunlarla merkez ve vilayetlerde Adliye Müfettişlikleri oluşturul‐
du ve mahkemelerde savcılık (müddeiumumîlik) teşkilatı kuruldu. Ardın‐
dan gelen düzenlemelerle; mahkeme dilekçelerinin mülkî amirler yerine mahkemelere verilmesi, ceza muhakemesi usulleri ile hukuk muhakemesi usullerinin gözden geçirilmesi, Adliye Nezareti’nin vazife ve teşkilat ni‐
zamnamelerinin düzenlenmesi, mahkemelerde icra memuriyetleri teşkilâtı‐
nın meydana getirilmesi, Mukavelât Muharrirliklerinin (noter) tesisi, askerî ve mülkî amirlerin mahkemelere müdahalelerinin yasaklanması gibi yeni uygulamalara geçildi.47 20. asrın başında cereyan eden ve çok kısa süren II. Meşrutiyet Dev‐
ri’nde ise bir kırılma yaşanmış, 1908; tüm Osmanlı yöneticileri için, ama 41
Kilim, Türkiye’de Adalet Yönetimi-Bağımsız Yargının Sıkı Bağları, s.104; Cihan, Reform Çağında Osmanlı
İlmiyye Sınıfı, s.192.
42
Mustafa Reşit Belgesay, “Tanzimat ve Adliye Teşkilâtı”, Tanzimat, C. I, MEB Yay., İstanbul 1999, s. 216;
Kuran, “Tanzimat Döneminde Osmanlı Devleti’nde Adlî Islahat”, s. 993.
43
Akman, “Osmanlı Devletinde Hukuki Yapı ve Adlî Teşkilatta Tanzimat Sonrası Gelişmeler”, s. 1012.
44
Bir başkan ve dört üyeden oluşan İstinaf Mahkemeleri, Bidayet Mahkemeleri tarafından görülmüş davaların
tekrar ele alındığı mahkemelerdi. Tanzimat’tan sonra oluşan Osmanlı yargı düzeninde ikinci basamağı meydana getiren bu mahkeme Temyiz Mahkemelerinden bir önceki aşamaydı. Bkz. Tahiroğlu, “Tanzimat’tan Sonra
Kanunlaştırma Hareketleri”, s. 597.
45
Cihan, Reform Çağında Osmanlı İlmiyye Sınıfı, s. 192.
46
Ekinci, Tanzimat ve Sonrası Osmanlı Mahkemeleri, s.189.
47
Karal, Osmanlı Tarihi, C.VIII, s.348-349.
6/12 • ULUSLARARASI TARİH ve SOSYAL ARAŞTIRMALAR DERGİSİ TARİHİN PEŞİNDE • 55
bilhassa Adliye bürokratları adına bir dönüm noktası teşkil etmiştir. Bu dönemde Osmanlı hukuku ile şer’î hukuk arasındaki uyum bir nebze de olsa bozulmuştur. Başından beri her türlü işte şer’î hukuk referanslarına göre hareket edilirken, ülkenin altı asırlık siyasî rejiminin bile değiştiği bu son devirde aynı duruma artık rastlanmaz. Bunun altında ise hukukun se‐
külerleştirilmesi değil, ülkenin aynı zamanda hukukçuları olan din adamla‐
rının cemiyet ve siyaset sahasında pasifize edilmesi gayesi yatar. Öyle olsa bile bu durum, kısa bir zaman sonra hukukun tamamen sekülerize edilme‐
sinde önemli bir atlama taşı olmuştur.48 Bu gelişmelerle birlikte, 20. yüzyılın başlarında dahi kadıların modern yargı sisteminde nispi olarak rol oyna‐
maya devam ettikleri söylenebilir. Nitekim Şer’î Mahkemelerde görev ya‐
pan kadılar normal olarak Bidayet Mahkemesi Reisliğini yürüttükleri gibi, İstinaf Mahkemesi Ceza ve Hukuk Dairesi Reisliği görevine de çoğu kez ilmiye zümresi mensuplarının atandığı görülmektedir.49 Hürriyet sesleri Adliye Nezareti’nin kapısını vurduğunda, kuruluş ni‐
zamnamesine zamanla eklenen talimatnamelerle karmaşık bir yapı kazanan teşkilat, hem personel hem de büro sayısı bakımından gözle görülür bir genişlemeye uğramıştı. “Adalet” vaatleri ile iktidara gelen İttihatçılar, mev‐
cut mekanizmanın yetersizliği karşısında şaşkınlığa düşmüşler ve en kap‐
samlı reform projelerini burada hayata geçirmeye çalışmışlardı. Adliye büt‐
çesine ayrılan payın artırılması, yabancı ülkelere öğrenci gönderilmesi ve yabancı uzmanların üst düzey makamlara getirilmesi, teşkilat nizamname ve yönetmeliklerinin kaleme alınması bu kapsamda değerlendirilebilecek atılımlardır. Diğer yandan ilk hukuk dergisinin çıkarılması ve baronun ku‐
ruluşu da yine bu dönemde gerçekleştirilmiştir. İmparatorluğun sonunu getirecek asırlık sorunlar içerisinde Adliye bürokratları, beklenilenin ötesin‐
de bir gayret göstermiş; hükümet, cemiyet, parlamento arasındaki iktidar çekişmeleri ve sonu gelmez mali açmazlar yumağında bir yandan nezaret çalışanlarının personel haklarını sağlama alacak kararları yasalaştırmaya, diğer taraftan kurumun önünü açacak reformları hayata geçirmeye çalış‐
mışlardı.50 II. Meşrutiyet Dönemi’nde, 1909 senesinde Kont Ostrorog adlı Polonya asıllı bir uzman adalet yönetimini rasyonelleştirme projelerini uygulamak amacıyla Adliye Nezareti’ne müşavir olmuştu. Ostrorog, Batı Avrupa ile Osmanlı adalet sistemini karşılaştıran araştırmalar yaparak, adalet yöneti‐
mini Avrupa’ya benzetme amacı doğrultusunda birçok reform projesi hazır‐
48
Ekinci, Osmanlı Hukuku (Adalet ve Mülk),s. 540.
49
Cihan, Reform Çağında Osmanlı İlmiyye Sınıfı, s. 194.
50
Tural, “II. Meşrutiyet Dönemi’nde Adliye Ve Mezâhip Nezareti’nde Bürokratik Reform”, s. 227, 251.
56 • THE PURSUIT OF HISTORY INTERNATIONAL PERIODICAL FOR HISTORY and SOCIAL RESEARCH • 6/12
lamıştı.51 Aynı sene adlî teşkilatı mülkî teşkilattan bağımsız bir şekilde ör‐
gütleyen 5 maddelik bir nizamname hazırlanmıştı. Bununla, Bidayet ve İstinaf mahkemeleri, lüzum görülen yerlerde kurulurken, İstinaf Mahkeme‐
leri; Hukuk ve İcra daireleri olmak üzere ikiye ayrılıyordu. Hukuk Dairesi, hukuk ve ticaret konularıyla; İcra Dairesi, ceza dosyalarıyla ilgilenecekti.52 Adliye bürokratlarının öncelikli hedefleri olan ve üzerinde uzun za‐
mandır çalıştıkları Teşkilat Kanunu ise 4 Haziran 1911 tarihinde yürürlüğe konulmuştu. Adliye Nezareti’nin Cumhuriyet Dönemi’ne de miras kalacak bu nizamnamesi toplam 6 bölüm ve 42 maddeden mürekkepti.53 Bu şekilde adalet yönetimi ile kamu yönetimi ayrışmasının ve dolayısıyla adlî bağım‐
sızlığın sağlanarak ulus devletin gerektirdiği koşullara kavuşmanın ardın‐
dan bir sonraki aşama, adlî alandaki çok başlılığın ortadan kaldırılması ol‐
muştur. Bu aynı zamanda Cumhuriyet dönemi reformlarının ana teması olmuştur.54 Dolayısıyla bugünün Adalet Bakanlığı, Cumhuriyet’e devredi‐
len bu birikim üzerinde yükselmiştir.55 3. MESAİ SAATLERİ VE YARGININ BAĞIMSIZLIĞI Adliye Nezareti’nin kuruluşundan itibaren nezaret personelinin mesai saatlerine uymalarını temin etmek noktasında, en az teşkilatlanma ve işleyi‐
şi sağlama kadar yoğun bir çaba sarf edilmişti. Bu amaçla Adliye Nezare‐
ti’nden birbiri ardına nizamnameler ve genelgeler (talimatnameler) yayın‐
lanmış, ayrıca imparatorluğun dört bir yanına adliye müfettişleri gönderil‐
mişti. Mesela, adliye müfettişlerinin imparatorluk içindeki denetimlerinin devam ettiği 1910 senesinde adliye bürokratları bütün personelinin izin ve harcırah haklarını yeni baştan düzenleyen bir çalışma yapmıştı. Düzenle‐
meye göre; bir yıllık görev süresini tamamlamayanların izin hakkı iptal edilirken, mazeretin cinsine göre izin sürelerinin iki aya kadar uzatılabilme‐
si de öngörülmüştü. İzinler konusundaki inisiyatif her ne kadar memurlar lehine kullanılmışsa da izin sürelerini suiistimal eden memurların istifa etmiş sayılacaklarına hükmeden maddeler kurum içi disiplinin sağlamlaştı‐
rılması amacıyla talimatnameye eklenmişti. Adliye ricali, personelin izin sürelerini maliye yetkililerine bildirmeyi zorunlu kılıp, izin zamanlarında haksız maaş alınmasının da önüne geçmek istemişti. Mesai saatlerini aksa‐
tan memurlar hakkında cezaî yaptırımlar uygulama yoluna giden nezaret yetkilileri, ayrıca yayınladıkları ayrıntılı devam çizelgeleri ile konunun has‐
51
Tural, “II. Meşrutiyet Dönemi’nde Adliye Ve Mezâhip Nezareti’nde Bürokratik Reform”, s. 229; Kilim, Türkiye’de
Adalet Yönetimi-Bağımsız Yargının Sıkı Bağları, s. 41, 104.
52
Tural, “II. Meşrutiyet Dönemi’nde Adliye Ve Mezâhip Nezareti’nde Bürokratik Reform”, s. 233.
53
Nizamname için bkz. Tanin, “Adliye Teşkilatı”, n. 937, 11 Rebiyülahir 1329/30 Mart 1327/12 Nisan 1911; Tural,
“II. Meşrutiyet Dönemi’nde Adliye Ve Mezâhip Nezareti’nde Bürokratik Reform”, s. 242.
54
Kilim, Türkiye’de Adalet Yönetimi-Bağımsız Yargının Sıkı Bağları, s. 105.
55
Tural, “II. Meşrutiyet Dönemi’nde Adliye Ve Mezâhip Nezareti’nde Bürokratik Reform”, s. 251.
6/12 • ULUSLARARASI TARİH ve SOSYAL ARAŞTIRMALAR DERGİSİ TARİHİN PEŞİNDE • 57
sasiyetini göstermeye çalışmıştı.56 Ancak bütün bu gayret ve hassasiyet adli‐
ye personelinin mesai saatlerine uymadıklarına ilişkin şikâyetlerin sayısında herhangi bir azalma meydana getirememiş, hatta konu devrin gazetelerine kadar yansımıştır. Nitekim Adliye Nezareti’nin, personelinin mesai saatle‐
rine uyması yönünde hazırladığı genelgenin bir sureti Tanin Gazetesi’nin 9 Mart 1911 tarihli baskısında “İntizam‐ı Devam” başlığıyla yayınlanmıştır. Buna göre; Mart ayının başından itibaren bütün hâkim, memur ve kâtipler sabahları saat 9:30’da mutlaka memuriyet mevkilerinde hazır bulunacak‐
lardı. En geç saat 13:15’e kadar personel için tutulan devam cetvellerinin nezaret dairesindeki özel memura gönderilmesi hakkında daha önce bir tebligatla bildirilen emrin uygulanmasına bir kat daha özen gösterilecekti. İşe başlanıldıktan sonra bir saat kadar mahkemelerin dahilî işleri ile meşgul olunacak, bundan sonra 10:30’dan 12:00’ye kadar mevcut duruşmalar görü‐
lecekti. Yemek ve teneffüs için adlî dairelerce saat 13:00’e kadar tatile girile‐
cek, öğleden sonra ise 16:30’a kadar duruşma ve diğer görevlere ilişkin iş‐
lemlerin düzgünce görülmesine çalışılacaktı. Bu sayede adliye dairelerinin her kısmında halkın işlerinin büyük bir sürat ve dikkatle görülmekte oldu‐
ğu hakkında her kesimin itimadını kazanmak mümkün olacaktı. Nezaretin son talimatı; yemek ve teneffüs için belirlenen saatten evvel daireyi terk etmek veyahut teneffüs zamanını uzatarak öğleden sonra saat 13:00’te iş başında bulunmamak gibi keyfe keder görevini ihmal edenlerin derhal ne‐
zarete bildirilmesinde asla müsamahakar davranılmamasıydı.57 4 Haziran 1911 tarihinde yürürlüğe girdiğinden ve Adliye Nezareti’nin Cumhuriyet Dönemi’ne bıraktığı miras arasında bulunduğundan yukarıda bahsedilen Teşkilat Nizamnamesi’nde de adliye personelinin mesai saatle‐
rine ilişkin önemli düzenlemeler vardı. Memurlarının günlük çalışma süre‐
sini 6 saat olarak belirleyen nizamname, çok şikâyet edilen devamsızlıklar konusuna değinerek ayda 3 günden fazla işine gelmeyen memurlara Encü‐
men‐i İdare kararıyla ücret kesintisi yapılmasını karar altına almıştı. Mesai saatlerine itaati sağlamak adına sabah ve akşam çıkarılan devam çizelgele‐
rini imzalamakla sorumlu tutulan adliye memurlarının, devamsızlık halin‐
de maaşlarından yapılacak kesintilerin 1/10’dan fazla olamayacağı da vur‐
gulanmıştı (md. 28). Ayrıca devamsızlıklar, sadece ücret kesintileri ile de geçiştirilmiyordu. Yıl sonunda Sicil Müdüriyeti devamsızlıkları hesaplaya‐
rak memurun dosyasına kaydedeceği gibi, bu kayıtlar tayin ve terfilerde de göz önünde bulundurulacaktı (md. 29).58 56
Tural, “II. Meşrutiyet Dönemi’nde Adliye Ve Mezâhip Nezareti’nde Bürokratik Reform”, s. 237-239.
57
Tanin, “İntizam-ı Devam”, n.903, 8 Rebiyülevvel 1329/ 24 Şubat 1326/9 Mart 1911, s. 2.
58
Tural, “II. Meşrutiyet Dönemi’nde Adliye Ve Mezâhip Nezareti’nde Bürokratik Reform”, s. 246.
58 • THE PURSUIT OF HISTORY INTERNATIONAL PERIODICAL FOR HISTORY and SOCIAL RESEARCH • 6/12
Esasında imparatorluk içerisinde mesai saatlerine uymayanlar sadece adliye personeli değildi. Tahmin edilmesi güç olmayacak şekilde, mesaiyi savsama alışkanlığı yıkılmaya yüz tutmuş imparatorluğun her tarafında bir bulaşıcı hastalık halini almıştı. Bu hastalığın en canlı belirtilerinden birisini 1910 senesinde görebilmek mümkündür. O yıl, imparatorluktaki bütün resmî daire ve kalemlerde görevli memurların öğleden 2,5 saat önce işleri başında bulunmaları ve öğleden 5 saat sonraya kadar vazifelerine devam etmeleri yönünde Meclis‐i Vükela tarafından bir karar alınmış, bu karar Dâhiliye Nezareti kanalıyla bütün daire ve kalemlere tebliğ edilmişti. Ancak kısa bir süre sonra yapılan yoklamada, yeni mesai başlangıç saatinin 30 dakika kadar geçmiş olmasına rağmen memur ve kâtiplerin büyük bir kıs‐
mının henüz dairelerini teşrif etmedikleri saptanmıştı. Bu durum yeni usule ve onu bildirir tebligata tamamıyla aykırı bulunmuş olmasına rağmen birin‐
ci defa olduğundan şimdilik sadece memurların uyarılmasıyla yetinilmiş, ancak o günden itibaren mesaiye devam hususunda yeni usule uymayanla‐
rın maaşlarından kesinti yapılması katî surette karar altına alınmıştır.59 Hal öyle olunca, memurların mesai saatlerine uymaları, ayrıca mesai saatlerinde bir birliktelik sağlama gayreti İttihat ve Terakki Partisi’nin ikti‐
dara geldiği andan itibaren üzerinde en fazla durulan hususlardan birisi olmuştur. Bunun için sayısız nizamname ve talimatname yayınlanmıştır. Mesela, bütün hükümet memur ve müstahdemlerinin uymaları gereken 13 Mart 1909 tarihli talimatnamenin ilk maddesi “belirlenen saatlerde vazifeleri başında bulunmaları ve hizmetlerinden izinsiz olarak ayrılmamaları” yönündey‐
di.60 Bir yıl sonra Meclis‐i Vükela, bütün mülkî dairelerin aynı zaman dili‐
minde işe başlayıp aynı saatte tatile girmelerinin gerek devlet gerekse va‐
tandaşların işlemlerini görme noktasında bir düzen ve kolaylık sağlayacağı düşüncesinden hareketle mesai vakitlerinin birleştirilmesini görüşüyordu.61 Kısa bir süre sonra da memurların devam vakitlerine uymaları ve o günden itibaren uymayanların maaşlarından kesinti yapılması Meclis‐i Vükela tara‐
fından kesin surette karar altına alınmıştı.62 Nihayet 1911 senesi sonunda, Meclis‐i Vükela tarafından Osmanlı İm‐
paratorluğu’ndaki bütün resmî dairelerin mesai saatlerinin birleştirilmesi yönünde bir karar alınmış, bu karar padişahın iradesiyle63 kanunlaştırılmış‐
59
BOA, DH.EUM.THR,38/65; 15 Haziran 1326/28 Haziran 1910.
60
BOA, DH.MUİ, 3-2/65; 13 Ramazan 1327/28 Eylül 1909.
61
BOA, BEO, 3762/282135; 16 Mayıs 1326/29 Mayıs 1910.
62
BOA, DH.EUM.THR,38/65; 15 Haziran 1326/28 Haziran 1910.
63
Meclis-i Vükela çalışma içerisinde de dikkat çekildiği üzere, basit anlamda bir Bakanlar Kurulu niteliğindeydi.
Bu kurul haftada iki kez Sadrazamın başkanlığında toplanır ve devleti ilgilendiren önemli işleri görüşürdü. Kararlar çoğunluk usulüyle alınır ve Padişaha bir mazbata ile sunulurdu. Bunlardan tatbik edilmesi uygun görülenler, dine dokunmadığı takdirde Padişahın bir hatt-ı hümayunu ile kanun niteliği kazanır ve yürürlüğe girerdi.
Bkz. Karal, Osmanlı Tarihi, C.VI, s. 119.
6/12 • ULUSLARARASI TARİH ve SOSYAL ARAŞTIRMALAR DERGİSİ TARİHİN PEŞİNDE • 59
tı. Buna göre, bütün memur ve müstahdemler belirlenen vakitte işleri ba‐
şında bulunacak, mazeretsiz olarak gelmeyenlere veya belirlenen saatten evvel gidenlere ilk defa için uyarı yapılacak, mesai saatinin ikinci defa ihlal edilmesi durumunda ise ilgili memur istifa etmiş sayılacaktı. Bu yeni mesai kanunu 10 Ekim 1911 tarihli Sadaret tezkeresiyle nezaretlere bildirilmiş, onlardan da kendilerine bağlı merkez ve vilayetlerdeki bütün resmî dairele‐
re telgrafla tebliğ edilmesi istenmişti.64 Bunun üzerine Dâhiliye Nezareti 29 Ekim 1911 tarihinde bütün vilayet ve livalara yeni kanunun uygulanması gerektiği yönünde bir tebligatta bulunmuştu.65 Bu tebligat aynı zamanda imparatorluk zemininde mesai temelinde yükselecek ve bazen gerginliğe varacak bir bürokratik kargaşanın başlangıcıydı. Nitekim nezaretin tebliga‐
tının üzerinden daha bir hafta geçmişti ki, İzmit Mutasarrıflığı’na bağlı Geyve Kaymakamlığı’ndan yeni mesai kanununun adliye memurları ile jandarma kumandanlarını kapsayıp kapsamadığı yönünde bir soru geli‐
yordu.66 6 gün sonra, Dâhiliye Nezareti’nden İzmit Mutasarrıflığı’na yazılan cevapta “bütün memurların düzenli olarak vazifelerine devam etmeleri hususu Sadaret’ten bir genelge şeklinde bildirilmiş olduğundan diğer me‐
murlara bağlı bulundukları birimlerce tebligatta bulunulmuş olması ta‐
biîdir” denilmişti.67 Yeni mesai kanununun yol açtığı bürokratik karmaşayı ya da yetki ça‐
tışmasını açığa vuran ikinci soru yine 5 Kasım 1911 tarihinde, ama bu kez Tekfurdağı Mutasarrıflığı’na bağlı Çorlu Kaymakamlığı’ndan geliyordu: “Mazeretsiz işe gelmeyenlerle tespit edilen vakitten evvel gidenlere ilk ola‐
rak uyarı yapılması, aynı hatayı tekrarlayanlarınsa istifa etmiş sayılmaları usulü hangi memurlar vasıtasıyla ve ne şekilde icra edilecekti? Çünkü Kaymakam Bey’e göre, Dâhiliye Nezareti’nin bu husustaki tebligatı yeterin‐
ce açık değildir, bu nedenle tatbik edilecek muamelenin izahı gerekmekte‐
dir. Dahası, Kaymakam Bey sanki imparatorluğun diğer bölgelerinde yaşa‐
nacak olan adliye‐idare çatışmasını önceden sezmişçesine oldukça gerçekçi bazı açıklama ve çıkarımlarda bulunmuştur. Onun ve aynı zamanda haki‐
katin bir ifadesi olmak üzere, hükümetin bir kazadaki en büyük memur ve reisi Kaymakamdır. Bu münasebetle kazadaki bütün memurlar üzerinde denetim hakkı vardır. Bu noktadan hareketle memurların mesai saatlerine uymalarını sağlama vazifesinin Kaymakam tarafından yerine getirilmesi doğaldır. Ancak Kaymakamın böyle bir görevi üstlenmesi gerekirse kendi‐
lerinin bağımsızlığından bahseden adliye memurlarının direnişiyle karşıla‐
64
BOA, DH.MTV, 14/10; 27 Eylül 1327/10 Ekim1911.
65
BOA, DH.MTV, 14/10; 16 Teşrinievvel 1327/29 Ekim 1911.
66
BOA, DH.MTV, 14/10; 23 teşrinievvel 1327/5 Kasım1911.
67
BOA, DH.MTV, 14/10; 29 Teşrinievvel 1327/11 Kasım1911.
60 • THE PURSUIT OF HISTORY INTERNATIONAL PERIODICAL FOR HISTORY and SOCIAL RESEARCH • 6/12
şılması oldukça yüksek ihtimaldir. Bu ihtimali göz önünde bulunduran Çorlu Kaymakamı yukarıdaki sorusuna biraz daha açıklık getirmektedir: Devam hakkındaki umumî programa aykırı olarak devamsızlığı saptanan bir mahkeme reisine, müddeiumumî (savcı) muavinine veyahut mahkeme kâtiplerinden birine lazım gelen uyarı kim tarafından yapılacaktır? Bir de Posta ve Telgraf, Rüsumat, Ziraat Bankası, Düyun‐u Umumiye gibi daireler memurlarının yanı sıra doğrudan doğruya mülkiye memurlarının maiyeti olduğu halde, son düzenlemenin doğurduğu boşluktan yararlanarak kendi‐
lerini bir tür bağımsızlığa nail olmuş olarak gören Jandarma zabitlerine bahsedilen Padişah iradesi ne şekilde ve kimin tarafından tatbik edilecek‐
tir?68 Bu açıklama ve soruların işlendiği evrak bir gün sonra, 6 Kasım 1911 ta‐
rihinde Tekfurdağı Mutasarrıflığı’nın bağlı olduğu Edirne Valiliği kanalıyla Dâhiliye Nezareti’ne ulaştırıldı.69 Nezaret 13 gün sonra, 19 Kasım 1911 tari‐
hinde Valilik üzerinden Kaymakamlığa cevap verdi. İçeriği; Geyve Kayma‐
kamlığı’na gönderildiği gibi, “memur ve müstahdemlerin devam suretleri hakkında Meclis‐i Vükela tarafından alınan karar Sadaret Makamı’ndan tamimen ilan edilmiş olması hasebiyle diğer memurlara bağlı bulundukları daireler tarafından tebligat icra edilmiş olması tabiîdir” şeklindeydi. Ama bu kez nezaretçe önce yargı mensuplarının neden bağımsız olması gerekti‐
ğine, ardından da mesai konusuna özel olmak üzere, mülkî vesayet altında bulundurulmalarında bir sakınca olmadığına ilişkin bir açıklama yapma lüzumu hissedilmişti. İlgili evrakta kaydedildiği üzere, “adaletin dağıtım merkezi (merkez‐i tevzii) olması münasebetiyle Adliye Nezareti’ne bağlı memur ve müstahdemlerin davranış ve hareketlerinde daima cezalandırıl‐
malarını gerektirir bir halin ortaya çıkmasına ihtimal verilmez. Ancak böyle olsa bile, mülkiye memurları; bütün daireler üzerinde denetim hakkına sahip olduğundan diğer dairelere uygulandığı şekilde, adliye memurların‐
dan da devam etmeyenlerin vazife başına davet edilmelerine ve alınan ka‐
rar hükümlerinin uygulanmasına her zaman yetkilidirler. Bu noktadan ha‐
reketle Dâhiliye Nezareti, valiliklere bağlı mülkiye memurları tarafından devamsızlıkları ihbar olunacak adliye memurları hakkında da Padişah ira‐
desinin tamamıyla uygulanmasını ve bunun ilgili memurlara tamimen teb‐
liğ edilmesini bildirmiştir.70 Bu talimat üzerine Edirne Valisi hemen işe koyulacak, vilayetteki adlî‐
idarî bütün birimlere “mülkiye memurlarının bütün daireler üzerinde dene‐
tim hakkı olduğundan ve diğer daireler memurları gibi adliye memurların‐
68
BOA, DH.MTV, 14/10; 23 Teşrinievvel 1327/5 Kasım 1911.
69
BOA, DH.MTV, 14/10; 24 Teşrinievvel 1327/6 Kasım1911.
70
BOA, DH.MTV, 14/10; 6 Teşrinisani 1327/19 Kasım 1911.
6/12 • ULUSLARARASI TARİH ve SOSYAL ARAŞTIRMALAR DERGİSİ TARİHİN PEŞİNDE • 61
dan da devam etmeyenlerin vazife başına davetleriyle mevcut karar hü‐
kümlerinin icrasına her zaman yetkili bulunduklarından bahisle kendisine bağlı olan mülkî memurlar tarafından devamsızlıkları haber verilecek adli‐
ye memurları hakkında yeni mesai kanununun eksiksiz uygulanacağını” tebliğ edecektir. Bu bildirim ise vilayetteki adliye memurlarını rahatsız ede‐
cek ve sesleri İstanbul’a, Adliye Nezareti’ne kadar ulaşacaktır. Bunun üzeri‐
ne o yılın son gününde, 31 Aralık’ta Adliye Nezareti’nden Dâhiliye’ye “Edirne Vilayeti’nin Devam Hakkındaki Tebligatına Dair” başlıklı ve biraz da şikâyet yollu bir yazı ulaşacaktır. Yazının ekleri arasında, devam husu‐
sunda dikkatsizlik göstermiş memur ve müstahdemler hakkında uygulan‐
mak üzere çıkarılan kanunun tebliğini içerir olarak Edirne valilik makamın‐
dan İstinaf Savcılığı’na yazılan tezkerenin sureti de vardır. Adliye Nazırı’na göre Edirne Valisi yetki alanını aşmıştır. Çünkü Nizamiye Mahkemelerinde görevli hâkim ve memurlar ile nezaretin idarî kısmında çalışan memur ve müstahdemlerin vazifelerine nasıl devam etmeleri gerektiğini gösterir özel kanun ve nizamlar mevcuttur. Ayrıca kendi nezareti tarafından son mesai kanunu 29 Ekim 1911 tarihinde bütün Vilayet İstinaf Savcılıkları’na tebliğ edilmiştir. Bu şekilde adliye memurlarının mesaiye devam etme ve görevle‐
rini yerine getirme usulleri teminat altına alınmıştır. Hepsinden de öte adli‐
ye memurlarından görevini yapmakta kusur ve tembellikleri görülenler hakkında gerekli muamelenin yapılması usulen adlî kuvvete ait vazifeler‐
dendir. Bütün bu nedenlerden ötürü adlî personelin mülkiye memurlarınca denetim altına alınmaya çalışılması caiz değildir. Kaldı ki öyle bir hadise her şeyden evvel kuvvetler ayrılığı esasına ve kanun hükümlerinin gereğine tamamıyla muhalif olacaktır. Şimdi Adliye Nazırı’nın arzusu; bütün dikkat çektiği noktaların göz önünde bulundurularak Edirne Valiliği’nin İstinaf Savcılığı’na gönderdiği tebligatın gerektiği şekilde yeniden düzenlenmesi ve neticeden kendisinin haberdar edilmesidir.71 Adliye Nazırı’nın bu talebi, bahsedilen şikâyet ve açıklamalarıyla birlikte, ayrıca herhangi bir itirazla karşılaşmadan Dâhiliye Nezareti’nin 9 Ocak 1912 tarihli bir yazısıyla Edirne Vilayeti’ne iletilmiştir. Bu iletide, bir öncekinin aksine, mesai saatlerine dik‐
kat göstermeyen adliye memurları hakkında gerekli işlemi yapma sorumlu‐
luğunun usulen adlî kuvvete ait olduğuna, ayrıca onların mülkiye memur‐
larının denetimi altında bulundurulmasının uygunsuzluğuna dikkat çekil‐
mişti. Sonra da Adliye Nazırı tarafından kuvvetler ayrılığı esasına ve kanun hükümlerinin gereğine muhalif olduğu tespit edilen tebligatın düzeltilmesi lüzumu ifade edilmişti.72 71
BOA, DH.MTV, 14/10; 18 Kânunuevvel 1327/31 Aralık 1911.
72
BOA, DH.MTV, 14/10; 27 Kânunuevvel 1327/9 Ocak 1912.
62 • THE PURSUIT OF HISTORY INTERNATIONAL PERIODICAL FOR HISTORY and SOCIAL RESEARCH • 6/12
Görüldüğü üzere, yeni mesai kanununun uygulanması aşamasında ad‐
liye ve idare arasında yaşanan hadiselerde şimdiye kadar herhangi bir fiilî müdahale söz konusu değildir ve nezaretler arasındaki birkaç yazışma neti‐
cesinde pürüzler giderilmiş gibidir. Ancak imparatorluğun bazı birimlerin‐
de mülkiye memurlarının yeni mesai kanununu hemen uygulama sahasına aktarmaları idare ile adliye arasında daha ciddi sürtüşmelerin yaşanmasına sebep olmuştur. Edirne Valisi’nin tebligatından dolayı Adliye ve Dâhiliye nezaretlerinin karşı karşıya geldiği 1911 Aralık’ında, Aydın Vilayeti’ne bağlı olan Çine Kazası’nın kaymakamı da bahsedilen türden bir sürtüşmenin yaşanmasına sebebiyet vermişti. Aydın Vilayeti’nden Dâhiliye Nezareti’ne bildirildiği üzere, Çine Kaymakamı “mesaiye devam etmediği tespit edilen memurların ilkin uyarılması, ikinci defada memuriyet kayıtlarının silinme‐
si” şeklinde kabul edilen yeni mesai kanunu doğrultusunda Çine’deki bü‐
tün memurlar için bir devam jurnali hazırlatmıştı. Bunu yaparken de fikir alışverişinde bulunduğu kaza amirlerinin hepsinden mutlak onay almış, ardından kanunun uygulanmasına girişilmişti. Bu kapsamda bütün devam‐
sızlık gösteren veya izin sürelerini geçiren memurlar tespit edilmiştir. İlk tespitlere göre, Çine icra memuru izin süresini 7 gün geçirmişken, savcı muavini de izin süresi dolmuş olmasına rağmen zamanında dönüş yap‐
mamıştı. Mesai kavramının bu şekilde önemsizleştirilmesinin kazadaki diğer memurlara sirayet etmesinden ve kötü örnek oluşturmasından korkan Kaymakam Bey, hükümet reisi sıfatıyla ve Padişahın iradesinin hükümleri‐
ni korumak gayesiyle bahsedilen adlî personelin maaşlarından kesinti yap‐
tırmıştı. Bu hareketi, mahkemelerin bağımsızlığına bir tehdit olarak değer‐
lendiren Çine Mahkeme Başkanlığı ve Savcı Muavinliği, Kaymakam’ı Ay‐
dın İstinaf Savcılığı üzerinden Adliye Nezareti’ne şikâyet etmişlerdi. Adliye de şikâyeti aynı şekilde Dâhiliye Nezareti’ne iletti. Bunun üzerine durum Aydın Vilayeti’nden soruldu. Aydın Valisi ise 27 Aralık 1911 tarihinde adli‐
ye personelinin hiç hoşuna gitmeyecek bir cevap kaleme aldı. Çünkü Kay‐
makamın başvurduğu yöntemin mahkemelerin bağımsızlığına müdahale anlamına gelmediğinden ve gelemeyeceğinden bahsediyordu. Ona göre; mülkî amirlerin bütün memurların mesaiye düzenli bir şekilde devam et‐
melerini sağlama noktasında inkâr edilmesi güç bir denetim ve gözetim hakları vardı. Valinin, Dâhiliye Nezareti’nden isteği ise en az açıklamaları kadar adlî personelin canını sıkacak türdendi. Zira durumun, izah etmeye çalıştığı şekilde Adliye Nezareti’ne, oradan da gerekli mercilere bildirilme‐
sini istiyor, bir de neticeden kendisine bilgi verilmesini temenni ediyordu.73 73
BOA, DH.MTV, 14/10; 6 Muharrem 1330/27 Aralık 1911.
6/12 • ULUSLARARASI TARİH ve SOSYAL ARAŞTIRMALAR DERGİSİ TARİHİN PEŞİNDE • 63
Temennisi, kesin ve keskin yazısıyla birlikte, 3 Ocak 1912 tarihinde Dâhiliye’den Adliye’ye havale olundu.74 Bu kez Adliye Nazırı adına sözü nezaret müsteşarı aldı ve 25 Ocak 1912 tarihli cevabî yazısına; o ana kadar Aydın Vilayeti ile Dâhiliye Nezareti arasında gerçekleşen bütün yazışmaları mütalaa ettiğine dair bir girişle başladı ve şu şekilde devam etti: “Mahallî bildirimden anlaşıldığı üzere, mevcut şikâyet Çine icra memuru ve savcı muavininin uygunsuz davranışlarından kaynaklanmıştır. Böyle bir durum‐
da doğal olanı, gereğinin yapılmasıdır. Bu ise Adliye Nezareti’ne ait vazife‐
lerdendir ki zaten mevzubahis memurlar hakkında gerekli tahkikatın başla‐
tılması için ilgili savcılığa bildirimde bulunulmuştur. Ayrıca, 28 Aralık 1911 tarihli yazımızda da (bkz. Edirne örneği) ayrıntılı olarak bildirildiği üzere, Nizamiye Mahkemeleri hâkim ve memurları ile adliye personelinin mesaiye devam şekilleri esasında kanunlar ve özel nizamlara bağlıdır. Vilayet İstinaf Savcılıkları’nın tümüne gerek bahsedilen kanun ve nizamlara gerekse son mesai kanununa riayet etmeleri yönünde sıkı tembihlerde bulunulmuş, böylece adlî personelin çalışma saatlerini aksatmamaları teminat altına alınmıştır. Dolayısıyla dışarıdan müdahaleyi gerektirir bir husus söz konu‐
su değildir.” Bu açıklamanın ardından Müsteşar Bey, Aydın Valisi’nin dik‐
kat çektiği mülkiyenin bütün memurlar üzerinde denetim hakkı bulunduğu iddiasını ise “deliller göstererek (îrâd‐ı delail) ispatlanmasına dahi gerek du‐
yulmayan” bir husus olarak nitelendirmiştir. Ama böyle demiş olsa bile, mevcut kanunlardan hareketle konuya ilişkin şöyle bir açıklamada bulun‐
ma lüzumu hissetmiştir: Kanunen, adliye müdürleri ile istinaf savcılarını ve onlara bağlı savcı muavinlerini teftiş etme sorumluluğu vilayet adliye me‐
murlarına aittir. Bu nedenle onlar üzerinde mülkiye kanadınca bir denetim hakkı oluşturmak düşüncesi kanunlara ve bilhassa kuvvetler ayrılığı esası‐
na aykırı olacaktır. Hal böyleyken, imparatorluğun birçok bölgesinde mül‐
kiye memurlarının kanun ve yetkiye aykırı olarak, denetim ve müdahale‐
den geri kalmadıkları duyulmaktadır. Bu nedenle Müsteşar Bey, şimdi Dâhiliye Nezareti’nden adlî kuvvetin bağımsız idaresini engelleyen teşeb‐
büs ve müdahalelerin tekrarlanmaması için vilayetlere ve bağlı birimlere tebliğde bulunulmasını istemiştir.75 Bu istek ise, en azından Aydın Valisi gibi, devlet işlerinin bir düzen ve sürat içerisinde görülebilmesi gayesiyle bütün memurların mesai saatlerine uymaları gerektiği yönünde bir tepkide dahi bulunamayan Dâhiliye Nezareti tarafından harfiyen yerine getirilecek‐
tir. Bu doğrultuda Adliye Müsteşarı’nın, Çine Kazası adliye memurlarının mesai devam durumlarına kaza kaymakamı tarafından yapılan söz konusu müdahalenin kabul edilemeyeceği, bu durumun kuvvetler ayrılığı esasına 74
BOA, DH.MTV, 14/10; 21 Kanunuevvel 1327/3 Ocak 1912.
75
BOA, DH.MTV, 14/10; 12 Kânunusani 1327/25 Ocak 1912.
64 • THE PURSUIT OF HISTORY INTERNATIONAL PERIODICAL FOR HISTORY and SOCIAL RESEARCH • 6/12
ve kanun hükümlerine aykırı, ayrıca adlî kuvvetin idarî bağımsızlığını en‐
gelleyici bir davranış olduğu yönündeki beyanlarını içerir ve aksine dav‐
ranmaktan kaçınmayı bildirir bir genelge 29 Ocak 1912 tarihinde öncelikli olarak Aydın’a, sonra bütün vilayete ve bağlı livalara gönderilmiştir.76 Mesai saatlerine uyma veya uydurma ekseninde adliye ve mülkiye ara‐
sında yükselen gerilim sadece Nizamiye Mahkemeleri’nin bağlı olduğu personel ile sınırlı kalmamıştı. Dâhiliye Nezareti ayrıca, Şeyhülislam’a veya Meşihat’a bağlı olan Şer’îyye Mahkemelerinin personeline mülkî kanattan gelen müdahalenin sebebiyet verdiği şikâyetleri de göğüslemek zorunda kalmıştır. 1912 yılının hemen başında, Merzifon Kaymakamı’nın Şer’îyye Mahkemeleri personelini yeni mesai kanununa uydurma amaçlı müdahale‐
si Dâhiliye Nezareti’ni, hâlâ imparatorluk içerisinde manevî otoritenin ve Şer’î yargının en uç temsilcisinin şikâyetiyle karşı karşıya bırakmıştı. Şeyhü‐
lislam, 6 Ocak tarihli şikâyet ve uyarı kokan yazısının başında, Şer’îyye memurlarının mesaiye devam edip etmediklerini denetleme hakkının Ni‐
yabet’e (Nahiye Kadılığı’na) ait hususlardan olduğuna dikkat çektikten sonra şöyle devam ediyordu: Hal böyleyken, Merzifon Niyabeti’nden bildi‐
rildiği üzere, kaza kaymakamı ilgili memurlara müdahalede bulunmuştur. Oysa Şer’îyye Mahkemelerinde görevli kâtip ve hademelerin tayin ve azil işlemleri naiblerin77 başkanlığı altında teşekkül eden İlmiye Heyeti’ne (En‐
cümen‐i İntihab‐ı Memurin‐i İlmiyeye) ait olduğu gibi, kendilerine izin ve‐
rilmesi ve mesai devam cetvellerinin incelenmesi de naiblere bırakılmış görevlerdendir. Dolayısıyla mülkiye memurları tarafından bahsedilen hu‐
suslarla ilgili herhangi bir müdahale kabul edilemez.78 Bunun için Dâhiliye Nezareti’nden durumun bir genelgeyle bütün vilayet ve livalara tebliğ edilmesi gerekiyor. Ayrıca Dâhiliye ve Niyabet taraflarından hakikî lüzumu gösterir resmî bir evrak verilmedikçe ilmiye memurlarının maaşlarından kesinti yapılmaması gerektiğinin bütün maliye memurlarına bildirilmesi için Maliye Nezareti’nin de durumdan haberdar edilmesi şarttır. Şeyhülis‐
lam’ın son talimatı ise cereyan edecek bütün bu yazışma ve gelişmelerden başta Merzifon Naibliği olmak üzere diğer Şer’î makamların haberdar edile‐
rek, onlara icabının icra kılındığının beyan edilmesidir.79 Aşağı yukarı aynı zaman dilimi içerisinde, 1912 senesinin hemen başın‐
da, Şer’î yargı ile idareyi karşı karşıya getiren benzer bir hadise Eskişehir 76
BOA, DH.MTV, 14/10; 16 Kanunusani 1327/29 Ocak 1912.
77
Nâip/Nâib; vekil demektir. Şer’î Mahkemelerde kadılar adına çeşitli hizmetlerde vazife gören naibler vardı.
Naiblerin sayısı; kadının tayin edildiği kazanın büyük veya küçük olmasına, dolayısıyla işlemlerin çokluk veya
azlığına bağlıydı. Daha fazla bilgi için bkz. Uzunçarşılı, Osmanlı Devleti’nin İlmiye Teşkilâtı, s. 177.
78
Hâric müderrislerinden Kadıaskere kadar, Şeyhülislâm teklifiyle tayin edilen ilmiye mensuplarının denetlenmesi
ve yanlış bir davranışları görüldüğünde cezalandırılması Meşihat Makamı’nın vazifeleri arasındaydı. Bkz. Murat
Akgündüz, Osmanlı Devletinde Şeyhülislamlık, Beyan Yay., İstanbul 2002, s. 280.
79
BOA, DH.MTV, 14/10; 16 Muharrem 1330/6 Ocak 1912.
6/12 • ULUSLARARASI TARİH ve SOSYAL ARAŞTIRMALAR DERGİSİ TARİHİN PEŞİNDE • 65
özelinde yaşanmıştı. Eskişehir Kaymakamı, bağlı bulunduğu Hüdavendi‐
gar Valiliği ile Dâhiliye Nezareti’nin Ekim 1911 tarihli telgraflarında yer alan “istisnasız bütün memurların gönderilen cetvelde yazılı vakitte vazife‐
leri başında bulunmaları gerektiği” yönündeki ibareden hareketle yeni me‐
sai kanununu uygulama sahasına aktarmaya niyetlenmişti. Ancak kendi ifadesiyle adliye daireleri, eskiden olduğu gibi kendilerini kanundan müs‐
tesna addederek, her gün sabah ve akşam tutulan devam cetvellerine imza atmaktan kasıtlı olarak kaçınmışlardı. Bu nedenle ne yapılması gerektiği kaymakamlığın bağlı bulunduğu Kütahya Mutasarrıflığı’ndan sorulmuş, ancak cevap alınamayınca çaresiz sükût edilmişti. Öyle olunca da Adliye mensuplarının mesaiye devam edip etmediklerini denetim altına alabilmek mümkün olamamıştı. Derken, Eskişehir Niyabeti’nden kaymakamlığa Me‐
şihat Makamı’nın 4 Ocak 1912 tarihli emrinin bir sureti ulaştı. Emir kısa ve netti: “Şer’îyye memurları cetvele imza atmayacaktır.” Oysa Hüdavendigar Valiliği’nden alınan telgrafta “istisnasız bütün memurların aynı denetime tabi oldukları” kayıtlıydı. Böylece kafası iyice karışan Kaymakam Bey, gerek Adliye gerekse Şer’îyye memurları hakkında nasıl bir yol takip etmesi ge‐
rektiğini yeniden Kütahya Mutasarrıflığı kanalıyla valilikten sormak zorun‐
da kalmıştı.80 Sorusu, 6 Şubat 1912 tarihinde Hüdavendigar Vilayeti tarafın‐
dan Dâhiliye Nezareti’ne yöneltildi ve Kaymakam’ın tespit ettiği çelişkinin giderilmesi talep edildi. Çünkü valiliğin de dikkat çektiği üzere, Dâhiliye Nezareti’nden alınan 21 Haziran 1910 tarihli yazının son fırkasında “mesai saatlerini belirleme ve denetleme hakkının bütün memurları kapsayan en yüksek mülkî amire ait olduğundan, bu münasebetle memurların mesaile‐
rine düzenli bir şekilde devam etmelerinin teminat altına alınmasına gayret edilmesi gerektiğinden” bahsedilmişti. Bu fıkra nedeniyle Dâhiliye ve Adli‐
ye Nezaretleri ile Bâb‐ı Meşihat arasında yadsınamaz bir görüş ayrılığı doğ‐
duğuna vurgu yapan Hüdavendigar Valisi “şu muhtelif nokta‐i nazarların birleştirilmesiyle durumun bildirilmesini” temenni etmişti.81 Mesai saatleri konusunda adliye‐idare çatışması sadece mülkî amirlerin yargı mensuplarını yeni mesai kanununa uymaya zorlama ve uymayanlara cezaî işlem uygulama yoluna gitme veyahut adlî‐idarî kuvvetin birbirinden ayrıldığını benimsememe ya da kabullenememe gibi sebeplerden kaynak‐
lanmamıştır. Çatışmanın temelinde imparatorluğun bütün resmî dairelerin‐
de müşterek bir mesai saati oluşturabilme çabasının çoğunlukla adlî birim‐
lerce baltalanmasının daha büyük bir yeri olmuştur. Bir kısım evrak bu id‐
diaya şahitlik eder. Mesela, 1909 senesinde, Dâhiliye Nezareti’nden merkez daireler için geçerli olan mesai saatlerine taşra memurlarının da uyması 80
BOA, DH.MTV, 14/10; 15 kanunusani 1327/28 Ocak 1912.
81
BOA, DH.MTV, 14/10; 24 Kanunusani 1327/6 Şubat 1912.
66 • THE PURSUIT OF HISTORY INTERNATIONAL PERIODICAL FOR HISTORY and SOCIAL RESEARCH • 6/12
yönünde umumî bir genelge yayınlanmıştı. Bundan kısa bir süre sonra, 2 Eylül 1909 tarihinde Erzurum Valisi’nden nezarete bir yazı ulaştı. Yazısında, Adliye personeli hariç diğer memurların mesai saatlerinin genelgeye uygun olarak düzenlendiğinden bahsettikten sonra bütün memurların çalışma saatlerinde bir birliktelik sağlanabilmesinin ancak adliye memurlarının idarî birimlerde görevli meslektaşları gibi mesai saatlerine uymaları sayesinde mümkün olabileceğine vurgu yapmıştı. Bunun için de durumun bağlı bu‐
lundukları nezarete bildirilmesini istemişti. İsteği; zaten Dâhiliye Nezareti yöneticilerinin imparatorluk bürokrasisine çekidüzen verme faaliyetlerinde üzerinde en fazla çalışma yaptıkları konulardan birisi olduğundan gayet olumlu karşılandı. Bunun içindir ki “millet işlerinin zamanında görülmesi maksadına dayanarak şu ahvalin taşrada da istisnasız uygulanması gerekli‐
dir” açıklamasıyla ve durumun Erzurum ile diğer vilayetlerde görevli adli‐
ye memurlarına anlatılması isteğiyle Dâhiliye’den Adliye Nezareti’ne bir bildirimde bulunuldu.82 1913 senesinde Adana Vilayeti, Dâhiliye Nezareti ve Meşihat arasındaki yazışmalar da, Osmanlı imparatorluk zemininde ve mesai özelinde idare ve yargı çatışmasının ya da çakışmasının daha ağır basan sebebini anlamaya yardımcı oluyor. O sene yaz mevsimine mahsus olmak üzere, bütün vilayet memur ve müstahdemlerinin alafranga saatle sabahları 9:00’da mesaiye başlamaları yönünde özel bir karar alınmıştı. Ancak Adana Valisi bizzat yürüttüğü teftişler neticesinde Şer’î Mahkemelerin öğleden 2 saat önce işe başlayıp aralıksız 6 saat mesai yapmak gibi başka bir çalışma saati belirle‐
diklerini tespit etmişti. Bu nedenle 26 Mart 1913 tarihli bir yazı ile durum‐
dan haberdar ettiği Dâhiliye Nezareti’nden (dairelerin mesai vakitlerinin birleştirilmesinin gerekliliğinden ve sağlayacağı faydadan uzun uzadıya bahsettikten sonra) gereğinin yapılmasına müsaade buyrulmasını talep etmişti.83 Talebi, Dâhiliye Müsteşarı’nın 3 Nisan 1913 tarihli bir yazısıyla Meşihat’a iletildi. Müsteşarın, Adana Valisi’nin ifadelerine de yer verdiği açıklaması oldukça yerindeydi. Çünkü bütün memurların vazife başında bulunduğu zamanlarda mahkemelerin kapalı olmasının ve yemek tatili esnasında sadece mahkeme kâtiplerinin mevcut bulunmasının, işlerini hal‐
letmek için birçok resmî daireye müracaat etmesi gereken vatandaşın müş‐
kül bir duruma düşmesine, özellikle köylüler için beyhude vakit geçirilme‐
sine sebebiyet verdiğine dikkat çekiyordu. Bu münasebetle, mahkeme çalı‐
şanlarının, işlerin kolaylık ve hızlılık içinde halledilmesi maksadına aykırı 82
BOA, DH.MUİ, 3-2/65; 13 Ramazan 1327/28 Eylül 1909.
83
BOA, DH.MTV, 14/10; 17 Rebiyülâhır 1331/26 Mart 1913.
6/12 • ULUSLARARASI TARİH ve SOSYAL ARAŞTIRMALAR DERGİSİ TARİHİN PEŞİNDE • 67
olan mesai saati tanımaz davranışlarının giderilmesi için gerekli mahallere tebligatta bulunulmasını Şeyhülislamlık makamından talep etmişti.84 SONUÇ Aynı siyasî yapıya mensup olan memurların mesai saatleri için bir uyum ve birliktelik içerisine dâhil edilmesi çok basit ve aşılması aynı dere‐
cede kolay bir mesele gibi durabilir. Ama Osmanlı gibi çöküşe yüz tutmuş bir imparatorlukta mesai meselesi, üzerinde en fazla çaba sarf edilmesi ge‐
reken bürokratik problemlerden birisi haline gelmiştir. Bu ise Türkiye’de mazisi dile getirilmesi kadar yeni olmayan mahkemelerin bağımsızlığı veya kuvvetler ayrılığı gibi kavramlara sarılmayı yeni öğrenen adlî personelin keyfî tutumundan kaynaklanmıştır. Çünkü devrin birçok bürokratı tarafın‐
dan da ifade edildiği üzere, adlî personeli mesai saatlerine özen göstermeye davet etmekle yargının bağımsızlığı arasında herhangi bir alaka yoktur. Hal böyleyken, onların mesai saatlerine karşı takındıkları keyfiliğin önünü alma amacı güden mülkî müdahaleler meselenin içinden çıkılmaz bir duruma dönüşmesine neden olmuştur. Esasında adliye bürokratları daha nezaretlerinin teşkil edildiği andan itibaren kendi personelini mesai saatlerine uydurmak için yoğun bir çaba içerisinde olmuş, o amaçla hazırlanan talimatname ve nizamnameler birbi‐
rini ardına yayınlanmıştı. Ama konu dışarıdan müdahale olunca, nezaret de personeliyle birlikte o günden itibaren Türkiye’de çok defa bir pelesenk hükmünde kalacak olan “yargının bağımsızlığı” ilkesine yaslanarak mülkî kanattan gelen müdahalelere göğüs germe gayretinde olmuştur. Bu ise Os‐
manlı’dan Cumhuriyet’e devredilen bürokratik kültüre ilişkin çok da iyi yanları bulunmayan bir miras olarak kalmıştır. 84
BOA, DH.MTV, 14/10; 21 Mart 1329/3 Nisan 1913.
68 • THE PURSUIT OF HISTORY INTERNATIONAL PERIODICAL FOR HISTORY and SOCIAL RESEARCH • 6/12
KAYNAKÇA ‐I.Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA) Vesikaları (Vesikaların tarihleri metin içerisinde Hicrî‐Rumî/Miladî şeklinde gösterilmiştir.) ‐Dâhiliye Nezareti Emniyet‐i Umumiye Tahrirat Kalemi (DH.EUM.THR): 38/65. ‐Dâhiliye Nezareti Muhaberât‐ı Umumiye İdaresi Belgeleri (DH.MUİ): 3‐2/65. ‐Dâhiliye Nezareti Mütenevvia Kısmı Belgeleri (DH.MTV): 14/10. ‐Babıâli Evrak Odası (Arşivi) Belgeleri (BEO): 3762/282135. II.Gazeteler ‐Tanin, “Adliye Teşkilatı”, n. 937, 11 Rebiyülahir 1329/30 Mart 1327/12 Nisan 1911. ‐Tanin, “İntizam‐ı Devam”, n.903, 8 Rebiyülevvel 1329/24 Şubat 1326/9 Mart 1911. III.Araştırma‐İncelemeler ‐Akdağ, Mustafa, “Osmanlı İmparatorluğunun Yükseliş Devrinde Esas Düzen”, Tarih Araştırmaları Dergisi, C. III, S.4‐5, Ankara 1965, ss.139‐157. ‐Akgündüz, Ahmet, “Osmanlı Devletinde Adlî Teşkilât ve Yargılama Usulleri”, Yeni Türkiye, (Yargı Reformu Özel Sayısı), S.10, Ankara 1996, ss.966‐991. ‐Akgündüz, Murat, Osmanlı Devletinde Şeyhülislamlık, Beyan Yay., İstanbul 2002. ‐Akman, Ahmet, “Osmanlı Devletinde Hukuki Yapı ve Adlî Teşkilatta Tanzimat Sonrası Gelişmeler”, Yeni Türkiye, (Yargı Reformu Özel Sayısı), S.10, Ankara 1996, ss.1002‐1018. ‐Akyıldız, Ali, Tanzimat Dönemi Osmanlı Merkez Teşkilatında Reform, İletişim Yay., İstanbul 1993. ‐Belgesay, Mustafa Reşit, “Tanzimat ve Adliye Teşkilâtı”, Tanzimat, C. I, MEB Yay., İstan‐
bul 1999, ss.210‐220. ‐Bingöl, Sedat, “Tanzimat Sonrası Taşra ve Merkezde Yargı Reformu”, Yeni Türkiye, (Os‐
manlı Özel Sayısı I), Siyaset ve Teşkilat, S.31, Ankara 2000, ss.751‐763. ‐Cevdet Paşa,Tezâkir 21‐39, Yay. Haz. Cavid Baysun, TTK Yay., Ankara 1991. ‐Cihan, Ahmet, Reform Çağında Osmanlı İlmiyye Sınıfı, Birey Yay., İstanbul 2004. ‐Çadırcı, Musa, Tanzimat Döneminde Anadolu Kentleri’nin Sosyal ve Ekonomik Yapıları, TTK Yay., Ankara 1991. ‐Demirel, Fatmagül, Adliye Nezareti, Kuruluşu ve Faaliyetleri (1876‐1914), Boğaziçi Üniversi‐
tesi Yay., İstanbul 2008. ‐Doğan, Muzaffer, “Divan‐ı Hümayun’dan Babıâli’ye Geçiş”, Yeni Türkiye, (Osmanlı Özel Sayısı I), S.31, Ankara 2000, ss.474‐485. ‐Durhan, İbrahim, Yapısı ve İşleyişi İtibariyle Osmanlı Yargı Örgütü ve Tanzimat Dönemindeki Gelişmeler, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Kamu Hukuku Bölümü, Yayın‐
lanmamış Doktora Tezi, İstanbul 1999. ‐Ekinci, Ekrem Buğra, Osmanlı Hukuku (Adalet ve Mülk), Arı Sanat Yay., İstanbul 2008. ‐Ekinci, Ekrem Buğra, Tanzimat ve Sonrası Osmanlı Mahkemeleri, Arı Sanat Yay., İstanbul 2004. ‐Ergenç, Özer, “Osmanlı Klâsik Düzeni ve Özellikleri Üzerine Bazı Açıklamalar”, Yeni Türkiye, (Osmanlı Özel Sayısı II), S.32, Ankara 2000, ss.346‐353. ‐Eryılmaz, Bilal, Tanzimat ve Yönetimde Modernleşme, İşaret Yay., İstanbul 2006. ‐Findley, Carter V., Osmanlı Devletinde Bürokratik Reform, Bâbıâli (1789‐1922), Çev. Latif Boyacı‐İzzet Akyol, İz Yay., İstanbul. ‐Gökbilgin, M. Tayyib, “Tanzimat Hareketinin Osmanlı Müesseselerine ve Teşkilatına Etkisi”, Belleten, C. XXXI, S.121, Ankara 1967, ss.93‐110. ‐Halaçoğlu, Yusuf, XIV‐XVII. Yüzyıllarda Osmanlılarda Devlet Teşkilatı ve Sosyal Yapı, TTK Yay., Ankara 2003. 6/12 • ULUSLARARASI TARİH ve SOSYAL ARAŞTIRMALAR DERGİSİ TARİHİN PEŞİNDE • 69
‐İnalcık, Halil, “Osmanlılarda Raiyyet Rüsumu”, Belleten, C.XXIII, S.92, Ankara 1959, ss.575‐610. ‐İnalcık, Halil, “Tanzimat’ın Uygulanması ve Sosyal Tepkiler”, Belleten, C.XXVIII, S.112, Ankara 1964, ss.623‐690. ‐İnalcık, Halil, “The Rûznâmçe Registers of the Kadıasker of Rumeli as Preserved in the Istanbul Müftülük Archives”, Turcica, XX, Paris 1988, ss.251‐275. ‐İnalcık, Halil, Osmanlı İmparatorluğu Klâsik Çağ (1300‐1600), Çev. Ruşen Sezer, YKY, İs‐
tanbul 2005. ‐İnalcık, Halil‐Seyitdanlıoğlu, Mehmet, Tanzimat, Değişim Sürecinde Osmanlı İmparatorluğu, Phoenix Yay., Ankara 2006. ‐Karal, Enver Ziya, Osmanlı Tarihi, C.VIII, TTK Yay., Ankara 1983. ‐Kilim, Esra Ergüzeloğlu, Türkiye’de Adalet Yönetimi‐Bağımsız Yargının Sıkı Bağları, Siyasal Kitabevi, Ankara 2013. ‐Kuran, Ercüment, “Tanzimat Döneminde Osmanlı Devleti’nde Adlî Islahat”, Yeni Türki‐
ye, (Yargı Reformu Özel Sayısı), S.10, Ankara 1996, ss.992‐994. ‐Mumcu, Ahmet, Divan‐ı Hümayun, Phoenix Yay., Ankara 2007. ‐Mumcu, Ahmet, Osmanlı Devleti’nde Siyaseten Katl, Phoenix Yay., Ankara 2007. ‐Nagy, Kaldy, “Kadı”, EI, C. IV, (New Edition), Leiden 1997, s.375. ‐Ortaylı, İlber, “Osmanlı Kadı’sının Taşra Yönetimindeki Rolü Üzerine”, Amme İdaresi Dergisi, C.IX, S.1, Ankara 1976, ss.95‐107. ‐Ortaylı, İlber, Hukuk ve İdare Adamı Olarak Osmanlı Devletinde Kadı, Turhan Kitabevi, Ankara 1994. Seyitdanlıoğlu, Mehmet, Tanzimat Devrinde Meclis‐i Vâlâ (1838‐1868), TTK Yay., Ankara 1994. ‐Shaw, Stanford J. ‐ Shaw, Ezel Kural, Osmanlı İmparatorluğu ve Modern Türkiye, C.II,Çev. Mehmet Harmancı, E Yay., İstanbul 2000. ‐Şen, Murat, “Osmanlı Hukukunun Yapısı”, Yeni Türkiye, (Osmanlı Özel Sayısı I),S.31, Ankara 2000, ss.686‐698. ‐Şentop, Mustafa, Osmanlı Yargı Sistemi ve Kazaskerlik, Klasik Yay., İstanbul 2005. ‐Tahiroğlu, Bülent, “Tanzimat’tan Sonra Kanunlaştırma Hareketleri”, Tanzimat’tan Cum‐
huriyet’e Türkiye Ansiklopedisi, C.III, İletişim Yay., İstanbul 1985, ss.588‐601. ‐Tural, Erkan, “II. Meşrutiyet Dönemi’nde Adliye Ve Mezâhip Nezareti’nde Bürokratik Reform”, AÜHFD, C.57/2,Ankara 2008, ss.223‐252. ‐Uzunçarşılı, İsmail Hakkı, Osmanlı Devleti’nin İlmiye Teşkilâtı. TTK Yay., Ankara 1998. ‐Üçok, Coşkun, “Tanzimat’tan Önce Osmanlı Devleti’nde Hukuk”, Tanzimat’tan Cumhu‐
riyet’e Türkiye Ansiklopedisi, C. II‐III, İletişim Yay., İstanbul 1985, ss.574‐579. ‐Yakut, Esra, Şeyhülislamlık, Yenileşme Döneminde Devlet ve Din, Kitapyayınevi, İstanbul 2014. ‐Yavuz, Hulûsi, “Adliye Nezareti”, TDV.İA, I, İstanbul 1988, ss.389‐390. 70 • THE PURSUIT OF HISTORY INTERNATIONAL PERIODICAL FOR HISTORY and SOCIAL RESEARCH • 6/12
EKLER Ek‐1: Aydın Valisi’nin, Çine Kazası adliye memurlarının mesai saatlerine uymamaların‐
dan kaynaklanan probleme ilişkin olarak Dâhiliye Nezareti’ne gönderdiği 1911 tarihli yazısı. (BOA, DH.MTV). Ek‐2: Adliye Nezareti’nin, personelin mesai saatlerine özen göstermeleri yönündeki tali‐
matnamesinin Tanin Gazetesi’nde yayınlanan bir sureti 
Download

MESAİ SAATLERİ EKSENİNDE OSMANLI BÜROKRASİSİNDE