PSİ353 Sosyal Psikoloji I - Prof.Dr.
Hacer HARLAK
sorular – sorular - sorular

Yabancı bir ülkeye gittiniz. Kendinizi
gergin ve sıkıntılı hissediyorsunuz;
insanlara kalacağınız otelin yerini
sorduğunuzda biraz uzak
davrandıklarını düşündünüz.
PSİ353 Sosyal Psikoloji I - Prof.Dr.
Hacer HARLAK
Neden?
Niçin?
NEDENLERİ AÇIKLAMA
Atıflar (Yüklemleme)
Ne
sebeple?
PSİ353 Sosyal Psikoloji I - Prof.Dr.
Hacer HARLAK
Niye?
NEDENSEL ATIFLAR
Günlük yaşamda,
 diğerlerinin davranışları,
 kendi davranışlarımız,
 fiziksel olgular
hakkında sorular (Neden? Niçin? Niye?
v.b.) sorup açıklamalar yaparız.
PSİ353 Sosyal Psikoloji I - Prof.Dr.
Hacer HARLAK

“The whole of science is nothing
more than refinement of everyday
thinking.”
Albert Einstein
Bilimin tamamı gündelik düşünmenin
rafineleşmesinden (süzülmesinden)
başka bir şey değildir.
PSİ353 Sosyal Psikoloji I - Prof.Dr.
Hacer HARLAK






«O zaten tembelin biridir!»
«Onlar … olduğu için böyle yaparlar.»
«Bu sorunlar hep ailesi yüzünden.»
«Senin niyetin aslında … idi; çok
kurnazsın.»
«Onun yerinde kim olsa böyle
davranır.»
…
PSİ353 Sosyal Psikoloji I - Prof.Dr.
Hacer HARLAK
Sıradan insan naif bilimci mi?
Bilimsel düşünce ve sağduyu
düşüncesinin mantığı
Bilimsel düşünce
(Uzman)



Disiplinli
Mesleki
Standart
Sağduyu
(Sokaktaki insan)



Kendiliğinden
Sıradan
Standart olmayan
PSİ353 Sosyal Psikoloji I - Prof.Dr.
Hacer HARLAK
Atıf Kuramları
Heider (1958) ve «Naif Psikoloji»
 Jones ve Davis (1965); «Uyuşan
Çıkarsamalar»
 Kelley (1967; 1973); «Küp Modeli»
 Weiner (1979; 1985; 1986);
«Başarının nedenlerine ilişkin
atıflar»

PSİ353 Sosyal Psikoloji I - Prof.Dr.
Hacer HARLAK
Heider ve Naif Psikoloji (1958)


İnsanlar  Naif bilimci
Dünya hakkında dengeli temsiller
oluşturmak üzere çevrenin öğelerine
ve verilerine bir anlam yüklememiz
gerekir. Atıf, herhangi bir olaya
anlam vermeyi, olayın kaynağını
belirlemeyi içerir.
PSİ353 Sosyal Psikoloji I - Prof.Dr.
Hacer HARLAK
Heider’a göre 3 ana ilke vardır:



Kendi davranışlarımız güdülü olduğuna göre
diğerinin davranışları da güdülüdür. Atıf
diğerinin güdülerini bulmak için sebep
arama eğiliminden kaynaklanır.
Çevremizi öngörme ve kontrol etme için
sabit özellikler arama eğilimimiz vardır.
Nedenleri açıklamada ya davranışı yapana
(içsel) veya duruma (dışsal) atfetme
eğilimi söz konusudur.
PSİ353 Sosyal Psikoloji I - Prof.Dr.
Hacer HARLAK
Jones ve Davis (1965); Uyuşan
Çıkarsamalar Kuramı

Heider’in içsel atıf yapma tarzı üzerinde
dururlar.
İçsel atıf için ön koşul niyetliliktir.

Ancak aktör,



davranışlarının bilincinde ve
davranışı yapma yeteneğine (kapasite)
sahip
ise niyetliliğe atıfta bulunulabilir.
PSİ353 Sosyal Psikoloji I - Prof.Dr.
Hacer HARLAK
Jones ve Davis (1965); Uyuşan
Çıkarsamalar Kuramı

Gözlemci, aktörün davranış ya da
eylemi ile uyuşan kişisel özelliklere
atıfta bulunur
İpuçları
Davranış,
Uyuşan çıkarsama
Serbestçe

seçilmiş,
Alışılmadık bir etkisi var,
Sosyal olarak arzulanır değil
(O halde) Davranış
kişinin bazı “doğru”
niteliklerini (kişilik çizgileri,
niyet, güdü, tutum v.b.)
yansıtır.
PSİ353 Sosyal Psikoloji I - Prof.Dr.
Hacer HARLAK
Kelley (1967; 1973); Küp Modeli




Temeli Heider
“Bilimci gibi insan”
«Gerçeği bilme» motivasyonu
Birey, birçok kaynaktan enformasyon
toplayarak açıklamak istediği
davranışın kaynağını içsel ya da
dışsal faktörlere atfeder.
PSİ353 Sosyal Psikoloji I - Prof.Dr.
Hacer HARLAK
Mevcut enfo. göre 2 durum
1.
Atfeden çeşitli kaynaklardan enfo. alır ve
gözlemlediği bir sonucun ve olası
sebebinin birlikte değişmesini algılayabilir
(covariation).
2.
Enfo. tek bir gözlemden gelir ve atıfta
gözlemlenen davranışın olası makul
sebeplerine atıfta bulunulur. Bunlar
nedensel şemalara uyan atıflardır
(configuration).
PSİ353 Sosyal Psikoloji I - Prof.Dr.
Hacer HARLAK
Kelley; Küp Modeli
1. Birlikte değişme (covariation)
 Gözlenen davranış hakkında üç
boyutta enformasyon aranır:
1. Tutarlılık
2. Ayırt edicilik
3. Görüş birliği
PSİ353 Sosyal Psikoloji I - Prof.Dr.
Hacer HARLAK
Kelley; Küp Modeli (McArthur, 1972)

Fatma Cem Yılmaz’a gülüyor.
Her zaman mı?
 Sadece Cem Yılmaz’a mı?
 Sadece Fatma mı?
 Herkes mi gülüyor?

Tutarlılık (her zaman)
 Ayırt edicilik (sadece ona)
 Görüş birliği (herkes)

PSİ353 Sosyal Psikoloji I - Prof.Dr.
Hacer HARLAK
Kelley; Küp Modeli
Tutarlılık
Ayırt edicilik
Görüş birliği
Güçlü
Bu komedyene her zaman güler
Bu komedyene her zaman güler
Zayıf
Bu komedyene bazen güler
Güçlü
Sadece komedyene güler
Zayıf
Tüm komedyenlere güler
Güçlü
Zayıf
Komedyene herkes güler
Komedyene sadece Fatma güler
PSİ353 Sosyal Psikoloji I - Prof.Dr.
Hacer HARLAK

Atıf odakları




Kişi
Koşullar
Uyaran
Bunlardan ikisinin ya da hepsinin
birleşimi
PSİ353 Sosyal Psikoloji I - Prof.Dr.
Hacer HARLAK

Kişi


Uyaran


Komedyeni her seyredişinde gülüyor; başka tüm
komedyenlere gülüyor; komedyene sadece
Fatma gülüyor  «Fatma gülmeyi seven biri»
Komedyeni her seyredişinde gülüyor; sadece bu
komedyene gülüyor; komedyene herkes gülüyor
 komedyen güldürmede çok başarılı
Koşullar

Bu komedyene bazen gülüyor  …
PSİ353 Sosyal Psikoloji I - Prof.Dr.
Hacer HARLAK
Kelley; Küp Modeli
Görüş
Tutarlılık Ayırdedicilik birliği
Zayıf
Atıf
Azaltma (koşullar:
farklı bir neden
arama)
Güçlü
Güçlü
Güçlü
Dışsal
(uyarana atıf)
Güçlü
Zayıf
Zayıf
İçsel (kişiye atıf)
PSİ353 Sosyal Psikoloji I - Prof.Dr.
Hacer HARLAK
Kelley; Küp Modeli
2. Gruplaşma (configuration)
 Enfo. tam değilse tek gözlem+nedensel
şema kullanılır.
 Nedensel şema: hangi nedenlerin birbiriyle
etkileşerek ne tür sonuçlar yarattığına
ilişkin genel bilgiler.
 Gözlenen davranış ile ilgili veri eksik ise
şemalar ve iki ilkeden biri işler.
 Azaltma ilkesi
 Arttırma ilkesi
PSİ353 Sosyal Psikoloji I - Prof.Dr.
Hacer HARLAK


Azaltma ilkesi
 Başka nedenler varsa da, belli bir en
makul gelen neden dışındaki
nedenlerin sonuca yol açmadaki
katkısı azaltılır. Makul tek neden
yeterli görülür.
Arttırma ilkesi
 Zorlaştırıcı bir dış nedenin var olması,
içsel bir kolaylaştırıcı etkenin hem var
olduğu hem de güçlü olduğu izlenimini
arttırır.
PSİ353 Sosyal Psikoloji I - Prof.Dr.
Hacer HARLAK
Weiner’in Atıf kuramı


Başarı ve başarısızlık durumlarında
nedensel açıklamalar
3 performans boyutu

Odak: Performansın nedeni


Sabitlik


Aktör (içsel) / Durum (dışsal)
İçsel ya da dışsal neden sabit /sabit değil
Kontrol edilebilirlik

Kontrol edilebilir / edilemez
PSİ353 Sosyal Psikoloji I - Prof.Dr.
Hacer HARLAK
Odak, sabitlik ve kontrol edilebilirliğin
fonksiyonu olarak başarı atıfları
İçsel
Sabit
(istikrarlı)
Kontrol
edilebilir
Tipik
çaba
Yetenek
Kontrol
edilemez
Sabit
(istikrarlı)
Dışsal
değil
Sabit
(istikrarlı)
Sabit
(istikrarlı)
değil
Alışılmadık
çaba
Diğerlerinin
her zamanki
yardımı
veya engeli
Diğerlerinin
alışılmamış
yardımı veya
engeli
Ruh hali
İşin güçlüğü
Şans
PSİ353 Sosyal Psikoloji I - Prof.Dr.
Hacer HARLAK
Kendi davranışını açıklama
KENDİNİ ANLAMA
 Kendini Algılama Kuramı (Bem, 1972)


İçsel ipuçlarımızın zayıf veya bulanık
olduğu durumlarda duygularımızı veya
tutumlarımızı çıkarsamak için kendi
davranışlarımızla ilgili gözlemlerimizi
kullanırız.
O halde, “ne yaptığımız ne
düşündüğümüzü belirler”
PSİ353 Sosyal Psikoloji I - Prof.Dr.
Hacer HARLAK
Kendini algılama ve içkin (intrinsic)
motivasyon


Zevk için yaptığınız bir eylem için fazladan
ödül alırsanız ne olur?
“Aşırı Haklılaştırma Etkisi”



Somut ödüller
Sözel ödüller; takdir, övgü
Somut ödüller, eğer beklenmedikse
veya hedef davranışın sadece
yapılmasına değil, iyi yapılmasına
bağlıysa motivasyonu azaltmaz (Deci,
Koestner, Ryan, 1999).
PSİ353 Sosyal Psikoloji I - Prof.Dr.
Hacer HARLAK
Kendini zora sokma
(Self-handicapping)


Gelecekteki başarısızlıklar için dışsal
nedenleri önceden hazırlamak
Sonuç???
PSİ353 Sosyal Psikoloji I - Prof.Dr.
Hacer HARLAK
Nedensel atıfların işlevleri (Hewstone,
2003)

Fiziksel ve sosyal çevreyi kontrol


Benlik saygısını koruma


Geçmiş, şimdiki ve gelecek olayları öngörme,
etkileme çabası (örn. adil dünya inancı)
Özellikle başarı-başarısızlık atıfları ve yanlılıklar
Kendini sunma

Diğerlerinin olumlu görüşlerini güçlendirme
amacıyla önceden ya da zamanında açıklamalar
yapma
PSİ353 Sosyal Psikoloji I - Prof.Dr.
Hacer HARLAK
NEDENSEL AÇIKLAMALARDA
YANLILIKLAR
Atıf süreci her zaman
rasyonel ve mantıklı
mıdır?
“Temel» atıf hatası (Ross,

1977)

(Fundamental Attribution Error)
:
İçsel nedenlerin rolünü fazla
tahmin etme; bağlamı
ihmal etme
PSİ353 Sosyal Psikoloji I - Prof.Dr.
Hacer HARLAK

İnsanlar niçin «temel» atıf hatası yapar?

Dikkatin odağı


Fark yaratan unutma


Durumsal faktörler, kişisel eğilimlerden daha kolay
unutulur.
Kültürel ve gelişimsel faktörler:


Eylem ön plana çıkıp, bağlam arka planda kaldığı
için
Doğu ve Batı kültürlerindeki karşılaştırmalı
çalışmalarda farklar bulunmuştur.
Dil faktörü

Örneğin İngilizce’de aktörle eylemi aynı sözcüklerle
betimlemek zor. Nazik veya dürüst insan, eylem
olabilir ama koşullar olamaz.
PSİ353 Sosyal Psikoloji I - Prof.Dr.
Hacer HARLAK
NEDENSEL AÇIKLAMALARDA
YANLILIKLAR

Aktör-gözlemci etkisi

“Sen düştün, beni ittiler.” Kendi
davranışını dışsal, diğerinin davranışını
içsel sebeplere bağlama eğilimi

Niçin?

Kendimiz için durumsal faktörlerin
farkındayız.
PSİ353 Sosyal Psikoloji I - Prof.Dr.
Hacer HARLAK
NEDENSEL AÇIKLAMALARDA
YANLILIKLAR

“Kendini kayırma” yanlılığı:


Olumlu davranışları “ben yaptım”
Olumsuz durumlar “koşulların eseri”
Niçin?
Benlik saygısını arttırma
 Diğerlerinin gözündeki imajı koruma ve
geliştirme

PSİ353 Sosyal Psikoloji I - Prof.Dr.
Hacer HARLAK
Atıf sürecini etkileyen değişkenler










Olayların içeriği, tipi
İşe harcanan süre
Yaş
Cinsiyet
İlişkisel bağlam
Grup üyeliği
Kültürel etmenler
Dünya görüşü
Dikkat odağı
Atıf için ayrılan zaman
PSİ353 Sosyal Psikoloji I - Prof.Dr.
Hacer HARLAK
Download

nedenleri açıklama