Derleme | Review
Türk Aile Hek Derg 2011;15(3):135-138
doi:10.2399/tahd.11.135
www.turkailehekderg.org
Anne sütünün çocuk büyüme ve
geliflmesine etkisi
Effect of breast feeding on child growth and development
Elçin Balc›1
Summary
Anne sütünün belirli özellikleri onu yenido¤ana en uygun besin k›lar. Tüm memelilerin sütü kendi yavrusu için en uygun besindir.
Anne sütü ile beslenme büyüme ve geliflme için en uygun, ideal ve
tüm di¤er beslenme flekillerinden üstündür. Dünya Sa¤l›k Örgütü,
do¤an her bebe¤in ilk 6 ay sadece anne sütüyle beslenmesini
önermektedir. Yaflam›n ilk 6 ay›nda h›zl› büyüyen dokular›n enerji
ihtiyac›n›n büyük ço¤unlu¤u anne sütü ile karfl›lan›r. Anne sütünde, di¤er sütlerden farkl› çeflitli nükleotidler saptanm›flt›r. Bu nükleotidlerin protein sentezinde rol ald›¤› ve büyümeyi h›zland›rd›¤›
tahmin edilmektedir. Di¤er memelilerin sütlerinde olmay›p, anne
sütünde bulunan omega–3 (n–3) ya¤ asitleri eikozapentoenoik
asit (EPA) ve dokozahekzoenoik asit (DHA) beyin ve retina gelifliminde rol oynar. Anne sütü ile yeterli beslenen ve yaflam›n›n ilk 6
ay›nda sadece anne sütü alanlar›n çocukluk dönemi kanserlerine
daha az yakaland›¤›, ergen ve eriflkinlikte obeziteye, diyabete daha az maruz kald›klar›n› gösteren çal›flmalar vard›r.
Certain qualities of human breast milk make it the most suitable
nutrition for the new born. All mammalians’ breast milk is suitable
to their offspring. Breast feeding is the most convenient food for
growth and development of babies and also the most ideal and
superior diet to all others. World Health Organization (WHO) recommends feeding babies solely with breast milk for the first 6
months. During the first 6 months of life breast milk is sufficient for
the energy and nutritional requirements of the fast growing tissues.
Breast milk contains different and various kinds of nucleotides compared to other milks. These nucleotides are estimated to have a role
in protein synthesis, thus, they accelerate growth. The omega–3
(n–3) fatty acids which can be found in breast milk but not in other
mammalian milks are eicosapentaenoic acid (EPA) and docosahexaenoic acid (DHA) have a role in development of the brain and
retina. There are some studies showing that children who are sufficiently breastfed and fed only with breast milk in the first 6 months
of life have been exposed less to childhood cancers, obesity in adolescent and adulthood and metabolic diseases like diabetes.
Anahtar sözcükler: Anne sütü, çocuk beslenmesi, büyüme ve
geliflme.
Key words: Breast feeding, feeding of infant, growth and development.
bn-i Sina’n›n el-Kanun fi’t-T›b kitab›nda bebe¤in
beslenmesine dair flöyle der: “Bebek mümkün oldu¤unca anne sütü ile beslenmelidir. Çünkü o, bebe¤i
büyüten, kana en yak›n ve do¤al olarak geliflip büyüme
için en uygun olan besindir. Annenin gö¤sünde kan süte
dönüflür. Bebek için yararl›d›r ve onun yap›s› için cazip
ve kabul edilebilir özelliktedir.”[1]
di yavrusu için en uygun besindir.[2] Optimal büyüme ve
geliflme için anne sütünün önemi bütün dünyada kabul
görmüfltür.[3]
‹
Süt, belirli özellikleri tafl›mas› nedeniyle, yeni do¤an
bebe¤e en uygun besindir. Memeli hayvanlar›n yavrular›n›n beslenmesi için salg›lan›r. Her memelinin sütü ken-
1)
Derleme
Özet
Büyüme ve Geliflme
Büyümenin h›zl› oldu¤u ilk 4-6 ay içinde bebeklerin
vücudunda ortalama 1.4-1.7 kg ya¤ birikir: Bu depolaman›n tek amac› ›s› kontrolü ve enerji biriktirme de¤ildir;
bu dönemde bebe¤in tüm doku ve organlar›nda oluflan
büyüme ve geliflme ihtiyac›n› karfl›lar.[4]
Erciyes Üniversitesi T›p Fakültesi Halk Sa¤l›¤› Anabilim Dal›, Yard. Doç. Dr., Kayseri
2011 © Yay›n haklar› Türkiye Aile Hekimli¤i Uzmanl›k Derne¤i (TAHUD)'a aittir. Her hakk› sakl›d›r. Deomed Yay›nc›l›k taraf›ndan yay›mlanmaktad›r.
Copyright © 2011 Turkish Society of Family Practice. All rights reserved. Published by Deomed Publishing, Istanbul.
135
Beslenme
Beslenme; büyüme, yaflam›n sürdürülmesi ve sa¤l›¤›n
korunmas› için besinlerin kullan›lmas›d›r. Tan›mdan da
anlafl›laca¤› gibi beslenme kar›n doyurma anlam›na gelmez.[5]
Derleme
Çocukluk ça¤›nda sa¤l›kl› beslenme, çocu¤un eriflkin
yaflta genetik potansiyeline uygun bir vücut yap›s›na eriflebilmesi ve sa¤l›kl› bir eriflkin olabilmesi için de gereklidir.[6] Beslenme zekâ geliflimini de olumlu yönde etkiler.
Üçüncü yafla kadar süren h›zl› beyin geliflimi s›ras›nda
yetersiz ve dengesiz beslenen çocuklarda zeka puan› düflüklü¤ü yeterli ve dengeli beslenen çocuklardakinde
oldu¤undan daha yayg›nd›r.[5]
Yeterli ve Dengeli Beslenme
Yeterli ve dengeli beslenme, bireyin yafl›, cinsiyeti ve
içinde bulundu¤u fizyolojik duruma göre gereksinimi olan
bütün besin ö¤elerini yeterli miktarda sa¤layabilmesidir.
Yeterli beslenme, genellikle vücudun yaflam›n› ve çal›flmas›n› sürdürebilmesi için gerekli enerjinin sa¤lanmas›d›r. Dengeli beslenme ise enerji yan›nda bütün besin
ö¤elerinin gereksinim kadar sa¤lanmas›d›r.[5] Besin elementleri, organizman›n yap›s›, fizyolojik ve metabolik
durumu ile aktivitelerinin gerektirdi¤i, yani harcanan›
karfl›layacak miktarda sa¤land›¤› zaman “yeterli ve dengeli” beslenmeden bahsedilebilir.[7]
Yetersiz ve Dengesiz Beslenme
Beslenmeyi, g›dalar içindeki besin maddeleri sa¤lar.
Bu maddelerin vücuda gerekenden daha az al›nmas› ya da
bunlardan az yararlan›lmas› “yetersiz beslenme”, besin
elementleri aras›ndaki oran›n bozulmas› “dengesiz beslenme” olarak tan›mlan›r.
Beslenme bozukluklar› toplumdaki ölüm, hastal›k,
özürlülük oranlar›n› artt›r›r, üretkenli¤i azalt›r. Çocu¤un
do¤umdan itibaren sa¤l›kl› beslenmesi, büyüme ça¤› boyunca çocu¤a sa¤l›kl› beslenme al›flkanl›klar›n›n kazand›r›lmas› önemlidir. Anne sütü ile beslenme sa¤l›kl› büyüme ve geliflme için at›lacak ilk önemli ad›md›r[8](Tablo 1).
Ülkemizde bebek ve çocuk ölümlerinin nedenlerinden biri yetersiz ve dengesiz beslenmedir. Bin canl› do¤umun 24’ü 5 yafl›na gelmeden ölmektedir. Bu oran k›rsal bölgelerde daha da yüksektir.[9] 5 yafl alt› çocuklarda
boyu standard›n alt›nda olanlar›n oran› %10.3, a¤›rl›¤›
düflük olanlar›n oran› ise %2.8’dir.[5,9]
Anne Sütünün Bileflimi
Do¤umdan sonraki ortalama ilk 5 günde salg›lanan
süte “kolostrum” (a¤›z) ad› verilir. 6-15 günler aras›nda
“geçifl sütü”, 15. günden çocuk sütten kesilene dek “ol136
Balc› E | Anne sütünün çocuk büyüme ve geliflmesine etkisi
gun süt” salg›lan›r. Anne sütünün bileflimi do¤umu izleyen ilk birkaç günde h›zla de¤iflir. Kolostrum olgun süte
göre daha az ya¤ ve karbonhidrat, daha fazla protein,
sodyum, potasyum ve klorür içerir. Salg›sal immunglobulin A, laktoferrin ve akyuvardan zengindir.[2]
Anne Sütünün Ya¤ ve Ya¤ Asitleri
Yaflam›n ilk 6 ay›nda büyüyen dokular›n enerji ihtiyac›n›n büyük ço¤unlu¤u anne sütü ile karfl›lan›r. Lipidler
enerji kayna¤› olman›n yan› s›ra lipidden zengin sinir sisteminin yap›sal ve fonksiyonel geliflimi için de gereklidir.
Örne¤in bebe¤in retina fonksiyonu geliflimi ve miyelinizasyonu ile perinatal esansiyel ya¤ asitleri al›m› ve nöral
membran lipidlerinin bileflimi korelasyon gösterir. Bebe¤in tüketti¤i her 100 kalori asgari 3,8 g, azami 6 g ya¤
içermelidir: Bu oran, anne sütünün benzeridir. Linoleik
asit büyüme ve deri bütünlü¤ü için elzemdir. Anne sütü
enerjisinin %5’i linoleik asitten karfl›lan›r.[2]
Anne Sütü Vitamin ve Mineralleri
Anne sütündeki suda eriyen vitaminler, annenin bu vitaminleri ne düzeyde ald›¤›n› yans›t›r. Anne sütündeki C
vitamini, ilk 6 ayda bebe¤in gereksinimini karfl›lar, d›flar›dan C vitamini içeren besinler verilmesi gerekmez, ayr›ca
yeterli A vitamini sa¤lar. Litresinde 2 IU E vitamini içeren
anne sütü inek sütüne göre daha zengin bir E vitamini
kayna¤›d›r. Anne sütü D vitamininin 5 metabolitini içerir,
40-50 IU/l D vitamini aktivitesi sa¤lar. Ancak ek D vitamini gereksinimi vard›r. Anne sütünün ozmolaritesi ortalama 286 mOsm/kg’d›r; böbrekler için solüt yükü oluflturmaz. Anne sütündeki demir miktar› düflük, ancak emilim
oran› çok yüksektir; ≅%50’si emilir. Bu durum çocuk sadece anne sütü ile beslendi¤inde geçerlidir. Anne sütüne
az miktarda meyve püresi eklendi¤inde, demir emilimi
%10’a düfler. Anne sütündeki çinko baflta olmak üzere bir
çok mineralin biyoyararlan›m› yüksektir.[2]
Anne Sütünün ‹mmünolojik Özellikleri
Anne sütü ve kolostrum inek sütünde bulunmayan
antikorlar› ve di¤er faktörleri içerirler. Anne sütünde
a¤›rl›kl› olarak salg›sal immunoglobulin A (Ig A) bulunur, bebe¤in henüz olgunlaflmam›fl sindirim sistemini
enfeksiyondan korur. Bu koruman›n sürmesi için bebek
en az 3. aya kadar emzirilmelidir. Anne sütündeki antikorlar; E. koli, kolera, rotavirus, streptokok, stafilokok,
pnömokok, fligella, pertussis ve koksaki virüsü’ne karfl›
koruma sa¤lar. Anne sütündeki lactobacillus bifidus, ba¤›rsakta lactobacillus bifidus bakterilerinin ço¤almas›n›
sa¤lar. Bu bakteriler sindirim sisteminde asiditeyi yükselterek patojen mikroorganizmalar›n ço¤almas›na engel
olur. Bu faktörler, anne sütü ile beslenen bebeklerde enfeksiyonlar›n görülme s›kl›¤›, biberonla beslenen bebeklerden daha düflük olmas›n› sa¤lar.[2,10]
Anne Sütü ile Beslenme
Anne sütünün; bebe¤in sa¤l›kl› beslenmesini, ideal
büyüme geliflmesini sa¤lamas›, yan›nda immünolojik
özellikleri bebe¤i çeflitli hastal›klara karfl› korur. Bunun
yan› s›ra; anne, aile ve hatta toplumu olumlu etkiler, sosyal, çevresel ve ekonomik pek çok yarar sa¤lar.[11-13]
0-6 ayl›k bebeklerin, sadece anne sütü ile beslenmesine “do¤al beslenme” denir ve en iyi beslenme olarak
önerilmektedir.[2,14]
Bebe¤in ilk 6 ay› için en iyi besin anne sütüdür. Anne
sütünün miktar› bebe¤in büyüme oran›na göre ayarl›d›r.
Do¤umdan sonraki ilk 3-4 günde salg›lanan sütün miktar› az, rengi koyu limon sar›s› ve k›vam› koyudur. Bu sütte protein miktar› daha fazlad›r. Bu proteinlerin önemli
bir bölümü bebe¤i mikroorganizmalara karfl› koruyan
ba¤›fl›kl›k hücreleri ve antikorlardan oluflur. Anne sütü
yeterli oldu¤u sürece bebe¤e baflka besin vermeye gerek
yoktur. Verilen her fley anne sütünün yarar›n› azalt›r, enfeksiyon riskini art›r›r.[18]
“Sadece anne sütü’’ anne sütü d›fl›nda baflka g›da verilmeyen bebekleri tan›mlamaktad›r. “Anne sütü ve su’’
ise anne sütünün yan›nda sadece su verilen bebekleri tan›mlamaktad›r. Anne sütü ile birlikte su, meyve suyu gibi s›v› g›dalar alan bebekler “a¤›rl›kl› olarak anne sütü
alan” bebekleri tan›mlamaktad›r. Bu durum tüm bebeklerin %7’sini kapsar. Biberon kullan›m›, çocuk hangi yaflta olursa olsun önerilmemektedir.[9]
Derleme
Dünya Sa¤l›k Örgütü (DSÖ) ve Birleflmifl Milletler
Çocuk Fonu (UNICEF) her bebe¤in do¤umu izleyen ilk
6 ayda sadece anne sütü almas›n› önermektedir. ‹lk 6 aydan sonra ek g›da verilmesi kabul edilebilir olsa da, anne
sütüne iki yafl›na kadar devam edilmesi önerilmektedir.
Innocenti Deklarasyonu’nda buna ek olarak emzirme süresinin 2 y›l› aflabilece¤i vurgulanm›flt›r.[9,15]
Ülkemizde genel olarak emzirmeye bafllama al›flkanl›¤› yayg›nd›r ancak emzirmenin erken dönemde terk
edilmesi önemli bir sorundur.[9,16,17]
Tablo 1. Anne sütü ve inek sütünün bileflimlerinin karfl›laflt›r›lmas› (ortalama de¤erler)5
Genel Bileflim
(100 ml sütte g)
Enerji
(100 ml sütün enerjisi ve enerjinin
ya¤, laktoz ve proteinden
gelen yüzdesi )
Madenler
(100 ml sütteki miktar mg)
Vitaminler
(100 ml sütte)
Elzem ya¤ asitleri
(100 g süt ya¤›ndaki miktar g)
Ögeler
Anne Sütü
‹nek Sütü
Su
Protein
Ya¤
Laktoz
Kül (toplam mineral)
87.6
1.2
3.8
7.0
0.2
87.3
3.3
3.7
4.8
0.7
Toplam-kalori
Ya¤dan
Laktozdan
Proteinden
67
51
42
7
66
50
30
20
Kalsiyum
Magnezyum
Fosfor
Kükürt
Demir
Bak›r
Böbrek Solüt Yükü
33
4
15
14
0.15
0.04
80
125
12
96
30
0.10
0.03
220
Vitamin A (μg)
Karoten (μg)
Vitamin D (I.U)
Vitamin E (mg)
Vitamin C (mg)
Niasin (mg)
Riboflavin (mg)
Vitamin B6 (mg)
Tiamin (mg)
Folik asit (μg)
Vitamin B12 (μg)
53.0
27.0
0.42
0.56
4.30
0.17
0.04
0.01
0.02
5.0
0.10
34.0
38.0
2.36
0.06
1.60
0.10
0.20
0.05
0.04
5.0
0.56
Linoleik asit
Linolenik asit
Araflidonik asit
Toplam
EPA-DHA
8.30
0.40
0.80
9.50
Var
1.10
1.00
2.10
Yok
Türkiye Aile Hekimli¤i Dergisi | Turkish Journal of Family Practice | Cilt 15 | Say› 3 | 2011
137
Derleme
Ek g›dalara zaman›nda bafllanmal›d›r. Çocu¤a anne
sütünden önce baflka g›da verilmesi, do¤umdan hemen
sonra ve anne sütünün düzenli salg›lanmas› bafllamadan
önce bebe¤e di¤er s›v› g›dalar›n verilmesi yanl›flt›r. Ancak bu tür besleme Türkiye’de yayg›nd›r. TNSA-2008’e
göre çocuklar›n %23.2’si anne sütünden önce baflka bir
g›da almaktad›r.[9] DSÖ 0–6 ayl›k bebeklerin yaklafl›k
%35’inin sadece anne sütü ald›¤›n› bildirmifltir. Uygun
ve yeterli süre emzirme, ard›ndan do¤ru ek besinlerin verilmesi ile y›lda 1.5 milyon bebek ölümünün önlenebilece¤i hesaplanmaktad›r.[19]
Anne Sütünün Büyüme ve
Geliflmeye Etkisi
Yaflam›n ilk iki y›l›n›n özelli¤i h›zl› büyüme ve geliflmedir; bu dönemde besin ögeleri al›m›n› etkileyen birçok de¤ifliklik oluflur. Bebe¤in yeterli besin almas›, onun
çevresiyle etkileflimini etkiler. Emzirme biliflsel yetene¤in geliflimini güçlendirir.[2]
Anne sütü, di¤er memeli sütlerine göre de¤iflik türde
ve daha fazla miktarda nükleotid içerir. Bu nükleotidlerin
protein sentezinde rol alarak büyümeyi h›zland›rd›¤› tahmin edilmektedir. Di¤er memeli sütlerinde olmay›p, anne sütünde bulunan omega-3 (n-3) ya¤ asitlerinden eikozapentoenoik asit (EPA) ve dokozahekzoenoik asit
(DHA)’in beyin ve retina gelifliminde rol oynar.[2]
Sonuç olarak anne sütü ile yeterli beslenen ve yaflam›n›n ilk 6 ay›nda sadece anne sütü alanlar›n çocukluk dönemi kanserlerine daha az yakaland›¤›, adolesan ve yetiflkin dönemde obezite ve diyabete daha az maruz kald›klar›n› gösteren çal›flmalar mevcuttur.[20]
2.
Aykut M. Toplum beslenmesi. Halk Sa¤l›¤› Genel Bilgileri’nde. Ed.
Öztürk Y, Günay O. Kayseri, Erciyes Üniversitesi Yay›nlar›, 2010;1247417.
3.
Samur G. Anne sütünün oligosakkarit bileflimi ve miktar›. Sendrom 2002;
58-63.
4.
Samur G. Anne sütünün çoklu doymam›fl ya¤ asitleri bileflimi ile omega
6/omega 3 ya¤ asitleri oran›. Beslenme ve Diyet Dergisi 2002;31:39-42.
5.
Baysal A. Beslenme. 12. Bask›. Ankara, Hatibo¤lu Yay›nevi, 2002;9-18.
6.
Gökçay G, Gariba¤ao¤lu M. Sa¤l›kl› çocu¤un beslenmesi. Pediatri’de.
Ed. Neyzi O, Ertu¤rul T. 3. bask›. 1. cilt. ‹stanbul, Nobel T›p Kitabevi,
2002;183-203.
7.
Köksal O. G›da ve Beslenme. 1. Bask›. Kayseri, Erciyes Üniversitesi
Yay›nlar›, 2001;1-4.
8.
Gökçay G, Neyzi O, Bulut A. Sosyal pediatri. Pediatri’de. Ed. Neyzi O,
Ertu¤rul T. 3. Bask›. 1. Cilt. ‹stanbul, Nobel T›p Kitabevi, 2002;69-70.
9.
Yi¤it E. K, Tezcan S, Tunçkanat H. Çocuklar›n ve annelerin beslenme
durumu Türkiye Nüfus ve Sa¤l›k Araflt›rmas› 2008’de. Hacettepe Üniversitesi Nüfus Etütleri Enstitüsü. Ankara, Hacettepe Üniversitesi
Hastaneleri Bas›mevi, 2009;172-87.
10. Leung AKC, Sauve RS. Breast is best for babies. J Natl Med Assoc 2005;
97:1010-9.
11. American Academy of Pediatrics Work Group. Breastfeeding an the use
of human milk. Pediatrics 1997;100:1035-9.
12. Özalp ‹. Anne sütü ve anne sütü ile beslenme. Katk› Pediatri Dergisi 1996;
17:37-52.
13. Gürakan B, Özcebe H, Bertan M. Multipar annelerin anne sütü ile ilgili
deneyimleri. Çocuk Sa¤l›¤› ve Hastal›klar› Dergisi 1993;36:1-10.
14. Toprak ‹, fientürk fi, Yüksel B, Özer H, Çak›r B, Bideci AE. Toplumun
Beslenmede Bilinçlendirilmesi, Saha Personeli ‹çin Toplum Beslenmesi
Program› E¤itim Materyali. Ankara, T.C. Sa¤l›k Bakanl›¤› Temel Sa¤l›k
Hizmetleri Genel Müdürlü¤ü, 2003.
15. http://www.unicef.org/programme/breastfeeding/innocenti.htm Eriflim tarihi: 24.02.2011.
16. Özer A, Tafl F, Ekerbiçer H, Ç. 0-6 ayl›k bebe¤i olan annelerin anne sütü
ve emzirme konusundaki bilgi ve davran›fllar›. TAF Preventive Medicine
Bulletin 2010;9315-20.
17. Eker A, Yurdakul M. Annelerin bebek beslenmesi ve emzirmeye iliflkin
bilgi ve uygulamalar›. STED 2006;15:158-63.
18. Baysal A. Genel Beslenme. 12. Bask›. Ankara, Hatibo¤lu Yay›nevi, 2007;
139-41.
Kaynaklar
1.
‹bn-i Sina. Çocuk bak›m›. El-Kanun fi’t-T›b’da. Ed. (Çev. Kahya E).
Ankara, Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Atatürk Kültür
Merkezi Yay›nlar› Külliyatlar Dizisi, 1995;229-42.
19. Infant and young child feeding. http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs342/en/index.html Eriflim tarihi: 05.02.2011.
20. Arenz S, Rückerl R, Koletzko B, von Kries R. Breast-feeding and childhood obesity—a systematic review. Int J Obes 2004;28:1247-56.
Gelifl tarihi: 06.04.2011
Kabul tarihi: 20.10.2011
Çıkar çakıflması:
Çıkar çakıflması bildirilmemifltir.
‹letiflim adresi:
Yard. Doç. Dr. Elçin Balc›
Erciyes Üniversitesi T›p Fakültesi
Halk Sa¤l›¤› Anabilim Dal›
Kayseri
Tel: 0532 741 91 33
e-posta: [email protected]
138
Balc› E | Anne sütünün çocuk büyüme ve geliflmesine etkisi
Download

PDF İndir - Türkiye Aile Hekimliği Dergisi