Mustafa GÜRKAN
Yüksek Lisans Tezi
Tarım Ekonomisi Anabilim Dalı
Danışman: Doç. Dr. Gülistan Erdal
Tokat, 2012
Her Hakkı Saklıdır
T.C.
GAZİOSMANPAŞA ÜNİVERSİTESİ
FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ
TARIM EKONOMİSİ ANABİLİM DALI
YÜKSEK LİSANS TEZİ
TÜRKİYE’DE UYGULANAN TARIMSAL DESTEKLERİN ÜRETİCİ
AÇISINDAN
DEĞERLENDİRİLMESİ
( KAHRAMANMARAŞ İLİ ÖRNEĞİ)
Mustafa GÜRKAN
TOKAT
2012
Her hakkı saklıdır.
TEZ BEYANI
Tez yazım kurallarına uygun olarak hazırlanan bu tezin yazılmasında bilimsel ahlak
kurallarına uyulduğunu, başkalarının eserlerinden yararlanılması durumunda bilimsel
normlara uygun olarak atıfta bulunulduğunu, tezin içerdiği yenilik ve sonuçların başka
bir yerden alınmadığını, kullanılan verilerde herhangi bir tahrifat yapılmadığını, tezin
herhangi bir kısmının bu üniversite veya başka bir üniversitedeki başka bir tez çalışması
olarak sunulmadığını beyan ederim.
Mustafa GÜRKAN
ÖZET
TÜRKİYE’DE UYGULANAN TARIMSAL DESTEKLERİN ÜRETİCİ AÇISINDAN
DEĞERLENDİRİLMESİ
( KAHRAMANMARAŞ İLİ ÖRNEĞİ)
Mustafa GÜRKAN
Gaziosmanpaşa Üniversitesi
Fen Bilimleri Enstitüsü Tarım Ekonomisi Anabilim Dalı
Yüksek Lisans Tezi
Danışman: Doç. Dr. Gülistan ERDAL
Bu araştırmada, Türkiye’de uygulanan tarımsal desteklemelerin durumu incelenmiş ve
üretici bazında bir analiz yapılmıştır. Bu çalışmada Kahramanmaraş İli Merkez İlçeye
bağlı 11 köyden 177 üreticiye
anketler yapılmıştır. Tarımsal desteklerin üreticilere
yansımaları, üreticilerin beklentileri, sorunları, desteklerden yararlanan ve yararlanmayan
üreticilere olan yansımaları değerlendirilmiştir.
Çalışmada, Kahramanmaraş’ta anket yapılan 177 üreticiden 130’unun tarımsal
desteklemelerden yararlandığı 47’sinin ise yararlanmadığı tespit edilmiştir. Üreticiler
genel olarak nakit destekleme ödemeleri yerine girdi ( mazot, gübre vb.) fiyatlarında
indirim sağlanmasını istemektedir. Ürünlerin değerinde pazarlanamaması üreticilerin
önemli bir sorunudur. Üreticilerin birliklerinin kurulmasına yönelik desteklenmesi,
ürünlerin değerinde pazarlanması sorununun çözümünde önemli bir faktör olacağı
düşünülmektedir.
2012, 86 sayfa
Anahtar Kelimeler : Tarımsal Destekler, Üretici, Kahramanmaraş
i
ABSTRACT
EVALUATION OF AGRICULTURAL PRODUCERS IN TURKEY SUPPORTS
( EXAMPLE OF KAHRAMANMARAŞ CITY)
Mustafa GÜRKAN
Gazıosmanpasa University
Gradıate School of Natural and Applied Sciences Department of Agricultural
Economics
Master Theis
Supervisor: Assoc.Prof. Dr. Gülistan ERDAL
In this research, agricultural subsidies are analyzed and implemented in Turkey, an
analysis was conducted on the basis of the manufacturer. In this study, surveys were
made 177 producers in 11 villages center district connected of Kahramanmaras Province.
Reflections of the producers of agricultural subsidies, manufacturers' expectations,
problems, benefiting from support from the producers and not benefit from the reflections
were evaluated.
In the study, 130 of them 177 manufacturers surveyed in Kahramanmaras benefit from
agricultural subsidies, in 47 of them can not utilize subsidies have been identified.
Manufacturers in general input instead of cash support payments (fuel, fertilizer, etc.).
wants to provide discount prices. Worth of products to market is an important issue of
manufacturers. Support for the establishment of associations of producers is worth of
products thought to be an important factor in solving the problem of marketing.
2012, 86 pages
Key Words :
Agriculture Supports, Producer, Kahramanmaraş
ii
TEŞEKKÜR
Çalışma boyunca ilgi ve desteğini eksik etmeyen danışman hocam Sayın Doç. Dr.
Gülistan ERDAL’a, maddi ve manevi katkılarıyla her daim yanımda olan kıymetli
dostum Yargıtay Tetkik Hakimi Emrah SARIKAYA’ya emeklerinden dolayı kardeşim
Hüdaverdi GÜRKAN’a teşekkürlerimi sunarım.
Mustafa GÜRKAN
Mayıs 2011
iii
İÇİNDEKİLER
ÖZET ............................................................................................................................... .i
ABSTRACT……………………………………………………………………………......ii
TEŞEKKÜR .................................................................................................................... iii
İÇİNDEKİLER ............................................................................................................... .iv
ÇİZELGELER DİZİNİ ................................................................................................... vii
ŞEKİLLER DİZİNİ ........................................................................................................ viii
KISALTMALAR LİSTESİ………………………………………………..………..….…xi
1.GİRİŞ ............................................................................................................................ 1
1.1. Çalışmanın Önemi, Amacı ve Kapsamı ………………………………………............4
2.LİTERATÜR ÖZETLERİ …………………,………………………………….…........6
3- MATERYAL VE YÖNTEM…………….………………………………….…..….....12
3.1. Materyal………………………………………………………………………….……12
3.2. Yöntem………………………………………………………………………………..12
3.2.1. Köyler ve Örnek İşletmelerin Seçilmesinde İzlenen Yöntem………………...…….12
3.2.2. Verilerin Analizinde İzlenen Yöntem……………………………………………….14
4. TÜRKİYE’DEKİ ve KAHRAMANMARAŞ İLİNDEKİ TARIMSAL DESTEK
KULLANIM DURUMU ……......................................................................................15
4.1. Alan Bazlı Destekler……………………………………………………….………….16
4.1.1. Mazot, Gübre ve Toprak analizi Desteği……………………………….…………...16
4.1.2. Organik Tarım ve iyi Tarım Uygulamaları Desteği…………………….…………..17
4.1.3. Alternatif Ürün Desteği……………………………………………………………..18
4.1.4. Fındık Üreticilerine Alan Bazlı Gelir Desteği ve Alternatif Ürüne Geçen
Üreticilere Telafi Edici Ödeme……………………………………………………..18
4.2. Fark Ödemesi Desteği…………………………………………………………………19
4.3. Hayvancılık Destekleri………………………………………………………………...25
4.4. Diğer Tarımsal Amaçlı Destekler……………………………………………………..28
4.4.1. Yurt İçi Sertifikalı Tohum ve Fide Fidan Kullanım Desteği………………………..28
iv
4.4.2. Çiftlik Muhasebe Veri Ağı ve Tarımsal Danışmanlık Desteği……………………...28
4.4.3. Kırsal Kalkınma Destekleri………………………………………………………....30
4.4.4. Tarım Sigortası Desteği……………………………………………………………..31
4.5. Faiz İndirimli Kredi Uygulamaları……………………………………………………33
5. ARAŞTIRMA BULGULARI………………………………………………………....34
5.1. Tarımsal Destekleme Uygulamalarının Üretici Bazında Sonuçları…………………..34
5.1.2. Araştırma Bölgesindeki Üreticilerin Sosyo-Ekonomik Durumları…………………34
5.1.3. Araştırma Bölgesinde Yapılan Tarımsal Faaliyetler………………………………..36
5.1.4. Üreticilerin Tarımsal Desteklerden Yararlanma Durumu…………………………..38
5.1.5. Araştırma Bölgesindeki Üreticilerin Yararlandığı Tarımsal Destekler……………..42
5.1.6. Desteklerin Yeterlilik Düzeyi……………………………………………………….43
5.1.7. Üreticilerin Destek Ödemeleri Hakkındaki Talepleri……………………………….45
5.1.8. Üreticilerin Desteklerin Hedefe Ulaşması Hakkındaki Düşünceleri………………..46
5.1.9. Üreticiler Tarafından Alınan Desteklerin Değerlendirilme Durumu..………………47
5.1.10. Üreticilerin Tarımsal Faaliyetten Elde ettikleri Gelirlerin
Yeterlilik Durumu………………………………………………………………….48
5.1.11. Üreticilerin Elde Ettikleri Tarımsal Gelirlerini Tarımsal Faaliyetlerde
Kullanma Durumu…………………………………………………………………49
5.1.12.Üreticilerin Destekler Hakkındaki Genel Görüşü…………………………………..50
5.1.13. Üreticilerin Destekler Hakkındaki Bilgileri Edinme Kaynakları…………………..51
5.1.14. Tarımsal Desteklerin Üreticilerin Refah Düzeyi Üzerine Etkileri…………………52
5.1.15. Üreticilerin Mevcut Sorunları……………………………………………………...54
6. SONUÇ ve ÖNERİLER……………………………………………………………....55
v
KAYNAKLAR……………………………………………………………………….......59
EKLER …………………………………………………………………………………61
Ek 1. Araştırma Bölgesinin Haritası………………………………………………………61
Ek 2. Anket Formu………………………………………………………………………..62
Ek 3. Desteklemelere İlişkin Kullanılan Mevzuat Bilgileri………………………………66
ÖZGEÇMİŞ………………………………………………………………………….......72
vi
ÇİZELGELER DİZİNİ
Çizelge 3.1. Köylere Göre Anket Yapılan Üretici Sayıları…………….………………13
Çizelge 4.1. Araştırma Bölgesinde 2005-2010 Yıllarında Destek
Ödeme Miktarı…………………………………………………………….29
Çizelge.4.2. Kahramanmaraş İli 2010 Yılı Tarım Sigortası Destekleri…………….....32
Çizelge.5.1. Üreticilere ait sosyo-ekonomik bulgular………………………………...35
Çizelge. 5.2. Üreticilerin tarımsal desteklerden yararlanma durumu ile
yaş arasındaki khi-kare analizsonucu…………………………………….39
Çizelge. 5.3. Üreticilerin tarımsal desteklerden yararlanma durumu ile
eğitim durumları arasındaki khi-kare analizsonucu………………………39
Çizelge. 5.4. Üreticilerin tarımsal desteklerden yararlanma durumu ile
aylık tarımsal geliri arasındaki khi-kare analiz sonucu………………….40
Çizelge. 5.5. Üreticilerin tarımsal desteklerden yararlanma durumu ile işletmede
yapılan üretim faaliyet türü arasındaki khi-kare analiz sonucu…………40
Çizelge. 5.6. Üreticilerin tarımsal desteklerden yararlanma durumu ile işletme
büyüklükleri arasındaki khi-kare analiz sonucu…………………………41
Çizelge. 5.7. Üreticilerin aylık tarımsal geliri ile desteklerin yeterlilik düzeyi
arasındaki khi-kare analiz sonucu………………………………………43
Çizelge. 5.8. Üreticilerin tarımsal desteklerden yararlanma durumu ile devletin
verdiği desteklerden gelir artışı sağlanma durumu arasındaki
khi-kare analiz sonucu………………………………………………….53
vii
ŞEKİLLER DİZİNİ
Şekil 4.1. Türkiye’de Yıllar İtibariyle Toplam Tarımsal Destekler ………….…. ……15
Şekil 4.2. Türkiye’de Yıllar İtibariyle Toplam Fark Ödemeleri……………………….19
Şekil 4.3. Kahramanmaraş İlinde Yıllar İtibariyle Toplam Fark Ödemeleri………......20
Şekil 4.4 Kahramanmaraş İli 2003-2011 Yılları Ürünler Bazında
Fark Ödemesi Destekleri…………………………………………………….21
Şekil.4.5. Kahramanmaraş İli 2003-2011 Yılları Kütlü Pamuk Desteğinden
Yararlanan Üretici Bilgileri…………………………………………………..22
Şekil.4.6. Kahramanmaraş İli 2003-2011 Yılları Kütlü Pamuk Prim
Destekleme Miktarları………………………………………………………22
Şekil.4.7. Kahramanmaraş İli 2003-2011 Yılları Dane Mısır Desteğinden
Yararlanan Üretici Bilgileri…………………………………………………..23
Şekil.4.8. Kahramanmaraş İli 2003-2011 Yılları Dane Mısır Prim
Destekleme Miktarları………………………………………………………23
Şekil.4.9. Kahramanmaraş İli 2003-2011 Yılları Hububat Desteğinden
Yararlanan Üretici Bilgileri…………………………………………………24
Şekil.4.10. Türkiye’de Yıllar İtibariyle Toplam Hayvancılık Desteklemeleri………....25
Şekil.4.11. Kahramanmaraş İlinde Yıllar İtibariyle Toplam
Hayvancılık Desteklemeleri…………………………………………………26
Şekil. 5.1. Araştırma Bölgesinde Uygulanan Tarımsal Üretim………………………...36
Şekil.5.2. Araştırma Bölgesindeki işletme Büyüklükleri………………………………37
Şekil.5.3. Tarımsal Desteklerden Yaralanma Durumu…………………………………38
Şekil.5.4. Araştırma Bölgesinde Yararlanılan Destekler……………………………….42
Şekil 5. 5. Araştırma Bölgesinde Tarımsal Desteklerin Yeterlilik Düzeyi…………….43
Şekil.5.6. Üreticilerin Yetersiz Gördüğü Destekler………………………………........44
Şekil.5.7.Destekleme Yapılması İstenen Gruplar………………………………………45
Şekil.5.8.Üreticilerin Hedefe Ulaştığını Düşündükleri Destekler……………………46
Şekil.5.9. Desteklerin Üreticiler Tarafından Değerlendirilme Durumları……….…….47
Şekil.5.10. Üreticiler Tarımsal Gelirlerinden Memnuniyet Durumları………….……..48
Şekil.5.11. Tarımsal Gelirlerini Tekrar Tarımsal Faaliyet Yatırılma Oranı…………...49
Şekil.5.12. Üreticinin Destekler Hakkındaki Genel Görüşü…………………………...50
Şekil.5.13. Üreticilerin Tarımsal Destekler Hakkında Bilgi Edinme Kanalları…….....51
Şekil.5.14. Desteklerin Üreticilerin Refah Düzeyinizde Artış Sağlama Durumu……52
Şekil.5.15. Üreticilerin Mevcut Sorunları……………………………………………...54
viii
KISALTMALAR LİSTESİ
AB
Avrupa Birliği
ABD
Amerika Birleşik Devletleri
AEF
Avrupa Ekonomik Topluluğu
AKS
Arıcılık Kayıt Sistemi
ARIP
Tarımsal Reformu Uygulama Projesi
BKK
Bakanlar Kurulu Kararı
ÇKS
Çiftçi Kayıt Sistemi
ÇATAK
Çevre Amaçlı Tarımsal arazilerin Korunması
DAP
Doğu Anadolu Projesi
DB
Dünya Bankası
DFİF
Destekleme Fiyat İstikrar Fonu
DGD
Doğrudan Gelir Desteği
DPT
Devlet Planlama Teşkilatı
DTÖ
Dünya Ticaret Örgütü
DTM
Dış Ticaret Müsteşarlığı
TGYF
Tarımsal Garanti ve Yönverme Fonu
GAP
Güneydoğu Anadolu Projesi
GTHB
Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı
GSYİH
Gayri Safi Yurtiçi Milli Hasıla
MGD
Mazot Gübre Desteği
OPD
Ortak Piyasa Düzeni
OTBİS
Organik Tarım Bilgi Sistemi
OTD
Organik Tarım Desteği
OTP
Ortak Tarım Politikası
RG
Resmi Gazete
TARSİM
Tarım Sigortaları Havuzu
TEAE
Tarımsal Ekonomi Araştırma Enstitüsü
TMMOB
Türkiye Mimarlar Mühendisler Odası
TOBB
Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği
ix
TUİK
Türkiye İstatistik Kurumu
USKS
Ulusal Süt Kayıt Sistemi
ZMO
Ziraat Mühendisleri Odası
x
1. GİRİŞ
Genel olarak sektörlerin ekonomik gelişme içerisindeki payına bakıldığında gelişmiş
ülkelerin hemen hepsinde tarımın nispi önemi azalmakla beraber, bu etkinin gelişmekte olan
ülkelerde de bu yönde bir eğilim gösterdiği, ancak bu değişimin daha yavaş olduğu
görülmektedir. Gelişen bir ekonominin en önemli bileşenlerinden birinin tarım sektörü
olduğu yadsınamaz. Bir ülkenin GSYİH’si içinde tarım sektörünün payına bakarak ülkenin
gelişmişlik düzeyi hakkında fikir yürütmek mümkündür. Örneğin, Çin’de bu değer 1990’da
%27 iken 2002’de %17’ye düşmüştür. Oysa Arnavutluk, 1990’da %37 iken 2002’de %57
olması ülke gelişimi açısından iyimser bir gösterge değildir. Buna karşın neredeyse tek başına
dünyayı doyurabilecek büyüklükte bir tarımsal üretim potansiyeline sahip ABD’nin GSYİH
içinde tarım sektörünün payı %2 gibi bir düzeydedir. (İnce,2007)
Türkiye ekonomisi de diğer ülkelerde yaşanan bu gelişme seyrinin dışında değildir. Biraz geç
de olsa tarımın göreceli olarak giderek azaldığını görmekteyiz. Türkiye’de 1970 yılında
GSYH içinde tarımın payı % 31.9 iken bu değer 1980 yılında % 25.1’e, 1990 yılında %
17’ye, 2000 yılında % 13.4’e düşmüş 2005 yılı itibariyle % 11.4 ve 2009 yılında 8.20 olarak
gerçekleşmiştir. (Anonim , 2010)
Tarım Sektörü, gelişmişlik düzeyleri ne olursa olsun, tüm ülkelerin ekonomik hayatında
büyük bir öneme sahiptir. İnsan beslenmesi için gerekli olan gıda maddelerini ve sanayi için
gerekli hammaddeleri üreten bu sektör, gerek kendi bünyesinde ve gerekse de diğer
sektörlerde istihdam yaratmaktadır. Bu ve benzer faydalar sağlayan tarım sektörünün tam
kapasite ile çalışması yani gelişmesi amacıyla tüm ülkeler ekonomik ve sosyal politikaları
bütünlüğünde, kapsamlı tarım politikaları uygulamaktadır. Tarım politikaları içerisinde
destekleme politikaları önemli bir yer işgal etmektedir. (Abay ve ark,2005)
Tarım politikası ekonominin diğer dallarında olduğu gibi içsel ve dış sal etkilerle zaman
içinde hedef, ilke ve uygulanan' önlemler demeti açısından değişime uğrar. Ülkenin tarım
ürünleri açısından kendine yeterli, net ihracatçı veya net ithalatçı konumunda olması, üretici
ve tüketici taleplerinin değişmesi, dünya piyasalarındaki gelişmeler ve uluslararası tarım
politikasının yürütücüsü konumundaki uluslararası örgütlerde alınan kararlar tarım politikası
alanındaki yaklaşımının değişmeden aynı şekilde kalmasına izin vermez.
2
Aynı olgu tüm dünya ülkeleri için geçerli olduğundan ve küçülen dünyada etkileşimin de
geçmişe göre çok artmasından dolayı, nedenler ve sonuçlar itibariyle politika çizgileri dünya
ülkeleri arasında birbirinden çok farklı yönlerde olmaz. Bunu dünyada uygulanan tarım
politikalarının birbirinden etkilenmesi veya aynı dışsal etkenlere karşı benzeri önlemler alma
gereği olarak irdelemek mümkündür. (Eraktan, 2006)
Tarım sektörünü ayakta tutmak, nüfusunu beslemek ve dünya piyasalarında rekabet etmek
isteyen bir ülke, tarım sektöründe destekleme, koruma ve teşvik uygulamalarını sürdürmek
zorundadır. (Yorgun, 2006)
Türkiye’de tarım sektörü, 1990’lı yılların sonuna kadar daha çok yapısal önlemleri içermeyen,
kısa vadeli fiyat ağırlıklı destekleme politikası araçları ile yönlendirilmeye çalışılmıştır.
Desteklemenin kapsamı ve fiyat düzeyleri, iç ve dış talepteki gelişmelerle yeterince
ilişkilendirilmeyerek bazen ekonomik, çoğunlukla da politik kaygılarla belirlenmiştir. Bazı
ürünlerin üretimleri, Pazar istekleri gözetilmeden teşvik edilmiştir. Bütçe yükü, politikaların
etkinliği, hedef kitle seçimi, gelir dağılımında eşitsizlik, piyasa koşullarına karşı duyarsızlık
ve taraf olunan anlaşmalardan kaynaklanan yükümlülükler, tarım politikalarında değişimi
gündeme getirmiştir. Diğer taraftan, 1990’lı yılların sonuna doğru gündeme gelen bu
değişimin, Türkiye’deki iç gelişmeler ve dinamiklerden kaynaklanan tartışmalar kadar, üyesi
olduğu ve bir takım taahhütler altına girdiği Dünya Bankası (DB), Uluslar Arası Para Fonu
(IMF), ve Avrupa Birliği (AB) gibi Uluslar arası kurum ve organizasyonların uyguladıkları
politikalarının bir sonucu olduğu da belirtilmektedir. Diğer bir ifadeyle, ülkeler tarım
politikalarını oluştururken, her ne kadar kendi özel şartlarını dikkate alsalar da, ülkeler arası
yapılan anlaşmaları göz ardı edemezler ve bu yüzden politikalarını istedikleri gibi
oluşturamazlar. (Abay ve ark. (2005)
Türkiye’de uzun yıllar tarım sektörü farklı politikalarla desteklenmiş, ancak değişen ulusal ve
uluslararası koşullar, Türkiye’de de tarım sektöründe farklı politika yaklaşımlarını ve reform
gerekliliğini gündeme getirmiştir. 2000’li yılların başlarına kadar uygulanmakta olan tarımsal
destekleme politikaları; sağlanan desteklerin hedef kitleye yeterince yansımaması, belirlenen
amaçların gerçekleştirilememesi, kamu kaynaklarına getirdiği ağır mali yükle etkisini
yitirmiş, kalkınmaya yönelik hedefleri engelleyen unsurlar olarak gündeme gelmiştir. (Ören
ve Binici, 2004).
2
3
Türkiye’deki tarımsal desteklemeler, 2000’li yılların başından itibaren Doğrudan Gelir
Desteği (DGD) ödemelerine esas olmak üzere oluşturulan Çiftçi Kayıt Sistemi’ne (ÇKS)
kayıtlı üreticilere üretimden bağımsız ödeme yapılmasıyla hız kazanmıştır. Oluşturulan ÇKS
verileri kullanılarak, ürün deseni ve üretim miktarı kayıtlı arazilerine göre, ürün prim desteği,
fark ödemesi, hayvancılık destekleri, Mazot Gübre Desteği gibi farklı destekleme ödemeleri
ile sürdürülmektedir. (Anonim, 2011).
3
4
1.1. Çalışmanın Önemi, Amacı ve Kapsamı
Türkiye’ de uygulanan tarımsal desteklemeler
genel anlamda 2001 yılından itibaren bir
sistem dahilinde uygulamaya konulmaya başlamıştır. Bundan önceki yıllarda da
sübvansiyonlu krediler, yatırım desteklemeleri yapılmakta olmasına rağmen 2001 yılından
itibaren Üreticiler Tarım Gıda ve Hayvancılık Bakanlığı’nın merkez ve taşra birimlerince veri
kayıt sistemlerine kaydedilerek Türkiye genelinde bir bütünlük sağlanarak çeşitli kalemlerde
destekleme ödemeleri yapılmaya başlanmıştır. Desteklemelerin başlaması üzerinden 10 yıllık
bir zaman geçmiş olmasına rağmen, konu ile ilgili çalışmalar oldukça sınırlıdır. Özellikle,
tarım politikası uygulama değişikliklerinin sonuçları konusundaki bilimsel çalışmaların
yetersiz olduğu görülmektedir.
Bu çalışmada, Kahramanmaraş merkez ilçedeki üreticilerin tarımsal desteklerden yararlanma
düzeyi araştırılmıştır. Çalışma, tarımsal destekleme politikası aracı olarak uygulanan
destekleme ödemelerinin değerlendirilmesine imkân sağlayacak sonuçların üretici açısından
ortaya konması bakımından önem arz etmektedir. Ayrıca araştırmanın politika belirleyicilerin
alacağı kararlara ve politika tercihlerine ışık tutması beklenmektedir.
Çalışmada, Türkiye’de uygulanan tarımsal destekleme politikalarına getirilen yenilikler
çerçevesinde, Kahramanmaraş ilindeki uygulama durumu ortaya konulmuş, çiftçilerin
desteklerden yararlanma durumları tespit edilmiş ve desteklerin uygulaması sırasında ortaya
çıkan sorunların tespit edilerek çözüm önerileri sunulmuştur.
Bu çalışmada araştırma bölgesi olarak belirlenen Kahramanmaraş ili, arazi yapısı, iklimi,
üretim deseni ve verimliliğiyle Türkiye’nin önemli tarım merkezlerinden birisidir.
Kahramanmaraş ilinin yüzölçümü 14.346 km² olup Türkiye’nin 11’inci büyük ili ve tarım
arazisi miktarı ile de 13’üncü büyük ilidir. Şehir ve köy nüfusu oranlarına bakıldığında 2009
Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi sonuçlarına göre İl nüfusu 1.037.491’dir. Kahramanmaraş
kent merkezi nüfusu 384.953 tür. Nüfusun % 58’i il ve ilçe merkezlerinde, % 42’si ise belde
ve köylerde yaşamaktadır. İl genelinde km²’ye düşen kişi sayısı 72’dir.
4
5
Kahramanmaraş ilinin iklim özellikleri ve coğrafi konumu itibariyle çok çeşitli tarım
ürünlerinin üretilmesine olanak sağlayan bir yapısı bulunmaktadır. Türkiye tarım havzaları
üretim modeline göre 30 tarım havzasına ayrılmış olup Kahramanmaraş İlinin 3 tarım
havzasında toprakları bulunmaktadır. Bu anlamda çalışmada, Kahramanmaraş ilinde farklı
ürün desenlerinde üretim yapan üreticilerin destekleme araçlarından yararlanma düzeyini
daha geniş bir açıdan analiz etme imkânı doğmuştur.
Çalışma 6 bölümden oluşturulmuştur. Birinci bölümde; çalışmanın önemi, amacı, kapsamı
verilmiştir. İkinci bölümde; konu ile ilgili yapılmış çalışmalar, üçüncü bölümde; materyal ve
yöntem, dördüncü bölümde; Türkiye’de uygulanan tarımsal desteklemeler hakkında kuramsal
bilgi, beşinci bölümde; araştırma bulguları, altıncı bölümde; sonuç ve öneriler verilmiştir.
5
6
2.
LİTERATÜR ÖZETLERİ
Kıymaz (2000), “Avrupa Birliği’nde ve Türkiye’de temel Ürünlerde uygulanan
Tarımsal Destek Politikaları ve Bunların Ham Madde Temini Açısından Gıda Sanayine
Etkileri” adlı bu çalışmada, Avrupa Birliği OTP’sine genel bir bakış ile başlayan
çalışmanın ileriki bölümlerinde AB’nin hububat, şeker ve süt Ortak Piyasa Düzeni
(OPD) incelenmiş olup, OPD’lerin ham madde temini açısından AB’ye etkileri,
Türkiye’deki tarımsal destekleme politikaları ile politikaların temel ürünleri ve ham
madde temini açısından gıda sanayine etkilerinin incelendiği çalışmanın son bölümünde
ise Türkiye’de özellikle hububat, şeker ve süt piyasa düzenlerinin iyi çalışabilmesi için
öneriler bulunmaktadır.
Yılmaz (2000), Bu çalışmada Dünya’daki ve Türkiye’deki destekleme politikaları ele
alınmıştır. Ayrıca Türkiye’de uygulanan destekleme politikalarına eleştirisel bir bakış
atılarak, olumsuzluklar ve olumsuzluklara yönelik çözüm önerileri ortaya konulmaya
çalışılmıştır.
Anonim (2000) Devlet Planlama Teşkilatı tarafından Özel İhtisas Komisyonuna
hazırlanan “ Tarımsal Politikalar ve Yapısal Düzenlemeler” raporu niteliğindeki bu
çalışmada, öncelikle Türkiye tarımının ekonomideki ve istihdamdaki yeri, kamu
yapılanması, kamu dışı örgütlenmeler, tarım sektörünün kurumsal ve yasal yapısı ile
tarım sektöründeki mevcut destekleme yapısı ve uygulanan tarım politikalarının
sonuçları değerlendirilmeye çalışılmış ve ileriye dönük önerilerde bulunulmuştur.
Uzunoğlu ve ark. (2000), yapılan bu çalışmada 2000-2010 yılları arasında tarım
sektöründen yeniden yapılanmayı sağlayacak politikalar ortaya konulmaya çalışılmıştır.
Bu kapsamda, Türkiye’deki tarım sektörü incelenmiş ve tarımda neden bir yapısal
değişim ihtiyacı olduğu ve 2000-2010 yıllarını kapsayan bir yeniden yapılanma önerisi
ortaya konulmuştur.
Tanışık (2001), “Tarımda Doğrudan Gelir Desteği ve Türkiye’de Uygulanabilirliğinin
Çeşitli Kesimler Açısından Değerlendirilmesi” konulu çalışmasında, tarımın Türkiye
6
7
ekonomisindeki yeri ve tarımsal desteklemenin önemi incelenmiştir. Türkiye’deki tarım
politikası uygulamaları değerlendirilmiş ve uygulamalardan kaynaklanan sorunlar ile
uluslar arası alanda Türkiye’nin vermiş olduğu taahhütler nedeniyle tarımda reform
gerekliliği konusu incelenmiştir. Çalışmada DGD sisteminin çeşitli yönleri, ABD, AB
ve Meksika’daki uygulamaları incelenmiştir. Bu uygulamalar Türkiye açısından
değerlendirilmiştir.
Gündoğmuş ve Tanrıvermiş
(2001), Bu çalışmada, DGD’nin 2000 yılında ilk defa
pilot olarak uygulandığı dört bölgede survey çalışmaları ile sağlanan bilgilere dayalı
olarak tarımsal işletmelerin temel özellikleri ortaya konulmuştur. Survey çalışması her
bölgede örnekleme yöntemiyle seçilen 200, ayrıca ödemelerin ekonomik ve sosyal
etkilerinin net olarak değerlendirilmesi için ödemelerden yararlanmayan 50 tarım
işletmesiyle anket yapılmıştır. Bu çalışmayla tarımsal işletmelerin sosyo-ekonomik
özellikleri hakkında bilgiler toplanmıştır. Buna ek olarak DGD pilot uygulamasında
karşılaşılan çeşitli sorunlarda incelenmiştir.
Özkaya ve ark. (2001a), “Türkiye ve Avrupa Birliği’nde Tarım sektörüne Yönelik
Desteklemeler” adlı bu çalışmada, Türkiye ve AB’de uygulanan destekleme politikaları
ayrıntılı bir şekilde anlatılarak, bu uygulamalara ilişkin karşılaştırmalar yapılmıştır.
Ayrıca Türkiye’de 2000’li yıllardan sonra uygulanacak tarım reformu sorgulanarak,
Türkiye’nin destekleme politikaları konusunda yapılması gerekenler, öneri olarak
sunulmuştur.
Ediz ve ark. (2001), “Doğrudan Gelir Desteği Pilot Projesi” konulu çalışmalarında, pilot
uygulamanın yapıldığı ilçe ve köylerdeki tarımsal işletme yapıları, işletme grupları
itibariyle dağıtılan destek miktarı, kayıt sisteminde karşılaşılan güçlükler ve
uygulamanın yaygınlaştırılması ile ilgili önerileri kapsayan bir rapor hazırlanmıştır.
Özkaya ve ark. (2001b), “Türkiye’ Tarımsal Destekleme Politikaları : Dünü- BugünüGeleceği” konulu çalışmada, tarımda desteklemeler konusu geniş bir çerçeve içinde ele
alınmış ve ülke çıkarlarına yönelik olarak alınması gereken tavır konusunda
yaklaşımlarda bulunulmuştur. Tarım politikalarındaki değişimler büyük ölçüde dış
7
8
dinamiklerle ilgili olduğu düşünülerek, önce konu küreselleşme ve tarım ilişkileri
bağlamında ele alınmıştır.
Akder (2004), “Türkiye Tarım Politikasında “Destekleme Reformu” adılı bu çalışmada
araştırmacı, 2000 yılından sonra uygulanan tarım reformunu, Türkiye için bir ihtiyaç
halinden öte, DTÖ, AB gibi uluslar arası örgütlerin dayatması sonucu ortaya
uygulamaya konulmuş bir program olarak değerlendirilmiş ve bu amaçla DTÖ Tarım
Antlaşması’nı , AB Ortak tarım Politikası’nı ve Türkiye’nin uyumunu, Türkiye’de
uygulanan DGD incelenmiş
ve Türkiye tarımının kendine yeterliliğini ve verimin
düşük olup olmadığını sorgulayarak konuyu tartışmaya açmıştır. Ayrıca reformun
uygulanmaya devam etmesiyle ileriye dönük oluşabilecek sorunlarda ortaya konulmaya
çalışılmıştır.
Aktaş (2004), Destekleme ve Teknoloji Politikalarının Çukurova Bölgesinde Mısır
Tarımı Üzerine Etkisi isimli çalışmasında, destekleme ve teknoloji politikalarının
Çukurova bölgesinde mısır tarımı üzerine etkisini incelemiştir. Mısır üretimini
akaryakıt, gübre ve ilaç fiyatlarının etkilediği tahmin edilmiştir. Destekleme politikaları
oluşturulurken bu girdilerin göz önünde bulundurulması gerektiği tahmin edilmiştir.
Aydın (2004), “Dünya Ticaret Örgütü Tarım Müzakereleri, AB ve Türkiye’nin
Pozisyonları“ adlı çalışmanın ilk bölümünde , GATT ve Dünya Ticaret Örgütü
sistemleri incelenmiş, ikinci bölümde Tarım Anlaşması ve İleri Tarım Müzakereleri, ele
alınan konular ve müzakere süreçleri kapsamında irdelenmiş, ön plana çıkan ülke
gruplarının görüşlerine yer verilmiştir. Üçüncü bölümde, Avrupa Birliğinin müzakereler
sırasındaki pozisyonu, ana konular ve müzakere aşamaları itibariyle ele alınmıştır. Son
bölümde ise, Türkiye’nin müzakerelere ilişkin görüşü ana konular, gelişmeler ve diğer
ülkelere göre pozisyonu çerçevesinde ele alınmıştır.
Eraktan ve ark. (2004),
Türkiye’deki DGD Sisteminin incelenerek, sistemin
iyileştirilmesine katkıda bulunmak amacıyla hazırlanan bu ayında, DGD kavramı,
sistemin ülkemizde uygulanma sebepleri, tarımsal destekleme politikalarının neler
olduğu ve dünyadaki uygulamaları irdelenmiştir. Ayrıca bu çalışmada, Türkiye’de DGD
uygulamalarının çeşitli yönlerden analizi yapılmış, Ege, Marmara ve İç Anadolu
8
9
Bölgeleri’nde üreticilerle yüz yüze yapılan görüşme ve anket çalışmaları sonuçlarına
göre uygulamanın mevcut durum ve sorunları belirlenerek çözüm önerileri getirilmiştir.
Yavuz ve ark. (2004), Bu çalışmada, Avrupa Birliği’ne uyum çerçevesinde Türkiye
Tarım Politikalarında Tarımsal Garanti ve Yön verme Fonu (EAGGF) benzer bir
yapılanma nasıl olabilir sorusuna cevap aramaya çalışmıştır. Bu amaçla, AB ile
Türkiye’nin tarımsal destekleme politikaları karşılaştırılmış, EAGGF’nın yapısı
incelenmiş ve Türkiye’nin şartları dikkate alınarak politika önerisi sunulmuştur.
Şahin (2004) “Ülkemiz Tarım Sektörünün Yeri, Önemi ve Sektöre ilişkin Teşvik
Uygulamaları” adlı araştırma inceleme yayınında tarımımızdaki genel teşvik
uygulamaları incelenmiştir.
Abay ve ark. (2005), Çalışmada, Türk tarım politikalarındaki değişimi, buna etki eden
faktörler ile mevcut tarımsal destekleme politikaları ve 2000 yılı sonrası reform
sürecinde uygulanan politikalar anlatılarak, tarım politikalarında yeniden yapılanmaya
yönelik öneriler ortaya konulmaya çalışılmıştır.
Çetin (2005), Çalışmada, öncelikle bugüne kadar uygulanan tarımsal destekleme
politikaları ve bu politikalardaki değişikliklerin sebepleri açıklanmıştır. Son yıllara
diğer destekleme araçlarının yerine uygulamaya konulan DGD’nin tanımı, amacı,
uygulama şekli, olumlu-olumsuz yönleri ve dünyadaki uygulamaları incelenmiştir.
Türkiye’deki uygulamaları kapsamlı bir şekilde incelenmiş ve tarımsal istatistikler
ışığında uygulamanın değerlendirilmesi yapılmıştır.
Yeni ve Dölekoğlu (2005), “Tarımsal Destekleme Politikalarında Süreçler ve Üretici
Transferleri “ adlı bu çalışmada, 1980-2002 yılları arasında tarım sektöründe üretici ve
üretime yönelik olarak yapılan devlet harcamaları sistematik biçimde ayrıntılı olarak
incelenmiş ve eksiksiz veri seti oluşturulmaya çalışılmıştır.
9
10
Çakmak ve Akder (2005),“Dünya Ticaret Örgütü ve Avrupa Birliği’ndeki Gelişmeler
Işığında 21. Yüzyılda Türkiye Tarımı” adlı çalışmada, 2000 yılından sonra Türkiye’de
meydana gelen tarım reformu, Dünya Ticaret Örgütü Tarım Anlaşması ve Ortak tarım
Politikası- Türkiye ilişkisi incelenmiş olup, geniş zamanlı olarak Avrupa Birliği’ne
muhtemel katılımın olacağı 2030’lu yıllara doğru Türkiye tarımında gerçekleşmesi
gereken takvime yönelik öneriler sunulmuştur.
Yıldız (2006), Türkiye ve Avrupa Birliğinde tarıma Yönelik Destekleme Politikaları ve
Bu Politikaların Karşılaştırılması” adlı çalışmada,
Türkiye’nin müzakereler
çerçevesinde, uyum sağlaması gereken alanlar içerisinden en önemlilerinden birini
oluşturan tarım sektöründe, AB ve Türk Tarım Politikaları’nın mevcut uygulamalarını
ortaya koymayı amaçlamıştır. Bu amaçla ilk önce tarım sektörünün işlev ve özellikleri
ele alındıktan sonra, Türkiye ve AB’de tarımın ülke ekonomileri açısından önemi
üzerinde durulmuştur. Türk Tarım Politikası ve AB üyesi ülkelerin tarım politikalarının,
ekonomik ve siyasi açıdan ortak bir çerçevede yönetilmesi esasına dayanan Ortak Tarım
Politikası irdelendikten sonra uygulanan politikaların karşılaştırılması yapılmaya
çalışılmıştır.
Yorgun (2006), Tarımda Doğrudan Ödemeler Yönündeki Politika Değişikliğinin
Çukurova Bölgesi Ürün Karlılıkları ve İşletme Gelirleri Üzerine Etkisi isimli
çalışmasında, doğrudan gelir destekleri yönündeki politika değişikliğinin Çukurova
bölgesi örneğinden hareketle ürün kârlılıkları ve işletme gelirleri üzerine etkilerini
araştırmıştır.
Güney (2006), “Avrupa Birliği Ortak Tarım Politikaları ve Tarımsal Destekleme
Sistemlerinde Yaşanılan Yeni Gelişmeler : Doğrudan Ödeme Sistemi ve Türkiye
Üzerine Bir Uygulama” adlı bu çalışmada, Avrupa Birliği Ortak tarım Politikaları
Destekleme Sistemlerinin teorik ve ampirik olarak analiz edilmesine çalışılmıştır.
Çalışma öncelikle Avrupa Birliği ve Avrupa Birliği oluşumunun incelenmesi ve AB
tarımsal yapısının ekonomik analiziyle başlamaktadır. Bu bölümler, daha sonra
incelenecek Avrupa Birliği Ortak tarım Politikaları ve Tarımsal Destekleme Sistemleri
bölümleri için temel oluşturmayı hedeflemektedir.
10
11
İnce (2007), Türkiye'de Tarımsal Destekleme Politikalarının Analizi isimli çalışmasında
2000 yılından itibaren uygulanmaya başlanan tarım reformunu üç aşamalı olarak
değerlendirmiştir. Bunlar Doğrudan Gelir Desteği, fiyat ve girdi desteklerinin aşamalı
olarak indirilmesi, tarım ürünlerinin işlenmesi ve pazarlanmasında devlet müdahalesinin
azaltılması olarak sıralanmıştır.
Şahinöz ve ark. (2007), Tarımsal Ekonomi Araştırma Enstitüsü tarafından yapılan “
Türkiye’de Tarımsal Destekleme Politikası Aracı Olarak Fark Ödemesi Sisteminin
Uygulanabilirliğinin Tartışılması Ve Sistemin İksitadi Analizi” konulu çalışmada, fark
ödemesi sisteminin seçilmiş ürünler bazında Türk tarımında uygulanabilirliği Dünya
Ticaret Örgütü kuralları çerçevesinde araştırılmıştır. Saptama ve değerlendirmeler
neticesinden sonuç olarak Türk tarımı için önerilen fark ödemesi sisteminin Dünya
Ticaret Örgütü’nün gelişmekte olan ülkelere yönelik olarak belirlemiş olduğu politika
değişiklikleri ve kamu finansman açıkları dikkate alınarak uygulanması gerektiği
vurgulanmıştır.
Gaytancıoğlu (2009), “Türkiye ve Dünyada Tarımsal Destekleme Politikası” adlı
eserinde Türkiye ve Dünyadaki tarımı incelemiş ve yapılan destekleme politikalarını
inceleyerek sonuçlarını değerlendirmiştir.
Arısoy ve Gül (2011), “Avrupa Birliği ve Türkiye’de Tarım Sektörüne Yapılan Direkt
Ödemelerin Karşılaştırılması” adlı çalışmada, AB ve Türk çiftçilerinin aldıkları
desteklerin karşılaştırmasını yapmak amaçlanmıştır. Türkiye’de işletme başına ortalama
destek 1.171 Euro iken AB25’de 5.052 Euro’dur. Türkiye’de hektar başına yapılan
destek 185 Euro iken AB25’de 249 Euro’dur. Ayrıca örnek işletmeler seçilmiş ve bu
işletmeler için Türkiye ve AB’de verilen destekler karşılaştırılmıştır.
11
12
3- MATERYAL VE YÖNTEM
3.1. Materyal
Çalışmanın ana materyalini, Kahramanmaraş merkez ilçeye bağlı 11 köyde bulunan
177 üreticiden elde edilen veriler oluşturmuştur.
Diğer taraftan çalışmada kullanılan daha önce yayınlanmış olan kitaplar, tezler ve araştırma
raporları ile Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK), Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı
(GTHB), Devlet Planlama Teşkilatı (DTP) v.b. kuruluşlardan elde edilen istatistikî veriler
oluşturmaktadır.
3.2. Yöntem
3.2.1. Köyler ve Örnek İşletmelerin Seçilmesinde İzlenen Yöntem
Çalışmada ilk olarak Kahramanmaraş ili Merkez ilçede bulunan 113 köyden gayeli olarak
%10’u seçilerek bölgenin tamamını temsil edebilecek 11 köy belirlenmiştir. Bu aşamada
Kahramanmaraş Gıda Tarım ve Hayvancılık İl Müdürlüğü, Ziraat Odası ve Ziraat
Mühendisleri odası ile İl Özel İdare Müdürlüğündeki bölgeyi tanıyan uzman kişiler ile
görüşme yapılmıştır. Bu görüşmeler sonucunda bölgedeki köylerin genel anlamda tarımsal
desteklerden faydalanmaya çalıştığı tespit edilmiştir. Belirlenen köyler harita üzerinde
kırmızı işaretlerle gösterilmiştir. (Ek.1)
Bu köyler Budaklı, Cüceli, Çobanlı, Dereli, Hacıağalar, Köseli, Kocalar, Kozludere,
Sarıçukur, Şerefoğlu ve Yusufhacılı köyleridir.
12
13
İkinci olarak seçilen 11 köyde toplam 701 işletme olduğu belirlenmiştir. Örnek hacmini
belirlemek için basit tesadüfî örnekleme yöntemi tercih edilmiştir. 177 işletmenin
populasyonu temsil edeceği tespit edilerek bu işletmeler ile yüzyüze görüşme yöntemiyle
anket çalışması yapılmıştır.
Yapılan örneklemede % 90 güven aralığı (t=1,65) ve ortalamadan %10 sapma ile
çalışılmıştır. Anket sayısı (örnek hacmi) aşağıdaki formül yardımı ile bulunmuştur
(Çiçek ve Erkan, 1996).
2
n =
N.S .
(N – 1) .
t2
(1)
d2 + S2 . t2
Burada;
n; örnek hacmi
S; standart sapma
t; güven sınırı
N; örnekleme çerçevesine ait toplam birim sayısı
d; kabul edilebilir hatayı ifade eder.
Bulunan “n” (örnek hacmi) değeri neticesinde hane sayısına göre genel oran tespit
edilerek, gayeli örnekleme yöntemiyle seçilen köylerin hane sayılarından genel oran
katsayısıyla her köyde anket yapılacak hane sayısı yani çiftçi sayısı Çizelge 3.1.’ deki
gibi dağıtılmıştır.
Çizelge 3.1. Köylere göre anket yapılan çiftçi sayısı
Anket yapılan
çiftçi sayısı
50
18
14
6
3
10
7
16
13
24
16
177
Köyün adı
Budaklı
Cüceli
Çobanlı
Dereli
Hacıağalar
Kocalar
Kozludere
Köseli
Sarıçukur
Şerefoğlu
Yusufhacılı
TOPLAM
13
14
3.2.2. Verilerin Analizinde İzlenen Yöntem
Araştırma bölgesinde yapılan anketler üzerinden çiftçilerin sosyo-ekonomik özellikleri,
yapmakta oldukları tarımsal faaliyetleri, tarımsal desteklemelerden yararlanma
durumları, yeterli ve yetersiz buldukları tarımsal destek kalemleri, tarımsal
desteklemelerden yararlanırken karşılaştıkları sorunlar ile tarımsal desteklemelerden
beklentileri ortaya koyulmaya çalışılmıştır. Araştırma kapsamında yer alan üreticiler
için hazırlanan anket formları, gerekli kontroller yapılarak dökümü sağlanmıştır. Elde
edilen
frekans
ve
veriler
değerlendirmeye
alınarak
çizelgeler
ve
şekiller
oluşturulmuştur. Çizelgeler ve şekiller yüzde hesaplamalar ile düzenlenmiştir.
Değerlendirmeye tabi tutulan işletmelerde, üreticilerin sosyo-ekonomik özellikleri,
tarımsal desteklemelerden yararlanma durumları, yeterli ve yetersiz buldukları tarımsal
destek kalemleri Non-parametrik yöntemlerden olan Khi-kare testi uygulanarak test
edilmiştir. Uygun analiz yönteminin belirlenmesinden Kolmogorov-Smirnov yöntemi
kullanılarak P < 0,05 değeri kriter alınarak bu değerin altında kalan verilerin Khi-kare
testine uygun olduğu görülmüştür. Khi-kare testi neticesinde P < 0,05 önem
seviyesinden küçük olan değerler ilişkili olarak nitelendirilmiştir. (Kartal 1998: 103138).
Araştırmada verilerin analizinin tamamında hesaplamalar, SPSS 15. paket programı
yardımı ile yapılmıştır.
14
15
4. TÜRKİYE’DEKİ ve KAHRAMANMARAŞ İLİNDEKİ TARIMSAL DESTEK
KULLANIM DURUMU
Tarımsal Desteklerin miktarı ve çeşitleri her yıl, Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanı
Başkanlığındaki, Bakanlık Müsteşarı, Tarımsal Üretim ve Geliştirme(TÜ-GEM) Genel
Müdürü, Maliye Bakanlığı Müsteşarı, Sanayi ve Ticaret Bakanlığı, Çevre ve Orman
Bakanlığı Müsteşarı, Devlet Planlama Teşkilatı (DPT) Müsteşarı, Hazine Müsteşarı ve
Dış Ticaret Müsteşarı'ndan oluşan Tarımsal Destekleme ve Yönlendirme Kurulu
tarafından belirlenmektedir. Tarımsal Destekleme ve Yönlendirme Kurulu'nun Bakanlar
Kurulu'na sunduğu Tarımsal Destekler onaylanmasına müteakiben Resmi Gazete’de
yayınlanarak her yılın 1 Ocak tarihi itibariyle geçerli olmak üzere yürürlüğe girer.
Tarımsal desteklemelerle ilgili uygulama yönetmelik ve tebliğ düzenlemek Gıda Tarım
ve Hayvancılık Bakanlığı’nın yetkisindedir ( GTHB, 2011).
Türkiye’de uygulanan toplam tarımsal destekleme miktarı; 2002 yılında 1,868 Milyar
TL iken, 2010 yılında 5,947 Milyar TL’ye, 2011 yılında ise 6,465 Milyar TL’ye
çıkmıştır. 2003-2010 döneminde üreticilere toplam 36,3 Milyar TL destek verilmiştir.
2002 yılına göre 2011 yılında tarımsal desteklerde 3,4 kat artış sağlanmıştır. Verilen
desteklerle üretim maliyetinin önemli bir kısmı karşılanmıştır. ( Şekil 4.1.)
Şekil.4.1. Türkiye’de Yıllar İtibariyle Toplam Tarımsal Destekler( GTHB, 2011)
15
16
4.1. Alan Bazlı Tarımsal Desteklemeler
Üreticilere yıl içersinde Çiftçi Kayıt Sistemine ( ÇKS) kayıtlı tarım arazisi büyüklüğü
dikkate alınarak yapılan desteklemeler ; Mazot, Gübre ve Toprak Analizi Desteği,
Organik Tarım ve İyi Tarım Uygulamaları Desteği, Alternatif Ürün Desteği Fındık
Üreticilerine Alan Bazlı Gelir Desteği ve Alternatif Ürüne Geçen Üreticilere Telafi
Edici Ödeme şeklinde oluşmaktadır. Bir üreticinin alan bazlı tarımsal desteklere
müracaat edebilmesi için toplam arazi miktarı minimum 1 dekar, maksimum 500 dekar
olması gerekmektedir.
4.1.1. Mazot, Gübre ve Toprak Analizi Desteği
Mazot ve gübre destekleme ödemeleri ürün gruplarına göre alan bazlı olarak,
yapılmaktadır. ÇKS’ye kayıtlı 50 dekar ve üzeri her bir tarım arazisinin gübre
destekleme ödemesinden yararlanabilmesi için, her 50 dekarlık alan için bir analiz
olmak üzere Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığınca yetkilendirilmiş laboratuarlarda
toprak analizi yaptırılması zorunludur. 50 dekarın altındaki tarım arazisi için bu şart
aranmamaktadır.
Türkiye’de Mazot, Gübre ve Toprak Analizi Desteği
kapsamında 2003 yılından
bugüne kadar üreticilere toplam 3,5 Milyar TL mazot desteği ödemesi yapılmıştır.
Gübre desteği ilk kez doğrudan üreticilere verilmiştir. 2005 yılından bugüne kadar
toplam 2,8 Milyar TL kimyevi gübre desteği ödemesi yapılmıştır. Böylece, son yıllarda
dünyada yaşanan petrol ve gübre fiyatlarındaki artışa karşı üreticiler desteklenmiştir.
Destekler ile hububatta üreticilere mazot maliyetinin ortalama %17’si, gübre
maliyetinin ise % 13’ü karşılanmıştır .
Kahramanmaraş ilinde bu kapsamda yapılan desteklemelerin 2003-2011 yılları
arasındaki dönemde toplam 91.953.868 TL olduğu belirlenmiştir . Bu destek kalemi
üzerinden Kahramanmaraş ilinde ödenen destek miktarı Türkiye genelinin % 6.8
civarında olup destekten yararlanma düzeyinin oldukça iyi seviyededir.
Mazot Gübre desteklemesi haricinde uygulanan ve 2007 yılında sona eren Doğrudan
Gelir Desteği (DGD) ödemesi kapsamında Kahramanmaraş ilinde 2003-2007
döneminde 151 847 075 TL tutarında destek ödemesi yapılmıştır. (Anonim, 2011).
16
17
4.1.2.Organik Tarım ve İyi Tarım Uygulamaları Desteği
Türkiye’de Organik tarım, üretim sürecinde kimyasal gübre ve ilaçların kullanımına
hiçbir şekilde izin verilmeyen bir üretim çeşididir. Organik Tarım Desteği (OTD)
ödemesi; Organik Tarım Yönetmeliğine göre organik tarım yapmakta olan, organik
tarım bilgi sistemine (OTBİS) kayıtlı üreticilere 25 TL/da destek ödemesi
yapılmaktadır. Yetkilendirilmiş kuruluşlar ile bilgi alışverişinin eksiksiz bir şekilde
sağlanması ve desteklemelere temel oluşturması amacıyla OTBİS kurulmuştur. Yapılan
çalışmalarla; 2002 yılında 90 Bin hektar alanda, 310 Bin Ton, 150 çeşit organik ürün
üretilirken, 2009 yılında 502 Bin hektar alanda, 984 Bin Ton, 212 çeşit organik ürün
üretildi. 2005-2008 yılları arasında ilave DGD desteği olarak ödenen organik tarım
desteği, 2009 yılından itibaren ayrı ödenmeye başlanmıştır.
Türkiye’de bu kapsamda, 2009 ve 2010 yıllarında toplam 13,7 Milyon TL destekleme
ödemesi yapılmıştır. Organik tarım ürünleri ihracatımız 2009 yılında 27,5 Milyon
Dolara ulaşmıştır. Türkiye’de organik tarım yapılan alanın, toplam tarımsal alan
içerisindeki payı %1,3’e çıkmıştır (Anonim, 2011).
Kahramanmaraş ilinde Organik Tarım ve İyi tarım Uygulamaları Desteği kapsamında
2009 yılında 9 üreticiye 21 378 TL, 2010 yılında 8 üreticiye 24 441 TL ve 2011 yılında
38 üreticiye 110 765 TL tutarında destek ödemesi yapılmıştır. Toplam destek miktarı
156 584 TL ‘dir. Organik Tarım uygulamaları kapsamında üretim yapan üreticilerin
tamamı toprak analizlerini Bakanlıkça yetkilendirilmiş laboratuarlarda yaptırmakta
olup, bu kapsamda aynı zamanda Toprak Analiz Desteği ödemesinden de
yararlanmaktadırlar.
Toprak analizine yaptırılması sonucu ödenen destek tutarı ise, 2008 yılında 34 üreticiye
5 231 TL, 2009 yılında 1210 üreticiye 330 384 TL, 2010 yılında 3090 üreticiye 848 436
TL ve 2011 yılında ise 3626 üreticiye 933 730 TL olmak üzere toplamda 2 117 181 TL
tutarında destekleme ödemesi yapılmıştır .
17
18
4.1.3. Alternatif Ürün Desteği
Bu destek kalemi her yıl Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı’nın teklifi üzerine
Bakanlar Kurulu Kararı ile belirlenen ürünlerin yetiştiricilinin düzenlenmesi amacıyla
sökülmesi, ekim-dikim alanlarının sınırlandırılması ve yerine belirlenen alternatif
ürünlerin yetiştirilmesi sonucu yapılacak ödemeleri içermektedir.( Anonim, 2011).
Tarımsal Destekleme ve Yönlendirme Kurulu tarafından 2011 yılı için Tütün
Üretiminden Vazgeçip Alternatif Ürün Yetiştiren Üreticilerin Desteklenmesine Dair
Karar alınmıştır.
Bu kapsamda dekar başına ödeme tutarı 120 TL olarak tespit
edilmiştir.
4.1.4. Fındık Üreticilerine Alan Bazlı Gelir Desteği ve Alternatif Ürüne Geçen
Üreticilere Telafi Edici Ödeme
Dünya üretiminin % 75’ini, ticaretinin ise % 85’ini gerçekleştirdiğimiz fındıkta yıllardır
süregelen sorunlara kalıcı çözümler bulmayı amaçlayan “Yeni Fındık Stratejisi” ile
piyasalarda denge sağlanmıştır. Uygulamaya konulan Yeni Fındık Stratejisi ile ruhsatlı
alanlarda üretim yapan fındık yetiştiricilerimize “Alan Bazlı Gelir Desteği”, ruhsatsız
alanlarda fındık yetiştiriciliği yapanlara ise alternatif ürünlere geçmeleri halinde
“Alternatif Ürün Desteği” ve “Fındık Söküm Tazminatı” verilmektedir. 2010 yılında
ruhsatlı alanlarda fındık üretimi yapan 295 Bin üreticimize Alan Bazlı Gelir Desteği
uygulaması kapsamında, 432 Bin ha alan için 650 Milyon TL fındık yerine başka ürün
üretimine geçen 327 üreticimize 354 ha alan için 1,1 Milyon TL alternatif ürün desteği
ve söküm tazminatı ödemesi yapılmıştır.
Kahramanmaraş ilinde fındık üretim alanı bulunmadığından dolayı bu destek kalemine
müracaat eden üretici bulunmamaktadır.
18
19
4.2. Fark Ödemesi Desteği
Prim desteği olarakta bilinen fark ödemeleri Türkiye’de stratejik öneme sahip kütlü
pamuk, yağlık ayçiçeği, soya fasulyesi, kanola, aspir, dane mısır ve zeytinyağı
ürünlerine önemli miktarlarda prim desteği verilmektedir. Destekleme ödemelerine;
2004 yılından itibaren destekleme kapsamına alınan çay, 2005 yılından itibaren hububat
(arpa, buğday, çavdar, yulaf) ve çeltik, 2008 yılından itibaren baklagiller (kuru fasulye,
nohut, mercimek) ile 2010 yılından itibaren de tritikale ilave edilmiştir. Ödemeler; 2002
yılında 186 Milyon TL iken, 2010yılında 2,071 Milyar TL’ye yükselmiştir. 2003-2011
döneminde yaklaşık 11,1 Milyar TL prim desteği ödenmiştir. 2002 yılına göre 2010
yılında prim ödemeleri yaklaşık 11,1 kat artmıştır. ( Anonim, 2011).
Şekil 4.2. Türkiye’de Yıllar İtibariyle Toplam Fark(Prim) Ödemeleri
19
20
K AHRAMANMARAŞ İL İ F ARK (P İRİM ) ÖDE ME L E Rİ
( Milyon T L )
40,0
35,0
30,5
30,0
36,1
33,2
30,1
25,3
25,0
23,3
20,0
13,8
15,0
10,0
6,4
5,0
0,0
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
Şekil 4.3. Kahramanmaraş İlinde Yıllar İtibariyle Toplam Fark(Prim) Ödemeleri
Şekil 4.3.’te de görüldüğü gibi araştırma bölgesi olan Kahramanmaraş ilinde fark
ödemesi desteği kapsamında yapılan ödemeler Türkiye geneline göre iyi seviyededir.
Şöyle ki 2003 yılında Kahramanmaraş ilinin toplam Türkiye geneline göre desteklerden
aldığı pay %2.3 iken bu oran 2005 yılında % 3.2’ye çıkmıştır.
Bununla birlikte Türkiye genelinde yıllar itibariyle fark ödemesi miktarı artış
göstermesine rağmen Kahramanmaraş ilinde aynı seviyelerde seyretmiştir. Bu durum
mevcut desteklerden yararlanma oranının ilk yıllardan itibaren üreticiler tarafından
benimsendiğini göstermektedir. Türkiye genelinde ise ilk yıllarda henüz yeterince
üreticinin fark ödemesi desteğine müracaatta bulunmayıp 2004 yılından sonraki yıllarda
artışların olduğu Şekil 4.2. de görülmektedir.
20
21
Şekil 4.4. Kahramanmaraş İli 2003-2011 Yılları
Ürünler Bazında Fark Ödemesi
Destekleri
Bu destek kapsamında Kahramanmaraş ilindeki fark ödemesi desteği detaylarıyla
incelenmiştir. Üreticiler tarafından yoğun üretimi yapılan ve bunun sonucu destek
ödemesinden yararlanılan ürün grupları şekil 4.4’ te verilmiştir.
Şekil 4.4.’de görüldüğü gibi Kahramanmaraş ilinde
kütlü pamuk, dane mısır ve
hububat ürünlerinde yoğun olarak prim desteklemesine esas olmak üzere fark desteği
verildiği anlaşılmaktadır. Bu bakımdan yoğun olan bu ürünler ile ilgili yıllar itibariyle
desteklerden yararlanan üretici sayıları ve toplam destek miktaları ayrı ayrı
düzenlenerek şekil 4.4, 4.5, 4.6, 4.7 ile 4.8 de ayrıntılı olarak verilmiştir.
21
22
Şekil 4.5. Kahramanmaraş İli 2003-2011 Yılları Kütlü Pamuk Desteğinden Yararlanan Üretici Bilgileri
Kahramanmaraş İlinde 70.464 dekar pamuk üretim alanı mevcut olup, dekara verim
ortalama 330 kg civarındadır. Ürününü Vergi Usul Kanunu hükümlerince fatura ve
müstahsil belgesi düzenleme yetkisine sahip firmalara satan üreticiler, müracaat
süresinde İl ve İlçe Gıda Tarım Hayvancılık Müdürlüklerine başvuruda bulunarak
desteklemeden yararlanabilmektedirler.
Kütlü Pamuk
18.000.000
16.000.000
14.000.000
12.000.000
10.000.000
8.000.000
6.000.000
4.000.000
2.000.000
0
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
Şekil 4.6. Kahramanmaraş İli 2003-2011 Yılları Kütlü Pamuk Prim Destekleme Miktarları
22
23
Dane Mısır
3000
2500
2000
1500
1000
500
0
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
Şekil 4.7. Kahramanmaraş İli 2003-2011 Yılları Dane Mısır Desteğinden Yararlanan Üretici
Sayısı
Kahramanmaraş İlinde 139.761 dekar mısır üretim alanı mevcut olup, bu alandan elde
edilen ürün dane mısır olarak değerlendirilmektedir. Kahramanmaraş ilinde dane mısır
fark ödemesi desteğinden faydalanan üretici sayısı ve buna paralel olarak destekleme
miktarının arttığı görülmektedir. (Şekil4.7, Şekil 4.8)
Şekil 4.8. Kahramanmaraş İli 2003-2011 Yılları Dane Mısır Prim Destekleme Miktarları
23
24
Şekil 4.9. Kahramanmaraş İli 2003-2011 Yılları Hububat Desteğinden Yararlanan
Üretici Bilgileri
Hububat prim destekleri kapsamında buğday, arpa, çavdar, tritikale ve yulaf
desteklenmektedir. Araştırma bölgesinde buğday üretimi 1.707.000 dekarlık bir alanda
gerçekleştirilmekte olup dekara verimi ortalama 310 kg’dır. Arpa üretim alanı 250.260
dekar civarında olup dekara verimi ise 280 kg’dır. Destekleme kapsamında olan çavdar
ise 700 dekarlık bir üretim alanına sahip olup verimi 150 Kg civarındadır. Tritikale
genelde
yem bitkisi olarak üretimi yapılmakta olup 15.500 dekar
alanda
yetiştirilmektedir.
Kahramanmaraş 2005 yılında hububat prim destek ödemesi kapsamına alınmasıyla
araştırma bölgesindeki üreticilerin bu destek ödemesinden yararlanma durumlarının
yüksek düzeyde gerçekleştiği görülmektedir. (Şekil 4.9.)
24
25
4.3. Hayvancılık Destekleri
Türkiye’de destekler içinde hayvancılığın payı 2002 yılında %4’ iken, 2010 yılında
%22,3’e ve 2011 yılı için ise %28’e çıkarılmıştır. 2003-2011 döneminde hayvancılığa
toplam 6,3 Milyar TL destek verilmiştir. 2010 yılında 1 Milyar 251 Milyon TL destek
verildi. 2011 yılında ise hayvancılık desteklerine 1,7 Milyar TL kaynak ayrılmıştır.
Hayvancılıkta faizsiz finansman dönemi başlatıldı. Kredi faizleri sıfırlanmıştır. Bu
amaçla, 2010 yılı için 532 Milyon TL, 2011 yılı için de 776 Milyon TL kaynak tahsis
edilmiştir.
Büyükbaş (süt sığırı, etçi sığır, manda) ve Küçükbaş (koyun-keçi)
yetiştiriciliği yapanlara ilk kez faizsiz, 2 yıl ödemesiz 7 yıl vadeli, büyükbaş hayvan
besiciliği yapanlara ise ilk kez faizsiz, 2 yıl vadeli kredi uygulaması başlatılmıştır.
Ağustos 2010- Mart 2011 tarihleri arasında 48 644 üreticiye 3,6 Milyar TL faizsiz kredi
kullandırılmıştır.. Meraların ıslah edilmesi şartıyla, özel sektöre uzun süreli
kiralanmasının yolu açılmıştır. Küçükbaş hayvancılık işletmeleri ilk kez destekleme
kapsamına alınmıştır. Hayvancılık sektöründe ölçek sorununun çözülmesi yönünde
önemli adımlar atılmıştır. DAP ve GAP illerinde 50 baş ve üzeri damızlık sığırcılık
işletmeleri teşvik kapsamına alınmıştır.. GAP eylem planı kapsamında yer alan illerde,
süt sığırcılığı yatırımlarının desteklenmesi amacı ile 2009–2012 yıllarını kapsayan yeni
bir program başlatılmıştır. Program kapsamında 2009 yılında 66, 2010 yılında ise 73
yatırımcının projeleri kabul edilmiştir. ( Anonim, 2011).
Şekil 4.10. Türkiye’de Yıllar İtibariyle Toplam Hayvancılık Desteklemeleri
25
26
DAP kapsamında yer alan illerde etçi ve kombine ırk damızlık sığırcılık yatırımlarının
desteklenmesi amacı ile başlatılan ve 2010–2012 yıllarını kapsayan program
kapsamında 76 yatırımcının projesi kabul edilmiştir. Süt piyasa düzenlemesi için süt
tozu desteği başlatılmıştır. 2009 yılında 5 Bin ton, 2010 yılında 11 Bin ton süt tozu
üretimi desteklenmiştir.
Süt prim destekleri %50 artırıldı.
Organik hayvancılık
yapanlara % 50 daha fazla destek verilmiştir. Etçi ırklarla yapılacak çevirme
melezlemesinden doğacak buzağılara 150 TL/Baş destek uygulaması başlatılmıştır. İlk
kez ülkemizin bir bölgesi şap hastalığından ari hale getirildi. 2009 yılında Suni
tohumlamadan doğan buzağılar destekleme kapsamına alınmıştır.
KAHRAMANMARAŞ İLİ HAYVANCILIK DESTEKLERİ
( Milyon TL )
25,0
22,5
20,0
13,7
15,0
11,8
12,4
13,9
10,0
5,0
1,4
2,8
4,8
0,0
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
Şekil 4.11. Kahramanmaraş İlinde Yıllar İtibariyle Toplam Hayvancılık Desteklemeleri
26
27
Şekil 4.11.’de yıllar itibariyle Kahramanmaraş İlinde ödenen toplam hayvancılık
destekleri verilmiştir. Buna göre Türkiye geneline oranla hayvancılık desteklerinden
yararlanma oranının düşük seviyede olduğu görülmektedir.
Şöyle ki 2003 yılında Kahramanmaraş ilinin Türkiye geneline göre hayvancılık
desteklerinden aldığı pay %1.3 olup, bu oran 2004 yılında % 1.1, seviyesindedir. En
fazla yüzdelik paya 2007 yılında % 3.1’lik oranla ulaşılmıştır.
Buna etken olarak hayvancılıktaki girdi fiyatlarında meydana gelen artışların hayvan
sayısını azaltması, hayvansal ürün fiyatlarının beklenen seviyelere ulaşamaması ve
hayvan varlığının hareketli bir seyir izlemesi sonucu satış ve el değiştirmelerin fazla
olması gibi faktörler etkili olmuştur.
27
28
4.4. Diğer Tarımsal Amaçlı Destekler
4.4.1. Yurt İçi Sertifikalı Tohum ve Fide Fidan Kullanım Desteği
Türkiye’de Yurt İçi Sertifikalı Tohum Üretim Desteği, Sertifikalı Fide Fidan Kullanım
Desteği uygulamaları bu gruptaki en önemli desteklerdendir. Sertifikalı tohumluk
kullanan üreticilere, 2005 yılından 2010
kadar toplam 211 Milyon TL destek
verilmiştir. Sertifikalı tohumluk kullanımı; 2002 yılında 150 Bin ton iken 2010 yılında
377 Bin tona ulaştı. 2008 yılından itibaren özel sektör tarafından üretilen sertifikalı
tohumluk da destekleme kapsamına alındı ve bugüne kadar yurtiçi sertifikalı tohumluk
üreten yetkilendirilmiş tohumcu kuruluşlara 28,3 Milyon TL destekleme ödemesi
yapılmıştır. 2005 yılında meyve bahçelerinin yenilenmesi çalışmaları başlatıldı ve
bugüne kadar toplam 205 Milyon TL destek verilmiştir. Sertifikalı fidan desteği ile 1,1
Milyon da yeni bahçe tesis edilmiştir. 2010 yılında 51 Milyon adet fide ve fidan
sertifikalandırılmıştır . ( Anonim, 2011)
4.4.2. Çiftlik Muhasebe Veri Ağı ve Tarımsal Yayım Danışmanlık Desteği
Türkiye’de Çiftlik Muhasebe Veri Ağı Desteği ise işletme başına 300 TL olarak pilot
bölgelerde uygulanmaya başlanmıştır. Tarımsal Yayım Danışmanlık Desteği 2009
yılından itibaren tarımsal danışmanlık hizmeti satın alan çiftçiler/tarımsal işletmeler
desteklenmektedir. 2009 yılında tarımsal danışmanlık hizmeti alan 3.145 çiftçi/tarımsal
işletmeye, işletme başına 225 TL olmak üzere toplam 709 Bin TL, 2010 yılında tarımsal
danışmanlık hizmeti alan 21.777 çiftçi/tarımsal işletmeye işletme başına 500 TL olmak
üzere toplam 10,9 Milyon TL destekleme ödemesi yapılmıştır. Bu uygulama için 2011
yılında 27,5 Milyon TL ödenek ayrılmıştır. ( Anonim, 2011).
28
29
Çizelge 4.1. Kahramanmaraş İlinde 2005-2010 Yıllarında Ödenen Diğer Tarımsal
Desteklerden Yararlana Üretici sayıları ve Destek Miktarları
2005
Dönemi
2005-2010
Diğer
Tarımsal
Amaçlı
Destekler
2006
2007
2008
2009
2010
Konu
Çiftçi
Sayıs
Destek
Miktarı
(TL)
Çiftçi
Sayısı
Destek
Miktarı
(TL)
Çiftçi
Sayısı
Destek
Miktarı
(TL)
Çiftçi
Sayısı
Destek
Miktarı
(TL)
Çiftçi
Sayısı
Destek
Mik.
(TL)
Çiftçi
Sayıs
Sertifikalı
Tohumluk
Kullanımı
Desteği
108
208.527
410
159.439
1.435
689.286
903
366.501
1.036
449.188
1.353
Sertifikalı
Fidan Dest.
36
7.107
134
557.505
171
677.795
83
285.097
80
316.116
191
1
3.326
2
32.225
1
Sertifikalı
Tohum
Üretim
Dest.
Elektrik
Kullanım
Desteği
323
175.781
Kaynak : Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Çiftçi Kayıt Sistemi kullanılarak
araştırmacı tarafından derlenmiştir.
Türkiye genelinde sertifikalı tohumluk kullanan üreticilere, 2005 yılından 2010 kadar
toplam 211 Milyon TL destek verilmiş olup bu miktar Kahramanmaraş ilinde 2005 2010 üretim döneminde toplam 1.87 Milyon TL destek verilmiştir. Bu da % 0,8 ‘lik bir
orana tekabül etmektedir.
Yine Türkiye genelinde 2005-2010 yılları arası 205 Milyon TL tutarında sertifikalı
fidan desteği verilmiş olup, Kahramanmaraş ilinde ise bu miktar çizelge 4.1.’de
görüldüğü gibi 1.84 Milyon TL seviyesindedir. Kahramanmaraş İli bu destek kaleminde
de Türkiye geneline göre % 0.9’luk bir oranda bulunmaktadır.
29
30
4.4.3 Kırsal Kalkınma Destekleri
Türkiye’de bu destekleme kapsamında Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı
tarafından belirlenen usul ve esaslara uygun olan ve kabul edilen proje başvurularında,
hibeye esas mal alım tutarının %50 sine hibe yoluyla destek verilmektedir. Mal alım
tutarları piyasa rayiçlerini geçemez. Hibeye esas tutar gerçek kişiler için mal başına
50.000 TL ve tüzel kişiler için mal başına 100.000 TL’yi geçemez. Basınçlı sulama
sistemleri başvurularında gerçek kişiler için 100.000 TL, tüzel kişiler için 200.000
TL’yi geçememektedir.
Basınçlı sulama sistemleri yatırımı yapan üreticilere Ziraat Bankası aracılığı ile 5 yıl
vadeli, faizsiz kredi desteği sağlanmıştır. Bu kapsamda, 2011 yılı Mart ayı itibariyle
79.123 üreticiye 1 Milyar 143 Milyon TL kredi kullandırılmış ve yaklaşık 254 Bin
hektar alan basınçlı sulama sistemleri ile sulamaya açılmıştır. Gıda Tarım ve
Hayvancılık Bakanlığı’nca kırsal kalkınma destekleri kapsamında, tarla içi basınçlı
sulama yatırımlarına %50, toplu basınçlı sulama yatırımlarına %75 hibe desteği
verilmektedir. Bu kapsamda, bugüne kadar 59.324 Bin üreticiye 136 Milyon TL hibe
desteği verilmiş ve yaklaşık 54,4 Bin hektar alan basınçlı sulama sistemleri ile sulamaya
açılmıştır. (Anonim,2011).
Bu iki destek sayesinde 2011 yılında 308,5 Bin hektar alan basınçlı sulama sistemleri
ile sulamaya açılmıştır. Sulama Yatırımlarına Faizsiz Kredi ve Hibe Uygulaması
kapsamında toplam 1,3 Milyar TL destek verilmiştir. (Anonim,2011).
Kahramanmaraş ilinde ise kırsal kalkınma yatırım desteği kapsamında 2007-2011
yılarında makine ekipman alımı için toplam 9 ,2 Milyon TL ve ekonomik yatırımlar
kapsamında da 9.6 Milyon TL destek ödemesi yapılmıştır. (Anonim,2011).
30
31
4.4.4. Tarım Sigortası Desteği
Türkiye’de doğal afetlerden etkilenen üreticilerin mağduriyetini gidermek üzere, Tarım
Sigortası uygulamaları 2006 yılında başlatılmıştır. Bitkisel ürün sigortası, sera sigortası,
hayvan hayat sigortası, kümes hayvanları sigortası ve su ürünleri sigortası olmak üzere
geniş bir yelpazede sigorta yapılmaktadır. Sel ve su baskını 2010 yılında ilk defa tarım
sigortası kapsamına alınmıştır. 2011 yılında tarım sigortasının kapsamı genişletilerek
açıkta yetiştirilen meyvelerde çiçeklenme dönemi (Poliçe bedelinin 2/3’ü devlet
tarafından karşılandı) ve süt sığırlarına ilave olarak erkek besi sığırları sigorta
kapsamına alınmıştır. Sigorta poliçe bedelinin % 50’si hibe olarak karşılanmaktadır.
Üreticilere, 680 Milyon TL toplam prime karşılık, 358 Milyon TL prim desteği ve 304
Milyon TL hasar ödemesi yapılmıştır. 2011 yılı sonu itibariyle toplam 1,5 Milyon
poliçe kesilmiştir. ( Anonim, 2011).
Araştırma bölgesinde 2010 yılında yapılan tarımsal Sigorta desteklemeleri çizelge 4 de
verilmiştir.
Çizelge 4.2. Kahramanmaraş İli 2010 Yılı Tarım Sigortası Desteklemeleri
HAYVANSAL ÜRETİM
BİTKİSEL ÜRETİM
Sigorta Kapsamına Alınan
Alan (Dekar)
8.288
Sigorta
Kapsamına
Alınan Hayvan
Sayısı (Adet)
833
Poliçe Sayısı (Adet)
301
140
%50 Devlet Prim Desteği
Miktarı (TL)
28.043,00 TL
Poliçe Sayısı
(Adet)
%50 Devlet Prim
Desteği Miktarı
(TL)
Hasar Ödeme
Miktarı (TL)
Hasar Ödeme Miktarı (TL) -----
Kaynak : Anonim, 2011b
31
147.139,50 TL
83.032,00 TL
32
Tarım sigortası desteğinden, Ziraat bankası tarafından sağlanan sübvansiyonlu kredi
kullanımlarında hayvan hayat sigortasının zorunlu hale getirilmesi sonucu hayvansal
üretim faaliyetleriyle uğraşan üreticilerin daha
fazla yararlanmaya başladığı
görülmektedir.
TARSİM verilerine göre 2010 yılında Türkiye genelinde 372.000 adet poliçe
düzenlenmiştir. Kahramanmaraş İlinde toplam 441 Adet poliçe düzenlenmiş olup,
Türkiye genelindeki uygulanan sigorta poliçesinin %0.12’sine tekabül etmekte ve
oldukça düşük olduğu görülmektedir. (Anonim, 2011b)
32
33
4.5. Faiz İndirimli Kredi Uygulamaları
Türkiye’de 2002 yılında %59 olan tarımsal kredi faiz oranları, sulama ve hayvancılık
faaliyetlerinde sıfır’a (faizsiz), diğer tarımsal faaliyetlerde % 5’e düşürülmüştür.
Hayvancılıkta ve basınçlı sulama yatırımlarında ise 2010 yılında başlatılan faizsiz
finansman uygulamasına devam edilmiştir. Faiz oranlarındaki düşüşle birlikte tarımsal
kredi kullanımı önemli ölçüde artmıştır. Ziraat Bankası ve Tarım Kredi Kooperatifleri
tarafından;
2002 yılında 550 Bin üreticiye 529 Milyon TL kredi kullandırılmış iken, 2010 yılında
1 156 Milyon üreticiye 16,3 Milyar TL kredi kullandırılmıştır.
Türkiye’de üreticilere 2003-2010 döneminde toplam 52,15 Milyar TL kredi
kullandırılmıştır. Tarımsal kredi vadeleri, işletme kredilerinde 18 aydan 24 aya, yatırım
kredilerinde ise 5 yıldan 7 yıla çıkarılmıştır. ( Anonim, 2011).
Kahramanmaraş ilinde bu destek kapsamında olan veriler Ziraat Bankası tarafından
tutulmakta olup yapılan yazışmalar ve görüşmeler neticesinde bilgilere ulaşım
sağlanamamıştır.
33
34
5. ARAŞTIRMA BULGULARI
5.1.TARIMSAL DESTEKLEME UYGULAMALARININ ÜRETİCİ BAZINDA
SONUÇLARI
5.1.2.Araştırma Bölgesindeki Üreticilerin Sosyo-Ekonomik Durumları
Araştırma kapsamına alınan tarımsal destek ödemelerinden yararlanan üreticilerin
sosyal özellikleri çizelge 5.1.’de verilmiştir. Tarımsal desteklemelerden yararlanan
üreticilerin yaş ortalaması 47.7 dir. Tarımsal faaliyetlerden elde ettikleri aylık gelir
ortalaması 2141,47 TL’ dir. tarımsal faaliyet dışında gelir ortalaması ise 300.00 TL’dir.
Çizelge 5.1. Üreticilere ait sosyo-ekonomik bulgular verilmiş olup, eğitim durumları,
yaş ve aylık net tarımsal gelirleri detaylıca incelenmiştir.
Buna göre araştırma bölgesinde anket yapılan üreticilerin % 60.5 ‘lik kısmı ilköğretim
(ilkokul- orta okul) mezunu olup sadece % 4.5’lik bir kısmın yüksek öğrenim gördüğü
tespit edilmiştir.
Araştırma bölgemizde elde ettiğimiz veriler ışığında üreticilerin gelir seviyesinin iyi
olduğu % 57’lik kısma geliri 0-1500 TL olan üreticiler girmektedir. Geliri 2500 TL ve
üzeri olan ise % 14.7’lik bir üretici kitlesini teşkil etmektedir.
Üreticilerin %57.6’lık bölümü gen. Yaş grubu olarak nitelendirilebilecek düzey olan 1849 yaş aralığında olu, % 9.7 kısmı 65 yaş ve üzeridir.
34
35
Çizelge 5.1. Üreticilere ait sosyo-ekonomik bulgular
Frekans
Eğitim
Düzeyleri
Minimum
değer
Maksimum
değer
Ortalama
Standart
Sapma
Yüzde %
oranı
0.5
1
6
Okur-yazar
48
27.1
27.1
İlköğrenim
107
60.9
60.5
Lise
13
7.3
7.4
Ünversite
8
4.5
4.5
Okuma yazma
bilmeyen
57.6
Yaş Aralıkları
18-49 yaş arası
102
50-65 yaş arası
58
65 yaş ve üzeri
17
9.7
101
57.0
Aylık Net
Tarımsal Geliri
23
83
47.7
13.41
32.7
0-1500 TL
250.00
1501-2500 TL
2501 TL ve
Üzeri
23.000
50
2141.47
2577.47
28.3
14.7
26
35
36
5.1.3. Araştırma Bölgesinde Yapılan Tarımsal Faaliyetler
Araştırma bölgesinde tarımsal üretim faaliyetlerini ele aldığımızda üreticilerin % 56,5
oranında bitkisel üretim yaptığı, %2,3’ünün hayvansal üretim alanında faaliyet
gösterdiği % 41,2 ‘sininde her iki faaliyeti birlikte sürdürdüğü görülmüştür. Bu durum
detaylıca incelendiğinde üreticilerin bitkisel üretim faaliyetini gerçekleştirirken bitkisel
üretimde ürünlerin hasadıyla elde edilen gelir zamanına kadar geçimlerini sağlayacak
ölçüde 1-2 inek veya 6-8 adet koyun-keçiyi beslemek suretiyle hayvansal üretim de
yaptıkları görülmüştür.
Üreticilerin % 26’sının traktörü bulunmamaktadır. % 48.6’sının ise traktörü mevcut
fakat alet ekipmanları eksik, %25.4’ünün ise traktör ve tüm ekipmanları mevcuttur.
Şekil 5.1. Araştırma Bölgesinde Uygulanan Tarımsal Üretim
36
37
Araştırma bölgesindeki işletmelerin büyüklükleri incelenmiş olup anket yapılan 177
işletmeden 49 işletme 20 dekar ve altında, 66 işletme 20-40 dekar, 44 işletme 40-100
dekar işletme büyüklüğüne sahiptir. Büyük ölçekli toplam 13 işletme mevcut olup bu
işletmelerin arazi büyüklüğü 100 dekar ve üzeridir. Bunun yanında kendisine ait 10
dekar ve altında arazisi olup bunun dışında kiracılık ortakçılık şeklinde arazi işleyerek
üretim yapan da 5 işletme bulunmaktadır. İşletme büyüklükleri % 65 lik kısmı küçük ve
orta ölçekli işletmelerden meydana gelmektedir.
Bu durum araştırma bölgesindeki tarımsal işletmelerin küçük çaplı olduğunu ortaya
koymaktadır. Şekil.5.2.’de işletme dağılımları verilmiştir.
Şekil 5.2. Araştırma bölgesindeki işletme büyüklükleri
37
38
5.1.4. Üreticilerin Tarımsal Desteklerden Yararlanma Durumu
Üreticilerin tarımsal desteklerden yararlanma durumları araştırılmış olup, %73,4’lük
kısmının desteklemelerden yararlandığı %26.6’lık kısmının ise desteklemelerden
yararlanmadığı tespit edilmiştir.
150
100
50
0
işletme sayısı
% oranı
evet
130
73,4
hayir
47
26,6
Ş
Şekil 5.3. Tarımsal desteklerden yaralanma durumu
Yapılan çalışmada her 4 işletmeden 1 tanesinin toplamda 177 işletmeden 47 işletmenin
tarımsal desteklemelerden yararlanmadığı tespit edilmiştir. Bunun nedenleri olarak ise
47 işletmeden 22 tanesi destekleme işletmelerinde formalite ve evrak hazırlama
işlemlerinin çok zaman aldığını belirtmiş bu yüzden desteklemelere müracaat
etmediğini bildirmiştir. Bunun yanında 7 işletme destek miktarlarını yeterli
bulmamakta, 2 işletme ihtiyaç duymamaktadır. Desteklemelerden yararlanmayan 16
işletme tapu intikal işlemlerini yaptıramadıkları için miraslı arazilere destek
alamamaktadır. Bu durum araştırma bölgesindeki işletmelerle oranlandığında % 8.9’luk
bir düzeydedir. Arazilerin mülkiyet sorununun ve miras yoluyla paylaşımının tarımsal
desteklemelerde yararlanılması noktasında çözülmesi gereken önemli bir husus olduğu
göze çarpmaktadır.
38
39
Çizelge. 5.2. Üreticilerin tarımsal desteklerden yararlanma durumu ile yaş faktörleri
arasındaki khi-kare analiz sonucu
Khi-kare
SD
P
97,955
100
0,539
P > 0,05 olduğu için arasındaki fark anlamsızdır.
Üreticilerin yaşları ile tarımsal desteklerden yararlanma durumları arasında bir
bağımlılık olup olmadığını araştırmak için khi-kare testi yapılmıştır. Buna göre
üreticilerin yaş durumu ile tarımsal desteklerden yararlanmaları arasında bir ilişkinin
olmadığı, yani değişkenler arasında bağlantı durumunun istatistiksel anlamda önemsiz
olduğu gözlenmiştir. Tarımsal desteklerden yararlanma durumu üreticilerin yaşına göre
farklılık göstermemektedir.
Çizelge. 5.3. Üreticilerin tarımsal desteklerden yararlanma durumu ile eğitim durumları
arasındaki khi-kare analiz sonucu
Khi-kare
SD
P
53,555
10
0,002
P < 0,05 olduğu için arasındaki fark anlamlıdır.
Üreticilerin eğitim durumları ile tarımsal desteklerden yararlanma durumları arasında
bir bağımlılık olup olmadığını araştırmak için khi-kare testi yapılmıştır.
Buna göre üreticilerin eğitim durumları
ile tarımsal desteklerden yararlanmaları
arasında bir ilişkinin var olduğu gözlenmiştir. Yani değişkenler arasında bir bağlantı
olup, tarımsal desteklerden yararlanma durumu üreticilerin eğitim durumuna
farklılık göstermektedir.
39
göre
40
Çizelge. 5.4. Üreticilerin tarımsal desteklerden yararlanma durumu ile aylık tarımsal
geliri arasındaki khi-kare analiz sonucu
Khi-kare
SD
P
55,707
48
0,207
P > 0,05 olduğu için arasındaki fark anlamsızdır.
Üreticilerin aylık tarımsal
geliri ile tarımsal desteklerden yararlanma durumları
arasında bir bağımlılık olup olmadığını araştırmak için khi-kare testi yapılmıştır. Buna
göre üreticilerin aylık tarımsal geliri ile tarımsal desteklerden yararlanmaları arasında
bir ilişkinin olmadığı, yani değişkenler arasında bağlantı durumunun istatistiksel
anlamda önemsiz olduğu gözlenmiştir. Tarımsal desteklerden yararlanma durumu
üreticilerin aylık tarımsal gelirine göre farklılık göstermemektedir.
Çizelge. 5.5. Üreticilerin tarımsal desteklerden yararlanma durumu ile işletmede yapılan
üretim faaliyet türü arasındaki khi-kare analiz sonucu
Khi-kare
SD
P
39,182
8
0,0059
P < 0,05 olduğu için arasındaki fark anlamlıdır.
Üreticilerin işletmede yapılan üretim faaliyet türü ile tarımsal desteklerden yararlanma
durumları arasında bir bağımlılık olup olmadığını araştırmak için khi-kare testi
yapılmıştır.
Buna göre üreticilerin işletmede yapılan üretim faaliyet türü ile tarımsal desteklerden
yararlanmaları arasında bir ilişkinin var olduğu gözlenmiştir. Yani değişkenler arasında
bir bağlantı olup, tarımsal desteklerden yararlanma durumu işletmede yapılan üretim
faaliyet türüne göre farklılık göstermektedir.
40
41
Çizelge. 5.6. Üreticilerin tarımsal desteklerden yararlanma durumu ile işletme
büyüklükleri arasındaki khi-kare analiz sonucu
Khi-kare
SD
P
56,008
10
0,002
P < 0,05 olduğu için arasındaki fark anlamlıdır.
Üreticilerin işletme büyüklüğü ile tarımsal desteklerden yararlanma durumları arasında
bir bağımlılık olup olmadığını araştırmak için khi-kare testi yapılmıştır.
Buna göre üreticilerin işletme büyüklüğü
ile tarımsal desteklerden yararlanmaları
arasında bir ilişkinin var olduğu gözlenmiştir. Yani değişkenler arasında bir bağlantı
olup, tarımsal desteklerden yararlanma durumu üreticilerin işletme büyüklüğüne göre
farklılık göstermektedir.
41
42
5.1.5. Araştırma Bölgesindeki Üreticilerin Yararlandığı Tarımsal Destekler
Yapılan çalışmada % 73.4’lük üretici kesiminin tarımsal desteklemelerden yararlandığı
tespit edilmiştir. Bu destekler ayrı ayrı ele alındığında ise, en fazla yararlanılan tarımsal
destek kaleminin alan bazlı desteklerden Mazot Gübre Desteği (MGD) olduğu
görülmektedir. Şekil 5.4.’de yararlanılan destekleme oranları verilmiştir.
100
50
0
alan bazlı
destekler
prim
sistemi
hayvancilik
destekleme
tarim
sigostası
diğer
(tarımsal
tüm
destekler
49
7
3
2
4
65
37,9
5,2
2,3
1,6
3
50
işletme sayısı
% oranı
Şekil 5.4. Araştırma bölgesinde yararlanılan destekler
Genel olarak işletmelerin çoğunluğu prim desteği, tarım sigortası desteği, gübre mazot
desteği, toprak tahlili desteği gibi bitkisel kaynaklı desteklerden yararlanmaktadır.
Hayvancılık desteklemelerinden yararlanma oranı düşüktür. Bunun nedeni ise hayvansal
üretimin genel olarak ev ihtiyacını karşılayacak düzeyde yapılıyor olmasıdır. Bundan
dolayı kriterler ( süt prim desteği, besi desteği v.b) uygun olmadığı için üreticiler
desteklemelerden yararlanmamaktadır. Örneğin süt prim desteği için üreticinin sattığı
süt karşılığında müstahsil makbuzu alması ve bu makbuzla destekleme ödemesi için
müracaat etmesi gerekmekte olup, köy sütçülüğü ve kendi ihtiyacı için süt üreten
işletmeler
için
bu
durum
mümkün
olmamaktadır.
Araştırmada
hayvancılık
desteklerinden yararlanan kısmın belli başlı büyük sürü sahipleri ve Arıcı Birliği üyesi
arıcılar olduğu görülmüştür.
42
43
5.1.6. Desteklerin Yeterlilik Düzeyi
Üreticilerin tarımsal desteklemelerin yeterli bulup bulmadıkları sorusu üzerine
%44,6’lık kısmı uygulanan destekleri yeterli olduğunu düşünürken, % 55.4’ü de
uygulanan desteklemelerin yetersiz görmektedir.
Şekil 5. 5. Araştırma bölgesinde tarımsal desteklerin yeterlilik düzeyi
Çizelge. 5.7. Üreticilerin aylık tarımsal
geliri ile desteklerin yeterlilik düzeyi
arasındaki khi-kare analiz sonucu
Khi-kare
SD
P
33,976
24
0,085
P > 0,05 olduğu için arasındaki fark anlamsızdır.
Desteklerin yeterlilik düzeyleri ile aylık tarımsal geliri arasında bir bağımlılık olup
olmadığını araştırmak için khi-kare testi yapılmıştır. Buna göre üreticilerin aylık
tarımsal geliri ile desteklerin yeterlilik düzeyi arasında bir ilişkinin olmadığı, yani
değişkenler arasında bağlantı durumunun istatistiksel anlamda önemsiz olduğu
gözlenmiştir. Tarımsal desteklerin yeterlilik durumu üreticilerin aylık tarımsal gelirine
göre farklılık göstermemektedir
43
44
Üreticilerin yetersiz gördüğü destekler ele alınmış olup, en fazla yetersiz görülen destek
% 85,7’lik oranla mazot gübre desteğidir.
Üreticiler 1 litre mazotun 4.00 TL ye
yaklaştığını dekar başına verilen mazot gübre desteğiyle 2 litre bile mazot
alamadıklarını, desteğin ya uygun miktarda arttırılması gerektiğini yada üreticilere ucuz
mazot sağlanmasını istemektedir. Yetersiz görülen diğer bir destek ödemesi de %
11,2’lik oranla yem bitkileri desteğidir.
İlk yıllara göre daha az destek ödemesi yapıldığını belirten üretici hayvancılıkta
girdilerin ucuza sağlanabilmesi için yem bitkisi ekimi yapmaları gerektiğinin bilincinde
olup, bunun destek miktarında yapılacak artış ile teşvik edilmesini istemektedir.
Üreticinin yetersiz gördüğü destek kalemleri şekil 5.6.’da verilmiştir.
100
80
60
40
20
0
işletme sayısı
% oranı
mazot gübre
yem bitkileri
destegi
hububat prim
destegi
toprak tahlil
destegi
84
11
2
1
85,7
11,2
2,1
1
Şekil 5.6. Üreticilerin yetersiz gördüğü destekler
44
45
5.1.7. Üreticilerin Destek Ödemeleri Hakkındaki Talepleri
Araştırmada üreticilerin destek ödemelerinin ne şekilde olmasını arzu ettikleri tespit
edilmeye çalışılmıştır. Desteklemeler nasıl olmalı diye sorulan üreticilerin % 15,8’i
ürün fiyatlarına destek verilmesini isterken, % 1.7’si dekar başına nakit para ödenmesi
gerektiğini belirtmiştir. Üreticilerin %82,5’lik kısmı ise girdi (mazot, gübre ,ilaç, tohum,
yem v.b) üzerinden destek verilmesini, uygun fiyatlardan girdileri satın almalarının
gerektiğini belirtmiştir.
160
140
120
100
80
60
40
20
0
işletme sayısı
% oranı
ürüne olmalı
girdilere olmalı
dekar başı nakit para
olmalı
28
146
3
15,8
82,5
1,7
Şekil 5.7.Destekleme yapılması istenen gruplar
45
46
5.1.8. Üreticilerin Desteklerin Hedefe Ulaşması Hakkındaki Düşünceleri
Uygulanan desteklerin üreticiler açısından hangilerinin hedeflenen amaçlara ulaştığını
ortaya çıkarmak için sorulan “Hangi desteklerin hedefine ulaştığına inanıyorsunuz?”
sorusuna verilen cevaplarla en fazla hedefe ulaşılan destek kaleminin % 34.5 toprak
tahlili desteği ve % 30,5 ile sertifikalı fide fidan ve tohum kullanım desteği olduğu
görülmüştür. Toprak tahlili desteği ile hem tahlil ücretini devletin karşıladığını hem de
tahlil sonucu gübre kullanımının daha bilinçli yapılarak tasarruf sağlandığı için üretici
açısından önemi kavranmıştır. Sertifikalı fide, fidan ve tohum kullanımı ile kurulan
bahçe ve ekilen tarla alanları için destek alan üretici iyi cins ve çeşitte ürün yetiştirmiş
ve geliri de aynı oranda yükseldiği için bu destek kalemi de önem sıralamasında ikinci
sırayı almıştır. Hedefe ulaşıldığı düşünülen diğer destekler ise % 19.2 ile gübre mazot
desteği, % 11.3 ile ürün prim desteği ve % 4.5’lik oranla yem bitkileri desteğidir.
70
60
50
40
30
20
10
0
işletme sayısı
% oranı
mazot gübre
ürün prim
desteği
yem bitkileri sertifikali toprak tahlili
desteği
fide fidan ve
desteği
34
20
8
54
61
19,2
11,3
4,5
30,5
34,5
Şekil 5.8. Üreticilerin hedefe ulaştığını düşündükleri destekler
46
47
5.1.9. Üreticiler Tarafından Alınan Desteklerin Değerlendirilme Durumu
Destek ödemeleri için üreticiler yıl içinde müracaatlarda bulunabilmektedirler. Mazot
gübre destek ödemesi tüm yıl müracaata açık olup diğer destek müracaatlarının da
süreleri çıkarılan tebliğlerle belirtilmektedir. 2010 yılı için destekleme müracaatında
bulunan bir üretici destek ödemesini yıl sonunda veya 2011 yılının ilk aylarında
alabilmektedir.
Alınan desteklerin nasıl değerlendirildiğine baktığımızda ise; üreticilerin % 24.9’u
aldığı desteği işçilik giderlerinde, % 23.1’i aldığı destekle girdi (gübre mazot, tohum,
yem v.b) alımında, % 23.1’i borç ödemek içini, % 18,7 ‘si öncelikle ev ihtiyaçları için
kullandığını, % 10,2’si ise destek ödemesi yapıldığı dönemde hangi girdiye ihtiyacı
varsa onun alımı için kullandığını söylemiştir.
Bu cevaplardan yola çıkarak destekleme miktarı ve destekleme çeşidinin ne olursa olsun
fark etmediği, desteklerin kullanım şeklinin destek ödeme zamanına göre şekillendiği
görülmektedir.
50
40
30
20
10
0
işletme sayısı
% oranı
gübre-mazot
desteğini
alınca gübre
işçilik
giderlerinde
kullanırım
o dönemde
hangi girdiye
ihtiyacım
borç
ödemede
kullanırım
öncelikle ev
ihtiyaçlarını
karşılarım
41
44
18
41
33
23,1
24,9
10,2
23,1
18,7
Şekil 5.9. Desteklerin üreticiler tarafından değerlendirilme durumları
47
48
5.1.10. Üreticilerin Tarımsal Faaliyetlerden Elde Ettikleri Gelirlerin Yeterlilik Durumu
Üreticilerin tarımsal faaliyetlerden elde ettikleri kazançtan memnuniyetleri tespit
edildiğinde
%58.2’sinin gelirlerinden memnun olduğu, görülmüştür. Genel olarak
yapılan faaliyetlerden elde edilen gelir üreticiyi memnun etmektedir.
120
100
80
60
40
20
0
işletme sayısı
% oranı
yeterli
103
58,2
yetersiz
74
41,8
Şekil 5.10. Üreticiler tarımsal gelirlerinden memnuniyet durumları
48
49
5.1.11. Üreticilerin Elde Ettikleri Tarımsal Gelirlerini Tarımsal Faaliyetlerde
Kullanma Durumu
Araştırma bölgesindeki üreticilerin tarımsal faaliyetlerden elde ettikleri gelirlerin ne
kadarını tarımsal faaliyetlere ayırdıkları üzerine yapılan incelemede, %37,3’lik üretici
grubunun elde ettikleri gelirin % 5-15’ini geri tarıma yatırdığı, % 29.9’luk kısmının elde
edilen gelirin % 15-25’ini geri tarıma aktardığı görülmüştür. Tarımsal kazancının %25
ini geri tarıma yatıran kısım ise % 5,6 civarında olup oldukça azdır. Gelirin % 5 ‘ine
kadar olan kısmını geri tarıma yatıran kısım ise %27,2 oranındadır.
Burada 2 husus dikkati çekmektedir. Birinci husus elde ettiği gelirin %25 ve fazlasını
geri tarımsal faaliyete yatıran % 5,6’lık kısımdır. İkinci husus ise gelirinin çok az bir
kısmını ( %5) geri tarıma yatıran üreticilerin % 27,2 civarında olmasıdır. Bu iki husus
elde edilen gelirin tekrar tarıma yatırılmasındaki oranın çok yetersiz olduğunu ve
bilinçli tarımsal faaliyet yapılmadığının göstermektedir.
Şekil 5.11. Tarımsal gelirlerini tekrar tarımsal faaliyet yatırılma oranı
Araştırma bölgesinde yapılan çalışma neticesinde üreticilerin tarımsal faaliyetten elde
ettikleri gelirlerin ne kadarını geri tarımsal faaliyetlerde kullandıklarını yüzdelik
dilimler halinde ele alınmıştır.
49
50
5.1.12. Üreticilerin Destekler Hakkındaki Genel Görüşü
Araştırmada üreticiler ile gerek sözlü görüşmeler gerekse anket sorularına verilen
cevaplar sonucunda üreticilerin tarımsal desteklemelere bakış açısının genel anlamda
olumlu olmadığı görülmüştür. Araştırma bölgesindeki üreticilerin % 9,1’lik kısmı
desteklerin amacına ulaştığını, % 15,8’lik kısmı ise desteklerin üreticileri memnun
etmediğini belirtmiştir. Desteklemelerin direkt ürün fiyatına yansıtılmasının daha doğru
olacağını düşünen üreticilerin oranı ise % 24.3’dür. Üreticilerin %50,8’i ise
desteklemelerde nakit ödeme yapılması yerine girdi (mazot, gübre, tohum, yem v.b )
fiyatlarında düşüş ya da indirim yapılmasının daha uygun olacağı görüşünü bildirmiştir.
100
50
0
desteklerin
destekler çiftçiyi
amacına ulaştığını
memnun
direk ürün
fiyatlarına artış
nakit ödeme
yerine girdi
işletme sayısı
16
28
43
90
% oranı
9,1
15,8
24,3
50,8
Şekil 5.12. Üreticinin destekler hakkındaki genel görüşü
50
51
5.1.13. Üreticilerin Destekler Hakkındaki Bilgileri Edinme Kaynakları
Üreticilerin tarımsal desteklemeler ile ilgili bilgileri hangi kanallardan öğrendikleri
konusunda yapılan incelemede %70,7 oranında İl ve İlçe Gıda Tarım Hayvancılık
Müdürlükleri ve personelinden , % 16.9 ‘luk kısmının Ziraat Odası ve çiftçi
örgütlerinden, % 11.3 televizyon ve gazetelerden, % 1.1’lik kısmının ise tarım
danışmanları kanalıyla bilgi sahibi oldukları tespit edilmiştir.
Bu durum üreticilerin desteklemeler hakkındaki bilgi alma ve haberdar olma sürecinde
direk müracaatta bulundukları Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı İl-İlçe
Müdürlükleri dışında çiftçi örgütlerinin ve Ziraat odaları gibi meslek odalarının da
payının büyük olduğunu ortaya koymaktadır. Bunun yanında Gıda Tarım ve
Hayvancılık Bakanlığı’nca belde ve köylerde istihdam edilen Tarım Danışmanlarının
(Ziraat Mühendisi ve Veteriner Hekim) üreticileri bilgilendirme haberdar etme
konusunda yetersiz kaldığı ortaya çıkmaktadır.
150
100
50
0
il ve ilçe tarım
müd.
tarım danışmanı
Tv ve
gazatelerden
ziraat odaları ve
çiftçi
işletme sayısı
125
2
20
30
% oranı
70,7
1,1
11,3
16,9
Şekil 5.13. Üreticilerin tarımsal destekler hakkında bilgi edinme kanalları
51
52
5.1.14. Tarımsal Desteklerin Üreticilerin Refah Düzeyi Üzerine Etkileri
Uygulanmakta olan tarımsal desteklerin üreticilerin refah düzeyine olan etkilerini
değerlendirmek amacıyla Üreticilere , “10 yıl önce uygulanan destekler ile günümüzde
uygulanan desteklerin refah düzeylerinde artış sağlayıp sağlamadığı sorulmuştur.
Sonuçta üreticilerin % 36.2’si desteklemelerin refah seviyelerinde bir artış sağladığını,
% 63,8’i ise desteklemelerin refah seviyelerinde bir artış sağlamadığını belirtmiştir.
150
100
50
0
işletme sayısı
% oranı
evet
64
36,2
hayır
113
63,8
Şekil 5.14. Desteklerin üreticilerin refah düzeyinizde artış sağlama durumu
Şekilde de görüldüğü gibi üreticiler açısından 10 yıl önceki duruma göre günümüzde
uygulanan desteklemelerin karşılaştırılması neticesinde refah seviyesinde bir artış
meydana gelmediği ortaya çıkmıştır. Destek ödemelerinin değişik zamanlarda yapılması
ve destek kalemleri (mazot gübre, yem bitkileri, prim destekleri v.b) itibariyle parça
parça ödenmesi durumlarından dolayı üreticiye yüklü miktarda bir para girişi
sağlanmadığından çoğu zaman artı bir gelir gibi değerlendirilmemektedir.
52
53
Çizelge. 5.8. Üreticilerin tarımsal desteklerden yararlanma durumu ile devletin verdiği
desteklerden gelir artışı sağlanma durumu arasındaki khi-kare analiz sonucu
Khi-kare
SD
P
57,446
4
0,000
P < 0,05 olduğu için arasındaki fark anlamlıdır.
Üreticilerin devletin verdiği desteklerden gelir artışı sağlanma durumu ile tarımsal
desteklerden yararlanma durumları arasında bir bağımlılık olup olmadığını araştırmak
için khi-kare testi yapılmıştır.
Buna göre üreticilerin devletin verdiği desteklerden gelir artışı sağlanma durumu ile
tarımsal desteklerden yararlanmaları arasında bir ilişkinin olduğu gözlenmiştir. Yani
değişkenler arasında bir bağlantı olup, tarımsal desteklerden yararlanma durumu
devletin verdiği desteklerden gelir artışı sağlanma durumuna göre farklılık
göstermektedir.
53
54
5.1.15. Üreticilerin Mevcut Sorunları
Araştırma bölgesinde üreticilerin mevcut sorunları hakkında bir takım bilgiler elde
edilmiştir. Buna göre, üreticilerin % 63.2’si girdi fiyatlarının ( mazot, gübre, tohum,
ilaç, yem v.b) çok yüksek olduğunu ve bu durumun kendileri için çok önemli bir sorun
olduğunu belirtmiştir. Girdilerin yüksek olması maliyetin artmasına ve dolayısıyla elde
edilen kar miktarının düşmesine neden olmaktadır. Daha ucuz girdi kullanımıyla
maliyet düşürülmüş ve kar oranı arttırılmış olacaktır. Üreticilerin %33.8’lik kısmı ise
ürünlerin değerinde pazarlanamamasını bir sorun olarak göstermektedir.
Şekil 5.15. Üreticilerin mevcut sorunları
54
55
6. SONUÇ ve ÖNERİLER
Bu araştırmada, Kahramanmaraş ili Merkez ilçe köylerindeki üreticilerin tarımsal
destek ödemelerinden, yararlanma durumları, yeterli ve yetersiz gördükleri hususlar,
destek ödemelerinin nasıl daha iyi olacağı hususları, beklentileri ile refah düzeylerine
olan etkileri araştırılmıştır. Bu amaçla üreticileri etkileyebilecek faktörlerden varsayılan
çiftçilerin yaşı,
gelir düzeyi ile tarımsal faaliyet durumları, tarımsal destek
ödemelerinden haberdar olmaları, yeterli ve yetersiz gördükleri destek ödemeleri,
destekler hakkında bilgi alma durumları, gelir düzeylerine olan etkileri ve hangi destek
ödemelerinden daha fazla yararlanabildikleri gibi faktörler incelenmiştir.
Çalışma, 11 köyde yaşayan 177 üreticiyi kapsamaktadır. Konu ile ilgili veriler, ankete
dayalı yüz-yüze görüşme yöntemi ile toplanmıştır. Analiz aşamasında, Khi-kare testi ve
yüzde hesaplamaları kullanılmıştır. Buna göre çalışmanın önemli sonuçlarını şu şekilde
sıralamak mümkündür:
Araştırma bölgesinde anket yapılan üreticilerin %56’lık kısmının bitkisel üretim yaptığı
% 41.2’lik kısmının hem bitkisel hem hayvansal üretim faaliyetini sürdürdüğü tespit
edilmiştir. (Şekil 5 .1)
Araştırma bölgesindeki üreticilerin sahip oldukları arazi varlığı incelenmiştir. Buna
göre üreticilerin %27.7’si 20 dekar ve altında, % 37.3’ü 20-40 dekar, % 24.9’u 40100 dekar işletme büyüklüğüne sahip oldukları tespit edilmiştir(Şekil 5.2)
Araştırma bölgesindeki üreticilerin tarımsal desteklerden yararlanma durumları
araştırılmış olup, %73,4’lük kısmının desteklemelerden yararlandığı %26.6’lık kısmının
ise desteklemelerden yararlanmadığı tespit edilmiştir. (Şekil 5.3)
Araştırma bölgesindeki üreticilerin yararlandığı tarımsal destekler incelenmiştir. Buna
göre üreticilerin % 50’si bütün desteklerden yararlanırken, % 37.9’u alan bazlı destek
ödemelerinden, % 5.2’si prim desteğinden, % 3’ü diğer tarımsal destek ödemeleri
gurubuna giren arge, çiftlik muhasebe veri ağı, tarımsal danışmanlık desteği gibi destek
ödemelerinden, % 2.3’ünün hayvancılık desteklerinden yararlandığı tespit edilmiştir.
(Şekil 5.4)
55
56
Araştırma alanında üreticilerin tarımsal desteklemelerin yeterli bulup bulmadıkları
incelenmiş olup, %44.6’lık kısmı uygulanan destekleri yeterli olduğunu düşünürken, %
55.4’ü de uygulanan desteklemelerin yetersiz gördüğü tespit edilmiştir. (Şekil 5.5)
Araştırma bölgesindeki üreticilerin yetersiz gördüğü destekler ele alınmış olup, en
yetersiz görülen destek % 85,7’lik oranla mazot gübre desteğidir. (Şekil 5.6)
Araştırmada üreticilerin destek ödemelerinin ne şekilde olmasını arzu ettikleri tespit
edilmeye çalışılmıştır. Üreticilerin % 15,8’i ürün fiyatlarına destek verilmesini isterken,
% 1.7’si dekar başına nakit para ödenmesi gerektiğini belirtmiştir. Üreticilerin
%82,5’lik kısmı ise girdi (mazot, gübre ,ilaç, tohum, yem v.b) üzerinden destek
verilmesini istedikleri tespit edilmiştir. (Şekil 5.7).
Araştırma bölgesindeki üreticilere, uygulanan destek ödemelerinden hangilerinin
hedefine ulaştığı konusu saptanmaya çalışılmıştır. Buna göre en fazla hedefe ulaşılan
destek kaleminin % 34.5 toprak tahlili desteği ve % 30,5 ile sertifikalı fide fidan ve
tohum kullanım desteği olduğu bunları, % 19.2 ile gübre mazot desteği, % 11.3 ile ürün
prim desteği ve % 4.5’lik oranla yem bitkileri desteklerinin izlediği tespit edilmiştir.
(Şekil 5.8)
Araştırma bölgesinde üreticilerin alınan tarımsal destekleri nasıl değerlendirdikleri
incelenmiş olup ; üreticilerin % 24.9’u aldığı desteği işçilik giderlerinde, % 23.1’i aldığı
destekle girdi (gübre mazot, tohum, yem v.b) alımında, % 23.1’i borç ödemek içini, %
18,7 ‘si öncelikle ev ihtiyaçları için kullandığını, % 10,2’si ise destek ödemesi yapıldığı
dönemde hangi girdiye ihtiyacı varsa onun alımı için kullandıkları tespit edilmiştir.
(Şekil 5.9)
Ankete
katılan
üreticilerin,
tarımsal
faaliyetlerden
elde
ettikleri
kazançtan
memnuniyetleri araştırıldığında %58.2’sinin gelirlerinden memnun olduğu, % 38.8’si
devletin verdiği desteklerin toplam gelirlerinde artış sağladığını belirtmekte, % 67.2’si
ise devletin verdiği desteklerin toplam gelirlerinde artış sağlamadığını tespit edilmiştir.
Araştırma bölgesindeki üreticilerin tarımsal faaliyetlerden elde ettikleri gelirlerin ne
kadarını tarımsal faaliyetlere ayırdıkları üzerine yapılan incelemede, %37,3’lik üretici
56
57
grubunun elde ettikleri gelirin % 5-15’ini geri tarıma yatırdığı, % 29.9’luk kısmının elde
edilen gelirin % 15-25’ini geri tarıma aktardığı görülmüştür.(Şekil 5.11)
Araştırma bölgesindeki üreticilerin tarımsal destekler ile ilgili bilgileri hangi
kanallardan öğrendikleri konusunda yapılan incelemede %70,7 oranında İl ve İlçe Gıda
Tarım Hayvancılık Müdürlükleri ve personelinden , % 16.9 ‘luk kısmının Ziraat Odası
ve çiftçi örgütlerinden, % 11.3 televizyon ve gazetelerden, % 1.1’lik kısmının ise tarım
danışmanları kanalıyla bilgi sahibi oldukları tespit edilmiştir. (Şekil 5.12)
Araştırma bölgesindeki üreticilerin % 36.2’sinde desteklerin refah seviyelerinde bir
artış sağladığını, % 63.8’lik kısmında
ise desteklerin refah seviyelerinde bir artış
sağlamadığı tespit edilmiştir. (Şekil 5.13)
Araştırma bölgesinde üreticilerin mevcut sorunları hakkında bir takım bilgiler elde
edilmiştir. Buna göre, üreticilerin % 63.2’si girdi fiyatlarının ( mazot, gübre, tohum,
ilaç, yem v.b) çok yüksek olduğunu, %33.8’lik kısmının ise
ürünlerin değerinde
pazarlanamamasını bir sorun olarak gördükleri, kalan % 2.4’ünün rekabet ve ithalatın
kendileri için sorun yarattığını % 0.6 ‘sının ise devlet tarafından yapılan desteklerin
yetersizliğini sorun olarak gördükleri tespit edilmiştir. (Şekil 5.14)
Bütün bunların ışığında, Kahramanmaraş ili merkez köylerinden tarımsal desteklerden
yararlanma oranının yüksek olduğu fakat
üreticilerin verilen destekleri yeterli
görmedikleri saptanmıştır.
Çalışmada görülmüştür ki , tarımsal desteklerden yararlanmayan üreticilerin temel
düşüncesi desteklerin yetersiz düzeyde olması, beklentilerini karşılamaması ve
formalitelerinin uzun sürmesidir.
57
58
Sonuç olarak çalışmada Kahramanmaraş İli merkez ilçedeki üreticilerin genel olarak
tarımsal desteklerden yararlandıkları tespit edilmiştir. Üreticilerin en çok yararlandığı
ve faydalı gördüğü destekler, alan bazlı (gübre, mazot) desteği ile fark (prim) ödemesi
destekleridir.
Araştırma bölgesindeki üreticilerin temel sorunu girdi fiyatlarının yüksek olması ve
ürünlerin değerinde pazarlanamamasıdır. Göz önünde olmayan gizli sorun ise küçük
işletmelerin desteklerden yararlanmak konusundaki sıkıntılarıdır. Ortalama 10 dekar
tarım arazisine sahip bir işletme destekleme ödemesinden elde edeceği parasal kazancı
destekleme işlemleri sırasındaki ödediği ücretler ( Ziraat Odası çiftçi belgesi ücreti ve
aidatı, İl İlçe Gıda tarım hayvancılık Müdürlüğü dosya müracaat ücreti, kira kontratı ve
çiftçi üretim formu muhtar tasdik ücreti v.b.) ile peşinen harcamaktadır. Bu durumda
küçük ölçekli işletmelere sahip üreticilerin desteklerden yararlanmalarına olanaksız hala
getirmektedir.
Nakit destek ödemeleri yerine girdi fiyatlarında indirime gidilmesi, ürünlerin
pazarlanması konusunda üretici birliklerinin kurulmasının yaygınlaştırılması ve teşvik
edilmesi ile küçük işletmelere müracaat sırasında kolaylıklar sağlanması sorunların
çözüme ulaşma noktasında önemli görülmektedir.
Kahramanmaraş ilinde tarımsal faaliyetlerini devam ettiren üreticilerin tarımsal
desteklemelerden yararlanma durumlarına göre ortaya çıkan sonuçların Türkiye’nin pek
çok bölgesinde de görülebileceği söylenebilir. Bu durum elbette Türkiye genelini
yansıtan daha büyük çaplı çalışmalar ile daha detaylı ortaya konabilir.
Sonuçta bu çalışma ile tespit edilen sorunlara yönelik oluşturulacak politika
yaklaşımları ile ve buna bağlı olarak üreticilerin gelir seviyelerinin artacağı söylenebilir.
Buna bağlı olarak tarım sektörünün ekonomiye olan katkısının daha da artacağı
yadsınamaz.
58
59
KAYNAKLAR
Anonim ,2000. Tarımsal Politikalar ve Yapısal Düzenlemeler. Devlet Planlama
Teşkilatı, Ankara
Anonim, 2007. Dokuzuncu Kalkınma Planı 2007-2013. Hayvancılık Özel İhtisas
Komisyon Raporu. T.C. Başbakanlık Devlet Planlama Teşkilatı Yayınları. Yayın No:
DPT-2717-ÖİK-670. Ankara
Anonim, 2009. İl Tarım İstatistikleri. Kahramanmaraş Tarım İl Müdürlüğü,
Kahramanmaraş.
Anonim, 2010 . Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı, 2002-2010 yılları arası Destek
Ödemeleri, Ankara.
Anonim, 2011 . Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı, Ankara.
Anonim, 2011b. Tarım Sigortaları Havuzu, Ankara.
Akder, H. 2004 . Türkiye Tarım Politikasında Destekleme Reformu.
AKTAŞ, E., 2004. Destekleme ve Teknoloji Politikalarının Çukurova Bölgesinde
Mısır Tarımı Üzerine Etkisi. Çukurova Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü
Tarım Ekonomisi Bölümü, Doktora Tezi, Adana.
Arısoy ve Gül, 2011. Avrupa Birliği ve Türkiye’de Tarım Sektörüne Yapılan Direkt
Ödemelerin Karşılaştırılması, Tekirdağ.
Aydın, C. 2004. Dünya Ticaret Örgütü Tarım Müzakereleri, AB ve Türkiye’nin
Pozisyonları, Ankara.
Abay, C., Olhan, E., Uysal, Y., Yavuz, F., ve Türkekul, B. 2005. Türkiye’de
Tarım Politikalarında Değişim, TMMOB Türkiye Ziraat Mühendisleri
Odası, VI. Teknik Kongre, 3–7 Ocak 2005, Ankara
Çakmak, E. ve Akder, H. 2005.Dünya Ticaret Örgütü ve Avrupa Birliği’ndeki
Gelişmeler Işığında 21. Yüzyılda Türkiye Tarımı
Çiçek, A. ve Erkan, O., 1996. Tarım
Ekonomisinde
Araştırma
Yöntemleri, Gaziosmanpaşa Üniversitesi Ziraat Fakültesi
Ve
Örnekleme
Yayınları No:12, Ders
Notları Serisi No:6, Tokat.
Çetin, H.C. 2005, Türkiye'de Tarımsal Destekleme Politikaları, İstanbul.
Düzgüneş, D.1983. İstatistik Metodları I. A.Ü. Ziraat Fakültesi F.Yay.ş 861, Ders
Kitabı : 229. Ankara
59
60
Eraktan, G., 2006. Türk Tarımında Doğrudan Gelir Desteği Uygulamalarının
Sonuçları Üzerine Bir Araştırma. İstanbul Ticaret Odası,İstanbul.
Gaytancıoğlu, O. 2009. Türkiye ve Dünyada Tarımsal Destekleme Politikası, İstanbul.
Güney, O. İ. 2006.Avrupa Birliği Ortak Tarım Politikaları ve Tarımsal Destekleme
Sistemlerinde Yaşanılan Yeni Gelişmeler
İnce, A.T. (2007), Türkiye'de Tarımsal Destekleme Politikalarının Analizi, Adana.
Kartal, M. 1998, Hipotez Testleri, Şafak Yayınevi, Erzurum.
Kıymaz, T. 2000. Avrupa Birliği’nde ve Türkiye’de temel Ürünlerde uygulanan
Tarımsal Destek Politikaları ve Bunların Ham Madde Temini Açısından Gıda Sanayine
Etkileri, Ankara.
Özkaya T. 2001b. Türkiye ve Avrupa Birliği’nde Tarım sektörüne Yönelik Desteklemeler
Ankara.
Şahin, M. Y. 2004. Ülkemiz Tarım Sektörünün Yeri, Önemi ve Sektöre ilişkin Teşvik
Uygulamaları, Ankara.
Şahinöz, A. Çağatay,T. ve Teoman,Ö. 2007. Türkiye’de Tarımsal Destekleme Politikası
Aracı Olarak Fark Ödemesi Sisteminin Uygulanabilirliğinin Tartışılması Ve Sistemin
İksitadi Analizi, Ankara.
Tanışık, M. S. 2001. Tarımda Doğrudan Gelir Desteği ve Türkiye’de
Uygulanabilirliğinin Çeşitli Kesimler Açısından Değerlendirilmesi, Adana.
Yavuz, F., Güneş, H.,Yılmaz, H., 2004. Tarımsal Girdi ve Destekler Komisyonu
Raporu, II. Tarım Şurası, Ankara.
Yeni, Ö., Dölekoğlu, R. 2005. Tarımsal Destekleme Politikalarında Süreçler ve Üretici
Transferleri,
Yıldız, Y. 2006. Türkiye ve Avrupa Birliğinde Tarıma Yönelik Destekleme Politikaları
ve Bu Politikaların Karşılaştırılması
Yılmaz, F. 2000. Dünydaki ve Türkiyedeki destekleme Politikaları. Ankara
Yorgun, A. 2006. Tarımda Doğrudan Ödemeler Yönündeki Politika Değişikliğinin
Çukurova Bölgesi Ürün Karlılıkları ve İşletme Gelirleri Üzerine Etkisi. Çukurova
Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Tarım Ekonomisi Bölümü, Yüksek Lisans Tezi,
47s.
60
61
Ek 1. Anket Çalışması Yapılan Köylerin Harita Üzerindeki Görünüşü
Anket çalışması yapılan köyler kırmızı renkle işaretlenmiştir.
61
62
Ek. 2.
ANKET FORMU
TÜRKİYEDEKİ TARIMSAL DESTEKLERİN ÜRETİCİ YÖNÜNDEN İNCELENMESİ
KAHRAMANMARAŞ İLİ ÖRNEĞİ
Üreticinin Yaşı
Eğitim Durumu
Aylık Net Tarımsal
Geliri
Aylık Tarım Dışı Geliri
1- Hangi üretim faaliyetleriyle uğraşmaktasınız?
a) Bitkisel üretim
b) Hayvansal üretim
c) İkisi birlikte
2- İşletmenizde hangi tür tarımsal faaliyet yapılmaktadır?
a) Tarla tarımı
b) Sebze tarımı
c) Örtü altı yetiştiriciliği
d) Meyvecilik
3- Hayvancılık faaliyetleriniz hangileridir ?
a) Büyükbaş besi
b) Süt sığırcılığı
c) Küçükbaş
d) Kanatlı sektörü
e)Genelde tarımla uğraşıyorum ama ev ihtiyacı için 1-2 büyükbaş 1-2 küçükbaş hayvanda bakıyorum
4-İşletmenizin büyüklüğü ne kadar ?
a) 20 dekar ve altı
b) 20-40 da arası
c) 40 -100 da arası
d) 100 da ve yukarısı
e) Kendi adıma tapulu arazim 10 dekar altı ama üretim döneminde kira ve ortakçılıkla arazi işliyorum
5-Traktörünüz ve ekipmanları var mı ?
a) Traktörüm ve ekipmanlarımın hepsi var
62
63
b) Traktörüm var ama ekipmanları eksik
c) Traktörüm yok
6-Tarımsal Desteklerden Yararlanıyormusunuz ?
Evet ( )
Hayır ( )
7-Cevabınız HAYIR ise Neden ?
a-Formalitesi çok uzun
( )
b-Yeterli bulmadığım için
( )
c-İhtiyaç duymadığım içi
( )
d-Tapuların miras nedeniyle intikallerini yaptıramadığım için
( )
e-Diğer ……………………………………………………………………………..
8-Cevabınız EVET ise hangi desteklerden yararlanıyorsunuz ?
a-Alan bazlı desteklerden ( mazot,gübre,toprak analizi )
( )
b-Prim sistemi desteklerinden ( hububat prim desteği gibi.)
( )
c-Hayvancılık desteklemelerinden
( )
d-Tarım sigortası desteklemelerinden
( )
e-Diğer ( Tarımsal danışmanlık, ar-ge, iyi tarım uygulamaları, çiftlik muhasebe ağı v.b)
( )
f-Bütün desteklemelerden yararlanmaya çalışıyorum
( )
9-Sizce devletin yaptığı destekler yeterlimi ?
Evet ( )
Hayır ( )
10-Cevabınız hayır ise hangi desteklerin yetersiz olduğunu düşünüyorsunuz ?
a) mazot gübre desteği
b) yem bitkileri desteği
c) sertifikalı fidan ve tohum desteği
d) tarım sigortası desteği
e) hububat prim desteği
f) toprak tahlili desteği
g) Tarımsal danışmanlık desteği
11- Sizce uygulanan destekler nasıl olmalıdır ?
a) Ürüne olmalı
b) Girdilere olmalı
c) Dekar başı nakit para olmalı
63
64
d) Yöresel, bitki desenine göre ayrı ayrı olmalı
e) Diğer ……………………………………………….
12-Sizce devletin uyguladığı hangi destek yada destekler gerçek anlamda hedefine ulaşmıştır ?
a- mazot- gübre desteği
b- ürün prim desteği
c- yem bitkileri desteği
d- tarımsal danışmanlık desteği
e- sertifikalı fide fidan ve tohum kullanım desteği
f- toprak tahlili desteği
13-Aldığınız destekleri nasıl değerlendiriyorsunuz ?
a)
b)
c)
d)
e)
Gübre-mazot desteğini aldığımda ihtiyacım olan gübre ve mazot alımını yaparım
İşçilik giderlerinde kullanırım
O dönemde hangi tarımsal girdiye ihtiyacım varsa onun alımında kullanırım
Borç ödemede kullanırım
Öncelikle ev ihtiyaçlarını karşılarım
14-Tarımsal faaliyetlerde elde ettiğiniz kazançtan memnun musunuz ?
Evet ( )
Hayır ( )
15- Devletin uyguladığı destekler toplam olarak gelir düzeyinizde bir artış sağlıyormu ?
Evet ( )
Hayır ( )
16- Sizce 10 yıl öncesine göre günümüzde devletin uyguladığı, mevcut destekler refah düzeyinizde bir
artış sağladı mı ?
Evet ( )
Hayır ( )
17- Tarımdan kazandığınızın yüzde kaçını tarıma yatırım olarak ayırıyorsunuz?
a) % 0-5
b) % 5- 15
c) %15 -25
d) % 25 ve yukarısı
64
65
18- Desteklemeler ile ilgili bilgileri nerden ediniyorsunuz?
a) İl ve İlçe tarım Müdürlüklerinden ve teknik elemanlardan
b) Televizyon ve gazetelerden
c) Ziraat odaları ve çiftçi örgütlerinden
d) Köydeki çiftçiler ve muhtarlardan
e) Tebliğleri ve genelgeleri internetten takip ederek
19-Uygulanan destekler hakkındaki genel kanaatiniz nedir ?
a)
b)
c)
d)
Desteklerin amacına ulaştığını düşünüyorum
Desteklemeler çiftçiyi memnun etmemektedir
Direk ürün fiyatlarına artış yapılması daha doğru olacaktır
Nakit ödemeler yerine girdi fiyatlarında düşüş sağlanması daha isabetli olacaktır.
20- Sizce Çiftçinin en büyük sıkıntısı nedir?
a) Girdilerin çok pahalı olması
b) Ürünlerin değerinde pazarlanamaması
c) Rekabete ve ithalata karşı dayanamama
d) Yetersiz devlet desteği
65
66
Ek.3.
Desteklemelere İlişkin Kullanılan Mevzuat Bilgileri
Bakanlar Kurulu Kararları
Karar Sayısı : 2004/7758
Çay bahçelerinin ıslahı ve kaliteli çay üretiminin temini amacıyla budamaya tabi tutulan
çaylıklar nedeniyle üreticilerin uğradığı gelir kaybının tazminine ilişkin ekli Karar’ın
yürürlüğe konulması; Tarım ve Köyişleri Bakanlığı’nın 5/8/2004 tarihli ve 3725 sayılı
yazısı üzerine, 3/1/2002 tarihli ve 4733 sayılı Kanunun 7 nci maddesi ile 233 sayılı
Kanun Hükmünde Kararnamenin 35 inci maddesine göre, Bakanlar Kurulu’nca
23/8/2004 tarihinde kararlaştırılmıştır.
Karar Sayısı : 2008/14265
Ekli
“Tütün
Üretiminden
Vazgeçip
Alternatif
Ürün
Yetiştiren
Üreticilerin
Desteklenmesine Dair Karar”ın yürürlüğe konulması; Tarım ve Köyişleri Bakanlığının
21/10/2008 tarihli ve 501 sayılı yazısı üzerine, 5488 sayılı Tarım Kanununun 19 uncu
maddesine göre, Bakanlar Kurulu’nca 27/10/2008 tarihinde kararlaştırılmıştır.
*14.11.2008 tarihli ve 27054 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan 2008/14268 Çevre
Amaçlı Tarımsal Arazilerin Korunması Programını Tercih Eden Üreticilerin
Desteklenmesine İlişkin Karar
*15.07.2009 tarihli ve 27289 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan 2009/15201 Fındık
Üreticilerine Alan Bazlı Gelir Desteği ve Alternatif Ürüne Geçen Üreticilere Telafi
Edici Ödeme Yapılmasına Dair Karar
*27.10.2009 tarihli ve 27389 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan 2009/15531 Fındık
Alanlarının Tespitine Dair Kararda Değişiklik Yapılmasına İlişkin Karar
*31.10.2009
2009/15498
tarihli
ve
27392
sayılı
Resmi
Gazetede
yayımlanan
Güneydoğu Anadolu Projesi Eylem Planı Kapsamındaki İllerde Süt
Sığırcılığı Yatırımlarının Desteklenmesine İlişkin Karar
66
67
* 22.01.2010 tarihli ve 27470 sayılı Resmi Gazetede yayılanan 2010/34 Doğu
Anadolu Projesi Kapsamındaki İllerde Etçi ve Kombine Irklarla Kurulacak
Damızlık Sığır İşletmesi Yatırımlarının Desteklenmesine İlişkin Karar
* 12.03.2010 tarihli ve 27519 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan 2010/178 Çevre
Amaçlı Tarımsal Arazilerin Korunması Programını Tercih Eden Üreticilerin
Desteklenmesine İlişkin Kararda Değişiklik Yapılmasına Dair Karar
*10.04.2010 tarihli ve 27548 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan 2010/262 Fındık
Üreticilerine Alan Bazlı Gelir Desteği ve Alternatif Ürüne Geçen Üreticilere Telafi
Edici Ödeme Yapılmasına Dair Kararda Değişiklik Yapılmasına İlişkin Karar
*06/01/2011 tarihli ve 27807 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan 2011/1240 T.C.
Ziraat Bankası A.Ş. ve Tarım Kredi Kooperatiflerince Tarımsal Üretime Dair Düşük
Faizli Yatırım ve İşletme Kredisi Kullandırılmasına İlişkin Karar
*13.01.2011 tarihli ve 27814 sayılı Resmi Gazetede yayınlanan 2011/1244
Tarım Sigortaları Havuzu Tarafından Kapsama Alınacak Riskler, Ürünler ve
Bölgeler ile Prim Desteği Oranlarına İlişkin Karar
*24.02.2011 tarihli ve 27856 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan 2011/1424
Fındık Alanlarının Tespitine Dair Kararda Değişiklik Yapılması Hakkında Karar
*12.03.2011 tarihli ve 27872 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan T.C. Ziraat Bankası
A.Ş. ve Tarım Kredi Kooperatiflerince Tarımsal Üretime Dair Düşük Faizli Yatırım
ve İşletme Kredisi Kullandırılmasına İlişkin Uygulama Esasları Tebliği (No:
2011/17)
*09.04.2011 tarihli ve 27900 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan 2011/1573 Çevre
Amaçlı Tarımsal Arazilerin Korunması Programını Tercih Eden Üreticilerin
Desteklenmesine İlişkin Kararda Değişiklik Yapılmasına Dair Karar
*14.04.2011 tarihli ve 27905 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan 2011/1593
2011
Yılında Yapılacak Tarımsal Desteklemelere İlişkin Kararda Değişiklik Yapılmasına
Dair Karar
67
68
*14.05.2011 tarihli ve 27934 sayılı Resmi Gazetede yayınlanan 2011/1763
Tarım
Sigortaları Havuzu Tarafından Kapsama Alınacak Riskler, Ürünler ve Bölgeler ile Prim
Desteği Oranlarına İlişkin Kararda Değişiklik Yapılmasına Dair Karar
Sayısı : 2011/1430
Ekli "2011 Yılında Yapılacak Tarımsal Desteklemelere İlişkin Karar"ın yürürlüğe
konulması; Tarım ve Köyişleri Bakanlığının 11/2/2011 tarihli ve 1430 sayılı yazısı
üzerine, 5488 sayılı Tarım Kanununun 19 uncu maddesine göre, Bakanlar Kurulu'nca
14/2/2011 tarihinde kararlaştırılmıştır.
*24.02.2011 tarihli ve 27856 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan 2011/1430 2011
Yılında Yapılacak Tarımsal Desteklemelere İlişkin Karar
68
69
Tebliğler
*31.12.2008 tarihli ve 27097 Mükerrer 6 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Tütün
Üretiminden Vazgeçip Alternatif Ürün Yetiştiren Üreticilerin Desteklenmesine Dair
Kararın Uygulanmasına İlişkin Tebliğ (No: 2008/71)
*25.01.2009 tarihli ve 27121 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Tütün Üretiminden
Vazgeçip Alternatif Ürün Yetiştiren Üreticilerin Desteklenmesine Dair Kararın
Uygulanmasına İlişkin Tebliğde Değişiklik Yapılmasına Dair Tebliğ (No: 2009/18)
*26.08.2009 tarihli ve 27331 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Fındık Üreticilerine
Alan Bazlı Gelir Desteği ve Alternatif Ürüne Geçen Üreticilere Telafi Edici Ödeme
Yapılmasına Dair Kararın Uygulanmasına İlişkin Tebliğ (No: 2009/50)
*17.02.2010 tarihli ve 27496 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Tütün Üretiminden
Vazgeçip Alternatif Ürün Yetiştiren Üreticilerin Desteklenmesine Dair Kararın
Uygulanmasına İlişkin Tebliğde Değişiklik Yapılmasına Dair Tebliğ (No: 2010/3)
*25.02.2010 tarihli ve 27504 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Doğu Anadolu Projesi
Kapsamındaki İllerde Etçi ve Kombine Irklarla Kurulacak Damızlık Sığır İşletmesi
Yatırımlarının Desteklenmesine İlişkin Uygulama Esasları Tebliği (No: 2010/4)
*22.04.2010 tarihli ve 27560 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Fındık Üreticilerine
Alan Bazlı Gelir Desteği ve Alternatif Ürüne Geçen Üreticilere Telafi Edici Ödeme
Yapılmasına Dair Kararın Uygulanmasına İlişkin Tebliğde Değişiklik Yapılmasına Dair
Tebliğ (No: 2010/15)
*22.10.2010 tarihli ve 27737 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Güneydoğu Anadolu
Projesi
Eylem
Planı
Kapsamındaki
İllerde
Süt
Sığırcılığı
Yatırımlarının
Desteklenmesine İlişkin Uygulama Esasları Tebliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair
Tebliğ (No: 2010/51)
*05.11.2010 tarihli ve 27750 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Doğu Anadolu Projesi
Kapsamındaki İllerde Etçi ve Kombine Irklarla Kurulacak Damızlık Sığır İşletmesi
69
70
Yatırımlarının Desteklenmesine İlişkin Uygulama Esasları Tebliğinde Değişiklik
Yapılmasına Dair Tebliğ (No: 2010/52)
*02.03.2011 tarihli ve 27862 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Fındık Üreticilerine
Alan Bazlı Gelir Desteği ve Alternatif Ürüne Geçen Üreticilere Telafi Edici Ödeme
Yapılmasına Dair Kararın Uygulanmasına İlişkin Tebliğde Değişiklik Yapılmasına Dair
Tebliğ (No: 2011/8)
*04.03.2011 tarihli ve 27864 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Çiğ Sütün
Değerlendirilmesine Yönelik Destekleme Uygulama Esasları Tebliği (No: 2011/13)
*11.03.2011 tarihli ve 27871 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Tütün
Üretiminden Vazgeçip Alternatif Ürün Yetiştiren Üreticilerin Desteklenmesine
Dair Kararın Uygulanmasına İlişkin Tebliğde Değişiklik Yapılmasına Dair
Tebliğ (No: 2011/12)
*15.03.2011 tarihli ve 27875 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Çiftçi Kayıt Sistemine
Dahil Olan Çiftçilere Mazot, Gübre ve Toprak Analizi Destekleme Ödemesi
Yapılmasına Dair Tebliğ (No: 2011/15)
*07.04.2011 tarihli ve 27898 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Türkiye Tarım
Havzaları Üretim ve Destekleme Modeline Göre 2011 Yılı Ürünü Yağlı Tohumlu
Bitkiler, Hububat ve Baklagil Fark Ödemesi Desteğine İlişkin Bakanlar Kurulu Kararı
Uygulama Tebliği (No: 2011/21)
*08.04.2011 tarihli ve 27899 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Yurt İçi Sertifikalı
Tohum Üretiminin Desteklenmesi Hakkında Tebliğ (No: 2011/22)
*08.04.2011 tarihli ve 27899 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Yurt İçi Sertifikalı
Tohum Kullanımı Desteklemesi Hakkında Tebliğ (No: 2011/23)
*27.04.2011 tarihli ve 27917 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Çevre Amaçlı Tarım
Arazilerini Koruma Programını Tercih Eden Üreticilerin Desteklenmesine Dair Kararın
Uygulanmasına İlişkin Tebliğ (No: 2011/24)
70
71
*06.05.2011 tarihli ve 27926 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Hayvancılık
Desteklemeleri Hakkında Uygulama Esasları Tebliği (No: 2011/26)
*11.05.2011 tarihli ve 27931 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Yurt İçi Sertifikalı
Fidan/Çilek Fidesi ve Standart Fidan Kullanımı Desteklemesi Hakkında Tebliğ (No:
2011/25)
*15.06.2011 tarihli ve 27965 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Türkiye Tarım
Havzaları Üretim ve Destekleme Modeline Göre 2011 Yılı Ürünü Yağlı Tohumlu
Bitkiler, Hububat ve Baklagil Fark Ödemesi Desteğine İlişkin Bakanlar Kurulu Kararı
Uygulama Tebliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Tebliğ (No: 2011/28)
71
72
ÖZGEÇMİŞ:
Kişisel Bilgiler
Adı Soyadı
: Mustafa GÜRKAN
Doğum Tarihi ve Yeri : 10.03.1980 / NAZİLLİ
Medeni Hali
: BEKAR
Yabancı Dili
: İNGİLİZCE
Telefon
: 05427264436
E-mail
: [email protected]
Eğitim
Derece
Eğitim Birimi
Mezuniyet Tarihi
Yüksek Lisans
Gazi Osman Paşa Ünv.
Fen Bilimleri Enstitüsü
Tarım Ekonomisi
Yüzüncü Yıl Ünv.
Ziraat Fakültesi
Bahçe Bitkileri
Selçuk Ünv. SilifkeTaşucu
MYO
Bahçe Ziraati
Manisa –Beydere
Ziraat Meslek Lisesi
2012
Lisans
Ön Lisans
Lise
72
2008
2001
1998
Download

Mustafa GÜRKAN Yüksek Lisans Tezi Tarım Ekonomisi Anabilim