.iSTANBUL
TiCARET ODASI
1990-6
ı.
i
TICARET, VE SANAYI
1
1
· IŞLElMELERI .
VERGI REHBERI
-1990 Yılında Revize Edilmiş IV. Baskı-
iSTANBUL-1990
Baskı: OGUL MATBAACILIK
Göztepe Kavşağı - iSTANBUL
Tel: (1) 363 12 43-44 Tlx: 29223 ogl tr.
Fax: (1) 358 74 58
ÖNSÖZ
Son yıllarda mali mevzuatımızda yapılan esasve köklü değişikliklerin güncel olarak takibi ve
bu konuda çıkan tebliğ, kararname ve açıklamaların
tedariki, ilgililer için büyük önem taşımaktadır.
lı
İlk kez 1987 yılında yayınladığımız bu rehber
ile Gelir ve Kurumlar Vergisi mÜkellefi ~yelerimize
mali mevzuatımızla ilgili kısa ve öz bilgiler vererek özellikle vergilerin temel ilkeleri, vergiyle
ilgili yÜkümlülÜkleri ve sorumlulukları açıklanmaya
çalışılmış ve rehber büyük ilgi görmüştür.
Mali mevzuatımızda yapılan değişiklikler dikkate alınarak 1988 ve 1989 yıllarında revize edilen
rehberin bu yıl da geçerli mevzuat hÜkümleri doğrul­
tusunda yeniden düzenlenmesi öngörülmüştür.
Gerçek kişi ve kurumların kar veya kazanç~a­
vergilenmesine ilişkin Ticaret ve Sanayi Iş­
letmeleri Vergi Rehberi'ni hazırlayan Prof. Dr.ömer
Farlik Batırel'e teşekkür eder, rehberin ilgililere
yararlı olmasını dileriz.
rının
Genel Sekreter
Özaslan
Prof.Dr.İsmail
İÇİNDEKİLER
ÖNSÖZ ........................................... .
GİRİŞ.
I.
.........................................
GELİR VERGİSİ.
ı
............................
2
A. Verginin MÜkellefi.....................
B. Vergiden Muaf Tacirler ............... ,.
c. Verginin Konusu ..... : . . . . . . . . . . . . . . .. . . .
D. Hangi Ticari Kazançlar Vergi Dışıdır...
E. Vergiyi Doğuran Olay ve Dönemi .........
F. Vergilendirme (Tarh) Usulleri. . . . . . . . . .
ı. Götürü Vergileme ....................
2. Gerçek Usulde Vergileme .............
G. Vergilendirme. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
H. Gerçek Kişi Tacirlere Vergi İadesi .....
2
4
6
8
9
12
12
19
30
46
II . KURUMLAR VERGİSİ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48
A.
B.
C.
D.
E.
F.
G.
H.
Verginin Mükellefi .....................
Vergiden Muaf Kurumlar .................
Verginin Konusu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Vergi Dışı Kurum Kazançları ............
Kurum Kazancının Tespit Şekli ..........
Kurum Kazancından İndirilecek Giderler
Kurum Kazancından İndirimler ...........
Kurum Kazancından İndirilmeyecek
Giderler. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
İ. Vergileme Usulleri. ~ ... ~ .............. ,
1. Beyana Göre Tarh ................... .
2. Kesinti Yolu İle Vergilendirme ..... .
J. Verginin Nispeti. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
K. Verginin Ödenmesi._ .....................
48
49
Sl
Sl
SS
S9
61
61
63
66
67
III. VERGİ KESME (MUHTASAR BEYAN) SORUMLULUGU .. 69
A. Gelir Vergisi Tevkifatı. ............... 69
B. Kurumlar Vergisi Tevkifatı ............. 72
- II -
IV. TACİRLERİN VERGİ BORCUNDAN YAPACAGI MAHSUPLAR
1VE GEÇİCİ VERGİ .... ~ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74
A. Yıl İçinde Kesilmiş Vergiler ........... 74
B. Yabancı Ülkelerde Ödenen Vergiler ...... 75
c. Geçici Vergi. . . . . . . . . . . . . . . . . • . . . . . . . . . 76
V. TACİRLERİN DİGER YÜKÜMLÜLÜKLERi ............ 79
Katma
Diğer
Vergisi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 79
Vergi ve YÜkümlülÜkler ............... 85
Değer
VI. TACİRLERİN VERGİLEMEYE İLİŞKİN ÖDEVLERİ VE
CEZAİ SORUMLULUGU. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 96
A. İşe Başlamanın Bildirilmesi ............. 96
B. Defter Tutmak ........................... 97
c. Kayıt ve Belge Düzeni .................. 100
D. Defter ve Belgeleri Saklama Ödevi ...... 106
E. Vergi Levhası. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ı O7
F. Ödeme Kaydedici Cihaz Kullanma Zorunluluğu .................. ·. . . . . . . . . . . . . . . 107
G. Bilgi Verme Zorunluluğu ................ 108
H. Değişiklik ve İşi Bırakınayı Bildirme ... 108
VII.TACİRLERE
UZLAŞMA
CEZA KESİLMEYECEK HALLER İLE
VE YARGI YOLU .................... 109
A. Ceza Kesilmeyen Haller ................ 109
B. Ceza Kesilmesi. ..........•............ lll
GİRİŞ
TÜrk vergi sisteminde, ticaret ve sanayı ış­
letmelerinin karları, işletmenin sahibinin hukuki
kişiliğine göre gelir ya da
kurumlar vergisine, iş­
letmelerin, belli istisnalar dışında teslim ve hizmetifaları da katma değer vergisine tabidir.
Bu üç vergi, diğer vergi yükümlülükleri (damga, harçlar, motorlu taşıt, emlak, belediye vergileri vd.)hesaba katılmazsa tacir denilen gerçek kişi
ya da kurumun gelir ve kazanç elde etmesini ve mal
ve hizmet teslim etmesini vergileyen temel vergiler~
dir.
Bu küçük kitapçıkta
tacirler, önce gerçek
ve kurum olarak ikiye ayrılacak ve bu ayırıma
uygun olarak yükümlü oldukları gelir ve kurumlar
vergilerinin; mükell~f, muafiyet vergi konusu, istisnalar, verginin hesabı ve vergiyle ilgili sorumkişi
lulukları
başlıkları
altında esasları açıklanac~­
ve kurumlar vergilerinin temel ilkeleri
açıklandıktan
sonra, mükelleflerin diğer vergilere
ilişkin
yükümlülükleri belirtilecek, son olarak da
genel olarak tacirlerin vergilerneye ilişkin ödevlerinden söz edilecektir.
tır.
Gelir
Gerçek kişi ve kurum tacirlerin kar veya kavergilenmesine ticaret ve sanayi işlet­
mesi sahibi olan taeiri tanımıayaırak başlıyoruz.
zançlarının
TACİR:
Ticari ve sınai faaliyette bulunan
kazanç elde eden kurumlara tacir
adını veriyoruz. Vergi yönünden gerçek kişilerin sı­
. nai faaliyetlerinden elde ettikleri . kazançları da
gerçek
kişilerle
- 2 -
ticari kazanç sayıldığından sanayici de tacir saGerçek kişi tacü·lerin kazancı gelir vergisi
ile, kurum şeklindeki tacirlerin kazançları da kurumlar vergisi ile vergilendirilir.
yılır.
I. GELİR VERGİSİ
Gerçek kişi tacirlerin kazançları, gelir vergisi ile vergilenir. Önce verginin mükellefi olan ve
ticaret yapan gerçek kişinin kim olduğunu açıklayalım.
'
A- VERGİNİN MÜKEILEFİ :
L Gerçek Kişi : Medeni haklardan faydalanma ehliyetine sahip her insana gerçek kişi adı
verilir. Her kişi de medeni haklardan istifade eder
(MK.Md.8).
Bir gerçek kişi (bu kişi Bay Aydın ya
da Bayan Aydın olabilir), ticari ve sınai faaliyet
yaparsa tacir olur ve gelir vergisi vermesi gerekir.
Acaba tacirler, ticari ve sınai faaliyeti ya da ticari işi nasıl yapabilir?
2. Ticari İşletme: Gerçek kişi tacirlerin
ya da kısaca tacirlerin ticari iş yapması ıçın önce
bir ticari işletme kurması gerekir. Türk Ticaret
Kanununa göre ticarethane, fabrika ya da ticari şe­
kilde işletilen(mal ve hizmet satışından kar edilmek
istenen) diğer müesseseler ticari işletmedir. Ticari
işletmeyi ilgilendiren
işler de ticari iştir. (TTK.
Md.3) Ticari faaliyetin, devamlılık (mutad meslek
olma) , bir işverene bağlı yapılmama ve kar amacı
gütme gibi belli temel özellikleri vardır.
- 3 -
Tacirler ticari işletme kurmak için bir
açar. İşyeri açmadan ticaret siciline ya da
mesleki bir teşekküle kaydalursa "işe başlamış"
sayılır (VUK.Md.l54)Bir tacirin işyeri açması demek,
mağaza, yazıhane, idarehane, imalathane, şube, depo,
otel, kahvehane, eğlence ve spor yerleri, madenler
ve taşocakları, inşaat şantiyeleri ve vapur büfesi
gibi, ticari ya da sınai bir faaliyette kullanılan bir yerde bilfiil ticari ya da sınai faaliyete
geçmesidir. Bir ışyerını sadece tutmak ve içinde
tertibat, ve tesisat yapmak işyerinin açıldığını
göstermez (VUK. Md.l54).
işyeri
Tacirler işe başladığını, yazılı olarak
b<l.?lama tarihinden önce vergi dairesine bildirir. (VUK.Md.l68) İşe başladığından vergi dairesini
haberdar etmemişse ve bu. konuda vergilendirme dönemi
de geçmişse kaçakçılık suçu işlemiş olur (VUK.Md.
344/7).
işe
3. TÜrkiye' de
Yerleşme
Tacirler, TÜrkiye'de yerleşmemiş ise TÜrkiye'de işyeri olmasa bile daimi temsilci bulundurarak kazanç sağlayabilir ve vergi mükellefi olabilirler (GVK.Md.7). Daimi temsilci, vekil ya da
hizmetli olarak bir tacirin nam ve hesabına belirli
ya da belirsiz bir süre ticari işlem yapan kişidir.
Bir tacirin ticari mümessilleri, vekilleri, memurları, acentaları, malını
konsinye olarak mağaza ya da
deposunda bulunduran kimselerle,reklam gideri hariç,
giderleri sürekli olarak kısmen ya da tamamen tacir
tarafından ödenen kimseler onun daimi temsilcisi sayılır. (GVK.Md.8) Tacirin
Türkiye'de yerleşmiş sayılması
için ya ikametgahının Türkiye'de bulunması
ya da bir takvim yılı içinde Türkiye'de devamlı
- 4 qlarak
aydan fazla oturması gerekir. Yurt dı­
bir kişi TÜrkiye'ye belli bir iş için
gelmiş ya da burada bir suçdan ötürü tutuklanmış,hü­
küm giymiş veyahut da hastalanmış olabilir. TÜrkiye'
de bu nedenlerle altıaydan da fazla kalsa TÜrkiye'ye
yerleşmiş sayılmaz.
'I'acir kişinin yabancı uyruklu
olup olmamasının TÜrkiye'de yerleşmiş sayılması ile
ilgisi yoktur. (Bay Aydın Mr.John' da olabilir) TÜrkiye'de sürekli olarak yerleşme niyetiyle oturması
yeterlidir. Söz gelimi tacir Bay Aydın yurt dışında
uzun yıllardır çalışan bir işçi olabilir ve TÜrkiye'
de bir yakını ile ortaklaşa bakkal dükkanı işletebi­
altı
şında yerleşik
lir.
liyet
Bu durumda Türkiye'de yaptığı ticari faa··sonucu vergi mükellefi sayılacak-
(bakkallık)
tır.
Özetlersek bir gerçek kişinin vergi mükellefi tacir ya da tüccar olması için TÜrkiye• de yerleşmiş ise bir işyeri cçarak işe başlaması, TÜrkiye •
de yerleşik sayılrnıyorsa, işyeri cçmasa bile daimi
temsilci kullanması ve işyerinde bilfiil ticari ve
sınai (imal) faaliyete geçmesi gerekir_
B. VERGİDEN MUAF TACİRLER :
Bir kişi kü;ük esnaf ise belli
vergiden muaf olur (GVK.Md.9).
Bir
lanmamak
gerç~k kişi,
şartıyla
gezici
motorlu
nakil
olarak ya bir
şartlarla
aracı
işyeri
kul-
- 5 -
açmadan perakende ticaret ya da(değeri yüksek mallarla, bal<.:kaliyeci, pazarcılar hariç) hizmet işi
yapabilir. Motorsuz su taşımacılığı ya da hayvanla
veyahut da bir hayvan arabası ile nakliyecilik yapabilir. Ancak alış satış yaparken ve hasılat sağlar­
ken, götürü sayılan tüccarın yarısı kadar alış satış
yapması
ya da
hasılat
sağlaması
gerekir. Bu işi
köyde yapıyorsa, işyeri de açabilir ve alış satış, ve hasılat
hadleri, şehirde götürü kabul edilenler kadar olabilir. 1990 yılı hadlerine göre bir
kişinin şehirde
vergiden muaf esnaf olması için kı­
saca en fazla 3.000.000 liralık alış 3.600.000 liralık satış yapması ya da 600.000 liralık
işçilik alması gerekir. Köyde ise bu hadler iki katına çıkar.
Bir tacir oturduğu evde imalat yapabilir
ve imal ettiği malları dükkan açmadan satabilir. O
zamanda vergiden muaf imalatçı olur. Ama bunun için
dışarıdan işçi almaması ve muharrik kuvvet (en erji) kullanmaması gerekir.
Bir kişi gene işyeri açmaksızın milli piyango bileti satarsa da vergiden muaf tacir olur ama
kendisine yapılan komisyon ödemesinden % 25 vergi
kesintisi yapılır.
Bir tacirin vergiden muaf esnaf ya da imaiçin bu işleri bir vergi mükellefi tave bağlı şekilde yapmaması gerekir.
latçı olması
cire devamlı
Özetlersek bir kişinin vergiden muaf esnaf
olması için başlıca şartlar; işyeri açmaması, gezici olması evde imalat yapması halinde bu imalatta
işçi
ve enerji kullanmaması belli tutarda alış, save hasılat sağlamasıdır. Şimdi bir tacirin vergiye tabi mükellef olması için hangi işleri yapması,
tış
- 6 -
ve hangi kazançlar elde etmesi gerektiğini açıklaya­
lım. Kısacası, vergi konusu (mevzuu) nedir?
c-
VERGİNİN KONUSU :
Ticari Kazanç { GVK .Md. 3 7)
Bir kişinin vergi mükellefi tacir olması
için işyeri açması ve bu işyerinde ticari veya sınai
faaliyette bulunması gerektiğini belirtmiştik. Tacirler ticari ya da sınai faaliyetinden doğan ticari
kazanç dolayısiyle vergi verir. Faaliyetin kanunen
yasak olmasının önemi yoktur. Bir tacir,
1. Maden, taş ve kireç ocağı, kum, çakıl
istihsal yeri, tuğla ve kiremit harmanı işletiyorsa,
namı
ve
2. Coberlik(borsada kayıtlı olmak ve kendi
hisse senedi alım satımı yapmak)
hesabına
yapıyorsa,
3. Özel
yerleri
okul, özel
hastahane ve
benzeri
işletiyorsa,
4. Gayrimenkul (bina, arsa ve arazi) alım
ve inşa işleri ile sürekli olarak uğraşıyorsa
(söz gelimi inşa ettirdiği apartmaoları daire daire
satım
satıyorsal,
5. Kendi nam ve hesabına menkul
ile devamlı olarak uğraşıyorsa,
kıymet
alım satımı
6. Satın alınan ya da trampa suretiyle iktisap edilen bir araziyi, iktisap tarihinden itibaren 5 yıl içinde .parselliyerek bu süre içinde ya da
daha sonra kısmen veya tamamen satmışsa bu işlerden
elde ettiği kazançlar da ticari kazanç sayılır.
- 7-
Bir kişi adi şirket,kollektif şirket ortada adi ya da eshamlı komandit şirkette komandite ortak ise,bu şirketlerden aldığı kar payı, ticari kazançtır. Kendisi tarım faaliyeti ile uğraşan
bir kollektif şirket ya da komandite ortak olsa
dahi, aldığı kar payı ticari kazançtır. Ama adi
şirket ortağı olursa durum
değişir.
Tacirin ortağı
olduğu adi
şirket tarım işi ile uğraşıyorsa o zaman
kendisi, ticari değil zirai kazanç elde etmiş sayı­
lır (GVK.Md.52).
ğı,ya
Bir gerçek kişinin ortağı bulunduğu, adi,
kollektif ya da adi komandit (eshamlı değil) şirket,
serbest meslek faaliyeti yapıyorsa o zaman bu kişi
ticari kazanç elde etmiş sayılmaz (GVK.Md.66).
Bir tacir ·faaliyetine devam eden bir ticaya da tamamen satarsa veya ticaişletmeye dahil amortismana tabi kıymetlerle hakları elden çıkarırsa, bu elden çıkartmadan doğan değer artış kazancı da ticari kazanç sayılır (GVK. MÜkerrer Md. 80) .
ri
ri
işletmeyi kısmen
Bir tacirin ticari bir muamele ile ilgili
olarak aldığı tazminatlar ticari kazancın bir unsurudur.
Ticari kazançla zirai kazanç arasında ayı­
bazen güçleşmektedir. Söz gelimi hayvan
besiciliğinin tarımsal
faaliyet olmasına karşın,
hayvan alım-satımı, ticari faaliyettir. Ayrıca tarımsal ürünlerin, dükkan ve mağaza
açılarak satışı­
nın yapılması ticari faaliyettir.
Ancak bir çiftçi
mahsüllerinin satışı ile ilgili bir yazıhane açabilir. O zaman ortada ticari faaliyet yoktur.
rım
yapmak
- 8 Son olarak bir tacirin işletmesine dahil
(bilançosuna giren) bütün varlıkların
gelirinin
(kira, faiz vd.) ticari kazanç olduğunu belirtelim.
D- HANGİ TİCARİ KAZANÇLAR VERGİ DIŞIDIR?
istisnalar:
ı. TÜrkiye' de
Elde
Edilmemiş
Kazançlar
(GVK. 7)
Bu
leşmemiş
kazançların başında
sayılan
Türkiye'de elde
dir.
TÜrkiye'de yer(dar mükelleflerin)
olduğu kazançlar
gelmekte-
kişilerin
etmemiş
Türkiye'de yerleşmemiş sayılan kişile­
rin Türkiye'deki işyeri veya daimi temsilci ile sağ­
ladığı kazançların
vergiye tabi olduğunu söylemiş­
tik. Bunun dışında dar mükelleflerin hükümet izniyle
açılan sergi ve panayırlarda
yaptıkları ticari faaliyet kazançları (işyeri ve daimi temsilcisi olmamak
şartıyla) da vergi dışı
bırakılmıştır. Bu kişilerin
TÜrkiye'de işyeri olsa ya da daimi temsilcisi olsa
bile iş merkezi TÜrkiye'de değilse, ihraç edilmek
üzere TUrkiye'de satın aldıkları veya imal ettikleri
malları Türkiye'de satmadan yabancı Ülkelere göndermeden doğan kazançları vergi dışıdır.
Özetlersek, bir tacirin TÜrkiye'de iş
yeri açmadan ya da daimi temsilci kullanmadan elde
ettiği kazançlarla
sergi ve panayırlardan elde ettikleri kazançlar vergi dışıdır. Ayrıca iş bakımın­
dan muamelelerini bilfiil topladığı ve idare ettiği
merkezi, kısacası iş merkezi, TÜrkiye'de değilse,
dışarıya ihraç ettiği maldan sağladığı kazanç da istisna edilmiştir.
- 9 -
2. Göçmen ve MÜlteci
Kazançları(GVK.Md.l7)
Bir tacir İskan Kanununa göre göçmen ve
mülteci ise,İskan Kanunundaki kayıt şart ve sürelerle bir takvim yılı içinde elde ettikleri kazancın
120.000 TL. vergi dışı bırakılmaktadır.
3. PTT Acentalığı Faaliyetinden Elde Edilen Kazançlar ( GVK. Mükerrer Md .18}
Ancak bu kazançlar kesintiye tabidir.
4.
Eğitim, Öğretim
Kazançları
ve Sağlık Hizmeti
( GVK. MÜkerrer Md. 20)
Bir tacir özel okul, kreş, spor tesisi
ya da 50 yatak (kalkınmada öncelikle yörelerde 35
yatak) kapasitesinden az olmak üzere yurt ve sağlık
tesisi (huzurevleri dahil) işletirse işletmeyi faaliyete geçirdiği tarihten itibaren bu işletmelerden
elde edeceği kazançlar 5 yıl (kalkınmadan öncelikle
yörelerde, genellikle Doğu Anadolu'da 10 yıl) süreyle gelir vergisi dışıdır.
Özetlersek bir tacirin dar mükellef olhalinde, belli koşullarla TÜrkiye dışındaki kazançları süresiz, göçmen ve mülteci durumunda olması
halinde ise kazancının bir bölümü, okul sağlık ve
spor tesisi kurması durumunda bu kazançlarının tamamı, belli süreyle vergi dışıdır.
ması
E. VERGİYİ :ı::ıoGuRAN OLAY VE DÖNEMİ
ı. Elde Etme : Bir tacirin
ticari ve sı­
nai faaliyetler sonucu doğan kazanca iktisaden tasarruf edebilmesi onu elde etmesidir. Ancak daha
öncede belirtildiği gibi bir gerçek kişinin kazanç,
- 10 -
elde etmesi için medeni haklarını kullanma ehliyetine sahip olması, bir başka deyimle ergin olması ya
kısıtlı olmaması gibi şartlara gerek
yoktur. Vergi
ehliyeti, kanuni ehliyetden farklıdır. Ticari kazanca iktisaden tasarruf, para birimi ile ifade edilen
kazancı nakden ya da hesaben elde etmektir. Nakden elde etme,ticari kazancın para olarak elde edilmesidir. Hesaben elde etme, mal ve hizmet sonucu bir
alacağın doğması bunun tacirin lehine bir banka,şir­
ket veya bir kuruluşta açılan hesaba alacak kaydedilmesi ya da mükellefin defterlerinde gösterilmesidir.
Buna göre bir ticari kazanç parasal ya da
hesaben hangi tarihte tahakkuk etmişse, o tarihin
ait olduğu hesap döneminin geliri olacaktır. Bir tacirin karı ya da ticari kazancının tahsil tarihi
değil, bu karı hesaben de olsa almaya hak kazandığı
tarih esastır. Örnek olarak, mal ve hizmetin yurt
içi satışında faturanın kesildiği, yurt dışı satışta
(ihracat) gümrük çıkış tarihi tahakkuk tarihidir.
Bunun istisnası, yabancı ülkelerde elde
edilen ticari kazançlardır. Bir tacirin bu kazancı
elde etmiş sayılması için bu kazancın Türkiye'deki
hesaplara intikal ettirilmesi gerekir. (GVK.Md.85)
Söz gelimi, tacirin yaptığı bir ticari iş dolayısiy­
le bir komisyon alacağı tahakkuk etse bu komisyon
tacirin emrine açılan bir hesabın kaydedildiği tarihte tahakkuk etmiş sayılır.Hesaplara intikal ettirilmesinin tacirin iradesi 1ışında sebeplerle olduğu
belgelenirse, o zaman kazancı tasarruf edebildiği
yılda elde edilmiş sayılır.
2. Elde Etme Dönemi: Ticari kazancı normal
elde etme dönemi takvim yılıdır. Takvim yılı bilin-
- ll gibi ı Ocak'da başlayan ve 31 Aralık'da sona
eren oniki aylık bir devredir. (GVK. Md.85-108 ve
VUK.Md.l74).
diği
Bir
ticari ya da sınai
ve sonuçlarının alı­
nış şekli, takvim yılının başlangıç ve bitiş
tarihlerine uygun olmayabilir. Bu durumda tacir başvurur­
sa Maliye ve Gümrük Bakanlığı 12 şer aylık özel hesap dönemleri belli edebilir. Ancak hesap dönemi
gene 12 aydan aşağı olmayacaktır. Söz gelimi bir tacirin faaliyeti belli mevsimlere bağlı, şeker, zeytinyağı üretimi, ya da
tarımsal ürün
ihrac~tı
ile
ilgili olabilir. Bu takdirde kazancı elde etme döneminin başlangıç ve bitiş tarihleri, takvim yılından
farklı olur.
faaliyetin
tacirin
niteliği,
yaptığı
oluş tarzı
Bir tacir birden fazla
sözleşmesine bağlı inşaat
ve
yıla yaygın
taahhüt
onarım işi yapıyorsa,
bu işinden dolayı elde ettiği ticari kazancı, elde
etme dönemi, işin bittiği yıl olarak kabul edilir
(GVK.Md.42). İşin bitmiş olduğu; geçici ve kesin kabul usulüne bağlı işlerde geçici kabulün yapıldığı­
nı
gösteren tutanağın düzenlendiği tarihe, başka
inşaat ve onarım işlerinde işin fiilen
tamamlandığı
ya da fiilen bırakıldığı tarihe göre tespit edilir.
Bir tacir iş bittikten sonra, bu işle ilgili gider yapar hasılat elde eder ve bundan bir kar
y2 da zarar dağarsa bu ticari kazanç giderin yapıl­
dığı ya da hasılatın
elde edildiği yılın kar ya da
zararı ile ilişkilendirilir (GVK.Md.44).
- 12 F- VERGİLENDİRME {TARH} USULLERİ
Bir tacir ticari kazaneını elde etme şek­
ticari fattliyetin (işin) hacmine
bağlı
olarak götürü ya da gerçek usulde vergilendirilebilir. Önce bir gerçek kişi tacirin hangi
hallerde götürü şekilde (defter tutmadan) vergilenebileceğini açıklayalım.
Bir gerçek kişi tacir götürülük
koşullarını
taşımıyorsa,
kazancı gerçek
usulde (defter tutarak) vergilenir.
line ve
yaptığı
1. Götürü Vergileme
Götürülük,basit anlamı ile defter tutrnamak, ticari kazaneını deftere göre (gerçek) olarak tesbit etmemek demektir.
Tacirlerin vergilernesinde götürü vergi- ieme, · küçük esnaf için kabul edilmiş bir usuldür.
Gezici olmayan yerleşik olan ve sermayeden çok
emeği ile
kazananların vergilenmesinde
kullanılır.
Gelir vergisinin uygulamaya girdiği ilk yıllarda ge"zici olsun yerleşik olsun bütün küçük esnaf vergiden
muaftı.
Daha sonraları yerleşik küçük esnaf götürü
vergilenmeye başlamıştır.
a) Götürülük
Şartları
(GVK.Md.47-48)
Götürülük şartları genel ve özel olmak üzere iki gruptur. Her ikisini de yerine getirrnek gerekir_
- 13 aa) Genel
Şartlar
1. Kendi İşinde Bilfiil Çalışmak ve
Bulunmak :Bir gerçek kişi tacirin ışının başında
her durumda
Seyahat hastalık
askerlik, tutukluluk ve hükümlülük gibi
nedenlerle, zorunlu olarak ışın başından geçici
olarak ayrılabilir. Hatta, işinde yardımcı işçi ve
çırak da
kullanabilir. Tacir ölse, kendisinin dul
eşi ve küçük çocukları işi yürütebilir. O zaman bunların işin başında olup olmadığına da bakılmaz.
bulunması düşünülemez.
ihtiyarlık,
emlak vergi değerinin
vergi değeri belli değilse
yıllık kiranın 192.000.- TL'dan fazla olmaması gerekir. Bir tacirin ödediği kira, benzer işyerlerine
ödenenden düşük ise,o zaman emsal kira bedeli esas
alınır. Tacirin ortağı
varsa bu tutarlar toplu olarak nazara alınır.
2.
2.800.000.-TL.
İşyerinin
aşmaması,
3. Bir tacirin götürü olabilmesi
defter tutmak (gerçek usulde) zorunda olduğu
başka bir ticareti, ziraat işi ya da serbest
meslek
faaliyeti olmamalıdır. Ortaklardan biri defter tutuyarsa (gerçek usuldeyse) diğer ortaklar götürü olamaz. Bunlar genel şartlardır.
ıçın
bb)
şartları
da
Ayrıca
(1) Bir
da
aranır.
Bu
yılda
6.000.000.-TL.sattığı ·malın
aşmaması
şartlar
özel
şöyle sıralıyoruz.
aldığı malın r.=cteli
bedelinin 7.200.000.-TL.
gerekir.
işçilik müşteriye
(2) Hammadde, yardımcı malzeme ve
ait ücret alıyorsa (ücretli duru-
- 14 muna girmeden) aldığı gayrisafi ücretin
1.200.000.- TL. geçmemelidir.
tutarı yılda
· (3) Hammadde, yardımcı malzeme-müşte­
riye işçilik kendine aitse yıllık gayrisafi hasılatı
4.500.000.-TL. 'dan fazla olmamalıdır.
(4) Otel,sinema,plaj,dansing ve benzeri yerleri işletiyorsa yıllık hasılatı 1.200.000.-TL.
geçmemelidir.
(5) Hem alım yapıyor hem de herşey
ait ücret alarak çalışıyorsa, alınan ücretin altı katı ile
mal alış
bedeli toplamı
6.800.000.-TL. aşmamalıdır.
müşteriye
(6) Hem
kendisine ait
lık gayrisafi
alım
yapıyor
hem de işçilik
dört katı ile yıl­
6.000.000.-TL'dan fazla
çalışıyorsa,ücretin
hasılat toplamı
olmamalıdır.
(7) En fazla bir tane motorlu kara tatane hayvan arabası, 18 rüsum tonilatoya
kadar makineli, 90 rüsum tonilatoya kadar makinasız
su nakil vasıtası işletmelidir. Eğer hem makineli
hem de makinesiz su nakil aracı (gemi, motor) çalış­
tırıyorsa o zaman
makinelilerin 5 katı ile makinesizlerin toplamının 90 tonilatoyu aşmaması ve bir
takvim yılı içinde alınan taşıma ücretleri tutarının
4.000.000.-TL'den fazla olmaması gerekmektedir. Ortaklıklarda ve aile beyanına tabi kişilerde bu ölçüler toplu olarak dikkate alınır. Buradaki önemli
nokta, nakil vasıtasının mutlaka sahip ve işleticisi
olmaktır. Bir tacir
başkasının kara ya da su aracı­
nı çalıştırırsa, tavassut işi yapmış
olur ve götürülükten faydalanamaz.
şıtı,
beş
- 15 Bir gerçek
rilmeyen bir
nel şartlara
tacir özel
O zaman
(GVK.Md.49).
kişi
işle uğraşabilir.
bakılır
şart
göstege-
yalnızca
cc. Bir tacir tekele tabi maddelerle,
damga pulu, milli piyango bileti, akaryakıt, şeker
ve buna benzer kar haddi düşük mallar satarsa o
zaman alım satım hadlerini Maliye ve Gümrük Bakanlığı belirler.
·
dd. Bir taeırın yukarıda açıklanan genel ve özel şartları adi ortaklık halinde hissesine
göre tesbit edilir. Bu paylardan birincisi, genel
şartlar içinde yeralan işyerinin emlak
değerinin ya
da kirasının ortak tacire düşen miktarıdır. Aynı şe­
kilde ortaklık halinde alım, satım, hasılat miktarları ile, motorlu
araç sahip olunan araba ya da su
aracının
ton miktarındaki ortaklık payı da hesaba
katılır.
Bir tacirin götürü olması için ortaklık
payının sıraladığımız
miktarları geçmemesi gerekir.
Tacirin ortaklık dışında bir de şahsi işi varsa ne
olacaktır?
O zaman adi ortaklıktan payına düşen tutar ve miktarlar toplanacak ve saydığımız hadleri
geçip geçmediğine bakılacaktı~ (GVK.Md.46). Bir gerçek kişi, aşağıdaki şekilde çalışır ve iş yaparsa
götürülükten faydalanamaz (GVK.Md. 51).
mandit
(1) Kollektif şirket ortağı ya da
komandite ortağı olması,
ko-
şirketlerin
(2)
İkrazat işi,
(3) Sarraflar
mücevherat
alım satımı,
ile
kıymetli
maden
ve
- 16 -
(4) Gelir ve Kurumlar Vergisine
ve ulaştırma müteahhitlerine
derece, derece taahhütlerde bulunma,
inşaat,
onarımı
(5) Sigorta
prodüktörlüğü,
(6) Her türlü ilan ve reklam
(7) Gayrimenkul ve gemi
(8) Tavassut
tabi
karşı
işi
işi,
alım satımı,
yapanlar
(Dayıbaşılık
hariç),
(9) Maden, taş, kireç ocağı, kum, çakıl
istihsal yeri, tuğla ve kiremit harmanı işletme,
(10) Şehirlerarası yük ve yolcu taşıma­
treyler, çekici ve benzerlerinin sahip ve
işleticiliği
(Yapısı itibariyle
sürücüsünden başka
ondört ve daha aşağı oturma yeri olan ve insan taşı­
maya mahsus motorlu kara taşıtları ile yolcu taşı­
yanlar hariç),
cılığı,
(ll) Ödeme kaydedici
cihazıarı
kullanan
mükellefler,
(12) Maliye ve Gümrük Bakanlığı'nca teklif edilen ve Bakanlar Kurulunca kararlaştırılan iş
grupları ve sektörler itibariyle
gerçek usulde
vergilenmesinin uygun görülmesi.
b_ Götürü Vergileme Usulü
l. Tarh
Zamanı
Bir götürü tacir ilk işe başladığında
bir ay içinde, diğer yıllar Nisan·ayında, eğer bu
zamandan önce ülkeyi terk ederlerse terkten önceki
15 gün içinde, vergi dairesine başvurarak ödeyeceği
vergiyi tarh (hesap) ettirir (GVK.Md.l09) vergisini
de süresinde karnesine yazdırır (VUK.~d.247).
-
ı7
-
2 _ Götürü Vergi 'Ne
Kadardır?
Bir tacirin ne kadar götürü gelir vergireceği
kazanç derecesine bağlıdır.
1990 yılı için tesbit edilen kazançlar ve buna karşılık ödenecek
gelir vergileri aşağıya çıkarılmış­
gısı vereceği,
tır.
l.Derecede
Öncelikli
Yörelerde
1.875.000.l. 250.000.830.000.625.000.410.000.-
Götürü Vergi
(% 25)
468.750.312.500.207.500.156.250.102.500.-
Birinci Derece
İkinci Derece
Üçüncü Derece
Dördüncü Derece
Beşinci Derece
2.Derecede
Öncelikli
Yörelerde
2.175.000.1.450.000 .970.000.725 .. 000.480.000.-
Götürü Vergi
(% 25)
543.750.362.500.242.500.181.250.120.000.-
Birinci Derece
İkinci Derece .
Üçüncü Derece
DÖrdüncü Derece
Beşinci Derece
Yörelerde
2.275.000.l. 650.000.1.100. 000.825.000.550.000.-
Kalkınmada
Birinci Derece
İkinci Derece
Üçüncü Derece
DÖrdüncü Derece
Beşinci Derece
Kalkınmada
Di~er­
Götürü Vergi
.(% 25)
568.750.412.500.275.000.206.250.137.500.-
- 18 Bu derecelerden birincisinde gösterilen
safi kazanç, kesin diğer dereceler en az tutarları gösterir. 2 ila 5.derecelere daha yüksek tutarda kazanç tesbit edilebilir.
Bir götürü tacirin belediye
olmayan bir yerde iş yeri varsa o zaman
verginin l/3'Ü alınır.
teşkilatı
yukarıdaki
Bir götürü tacirin derecesi idarece
edilirken yaptığı iş, işyerının yeri, taşıt
çalıştırıyorsa taşıtın markası, taşıma kapasitesi ve
yaşı dikkate alınır. Tabloda da
görüldüğü
gibi, en
yüksek götürü vergi.l990 için 568.750.-TL.'dır. Bir
götürü tacir birkaç kişi ile adi ortaklık kurmuşsa o
zaman ödeyeceği götürü vergi şöyle tesbit edilir.Kaç
ortaksalar her bir ortak için safi kazanç miktarına
% 30 eklenir ve toplanır. Bulunan miktar ortaklık
mukavelesindeki hisseye göre, mukavele yoksa eşit
olarak bölünür ve götürü tacirin üzerinden % 25
vergi ödeyeceği götürü safi kazanç bulunmuş olur.Söz
gelimi l.derecede kalkınmada öncelikli yörelerde
l.derecenin safi kazancı 1990 yılı için 1.875.000.TL'dır. Kendisi bir ortakla çalışıyorsa
1.875.000.TL. x% 30 = 562.500.- TL.l.875.000.- TL'na eklenir.
Bulunan 2.437.500' + 2.437.500 = 4~875.000 : 2 =·
2.437.500.- TL. üzerinden vergi ödenecek kazanç derecesi olur.
tesbit
Bir
götürü tacir takvim yılı içinde işe baş­
yukardaki şekilde
bulunan götürü safi
kazanç işe başlanılan ay hariç tutulmak suretiyle
çalışılan aylara göre hesaplanır. Takvim yılı içinde
işi bırakma halinde işin birakıldığı ay tam sayılır
lainışsa,
(GVK.MD. llO).
- 19 3. Götürü Verginin Ödenmesi
Götürü vergi Nisan, Ağustos ve Kasım
olmak üzere üç eşit taksitte ödenir. Ne
var ki, takvim yılı içinde söz gelimi Mayıs'ta işe
başlanmışsa o zaman vergi, bir sonraki yılın taksitleriyle birlikte ve üç eşit taksitte ödenebilir
(GVK . Md. ll 7) .
aylarında
Bir götürü tacir vergısını işe başla­
sonra bir ay ve her yıl Nisan ayında karnesine yazdırmaz ve faaliyetini vergi dairesinin bilgisi dışında bırakırsa ağır kusur suçu işlemiş
olur ve verginin bir katı tutarında ceza kesilir
(VUK.Md. 347/2 ve 349). Ayrıca 1,perece usulsüzlük
dıktan
cezası
salınır.
Bir götürü tacir götürü usülden kendi
ile gerçek usule geçebilir ancak kendi isteği
ile geçerse aynı işe devam ettikçe bir daha bu usülden dönemez.
isteği
2. Gerçek Usulde Ve:rgileme
Bir gerçek kişi tacir götürülük şartlarını
ya da götürülükten faydalanamayacağı bir
işi
yapıyorsa
gerçek usulde vergilenir. Bir başka
deyimle defter tutarak ticari kazaneını ortaya çıka­
rır. Defter tutarak belge düzenleyerek vergilendirme
konusunda da iki usul vardır. İşletme Hesabı Esası,
taşımıyorsa
Bilanço
Esası.
- 20 a) İşletme Hesabı Esası : Bir gerçek kişi
bir ticaret şirketi kollektif ve adi komandit şirket
ortağı (adi ortaklık hariç) değilse kendi isteği ile
bilanço esasJ_na göre defter tutmak istememişse, satın
aldığı mal alım
tutarı 200, sattığı mal
tutarı 240
milyonu ya da alım satım işi yapıyor da başka işle
uğraşıp
elde ettiği yıllık gayrisafi hasılat 100
milyonu, hem alım satım (ya da imalat) hem de hizmet
işi yapıyorsa ve topladığı yıllık hasıtalın beş katı
ile yıllık satış tutarının toplamı 200 milyonu aşmı­
yorsa ikinci sınıf tüccar sayılır ve işletme defterine göre ticari kazaneını tesbit eder. Bir kişi
ilk defa işe başlıyorsa iş hacmi ile ilgili sınır­
lama belli olana kadar işletme defteri tutabilir.
Ancak gene de bir şirket (adi şirket değil) ortaqı olmamalıdır (VUK.Md.l77).
aa) İşletme Hesabında Kazanç Nasıl
Tesbit Edilir? ( GVK. Md. 39)
Bir tacirin işletme hesabına göre,
bir hesap döneminde elde ettiği hasılattan, giderleri düşülecek hasılatın giderleri aşan kısmı onun ticari kazancı olacaktır. Elde edilen hasılat; yapılan
tahsilatla, tahakkuk eden alacakları, giderler ise
ödenen ve borçlanılan tutarları ifade eder. Bir kişi
mal alım satımı ile uğraşıyorsa, ticari kazanç bulunurken dönem sonundaki mal mevcudu değeri hasılata,
dönem başında~i stok giderlere eklenecektir.
- 21 bb) İşletme Hesabına Göre TUtulacak
Defterler:
Tacirler işletme hesabına göre kazanile tesbit eder. İşletme defhesabını ihtiva eder (VUK.Md.l93).
eını işletme defteri
teri
işletme
Tacirler
defteri ile işletme
sol tarafına giderlerini, sağ tarafına hasılatı yazar. Hesabın gider
kJ_smına, satın
aldığı mallar veya
yaptırılan hizmetler karşılığında ödediği veya borçlandığı paraları ve işletme
ile ilgili bütün giderlerini, hasılat
kısmına da
sattığı mal
bedelini veya yaptığı hizmet karşılığı olarak tahsil ettiği paralarla tahakkuk eden alacakları ve işletme faaliyetinden elde
edilen bütün hasılatı peşin almış gibi kaydeder.
Bir tacir gider veya hasılat kaydı yaparken en
azından
işlemin
sıra
numarasını, kayıt
tarihini,
yapılan işin türünü ve tutarını belirtmelidir. Satın
aldığı gayrimenkul ve tesisatı işletme
hesabına aktaramaz. Ancak ayrı bir amortisman kaydı tutmak şar­
tıyla, bu sabit
kıymetler üzerinden
ayırdığı amortismanı gider yazabilir (VUK.Md.l93).
hesabı
tutar.
işletme
Işletme hesabının
Bir kişi mal üzerine iş
zaman emtia envanteri çıkarır ( VUK. 195) .
yapıyorsa
o
Emtia envanterine imalatta kullanılan
malzemelerde dahildir. Bir tacir ilk
işe
başlarken emtia envanterini
işletme defterinin
baş tarafına, her hesap
dönemi kapandıktan sonrada
kayıtları izleyen sayfalara yazar. İsterse ayrı bir
envanter defteri de tutabilir.
ham ve
yardımcı
- 22 -
Bir tacir her hesap dönemi sonunda
biçimde bir işletme hesabı hillasası çı(VUK.Md.l96).
aşağıdaki
karır
Giderler
İşletme
Dönem Başı Mal Mevcudu
Yıl İçi Mal Alışları
Giderler
Toplam Giderler
Net Kar
Genel Toplam
Hesabı Hülasası
Hasılat
içi satışları
Diğer Gelirler
Yıl Sonu Mal Mevcudu
Toplam Hasılat
Zarar
Genel Toplam
Yıl
Bir tacir işletme hesabına göre defter tutarsa,günlük perakende satışları ile hizmet karşılı­
ğı ve diğer suratle
aldığı paraları kaydetmek üzere
bir de günlük perakende satış ve hasılat defteri
tutar. Bu deftere günlük perakende satışları ile hasılatı günü gününe yazar. Satış ve hasılatı
deftere
yazarken o günkü toplam perakende satış ya dahası­
lat; perakende satış fişi, makinalı kasaların kayıt
ruloları, biletler ve diğer belgelere dayanarak topluca yazabilir. Bir tacir toptan satış yapıyor ya da
nihai tüketiciye satış yapmıyorsa o zaman, bu deftere toptan satışları kaydetmez (VUK.Md.l94).
b. Bilanço
Esası
Bir gerçek kişi tacirin bilanço esasına
göre ticari kazanç edebilmesinin $artları, işletme
hesabına
göre defter tutma koşullarının tersidir.
- 23 Bir kişi kollektif ve adi komandit şirket ortağı
ise, kendi isteği ile bilanço esasına göre defter
tutmak istemişse,satın aldığı malın alım tutarı 150,
sattığı mal tutarı 240 milyonu, ya da alım satım işi
yapmıyor da başka
işle uğraşıp
elde ettiği yıllık
gayrisafi hasılat 100 milyonu hem alım satım (ya da
imalat)hem de hizmet işi yapıyorsa ve topladığı yıl­
lık hasılatın beş
katı ile
yıllık satı~ tutarının
toplamı 200 milyonu aşması halinde bilanço esasına
göre vergilenir.
aa) Bilanço
Esasına
Göre Kazanç
Nasıl
Tesbit Edilir?
Bir tacir bilanço esasına göre ticari
hesap dönemi başındaki öz sermayesi ile
dönem sonu öz sermayesını karşılaştırarak tesbit
eder. Dönem sonu öz,sermayesi, dönem başı öz sermayesinden fazla ise kar, tersi sözkonusu ise zarar
kazancını,
vardır.
Öz sermaye, işletmenin bilançosunun
aktifindeki mevcut ve alacaklar toplamından (zarar
hariç),bilançonun pasitindeki borçlar, amortismanlar
ve karşılıklar düşülerek bulunur. Bir tacirin işlet­
mesi ferdi işletme ise ,kollektif ya da komandit şir­
ket değilse, bilanço pasitindeki işletmeden alacaği
öz sermayeye dahil kabul edilir. Aksine bir tacirin
işletmeye borcu varsa, gerçek öz
sermayenin hesabında bu alacak düşülür.
Öz sermaye karşılaştırılarak, ticari
kazanç, tesbit edilirken, tacirin işletmeye eklediği
değerler dönem sonu ve dönem başı öz sermaye,farkın­
dan düşülür, çektiği değerler ise eklenir. işletmeye
eklenen değer bir tacirin para ve mal şeklinde iş-
- 24 letmeye yatırdığı paralardır. Bunlar kendisinin, iş­
letmeden alacağını artırır. İşletmeden çektiği değerler de kendisine
ödenen para, adına ödenen gider
ve verilen ayınların değeridir. Bu da işletme sahibi
tacirin işletmeye borcunu artırır.
tb)
Bilanço
Esasında
Hangi Defterler
TUtulur?
Bir tacir bilanço esasına göre ticari
tesbit ederken Yevmiye Defteri,Defterikebir, Envanter Defteri(Mevcudat ve Muvazene defteri)
ve Günlük Kasa Defteri adlarını taşıyan dört defter tutmak zorundadır (VuK.Md.l82).
kazaneını
Tacirler yevmiye defterine kayda geçirilmesi gereken günlük muameleleri tarih sırasıyla
ve madde halinde düzenli olarak yazar (VUK.Md.i83).
Yevmiye defterine geçirilmiş olan bu muameleleri daha sonra buradan alarak usulüne göre defteri kebirde
hesaplara dağıtır ve tasnifli olarak bu hesaplarda
toplar (VUK.Md.l84).
İşe başlama tarihindeki bilançosu ile
her hesap dönemi sonundaki bilançosu ile çıkarttığı
envanteri de envanter defterine yazar.
Tutulan yevmiye ve envanter defterleri
birbirini izleyen sıra numaralıdır. Tacirler isterse
bilgi işlem makineleri ile müteharrik (ciltsiz) yapraklı defter tutabilirler (VUK.l83).
Bilanço esasına göre defter tutan bir
tacir hesap dönemi sonunda bilanço çıkarır. Bilanço
envanterde gösterilen kıymetlerin mevcutlar, alacaklar ve borçların tasnifli ve karşılıklı olarak
- 25 tertiplenmiş özetidir.
Aktifte mevcutlar, alacaklar
ve varsa zarar pasifte özsermaye ve borçlar yer
alır. ihtiyat ve kar ayrı gösterilse bile özsermayenin parçasıdır (VUK.l92).
c. Gerçek Usulde Ticari Kazancın Tesbitinde
İndirilecek Gider ve Gelirler İle Gider
Kabul Edilmeyen Ödemeler
aa) Bir tacir ister işletme hesabı ister
.bilanço esasına göre defter tutsun aşağıda yazılı
giderleri ve gelirleri ticari kazancından indirebilir (GVK.Md.40)
1. Kazancı
elde etmek ve bu kazancı
sürdürmek için yaptığı genel giderler. (Kira, personel ücreti, aydınlatma, ısıtma, vd).
2. Hizmetli ve işçilerin işyerinde veya
eklentilerindeki yemek, yatma giderleri
ile tedavi ve ilaç giderleri, sigorta primleri,
emekli aidatı ve sosyal güvenlik destekleme primleri (3279 sayılı kanun).
işyerinin
3. İşiyle ilgili olmak şartıyla, mukaveleye, mahkeme kararına ya da kanun emrine dayanı­
larak ödenen, zarar ziyan ve tazminatlar.
4. İşiyle ilgili ve yapılan ışın önemi
ve genişliği ile orantılı seyahat ve ikamet gideri.
Seyahatin belgelenmesi gerekir.
- 26 -
5. İşletmesine dahil olan (bilançosunun
aktifindekil taşıtların giderleri. Taşıtı özel işin­
de de kullanıyorsa o 'zaman giderinin yarısı indirilebilir.
6. İşletmesiyle ilgili olmak kaydıyla, emlak, damga, belediye vergisi, harçlar ve kaydiyeler.
ve
ruşat
doğrudan
7. Amortismanlar (Aldığı alet, edavat,mef100.000.-TL. aşmıyorsa bunları
gider yazabilir) (VUK.Md.313/2). ·
demirbaşlar
8. Kendisince Sendikalar Kanununa göre iş­
veren sendikalarına ödenen aidatlar (ödenen aidatın ·
bir aylık tutarı, işyerinde işçilere ödenen çıplak
ücretin bir günlük toplamını aşamaz).
9. Konut Edindirme
ticari
Yardımı.
bb. Acaba bir tacir hangi tür giderleri
indiremez ( GVK. Md. 41)?
kazancından
1. Kendisinin, eşinin ve çocukları­
paralar veya mal şeklinde aldeğerler (mal olarak alınan
değerler emsal
nın işletmeden çektiği
dıkları
bedelle
değerlenir).
2. Kendisine, eşine, küçük çocuklaödenen aylıklar, ücretler, ikramiyeler komisyonlar ve tazminatlar.
rına işletmeden
3. Kendisinin işletmeye koydugu sermaye için yürütülecek faizler.
4.
ve küçük çocukcari hesap veya diğer şekiller­
üzerinden yürütülecek faizler.
larının işletmedeki
deki
alacakları
Kendisinin,eşinin
- 27-
5. Her türlü para cezaları ve vergi
ile tacirin suçlarından doğan tazminatlar
(sözleşmelerde cezai şart
konulan tazminatlar bunun
dışındadır) .
cezaları
ile tütün ve
giderlerinin
6. Her türlü alkol ve alkollü içkiler
tütün mamullerine ait ilan ve reklam
% 50'si.
cc. Bir
fazla
takvim
sözleş~i
yÇtygın
ile biDden
inşaat ve onarım işi
diğer işleri de bera-
birlikte
o zaman ticari kazançtan indirebileceği
genel giderler ve amortismanları dağıtır. Bu dağıtım aşağıdaki esaslara göre yapılır (GVK md.43).
yapıyor
ber
ve bu
tacir taahhüt
yılına
işi ile
yapıyorsa
1. Hem inşaat işi hem de diğer işleri yaortak genel giderleri, inşaatlardan o yıl
alınan
istihkak bedeli ile diğer işlerin satış ve
hasılatının birbirine olan oranına göre,
pıyorsa
2. Birden fazla inşaat işi yapıyorsa, ortak genel giderleri, çeşitli inşaat işlerinden alı­
nan istihkakların tutarına göre,
3. İşlerinde
makina ve
ulaştırma
işte kullandıkları
gün
ortak
kullandığı
araçlarının
sayısına
tesisat,
amortismanlarını,
göre
dağıtmalıdır.
dd. Bir
tacirin bilançosunda, geliri vergi
menkul kıymet varsa, bunların iratlarının, kurumlardan
elde ettiği üzerinden kurumlar
vergisi alınmış ya da vergi kesintisi yapılmış kar
payları ile hazine
bonosu ve devlet tahvili faizlerini de ticari kazancından indirebilir(GVK.MÜkerrer.
Md.39).
dışı bırakılmış
e. Bir tacir TÜrkiye'de yerleşmemiş olarak
(dar mÜkellef) TÜrkiye ile yabancı ülkeler arasında
ulaştırma işi
y~pıyorsa, elde ettiği ticari kazanç,
- 28 -
vergilenmesi bölümünde açıklayacağımız
esaslara göre, hasılata belli katsayıların uygulanması sonucu tesbit edilir (GVK.Md.45)
kurumların
d. Ticari Kazançtan Yapılacak İndirim:
Yatırım indirimi
1. Yatırım İndiriminin Şartları
Bir tacir ticari kazaneını bilanço esagöre tesbit ediyorsa, önceden DPT "Yatırım Teş­
vik ve Yatırım İndirim Belgesi" alarak yapacağı yatırımlarının bir bölümünü ticari kazancından indirebilir (GVK.Ek.Md.l-6)
sına
Bir tacirin bu indirimden faydalanabilyatırım en
az 40 milyon liralık
olmalıdır. (Bu tutar Yüksek Planlama Kurulunun kabul
_edeceği belli
kesimlerle, bölge kalkınma planıarına
giren yatırımlarda 20 milyon'a inebilir). Bunun dı­
şında teşvik
belgesindeki şart ve sürelere uyarak
yatırım yapılması zorunludur.Yatırımcılar istisnadan
yararlanabilmek için yatırım bitmeden Maliye ve Gümrük Bakanlığı'na başvurulmalıdır.
mesı ıçin yapacağı
2.
Yatırım Kavramı
Bir tacirin 40 milyonluk yatırımı;bina,
makine, teçhizat, araç ve benzeri amortismana tabi
aktif değerlerinin yeni olanlarının (daha önce yurt
içinde ve yurt dışında hiç bir şekilde kullanılmamış
olan) maliyet bedelinden oluşmalıdır. Yatırım olarak
yurt dışından deniz (yüzer havuzlar dahil) ve hava
araçları ithal
EDilmişse bunların yurt dışında kullanılmasının öner ıi yoktur: Ancak yatırım içine giren
personel lojmanı inşa, donatımı, arazi ve arsa tedariki, yedek par;a temini, inşa edilmiş olarak veya
inşa halinde bina satın alınma gibi
harcamalara yatırım indirimi uygulanmaz.
- 29 -
3 _ Yatırım İndiriminin Oranı
Genel olarak yatırımın% 30'u ticari kaindirilebilir. Bölge kalkınması ile ilgili
yatırımlarda bu oran% 40, kalkınmada öncelikli bölgelerde% 60'dır. Ancak birinci derece kalkınmada
öncelikli yörelerde (Doğu Anadolu) bu oran Bakanlar
Kurulu Kararı ile% 100'e kadar çıkabilmektedir.
zançtan
Bir tacir 40 milyon yatırım yaptığında,
genel oran % 30 olduğuna göre indirilecek 12 milyon
lirayı, bu konudaki yatırım
harcamalarına başladığı
(araştırma, plan, proje, arazi
temini yatırıma baş­
ladığını göstermez) yıldan itibaren ticari kazancın­
dan indirmeye başlar.
O yılki kazancı 12 milyon değilse bu 12
milyonu düşüneeye kadar artanını sonraki yıllara
devredebilir. Birkaç tane "teşvik belgeli" yatırım
yapabilir. O zaman ticari kazancından önce eski yatırım indirimlerini sonra yenilerini düşer.
Bir yatırımcı yatırımını tamamladıktan ya
da kullanım ve üretime başladıktan sonra, yatırım
konusu aktif değerleri topluca satabilir. Yatırım­
la güdülen amaç dışında parça parça satamaz. Yatırım
konusu bina makine ve teçhizatı belirtilen koşullar
dışı
kullanır
ya da satarsa indirimi dolayısiyle
alınarnıyan
vergiler ya tahakkuk ettirilip tahsil
olunur, ya da vergi ziyaı olmuş sayılarak ayrıca
ceza uygulamasına gidilir.
Bir tacir, yatırım
indiriminden kısmen
veya hiç faydalanmamış aktif değerleri
başkasına
satarsa, indirim şartlarına uyan alıcıda
bu indirimden faydalanır.
taydalanmış
- 30 Finansal kiralama konusu yatırım malların­
da finansal kiralama yapanlarda yatırım indiriminden
belli esaslara göre faydalanabilir.
G- VERGİLENDİRME
:
Bir tacirin işletme ya da bilanço esasına
göre (gerçek usülde) tesbit ettiği ticari kazancı,
yıllık beyan esasına göre vergilendirilir.
ı.
Verginin Beyan
İlkeleri
Tacirlerin vergisi, işyerinin bulunduğu
yerin bağlı olduğu vergi dairesince tarh olunur.
(GVK.Md.l06) Bir tacir geçmiş takvim yılında ya da
mükellefiyeti takvim yılı içinde kalkmışsa takvim
yılı başından mÜkellefiyetin kalkması tarihine kadar
geçen süre içinde elde ettiği ticari kazaneını ertesi yılın Mart ayı içinde yıllık beyanname ile
vergi dairesine bildirir.
Türkiye'de yerleşmemiş (dar mükellef)
olsa bile, ticari kazancı dolayısiyle vergi dairesine yıllık beyan yapmak ve TÜrkiye'deki gelirini toplamak zorundadır. Bu beyan daimi temsilcisinin oturduğu yerin vergi dairesine yapılır (GVK.Md.92).
a) Ticari Kazançla Birlikte Beyan
Edilecek Gelirler
Tacir Türkiye'de yerleşik ise (tam
mükellef ise) ticari kazaneını yıllık olarak bildirirken gelir sahibi eşi ve 18 yaşını bitirmemiş çocuğunun gelirini de
beyanı
gerekiyorsa aile reisi
sıfatıyla, ticari kazancına ekler (GVK.Md.93)
- 31 yerleşik değilde
dar mükellef ise yıllık
ve çocuklarının gelirini katmaz (GVK.Md.
39). Bir tacir kazanç temin etmese bile yıllık beyan
yapmak zorundadır (GVK.Md.85) .Bir tacir gerçek usulde yıllık beyan yaptığı için,ticari kazancının yanı­
sıra, varsa, zirai, mesleki
(telif kazançları hariç) kazançlarını, aldığı ücretleri, bütün gayrimenkul kiralarını, adi komandit şirketlerdeki komanditer olarak kar payını istisna edilmiş kısımlarının
üstündeki kazançların hepsini ticari kazançlar ile
bildirir (GVK.Mükerrer 80-81).
Türkiye'de
beyanına eş
Kazançla Birlikte Beyan Edilmeyen
Gelirler
b. Ticari
Tacirler
bilançosunda
olmayan (ticari
hisse senetlerinden aldığı kar
payını, limited şirketten kooperatiflerden, komanditer-ortak olarak şirketlerden kar payı eshamlı komandit şirketten aldığı kazanç payını, bir kurumun
idare meclisi başkan ya da üyesi olarak aldığı kar
payını, her nevi
tahvil faizi, hazine bonosu faizi
ile gelir ortaklığı senetlerinden sağlanan gelirleri, mevduat faizlerini,faizsiz olarak kredi veriyorsa bunun karşılığında alınan kar payını, kar zarar
ortaklığı belgesi karşılığı ödenen kar payları ve
özel finans kurumunda kar ve zarara katılma hesabı
varsa buradan aldığı kar payını, yıllık beyanına
katmak ve ticari kazancı ile bildirmek · zorunda değildir (GVK.Md.85).
faaliyet
dışındaki)
Eşi ile arasında mal
ayrılığı rejimi varsa, eşinin evlenmeden önce olan ya evlendikten sonra
miras ya da vasiyet yoluyla iktisap ettiği mallardan
dolayı sağladığı (evlenmeden önce eşinin kendisinden
ya da kendisi, yardım ile başkalarından edindiği mal
- 32 -
ve hakları hariç) çocuklarının üçüncü bir kişiden
miras ya da vasiyet yoluyla edindiği mallar, eş ve
çocuklarının 1.1.1947 tarihinden
önce edindiği mallardan sağladığı menkul ve gayrimenkul sermaye iratlarını
yıllık beyanına eklemek zorunda değildir. Eş
ve çocuklarının adi komandit şirketlerden komanditer
olarak aldığı paylar ise bunun dışında olup, tacirin
ticari kazancı ile birlikte beyanı gerekir (GVK.Md.
93) •
Beyana Eklenecek Belgeler
Tacirler, beyan yaparken bilanço ve kar
zarar cetvelini (Birinci sınıf tacirse), hayat standardı esası bildirimini, ortalama kar haddi ve asgari gayrisafi hasılat esasına ait bildirimi kesinti
yoluyla ödenen vergilere ilişkin belgeyi (beyannamede gösterilen gelire dahil kazançlardan kesilen vergi varsa) yabancı Ülkelerde ödenen vergilere ilişkin
belgeyi geçici vergi dökümünü gösteren belge ile
mali müşavir, muhasebeci ve avukatlarına ilişkin
bilgiyi içeren bildirimi yıllık beyannamesine
eklemek zorundadır.
c. Beyan Edilecek Gelir
Toplamı
Tacirler yukarıda açıklananların dışında­
ki bütün gelirlerini yıllık beyannamelerinde toplarlar. Eşinin ve çocuğunun yukarıda belirtilen özel
menkul ve gayrimenkul sermaye iratları da ayrı beyan edilir. Eşinin ya da çocuğunun ticari zirai, ya
da faaliyeti mesleki varsa onlarda ayrı ayrı bütün
gelirlerini istisna edilmiş olanlarla yıllık beyana
girmiyenler hariç tacirin gelirine sokacaklardır
(GVK.Md.86-87).
Eşin ve çocukların ticari, zirai
ve mesleki faaliyeti yoksa aşağıdaki gelirlerini, tacir
aile reisinin beyannamesine sokarlar.
- 33 1. 24 milyonu aşan (1990 yılı gelirleri için)
ve birden fazla işverenlerden sağlanan ücret gelirlerini, (belli tiyatro sanatçı ücretleri, sporcu
transfer ücretleri ve uluslararası sularda çalışan
gemi adamları ücretlerinde bu sınırlama yoktur).
2. 24 milyonu
alınan
3. Adi komandit
kazanç payını,
4. 600 bin
için),
yılı
aşan işyeri kirasını,
şirketten
lirayı
aşan
komanditer
konut
olarak
kirasını
(1989
5. Her türlü alacak faizlerini,
6. Hisse senetleri
miş kuponlarının satışından
7. İştirak
tif
tahvillerin vadesi gelmeelde edilen bedellerini,
hisselerinin (limited ve kooperatahakkuk etmemiş kar paytemliki karşılığı alınan para ve
şirketlerdeki)adlarına
larının
devri ve
ayınları,
8. Senet
bedellerini,
9.
Değer
tisna haddini
iskontosu
artışı
ve
karşılığı alınan
arızi
iskonto
kazançlarının
is-
aşan kısımlarını.
Eşi ya da
çocuğunun her birinin ayrı ayrı
ticari zirai ve mesleki faaliyeti yoksa aşağıdaki
gelirlerini kendi beyannamesine sokmaz.
l. 24 milyonu
aşmayan
muhtelif ücret gelirle-
rini,
2. 24 milyonu aşmayan işyeri kirasını,
3. 600 bin lirayı aşmayan (1989 için) konut
kirasını.
-
34 -
Buna karşılık ticari, zirai mesleki kazancı
olsa bile şu gelirleri de yıllık beyana sokmaz.
Miktarı ne olursa
olsun ticari faaliyet dışı
hisse senedi kar payını, limited şirketten, koopera_:_\
tiflerden, komanditer ortak olarak eshamlı komandit
şirketten alınan
kazanç payını,_bir kurumun idare
meclisi başkan ve üyesi olarak aldığı kar payını,her
yıl nevi tahvil faizi, hazine bonosu faizi ile gelir
ortaklığı senetlerinden
sağlanan gelirleri, mevduat
faizlerini, faizsiz olarak verdikleri kredinin karşılığında, alınan kar payını, kar-zarar ortaklığı
belgesi karşılığı ödenen kar paylarını ve özel finans kurumunda kar ve zarara katılma hesabı varsa,
buradan aldığı kar payını.
gelir
bulunur.
Yukarıdaki
gelir
toplamı
türlerine göre beyan edilen
Bu gelir toplamı bulunurken, bir tacirin birkaç ticari işi varda bunlardan birinden zarar etmiş­
se diğerlerinden edilen karlardan düşülür. Tek bir
ticari işi varsa, bundan da zarar etmişse, bu zarar,
diğer gelirlerinden düşülür (GVK.Md:88).
Bir
tacir diğer gelir kaynaklarından hasıl
da (götürü giQer usulüne göre zirai
kazaneını belirlerken gider
fazlalığından doğan zararları dahil) gelir kaynaklarının kazanç ve iratlarına mahsup eder.
Tacirin değer artışı kazançların­
dan doğan zararları ile, menkul ve gayrimenkul sermaye iratlarında, sermayede vukua gelen eksilmeleri
zarar kabul edilmez ve düşülemez. Buna karşılık bu
iratlarında gider fazlalılığından doğan zararlar düolan
zararları
şülebilir.
- 35_-
2. Vergiye Tabi Gelir
Bir tacirin beyan edilmesi gereken gelirinden aşağıdaki indirimler yapılarak vergiye tabi
gelir bulunur. Bunlar sırasıyla şöyledir (GVK. 89) .
a) Vergiye Tabi Gelirden İndirimler
Tacirin tigelir kaynaklarından
doğan zararları, diğer kaynakların kazanç ve iratlarından (kira, faiz gibi) mahsup edeceğini belirtmiş­
tik.
aa)
Geçmiş
Yıl Zararları;
cari faaliyetinden ya da
diğer
Bu mahsup sonucu kapatılmayan (mahsup edilemeyen) zararlar ertesi yıllardaki gelirinden indirilir. Bir yılın düşülemeyen zararı en fazla
beş yıl
ileriye naklolabilir (GVK.Md.88) Söz gelimi
bir tacir 1989 yılı gelirinden en fazla şimdiye kadar düşülmemiş 1984 yılı zararını düşebilir.l989 yı~
lında 50 milyon geliri buna karşılık,l984'de 10 milyon 1985'de 20 milyon, 1986'da 2 milyon, l987'de
5 milyon, 1988'de 10 milyon lira zararı olsa bu zararların
hepsinin toplamı olan 47 milyon lirayı, 50
milyonluk 1989 gelirinden düşebilir ve kalan 3 milyon liranın vergisini verebilir.
bb. Sigorta,
Bağ-Kur
Primleri ile
Bağış
ve
Yardımlar
1. Sigorta Primleri ; Bir tacir beyan
ettiği
gelirinden,
geçmiş 'yıl zararlarından
başka,
- 36 kendisine, eşine ve küçük çocuklarına ait hayat,
ölüm, kaza, hastalık, sakatlık, analık, doğum ve
tahsil gibi kişisel sigorta primleri de düşebilir
(GVK.Md.89).
Düşülebilecek
sigorta priminin tutarı, beyan
edilen gelirin% 5'ini ve her bir aile ferdi için
asgari ücretin yıllık tutarını aşamaz. Ayrıca tacir
bu sigortayı TÜrkiye'de yerleşik ve merkezi olan bir
sigorta şirketine yaptırmalı, sigortaya primini hangi yılın gelirinden ödüyorsa o yıl ödemiş olmalıdır.
Tacirin, ücreti varsa bu da beyana girecegın­
den, sigorta primi ücretten düşülmüşse, o zaman beyan edilecek gelirden ayrıca düşülemez. Aynı şey tacirin eş ve çocuklarının ücret gelirlerinden sigorta
primi düşülmesi halinde de geçerlidir. Tacir dar mükellef ise beyan ettiği gelirden sigorta primi indiremez.
2_
Bağış
ve
Yardımlar
Bir tacirin kamu idarelerine,kamuya yararve medeni kanuna göre kurulan vakıfla­
ra makbuz karşılığı yaptığı bağış ve yardımları da
beyan edeceği gelirden düşebilir. Bağış ve yardımın
toplamı, o yıla ait beyan edilecek gelirin% 5'ini
aşarsa fazlası indirilemez.
lı dernekle~e
Bir tacirin kamu idarelerine (yerel yönetimler dahil, bagışladığı okul, cami, kreş ve spor
tesisleri ile 50 yataktan (kalkınmada öncelikle yörelerde 35 yatak) az olmamak üzere yurt, huzurevi
ve sağlık tesisi inşaı için yaptığı harcamalar ve
bu kuruluşlara yaptığı bağış yardımlarla bu inşaatlar için
yaptığı
bağış ve yardımlar, ayrıca bu
- 37 -
faaliyetlerini sürdürmeleri ıçın yaptı­
her türlü ayni ve nakdi bağış ve yardımları da
Bakanlar Kurulunun 17 Eylül 1986 tarihindeki Resmi
Gazetede çıkan 86/10942 kararına ekli yönetmelikte
belirlenen miktar ve esaslara göre gelirinden indirebilir.
kuruluşların
ğı
tirnıe
Bir tacir, bilimsel araştırma ve geliş­
faaliyetinde bulunan kurum ve kuruluşlara ya-
ve yeri,miktarı ve
belirlenen esaslara göre
pılan
esasları
bağış
ve
Bakanlar Kurulunca
yardım yapabilir.
Mal ya da hak şeklinde yapılan bağışlar bu
ya da hakkın muhasebe kayıtlarındaki değeri
ile bu yoksa takdir komisyonunda belirlenecek değer­
le değerlenir.
malın
Bir tacir vergiye tabi gelirinden ödediği
gelir vergisi ile diğer şahsi vergileri, vergi cezalarını, para cezalarını gecikme zamlarını ve faizleri, vergiye tabi gelirinden düşemez. Bu indirimlerden sonra bulunacak vergiye tabi gelir, hayat standardına
göre bulunan gelirden aşağı olamaz. Çok
önemli bir husus da, indirilebilecek, zarar prim ve
bağış ve yardımların, beyan edeceği
gelirle açıkla­
nan hayat standardına göre bulunacak gelir arasında­
ki farktan büyük olamamasıdır.
b. Vergiye Tabi Gelirin Denetlenmesi
1. Vergiye Tabi Gelir, Hayat Standardına
Göre Bulunacak Getird~ Aşağı Olamaz
(GVK.Mükerrer Md.ll6)
Tacirlerde beyan edilen vergiye tabi
gelir (zarar beyan edilse bile) belli bir tutarın
altında
olamaz. Buna hayat standardı adı verilir.
Hayat standardı iki şekilde uygulanmaktadır.
1. Öncelikle
vergilenecek geliri
bir tacirin yalnızca
temel göstergelerden
şu
ticari faaliyeti
olamaz.
l.Derecede
2.Derecede
Kalkınmada
Kalkınmada
Öncelikli
Yörelerde
Öncelikli
Yörelerde
Yörelerde
4.080.000.2.295.000.2.720.000.-
5.100.000.2.890.000.2.890.000.-
8.500.000.4.760.000.3.400.000.-
--
Birinci
Tacir
İkinci Sınıf Tacir
Noter Vekili ve Dava Vekili
Sınıf
2.
Ayrıca .~Ç~şi tli
hayat
aşağıdaki
Diğer
göstergelerine bakılır. Bunlar
müteakip yıl gelirlerine uygulanmak
( GVK. Mükerrer Md. 116) .
standardı
ıçın de yukarıdaki >tutarlara 1989 ve
üzere;
dolayısıyla
aşağı
eklentiler yapılır
w
co
Hayat
1)
Standardı
l.Derecede
Öncelikli
Yörelerde
Göstergesi
Kendisine,eşine,çocuklarına
2.Derecede
Öncelikli
Yörelerde
Diğer
Yörelerde
ve
bakmakla yükümlü olduğu
ait özel binek otakişilere
mobiller in her biri ıçın
a) Silindir hacmi 1600 (dahil)
cc'ye kadar olanlarda,
612.000.b) Silindir hacmi 1601 (dahil)
cc'den 1900 cc'ye kadar
olanlarda,
918.000.c) Silindir hacmi 1901 (dahil)
cc'den fazla olanlarda.
1.836.000.diğer
765.000.-
1.275.000.-
1.147.500.-
ı.
2.295.000.-
3.740.000.-
870.000.-
2) Kendisi, eşi ,çocukları ve bakınakla yÜkümlü olduğu diğer ki-.
şiler tarafından bizzat kullanılan
birden fazla binalardan
(bağımsız bölümler,katlar,sayfiye ve dinlenme evleri dahil).
Bu binaların
a) Mülkiyeti yukarıda sayılan
kişilere ait olanların herbiri için,
b) Kiralanmış olanlardan (tatil
amacı ile gidilen otel,motel
ve benzeleri dahil) herbiri
için.
yıllık
emsal kira bedelinin
612.000.-
3) Kendisinin, eşine,çocuklarına ve
bakınakla yÜkümlü
olduğu diğer
kişilere ait
(işletmeye kayıtlı
ol arilar dahil) her bir
a) Hava taşıtı, yat, kotra,sürat
teknesi için,
6.120.000.b) On beygir gücü üstünde motorlu diğer özel tekneler.
1.224.000.4) Özel hizmetlerde
devamlı
765.000.-
ı.
yarısı
2 75 . 000 . w
\.0
7.650.000.-
12.750.000.-
1.530.000.-
2.550.000.-
1.530.000.-
2.550.000.-
ve ücret
karşılığı çalıştırılan
a)
Şoför, mürebbiye, aşçı, hizmetçi, bahçevan ve benzerlerinin
her biri için,
1.224.000.-
b) Kaptan pilot ve benzerlerinin
herbiri için.
5)
6.120.000.~
7.650.000.- 12.750.000.-
herbir
için (taylar dahil).
1.224.000.-
1.530.000.-
2.550.000.-
6.) Turistik amaçlı yurtdışı seyahatlerde seyahate katılan tacirin
kendisi,e§i çocukları ve bakınakla
yükümlü olduğu diğer kişilerden
herbirinin seyahati için.
1.836.000.-
2.295.000.-
3.740.000.-
Yarış atı yetiştirenlerde
yarış atı
.ı::>
İstanbul,Ankara,İzmir,Adana,Bursa,Konya
ve Gaziantep gibi büyükşe­
hir belediyelerinin olduğu illerde bu tutarlar (diğer yöreler için) % 20
fazlası ile uygulanır. Sözgelimi, İstanbul'da temel gösterge tutarı l.sı­
nıf tacirleriçin 10.200.000.-, 2.sınıf tacirleriçin 5.712.000.- TL.dır.
Tacir altın imalat ve ticareti ile uğraşıyorsa temel göstergeler l.sınıf
için 15.300.000.-, 2.sınıf için 8.568.000.- TL. olmaktadır.
Sözgelimi kendisi İstanbul'da birinci sınıf tacir ise, 1900 cc bir
otomobil varsa, her yıl tatil için eşinin kiralık yazlığına gidiyorsa,eşi ile birlikte yurtdışı seyahatine çıkmışsa,vergiye tabi geliri 10.200.000+
2.244.000 + 1.530.000 + 8.976.000 = 22.950.000.- TL. olarak verginin hesaplanmasına esas tutulur.
o
- 41 -
Bu tacirin beyan ettiği gelirin (geçmiş yıl
sigorta primleri, bağış ve yardımları düş­
meden önceki) 25.0000.000.- olduğunu kabul edelim.
25.000.000 liralık geliri,hayat standartına göre bulunan gelirden 2.050.000.- TL. yüksektir. Kendisi gelirinden en fazla 2.050.000.- TL.lık, geçmiş yıl zararı, sigorta primi ya da bağış yardım indirebilir.
zararları
Beyan edilen geliri 20.000.000.-TL ise o zaman
22.950.000.- TL. üzerinden vergi alınır.
Temel gösterge ile hayat standartı göstergelerinin tutarlarını Bakanlar Kurulu yarıya indirebilir ya da on katına kadar artırabilir. Bakanlar Kurulu bu yetkisini kazanç ve faaliyet konuları itibariyle de kullanabilir. Birinci ve ikinci derecede
kalkınmada öncelikli yörelerde farklı miktarlar tespit edilebilir.
Tacirin kendisinin, eşinin, çocuklarının ve
yükümlü olduğu kişilerin, yıllık beyanda
bildirilmesi gerekmeyen geliri (hamiline yazılı mevduatlardan ve menkul kıymetlerden elde edilen gelirler hariç) varsa ve bu da belgelenmişse, o zaman
hayat standartına göre bulunan geliri düzeltilir.
(Ancak temel göstergelerin düzeltilebilmesi ıçın
mükellefin emekli, maluliyet, dul veya yetim aylığı
bakınakla
almalıdır.)
- 42 (d) Vergiye tabi gelir, Ortalama Kar Haddi ya
da Asgari Gayrisafi Hasılat Esasına göre denetlenir.
(GVK.Md.lll)
Kısmen
ya da tamamen perakende satış yapan
tacirlerin ticari faaliyetinde elde ettiği gayrisafi kazanç,ortalama kar haddi ya da asgari gayrisafi
hasılat esasına göre bulunacaktan aşağı olamaz.Olursa, aradaki fark ikmalen vergi tarhına esas olur.
Bir tacir perakendeci ise (satışı yapılan
madde veya malzemenin aynen veya işlendikten sonra
satışı yapan kimseler dışındaki kişilere
satıyorsa)
gayrisafi (genel giderler düşülmeden önceki) ticari
kazancı, perakende sattığı
emtianın maliyet bedeline, belirlenen ortalama kar hadlerinin uygulanması
ile bulunan tutardan aşağı olamaz. Dolayısıyle tacirin yaptığı ticari faaliyet çeşidine göre % 20 ortalama kar elde ettiği kabul ediliyorsa ve 8.000.000.liralık malı 2 milyon lira karla 82.000.000.- liraya
satm~şsa,vergi idaresi bu 2 milyon liralık gayrisafi
kazancı
kabul "etmeyecek ve 80.000.000.- x % 20 =
16.000.000.- liralık kazancı esas alacaktır. Peki
bir önceki paragrafta açıkladığımız hayat standartı
ölçüsünün,ortalama kar haddi ile ilişkisi nedir? Bir
kişinin l.sınıf tacir ise ve İstanbul'da çalışıyorsa
10.200.000.- liradan aşağı ticari kazanç beyan edemiyecegını
belirtmiştik. Eğer perakendeci ise o zaman ortalama kar haddine göre bulunan net ticari
kazanç, 10.200.000.- TL.sını aştığından ikmalen vergi
tarhı yapılır.
Bir tacir otel, motel, tatil köyü, pansiyon,
bar, pavyon, dansing, gazina, lokanta, kahvehane,
kırbahçesi, plaj, hamam, kuaför salonu, erkek berberi, güzellik salonları, tamirhane ya da benzeri bir
- 43 hizmet işletmesi çalıştırıyorsa ticari kazancı vergi
inceleme elemanlarınca (hesap uzmanları, maliye müfettişleri, gelirler kontrolörleri, uzman ya da müfettiş muavinleri, ilin
en büyük mal memuru, vergi
dairesi müdürleri, ve kontrol memurları) yıl içinde
yapılan tesbitler
esas alınarak hesaplanacak asgari
hasılata göre bulunur. Ancak tacirin bu şekilde bulunacak safi ticari kazancı belgelenen toplam giderlerinin (işletme gideri ve genel gider toplamı)
% 20'sinden aşağı olamaz.Burada iki durum sözkonusu
olabilir. İnceleme elemanlarınça yapılacak tesbite
göre bulunan safi kazanç belgeli giderlerin% 20'sinin üstünde ya da altında olabilir. Tacirin beyan
ettiği ticari kazançtan yüksek olmak kaydıyla her
iki durumda da ikmalen vergi tarhı yapılır. Ancak
tacirin % 20 oranına göre bulunan safi kazancı, inceleme elemanlarının tesbitlerine göre bulunandan
fazla ise o zaman kendisinden ar;ıklama istenecek
bu açıklamaya göre tarhiyat yapılacaktır.
Kar
Ortalama
Haddi ve·Asgari Gayrisafi Hası­
lata göre vergi tarhı yapılabilmesi için farkın 10
bin lirayı aşması, tacirin kendisinden izahat istenmesi, bu izahatın ya süresinde verilmemesi, ya da verilen izahatın yeterli olmaması gerekir.
3. Verginin Miktarı : 1990 ve müteakip yıl
gelirlerine uygulanmak üzere; vergiye tabi gelir
üzerinden aşağıdaki gelir vergisi tarifesi üzerinden
vergi verilir. (GVK.Md.l03-104)
- 44 Vergi
Vergiye Tabi Gelir
Oranları
8.000.000 liraya kadar
a.
% 25
b .. 16.000.000 liranın 8.000.000 lirası için
2.000.000 lira, fazlası için
% 30
32.000.000 liranın 16.000.000
4.400.000 lira, fazlası için
lirası
64.000.000 liranın 32.000.000
10.000.000 lira, fazlası için
lirası
e. 128.000.000 liranın 64.000.000
22.800.000 lira, fazlası için
lirası
c.
d.
için
% 35
için
% 40
için
% 45
f. 128.000.000 liradan fazlasının
128.000.000 lirası için 51.600.000 lira,
fazlası için
% so
Bu tarifeye göre bir tacirin aşağıdaki ortalama gelirler için ödeyeceği vergi oranları aşağıya
çıkarılmıştır.
Gelir (TL.)
8.000.000
16.000.000
32.000.000
64.000.000
128.000.000
200.000.000
500.000.000
Ödenecek Vergi
% 25
% 27 .s
% 31.25
% 35.6
% 40.3
% 43.8.
% 4 7.5
TL
TL
TL
TL
TL
TL
TL
Verginin hesabında
kesirleri dikkate alınmaz.
Oranları
matrahın
ve verginin lira
- 45 -
4. Verginin Ödenmesi: Bir tacirin yıllık beile bildirdiği geliri üzerinden bildirdiği
gün belirttiğimiz tarifeye göre tarh ve tahakkuk
eden gelir vergisi Mart, Haziran ve Eylül ayların­
da üç eşit taksi tt e ödenir. ( GVK. Md. ll 7)
yanname
Bir
tacirin yıl içinde yaptığı araştırma ve
(A-G) harcamaları tutarını geçmemek üzere ödemeleri gereken yıllık gelir vergisinin% 20'
sinin ödeme süresinde tahsilinden vazgeçilerek bu
orana isabet eden vergi üç yıl ile faizsiz olarak
ertelenebilir. Ertelenen bu vergi üç yıl içinde gelir vergisinin ödenme taksitleri ile birlikte eşit
taksitler halinde ödenir (GVK.Md.89)
geliştirme
Tacir vergi dairesi posta~e ve bankalara ödevergi borcunu vergi cüzdanına kaydettirir. Taksitli gelir vergısı borcunu ödeme müddeti içinde
ödemezse, halen geçerli karara göre ödenmeyen kısma
ilk dört ay her aylık müddet için % 7, böylece
toplam% 84 gecikme zammı uygulanır. Gecikme zammı
asgari miktarını ve aylar itibariyle topluca veya
her ay için ayrı, ayrı kanunda yazılı nisbetlerin
yarısına
kadar artırmaya veya bu nisbetlerin% 30'
una kadar eksiltmeye,yeniden kanuni hadlerine getirmeye ve gecikme zammı asgari miktarını lO katına kadar artırmaya(gecikme zammı l.OOO.TL.dan az olamaz).
Bakanlar Kurulu yetkilidir. (AATK. md.Sl) Her yıl
başında gecikme zammı
ve faizi amme alacağı haline
gelir ve yeniden gecikme zammı hesaplanır.
diği
Tacirler vergi borcunu vadesinde ödemezse,
cebren tahsil olunur. Cebren tahsil, malların haciz
yoluyla paraya çevrilmesi ya da kendisinin iflasının
istenmesidir. Tacirin vergi borcunu vadesinde ödemesi ya da haczedilmiş mallarının paraya çevrilmesi
kendisini çok zor duruma düşürecekse o zaman, vergisi iki yıla kadar, faiz alınarak ertelenebilir
(1989 için% 63) (AATK.Md.48).
- 46
~
H- GERÇEK KİŞİ TACİRLERE VERGİ İADESi
Bir
kişi
defter tutan tacir ise bir önceki
beyanname ile beyan edilen ticari kazancından, götürü vergilenen tacir ise vergi karnesinde
yazılı vergi matrahından,
gezıcı
piyango bayii ise
vergi kesintisine esas komisyon bedelinden hesaplanan gelir vergisi düşüldükten sonra kalan miktarın
onlkide biri (götürü usulde altıda .biri) üzerinden
her ay (götürü usulde iki ayda bir) aşağıdaki oranlarda (götürü usulde bu tutarların iki katı) vergi
iadesi alır (VİK.Md.2).
yıl yıllık
30.000 liraya kadar
60.000 liranın 30.000
% 20 aşan kısma
100.000
% 17.5
liranın
için
% ıs
lirası
için
% 10
aşan kısmına
100.000 liradan
100.000
için
60.000
% 20
lirası
lirası
fazlasının
için % 14.5
aşan kısmı
%5
Tacirin eş ve çocuklarına ait ticari kazanç
varsa bu kazançlar da vergi iadesinden faydalanılır.
Bir tacir birden fazla yıla yaygın inşaat ve onarım
işi
yapıyorsa o zaman
işin bitim yılındaki kazanç,
inşaatın devam ettiği yıllara
bölünecek bu şekilde
bir yıla düşen miktarın onikide biri alınarak, vergi
iadesine esas tutar bulunacaktır.
Bir tacir her ay bir önceki aya ait vergi
iade beyannamesini harcama belgeleri ile birlikte
ertesi ayın son günü akşamına kadar bağlı oldukları
vergi dairesine verir. Beyannamenin alındığı ayın
ertesi ay vergi iadesi kendisine ödenir.
- 47 Kazançları götürü olarak tespit edilen ticari
ve mesleki kazanç sahipleri, ikişer aylık ödeme dönemlerine ait harcama belgelerini üç örnek olarak
düzenleyecekleri Vergi İade Beyannamelerine ekleyerek,
Ocak-Şubat
ödeme dönemi için Mart
ayı
sonuna kadar
Mart-Nisan
ll
ll
ll
Mayıs
ll
ll
ll
Mayıs-Haziran
ll
ll
ll
ll
ll
Temmuz-Ağustos''
ll
Temmuz
Eylül
ll
ll
ll
Eylül-Ekim
ll
ll
Kasım
ll
ll
ll
Kasım-Aralık
ll
ll
Ocak
ll
ll
ll
bağlı bulundukları
ll
vergi dairesine vereceklerdir.
Gezici milli piyango seyyar bayilerine vergi
iadesi, vergi tevkifatı yapan sorumlularca yapılır.
Birinci dönem Ocak-Mart, İkinci dönem Nisan-Haziran,
üçüncü dönem Temmuz-Eylül,dördüncü dönem Ekim-Aralık
aylarını kapsar.
- 48 II. KURUMLAR VERGİSİ
A- VERGİNİN MÜKELLEFİ:
L Sermaye Şirketleri (TÜrk 'l'icaret Kanunu
hükümlerine göre kurulmuş olan anonim, eshamlı komandit ve limited şirketler ile aynı mahiye·tteki
yabancı
kurumlara ve 2499 sayılı Sermaye Piyasası
Kanunu'na göre kurulan Menkul
Kıymetler Yatırım
Fonlarına sermaye şirketi denir) Kooperatifler,İk­
tisadi Kamu Müesseseleri ile demek (sendikalarda dernek kabul edilir) ve vakıflara (cemaatlerde
vakıf olarak kabul edilir) ait iktisadi işletmeler
ve iş ortaklarına da (sermaye şirketleri, kooperatifler, iktisadi işletmelerin kendi aralarında şahıs
ortaklıkları
veya gerçek kişilerle belli bir işin
birlikte yapılmasını ortaklaşa taahhüt etmek ve kazancı paylaşmak amacıyla kurdukları ortaklıklar) kurum adı verilir. Dar mükellef portföy işletmecisi
yatırım fonu da Menkul Kıyınet Yatırım Fonu
sayılır.
(KVK.Md.l,2,Mükerrer Md.6)
2. Kooperatifler,ll63 sayılı Kooperatifler Kanunu'na ya da özel kanunlarına göre kurulmuş istihl.3.k 1 (tüketim) , istihsal. (üretim) , kredi, satış,
yapı ve diğer
kooperatiflerle aynı nitelikteki yabancı kooperatifleri ifade eder. (Okul kooperatifleri gibi dernek, ya da adi ortaklık şeklinde olanlar
değil) KVK.Md.3)
- 49 -
3. İktisadi Kamu MÜesseseleri, devlete özel
idarelere belediyelere ya da diğer kamu idarelerine
ve müesseselerine ait veya tabi olup, sermaye şirke­
ti ya da kooperatif türünde olmayan ticari, sınai
veya zırai işletmelerdir. (KVK.Md.4) Yabancı devletlere, yabancı kamu idare ve müesseselerine ait veya
tabi olup, sermaye şirketi ya da kooperatif şeklinde
olmayan ticari, sınai ve zirai işletmelerde kurum
sayılır.
(KVK.Md.6) Dernek ve vakıflara ait ya da
tabi iktisadi işletmeler de kurum kabul edilmiştir.
İktisadi kamu müesseseleri, yabancı kamu idarelerine ait iktisadi işletmelerle, dernek ve vakıf­
lara ait iktisadi işletmelerin; kazanç gayesi gütmemesi tüzel kişiliklerinin olmaması, bağımsız muhasebeleri ve kendilerine ayrılmış sermayelerinin
bulunmaması
mükellef olmalarını engellemez. Ne var
ki faaliyetlerinin devamlı olması gerekir.
B. VERGİDEN MUAF KURUMLAR ; Vergiden muaf tutulan kurumlar başlıca kamu hizmeti sunan kurumlardır.
Bunun yanısıra, sosyal amaçlı hizmet veren bazı özel
kurumlarda vergi dışı bırakılmışlardır.
1. Kamu
Kuruluşları
:
a) Darphane, damga matbaası, askeri fabriatölyeler, tekel konusuna ait faaliyetlerle
sınırlı
olmak kaydıyla tekel işletmeleri ile kamu
idare ve müesseselerinin bilim, fen, güzel sanatlar, tarım ve hayvancılık, genel sağlığı koruma ve
tedavi etmek, sosyal hizmet sunmak· amacıyla kurdukları okul, yayınevi, müze, hastane, aşevi, yurt gibi
kurumlar ve açtıkları sergi fuar ve panayırlar idrnan
ve spor kuruluşları,
ka
ve
- 50 b) T.C. Emekli Sandığı, Sosyal Sigortalar Kurumu, Bağ-Kur, Ordu Yardımlaşma Kurumu, gibi kanunla
kurulan sandık ve sosyal güvenlik kurumları,
c) Yaptıkları iş ya da hizmet karşılığı resim
ve harç alan kamu müesseseleri,
d) Yerel yönetimlere ait su, elektrik, havagazı, soğuk
hava deposu, yolcu taşıma işletmeleri,
mezbahalar, köylere ait tarım işletmeleri ile ortak
hamam, çamaşırhane ve değirmenler ile köylerin bağlı
olduğu il sınırı içindeki yolcu
taşıma işletmeleri,
e) Genel bütçeli dairelere ait, yalnızca kamu
mensuplarına hizmet veren, -kar amacı gütmeyen ve
üçüncü kişilere kiralanınayan konuk evleri ve bunların kantinleri vergiden muaftır (KVK.Md.7),
f) Toplu Konut ve Kamu Ortaklığı İdaresi Baş­
kanlığı ve Fonu.
2. Dernek ve Vakı:flara Ait İşletmeler : Beden Terbiyesi Teşkilatına dahil derneklere ait idrnan
ve spor kuruluşları ile kurulduktan sonra Bakanlar
Kurulu'nca vergi muafiyeti tanınan vakıflara ait iktisadi işletmelerde vergiden muaf tutulmuştur.
3. Özel Kurumlar : Yalnızca verem
tedavi
eden sanatoryum ve prevantoryumlarla.yalnızca kanser, cüzzam. ve trahom tedavi eden hastaneler, bilimsel araştırma ve geliştirme faaliyetlerinde bulunan
kurum ve kuruluşlar, esas mukavelesinde sermaye üzerinden kazanç dağıtılmayacağı, idare meclisi başkan
ve üyelerine kazanç üzerinden pay \l'erilmeyeceği, ihtiyat akçelerinin ortaklara dağıtılmayacağı ve yalnızca ortaklarla
iş görüleceğine
ilişkin
hükümler
bulunan ve bu kayıt ve şartlara fiilen uyan kooperatifler vergi dışıdır (KVK.Md.7).
4. Diğer Kurumlar : Özel
devletin
kanunların verdiği
kanunlarla
yetkiye dayanarak
veya
yaptı~
-
sı
-
kurumlar vergisinden veya her türlü
resimden muaf tutulan kuruluşlar. Karayolları Trafik
Kanunun 13l.maddesinde yer alan basılı kağıt ve plakaların satışı
faaliyetinde bulunan müesseseler de
kurumlar vergisinden muaftırlar.
ğı sözleşmelerle
C. VERGİNİN KONUSU
Kurum
Kazancı:
Kurumlar kurum kazancı üzerinden kurumlar
vergisi verir. Kurum kazancı gerçek kişi tacirlerde
olduğu
gibi yalnızca ticari kazançtan ibaret değil­
dir. Kurum olarak çalışılınca, her türlü gelir unsurunun (ticari kazanç, zirai kazanç, serbest meslek
kazancı, ücret,
gayrimenkul sermaye iradı, menkul
sermaye iradı ve diğer kazanç ve iratlar) hepsi kurum tarafından elde edilince bir· anlamda kurumun
ticari kazancı ya da kurum kazancı haline gelir.
Bir kurumun bütün kurum kazancı üzerinden vergilenmesi için tam mükellef olması gerekir. Bir kurumun
kanuni merkezi (esas nizarnname veya sözleşme ya
da teşkilat yasasında gösterilen merkez) ile iş
merkezinin (iş bakımından muamelelerin bilfiil toplandiğı ve yönetildiği merkezin) her ikisi de TÜrkiye'de ise tam mükelleftir ve yurtiçi yurtdışı bütün kurum kazancı vergiye tabidir.
D_ VERGİ DIŞI KURUM KAZANÇLARI :
İstisnalar
Kurumların
bölümü,
kazancı
lı tutulmuştur.
zançları
ve İndirimler (KVK.Md.8)
vergi dışı kurum kazançlarının bir
elde eden kurumun özelliğine de bağ­
Bir kurumun vergi dışı kalacak ka-
şunlardır:
- 52 ı. İhracat Kazancı İstisnaları
1- Bir kurum imalatçı olarak sanayi ürünü
(6949 sayılı Sanayi Sicil Kanunu'nda tanımlanmıştır)
ihraç ediyorsa ve yıllık ihracat tutarı 1 milyon
Amerikan Doları ya da eşdeğeri yabancı paranın TL.
karşılığını aşıyorsa, bu
ihracattan elde ettiği ihracat hasılatının% 20'si vergi dışıdır. İhraç ettiği sanayi ürününü imal etmiyorsa,
o zaman istisna
edilecek miktar, ihracat hasılatının% 5'idir.
2- Bir kurum, yaş meyve,sebze ve su ürünü,
kesme çiçek, süs bitkileri tohum ve fide ihraç edebilir.
Bu ihracattan sağl~dığı hasılatın 250 bin
doları aşması halinde bu hasilatın % 20'si kurumlar
vergisinden müstesnadır.
Kurumun ihracatla ilgili bu istisnalardan
için bizzat ihracatçı olması da gerekınez.
Ihraç edildiği belgelenrnek kaydıyla, sanayi
~lerini ya da yaş meyve, sebze ve su ürününü, çiçek, tohum, fideyi de ihracatçı bir başka firmaya
satabilir. Bu satış tutarları da ihracat sayılır.
faydal~ması
3- Nakliyeci kurum olarak çalışılması halinde dış navlun hasılatının% 20'si kurular vergisinden müstesnadır. Aynı şekilde bir kurum yurtdışı
müteahhitlik hizmetleri (inşaat, onarma, montaj, iş­
leri ile teknik hizmetler) yapabilir. Bu durumda
elde ettiği kurum kazancının tamamı vergi dışıdır.
Ancak
müteahhitlik kaile dış navlun hasılatının % 20'
sinin kurumlar vergisi dışında kalabilmesi için kambiyo mevzuatı geregınce TÜrkiye'ye getirildiğinin
belgelenmesi gerekir.
zançlarının
kurumların yurtdışı
tamamı
- 53 2. Turizm Kazancı İstisnası : Bir kurum Turizm Endüstrisini Teşvik Kanunu hükümlerine göre
"Turizm MÜessesesi Belgesi" ya da 1618 sayılı Seyahat Acenteleri Birliği Kanunu gereğince "Seyahat
Acentası İşletme Belgesi" almış ise, döviz olarak
elde ettiği hasılatın% 20'si vergiden müstesnadır.
f
bu istisnadan yararlanmasının baş­
lıca şartı, dövizlerin yetkili bankalarda bozdurulduğunun belgelendirilmesidir. Bir kurum turizm müessesesi olabilir ancak elde ettiği dövizleri bizzat
bozdurmayabilir fakat dövizi sağlayanturizm müessesesi ile seyahat acentesinden pay alabilir. O zaman
bu istisnadan aldığı pay oranında faydalanır.
Kurumların
3_
Sağlık, Spor
ları
ve
Eğitim
Hizmetleri
Kazanç-
:
Kurumlar özel okul, kreş ve spor tesisleri ile 50 yatak (kalkınmada öncelikle yörelerde
35 yatak) kapasitesinden az olmamak üzere yurt ve
sağlık
tesisleri ( huzurevleri dahil) işletirse
elde ettiği kazançlar; ilgili Bakanlığın (Milli Eğ,i­
tim, Gençlik ve Spor ya da Sağlık ve Sosyal Yardım
Bakanlıkları)
goruşu
alınarak Maliye ve Gümrük Bakanlığı'nca
belirlenen usul ve esaslar dahilinde
5 yıl süre ile (kuruluşların kalkınmada öncelikli
yörelerde kurulması ·halinde 10 yıl süre ile) kurumlar vergisinden müstesnadır. İstisna kuruluşların
faaliyete geçtiği tarihten itibaren başlar.
4. Sermaye
Kazançları
:
Bir kurum, kuruluşu ya da sermaye artırımı
senedi çıkarabilir. Bu hisse senetlerini borsaya kayıt etmek şartıyla itibari değerisırasında hiss~
- 54 -
nin üzerinde
elden
sine konu
Bunun sonucu elde
bu kazanç kurumlar vergi-
çıkarabilir.
ettiği kazancı dağıtmazsa,
değildir.
5. Devir Zararları
Bir kurum infisah eden bir başka kurum ile
Bu devir halinqe, devralan bu kurumun
zararları
beş yıldan fazla
nakledilmemek şartıyla
devralan kurumun beyan edilen kurum kazancından indirilebilir. Ancak kurumun bu zararları indirebilmesine ilişkin şartlar, usul ve esaslar Maliye ve GümrÜk Bakanlığı'nca belirlenir. Bu şartlar, devralınan
kurumun devir öncesi ve devir sırasındaki bilançosu
ile devir tarihinden itibaren başvuru yapılması ve
zararlı
şirketin
defter ve belgelerinin inceleme
birleşebilir.
elemanlarınca incelenmesidir~
6. Yatırım İndirimi ve Finansman Fonu ..
Bir kurum ister sermaye şeklinde ister
kooperatif ya da iş ortaklığı şeklinde kurum olsun,
gerçek kişi tacirlerin gelir vergilenmesinde açık­
landığı gibi yatırım indirimini kazancından indirebilir. İndirim nisbeti gerçek kişi tacirlerde olduğu gibi, kalkınmada
ikinci derecede öncelikli yörelerde% 40 birinci derece öncelikli yörelerde % 60'
dır.
Ayrıca
kalkınma planı ve yıllık
programlarda
özel önem taşıdığı belirtilen sektörlerde de % 60
oranı uygulanır. Bu sektörde de oran Bakanlar Kurulu
Kararı ile% 100'e kadar çıkabilir.
rında
Bilimsel araştırma ve geliştirme
indirim oranı % lOO•dür.
yatırımla­
- 55 Bu kurumlar, yatırım indiriminden faydalanma~
kabul edilmiş yatırımların finansmanında kullanmak üzere finansman fonu ayırabilir ve bunu kurum
kazancından
indirebilir. Ancak kurumun finansman
fonu indirimi yapabilmesi için bu fonun kurumlar
vergisi matrahının% 25'ini ve yapılacak yatırım tutarını
geçmemesi, fonu Merkez Bankası'nda açılacak
her an paraya çevrilebilir bir devlet tahvili hesabına yatırması, bu hesaptan yapacağı çekişleri, DPT'
nca düzenlenecek çekiş belgelerine dayanarak yapması
ve bu çekişlerin yıl içinde fiilen yapılan yatırım
tutarını
aşmaması gerekmektedir.
Ayrıca bir önceki
yıl safi
kurum kazancından finansman fonu olarak
ayırdığı tutarı, hesap dönemi sonunda safi kurum kazancına
ekler. (KVK.MÜkerrer Md.8) Finansman fonu
tutarı aşağıdaki formüle göre hesaplanır.
sı
Fon
Safi Kazanç x 25
100 + 25
Tutarı
0
Bu formüle göre, 10 milyon liralık safi kurum
2 milyon finansman fonu düşülebilecek.
Bu tutarda kurumlar vergisi matrahının % 25'ine eşit
kazancından
olacaktır.
7. Kooperatif
İstihlak,
Risturnları
ve kredi kooperatifleüreterek kooperatife
sattığı ya da üretmek için kooperatiften aldığı malların değeri, kullandıkları
kredi tutarları üzerinden hesaplanan risturnlar, kurumlar vergisi dışında­
?ır. Ortakların yönetim gideri karşılığı olar.ak ödedikleri paralardan ödenmeyerek iade edilen kısımları
da aynı şekilde kurumlar vergisinden istisna edilrinde
miştir.
ortakların
istihsal
tükettiği,
- 56 -
Risturnlar para ya da mal şeklinde ödenebiKooperatiflerin ortaklardan başka kişilerde
yaptıkları
işlemlerden
ya da ortaklarla ortaklık
statüsü dışında yapılan doğan kazançlar, kurU)\llar
vergısı
dışında
tutulamaz. · Bir kooperatif hem
risturn dağıtıyor hem de
vergiye tabi kazanç elde
ediyorsa o zaman ortaklarla yapılan iş hacminin, genel iş hacmine oranına göre ayırım yapılır.
lir.
8. Menkul Kıymet Yatırım Ortaklarının (anostatüsünde) ve Menkul Kıymetler Yatı­
rım Fonlarının (bankalar bünyesinde kurulan ve tüzel
kişiliği
olmayan portföy işletmeciliğinden) doğan
kazançlar ile Denizcilik Bankası TÜrk Anonim Ortaklığının tekelinde bulunan ulaştırma işlerinden elde
ettiği kazançlardan vergi dışıdır. Ancak bu istisnanın KVK. 24 ve GVK. 94.maddesindeki kesintiye şünnılu
yoktur.
nim
şirketler
'9. Vakıf ve Sosyal GÜvenlik
tirak
Kazançları
Kurumlarının İş­
:
Bir kuruma gelirlerinin tamamını TÜrk SiKuvvetlerini güçlendirmeye tahsis eden ve kendilerine vergi muafiyeti tanınan vakıflar ortak olabilir ve oda bu kurpluşlara kurum sermayesine işti­
rak ettiği nisbette kazancından ödeme yapabilir. Bu
ödemelerin tamamı kurumlar vergisi dışıdır. Aynı şe­
kilde bir kurum T.C. Emekli Sandığı, Sosyal Sigortalar Kurumu, Bağ Kur gibi kanunla kurulan emekli ve
yardım
sandıkları
ile Ordu Yardımlaşma Kurumu ve
2983 sayılı Kanunla kurulan Toplu Konut ve Kamu Ortaklığı İdaresi Başkanlığı'na da kendisinin sermayesine iştirak nisbetinde ödeme yapabilir. Bu ödemelerin yarısı da, kurumun yetkili organınca kar dağıtım
kararı alınmak şartıyla kurumlar vergisinden müsteslahlı
nadır.
- 57 -
lO. Dar MÜkellef Kurumların TÜrkiye
Elde Ettiği Kazançlar :
Dışında
Bir kurumun TÜrkiye içindeki ve dışındaki
tüm kazançlar üzerinden vergilendirilebilmesi için
kanuni merkezi ile iş merkezi her ikisininde
TÜrkiye'de bulunmaması gerekir (dar mükellefiyet) Bu
iki merkezinden her ikisi de Türkiye'de yoksa o zaman, yalnızca TÜrkiye'de elde ettiği kazançlar üzerinden vergilenir. Kurumun kanuni ve iş merkezi TÜrkiye'de olmamakla beraber Türkiye'de öir işyeri varsa ya da daimi temsilci eliyle elde edilen ticari
kazançlar kurum kazancı sayılır.
İşte
kurumun bu
kazançlarından,
veya daimi temsilci aracılığı
faaliyetlerden elde ettiği kazançlarla
(Bunların
Türkiye'de döviz olarak getirildiğinin
belgelerrmesi gerekir) (KVK.Md.8)
a)
ile
İşyeri
yurtdışı
b) Gene işyeri veya daimi temsilci aracı­
ile ihraç edilmek üzere Türkiye'de satın aldık­
ları veya imal
ettikleri malları TÜrkiye'de satmaksızın
(alıcının veya
satıcının
veya her -ikisinin
TÜrkiye'de olması ve satışın Türkiye'de yapılmaması)
yabancı
ülkelere göndermekten doğan kazançları da
vergi dışıdır (KVK.Md.l2)
lığı
Sözgelimi Merkezi Almanya'da bulunan bir Hansa AG'nin TÜrkiye'de şube açarak Almanya'da imal ettiği sigaralar için Türk tütünü satın aldığını ve bu
tütünleri işleyerek yurtdışına göndermesini örnek
olarak verebiliriz. Alman şirketinin satın alıp iş­
lediği bu tütünleri yurt dışına ihraç etmesinden doğan kazanç vergi dışıdır.
- 58 E. KURUM KAZ~ININ TESPİT ŞEKLİ
ı.
Tam MÜkellef Kurumlar :
Kurumlar genel ilke olarak kurum kazangerçek kişi tacirlerin ticari kazaneını tespit ediş şekline göre belirler. (KVK.Md.l3) Elde ettiği kurum kazaneını gerçek usulde ve bilanço esası­
na göre tespit eder. Bilanço esasına göre ticari kazancını belirlerken, tutması zorunlu olan
defterler
(yevmiye defteri, defteri kebir, envanter defteri ve
günlük kasa defteri), gerçek kişi tacirlerden bilançe esasına göre vergilendirilenlerin ki ile aynıdır.
Ancak kurumun işi icabı Maliye ve Gümrük Bcikanlığı'
nca bilanço esasına göre defter tutmasına imkan ve
lüzum görülmeyebilir. O zaman kurum işletme hesabına
göre kurum kazaneını tespit edebilir(VUK.Md.l77-178)
cını,
Bir kurum, perakende ticaret yapıyor ya da
ve istirahat yeri işletiyorsa, kurum kazancı belirlenirken gerçek kişi
tacirlerdeki ortalama
kar haddi ile asgari gayrisafi hasılat esası ölçüleri dikkate alınır. Birden fazla takvim yılına sari
inşaat ve onarım işi yapıyorsa, aynen gelir vergisine tabi inşaat ve onarım işi yapan gerçek kişi tacirler gibi, kurum kazaneını işin bittiği yıl kesin olarak tespit eder.
eğlence
2. Dar MÜkellef Kurumlar :
Bir kurum dar mükellef ise o zaman kazangiren serbest meslek kazançları, gayrimenkul ve menkul sermaye iratları diğer kazanç ve
iratlar, varsa bunlar Gelir Vergisi Kanunu'ndaki bu
kazanç ve iratları tespit şekline göre belirlenir.
cının ıçıne
- 59 -
Yoksa, bunlarda ticari kazanç gibi tespit edilmez.
Yabancı Ulaştırma
Kurumu olup TÜrkiye'de devamlı
ya da arizi ticari kazanç elde ediyorsa aşağıda yazılı hasılatı
üzerinden belli bir katsayıya (yüzde'
ye) göre kazanç elde etmiş sayılır .. (KVK.Md.l8)
TÜrkiye'de Elde Edilen Hasılat; Bir yabancı
kurumunun Türkiye sınırları içindeki kara
ulaştırmasından
Türkiye'deki deniz ve hava limanlarından yabancı ülkelerdeki varış limanıarına ya
da aktarma limanıarına kadar yapılan deniz, hava
ulaştırmasından
alınan yolcu, yük ve bagaj
taşıma
ücreti (biletle birlikte alınan gider karşılıkları
dahil) ile Türkiye dışındaki ulaştırma işleri için
diğer kurumlar hesabına
TÜrkiye'de sattığı yolcu ve
bagaj biletleriyle Türkiye'de yaptığı navlun sözleş­
meleri dolayısıyle aldığı komisyon ve ücretler, Türkiye'de elde edilen hasılat sayılır. Bir kurumun bu
şekilde bulunan
hasılatının kara ulaştırmaları için
% 12'si, deniz ulaştırmaları için% lS'i hava ulaş­
tırmaları içinde% S'i alınır. Bulunan tutar yabancı
ulaştırma kurumu şeklinde çalışan tacirlerin vergiye tabi kurum kazancı olur.
ulaştırma
F- KURUM KAZAOCINDAN İNDİRİLOCEK GİDERLER
(KVICMd.l4)
Bir kurum gerçek kişi taeirierin tespitinde
indirilecek giderlerin dışında (GVK.Md.40) ayrıca
aşağıdaki
giderleri de kurum olma özelliği dolayı­
sıyle, kurum
kazancından indirebilir. Tek fark, kurumların, amortismana
tabi varlıklarını her hesap
döneminden itibaren sabit kıymetlerin (bina,arsa ve
arazi hariç) yeni değerleri üzerinden ayıracakları
amortismanları da gider yazabilmeleridir. (VUK.Geçi-
- 60 -
ci Madde.ll/4 (6).) Gerçek kişi tacirlerin
giderler için (Bkz.S.24)
indire-
bileceği
1. Hisse seneti ve tahvillerin ihraç giderleri.
giderleri (Bunların bilançoda
ve üzerinden amortisman
ayrılması da mümkündlir)
3. Genel Kurul toplantıları ıçın yapılan giderlerle, birleşme fesih ve tasfiye giderleri,
4. Sigorta şirketlerinde bilanço gününde g~­
çerliliği olan sigorta sözleşmelerinin gerektirdiği teknik ihtiyatlar
5. Kamu idarelerine, kamuya yararlı derneklere ve Medeni Kanuna göre kurulmuş vakıfla­
ra makbuz karşılığı yapılan bağış ve
.2.
İlk kuruluş
aktifleştirilmesi
yardımlar.
-Bu
yardım
bağış ve yardım
yaptığı yılın
kurum
toplamı kurumun
bağış ve
yüzde ikisini
aşamaz.
(Ancak vergi
bağış
yapılırsa
bu
kazancının
ve herhalde yirmibin lirayı
muafiyeti tanınan vakıflara
20.000 .-TL sınırlama geçerli değildir)
Bir kurum kamu-idarelerine okul , kreş , spor
tesisi bağışlamış ise ya da 50 yatak (kalkınmada
öncelikle yörelerde 35 yatak) kapasitesinden az olmamak üzere yurt ve sağlıK·· tesisi inşası için harcama yapmış veya mevcut tesislerin faaliyetini sürdürmesi için bağış yapmış olabilir. Bilimsel araş­
tırma ve geliştirme
faaliyetinde bulunan kurum ve
kuruluşlara bağış yapabilir.
O zaman bu harcama ya
da bağış ve yardımlarda% 2 ve 20.000.-TL'lık sınır­
lamalar
yerine
Bakanlar
Kurulu'nca belirlenen
esaslar ve miktarlar geçerli olmaktadır.
- 61 G. KURUM K.AZl\1'\C:INDAN İNDİRİMLER
Kurumlar kurum kazancından şu indirimleri yapabilirler.
1. Geçmiş yıl mali bilançolar zararları. Bu
zararlar beş yıldan fazla nakledilemez ve bilançolarda her yılın zararını ayrı ayrı gösterir.
2. Faizsiz olarak kredi verenlere ödediği kar
da indirim konusu yapabili~. Ayrıca özel
finans kurumu şeklinde çalışıyorsa, kar ve zarara
katılma
hesabı k
paylarını
3. Son olarak, kurumun eshamlı komandit şir­
halinde komandite ortağa düşen
ket
şeklinde olması
kar hissesinin de,· kazançtan
lirtelim.
düşülebileceğini
be-
H. KURUM KAZAN:INDAN İNDİRİI.EMİYEr:EK GİDERLER
Bu giderler indirilebilecek giderlerde olduğu
gibi gerçek kişi tacirlerin giderlerine ek olanları
değil, kurumların
bütün indirilebilecek giderleri
içermektedir. Kurumun kazancından düşerse gider kabul edilmeyecek olan giderleri şunlardır.
dığı
1. Özsermaye
faizler,
üzerinden
ödediği
veya hesapla-
2. ÖrtÜlÜ sermaye üzerinden ödediği veya
faizler. Bir kurumun başka bir kurum ya
da kişi ile arasında dolaylı dolaysız bir şirket
ilişkisi veya sürekli ve sıkı bir iktisadi münasebet
varsa ve bu kurum ya da kişilerden borçlanma yapı­
yorsa bu borç miktarına ÖrtÜlÜ sermaye denir.Ancak
hesapladığı
- 62 -
bu borcun örtülü sermaye· olabilmesi için bu borcun
şirketin
özsermayesine olan oranı da benzeri kurumlara göre açıkca fazlalık göstermelidir. (KVK.Md.l6)
işte bu borç
üzerinden faiz ödenirse bu kazançtan
indirilemez.
Sözgelimi
Demir Holding A.Ş., Bakır A.Ş.'nin
Bakır A.Ş. t.ahvil çıkarsa bu tahvillerin tamamı da Demir Holding A.Ş. tarafından satın alınsa, bu
borçlanma örtülü sermaye sayılır ve
Demir Holding A.Ş. bu tahvil faizlerini gider olarak
yazamaz.
% 90' ına sahiptir.
3.
Dağıtılan
örtülü kazançlar; Bir
kurum
iktisadi ve ticari ilişkilerde olursa kaörtülü dağıtmış sayılmaktadır. (KVK.Md.l7)
aşağıdaki
zancını
Ortakları
ile, ortaklarının
ilgili olduğu
gerçek ve tüzel kişilerle, gene yönetimi, denetimi
ya da sermayesi bakımından dalaylı ve dolaysız olarak bağlı bulunduğu ya da etkisi altında bulundurduğu
gerçek ve tüzel kişilerle olan ilişkilerinde
benzer işlere göre göze çarpac:ak derecede yüksek
veya düşük alım, satım imalat, inşaat, hizmet, kiralama ve kiraya veı~ işi yaparsa veya faiz ve komisyon alarak ödünç para verirse, örtülü kazanç da-
ğıtmış sayılır.
Bir kurumun, idare meclisi, başkan üyesi, müdür veya yüksek memurlar, ortak ya da ortakların akrabaları ise eş, çocuk, torun, büyükbaba anne, üçüncü dereceye kadar yakınlar) onlara benzerlerine göre
göze çarpacak derecede yüksek aylık, ikramiye, ücret
verir veya benzeri ödemelerde bulunursa bu da örtülü
kazanç dağıtımı sayılır.
4. Ödenen . para vergi cezaları ve gecikme zam
ve faizleri (Amme Alacakları Kanunu'na ve Vergi Usul
kanunu' na göre hesaplanan) .
- 63 -
S. Her türlü alkol ve alkollü içkilerle tütün
ve tütün mamullerine ait ilim ve rekJ .:3.m giderlerinin
% so•si.
İ. VERGİLEME USULLERİ
İster Türkiye'de merkezleri
(kanuni ve iş
merkezlerinin ikiside) bulunsun ister bulunmasın
(dar mükellef) kurumların vergilerinin beyana göre
tarh edilmesi esastır. Ancak TÜrkiye'de yerleşmemiş
sayılan dar mükelleflerin belli kazançları, kesinti yolu ile vergilendirilir. Vergilendirmeyi yapan
vergi dairesi, tam mükellef kurumlarda kurumun kanuni veya iş merkezinin bulunduğu yerin, dar mükellef yabancı kurumlarda. Türkiye'de işyerinin veya
daimi temsilcisinin bulunduğu yerin bağlı olduğu
vergi dairesidir. Dar mükellef kurumların işyeri veya daimi temsilcisi yoksa o zaman yabancı kuruma kazanç sağlayanların bağlı olduğu vergi dairesi vergilendirmeyi yapar. Ancak Maliye ve Gümrük Bakanlığı,
mükelleflerin bağlı oldukları vergi dairelerini,
kanuni ve iş merkezlerine bağlı kalmaksızın belirlemeye yetkilidir (KVK .1•1d. 21). Önce beyan esasını görelim.
L Beyana Göre Tarh : Beyana göre vergilendirmede ikiye ayrılır. TÜrkiye'de kanuni ve iş merkezlerinin her ikisi de TÜrkiye'de bulunanlar yıl­
lık beyan esasına göre ver.gilenir. Dar mükellef kurumlar da normal olarak yıllık beyana göre vergilenir. Ancak belli kazançlar için özel beyan yaparlar.
a)
Yıllık
Beyan
aa) Beyan DÖnemi ; Yıllık beyana tabi tam
ya da dar mükellef kurumlarda vergilendirme dönemi
hesap dönemidir. (KVK.Md.28) Kurum kazaneını elde
etme dönemi hesap dönemidir. Gerçek kişi tacirlerin
- 64 -
hesap dönemine ilişkin açıklamalarımız
kurumlar
içinde geçerlidir. Şu kadar ki, kurum her ne sebeple
olsun tasfiye haline girmişse hesap dönemi yerine
kurumun tasfiye dönemi hesap dönemi,olur. Kurum tasfiyeyi aynı takvim yılı içinde biti'rmişse bu durumda
tasfiye dönemi kurumun tasfiyeye girdiği tarihten
başlar. Tasfiyenin bi ttiği tarihe kadar devam eder.
Bir kurum bir başka kurumla
infisah ederse o zaman da tasfiye
lir(KVK.Md.36)
için
kabul edi-
birleşrnek
olmuş
Yıllık beyanhesap döneminin safi kurum ka-
bb- Beyan Edilecek Kazanç;
da; bir kurum ilgili
zancını beyan eder.
Kurumun tasfiye olması durumunda, tasfiye
dönemleri itibariyle kazanç beyanı yapılmakla birlikte ayrıca tasfiyenin sonunda tasfiye kar ve zararı beyan edilir ve
evvelce verilen beyanlar buna
göre düzeltilir. Tasfiye zararla kapanırsa, evvelce
verilmiş b~yanlara göre ödenen vergiler iade edilir.
Kurum tasfiye halinde ise kurumlar vergi matrahı
tasfiye dönemindeki tasfiye k~.Bir. kurum infisalı ederek bir başka birleşirse tasfiye karı yerine birleşme karı beyan· edilir. Kurumun tam mükellef bir kurum tarafından devralınması halinde ise
normal olarak birleşme karı hesaplanır. Ancak birleşen kurumlar birleşme tarihinden
itibaren onbeş gün
içinde ortaklaşa devir beyannamesi verir ve devralan
kurum, bütün vergi borç1arını ödeyeceğini, diğer yükümlülüklerini yerine. getireceğini taahhüt eder ayrıca da teminat
gösterirse yalnızca devir tarihine
kadar elde ettiği devir kazançları beyan ectiıir
(KVK.Md.38)
- 65 cc-
Yıllık
Beyanda Vergilernenin
Muhatabı
(KVK.Md.27)
Kurumlar vergisinde muhatap kurumun
tüzel kişiliğidir. İktisadi kamu müesseselerinden,
derneklere ve vakıflara ait iktisadi işletmelerin
tüzel kişiliği yoksa o zaman kurumlar vergisi bunların bağlı olduğu
kamu tüzel kişileri veya dernek
veya vakıf adına tarh olunur.
TÜrkiye'de merkezleri bulunmayan dar mükellefler yabancı kurumlarda bunların TÜrkiye'deki müdür ya da temsilcileri bunlar yoksa, kazanç ve iratları yabancı kurumlara sağlayanlar adına vergi salı­
nır.
dd- Beyan ve Vergiyi Hesaplama
Zamanı ;
Kurumlar Vergisi Beyannamesi hesap döneminin kapandığı ayı izleyen dördüncü ayda (takvim
yılında Nisan ayı)
bağlı olduğu vergi dairesine verilir. Sermaye şirketleri dışında kalan kurumlarda
Maliye ve Gümrük Bakanlığı beyanname verme sürelerini uzatabilir. Dar mükellef yabancı kurumlarda,vergi
muhatabı
TÜrkiye'yi terkedebilir. Bu durumda kurumlar vergisi beyannamesi terkten önceki onbeş gün
içinde verilir. Kurumlar vergisi beyanın vergi dairesine verildiği, beyanname posta ile gönderilmişse
vergi dairesine geldiği üç gün içinde hesaplanır
( KVK • Md . 2 9 ) .
b. Özel Beyan
Dar mükellef
yabancı
kurumların kazancı
ile arizi kazançlaDdan ibaretse (telif, imtiyaz, ihtira, işletme,
ticaret ünvanı alameti farika ve benzeri gayri maddi hakların satışı, devir ve temliki kazançları hariç) o zaman kurum özel beyan yapar.
yalnızca değer artış kazançları
- 66 Bu kazançlar yabancı kurum ya da TÜrkiye'de
hareket eden kimse bu tür kazançları, elde
etme tarihinden itibaren lS gün içinde kazancın elde
edilmesine neden vergiye tabi olayın meydana geldiği vergi dairesine bildirilir (gelir vergisine tabi
dar mükelleflerin münferit beyanname verdiği yere).
namına
2. Kesinti Yolu İle Vergilendirme (KVK.HcL24)
Kesinti yoluyla ile vergileme,
başlıca
dar
kurumların ücret, serbest meslek kazan. cı, kira, menkul sermaye iradı (kar payı, faiz
mükellef
vb. gibi gelirleri ile ve gayri maddi hakların
(telif, imtiyaz, ihtira, işletme, ticaret ünvanı,
alameti farika fibi) satış, devir ve temliki karşı­
lığı alınan
bedellere uygulanır. Dar mÜkelleflerin
ödenen kar payları ile kurumlar vergisinden müstesna
bazı kazançlar (ihraç vd.) gelir vergisi kesintisine
(GVK. 94/7) tabi olduğundan ayrıca kurumlar vergisi
kesintisine tabi değildir. Dar mükellef bir kurum,
bu tür kazanç ve iratlar üzerinden en fazla % 2S
vergi verecek ayrıca beyan yapmayacaktır.
Kurumun bu konudaki beyanı ihtiyaridir.
(ancak her tür tahvilden ve hazine bonolarından elde ettiği faizler için hiç beyanname vermez, veya
diğer
beyanıarına
bu kazançları katmaz. Kooperatif
Kurumlarda, gelirleri kesintiye tabi ki~a geliri ise
beyan yapmazlar. Bu kesintinin çeşitli kazanç ve
irat kategorileri itibariyle hangi oranda olacağı ve
şartları
ileride tacirlerin genel olarak vergi tevkifatı· yapma bölümünde anlatılacaktır.
J. VERGİ NİSBETİ
Bir kurum; genel ve özel beyanla tarh yapıl­
halinde kurum kazancı üzerinden % 46 vergi
öder. Bakanlar Kurulu bu nisbeti% SO oranına kadar
ması
- 67 artırmaya
veya% 46'ya tekrar indirmeye yetkilidir.
Bir anonim şirketin ortak sayısı 100'Ün üstünde,
hisse senetleri borsaya kayıtlı ise ve ödenmiş sermayesinin en az% 25'i halka açık ise bu oran% 40'a
inebilir. (KVK.Md.25) Kesinti yoluyla dar mükellef
vergilernesinde oran % O ile % 25 arasında değişebil­
mektedir.
Kurum
kazancından yalnızca
% 46 ödemekle kalvergi tevkifatı bölümü anlatirken göreceğimiz gibi vergi dışı
(istisna edilmiş) kazançları üzerinden dağıtılsın dağıtılmasın ayrıca gelir
vergisi öder. Bu kazançlar, her türlü ihracat istisnası, turizm
gelirleri, bağış ve yardımlar, menkul kıymet portföy işletmeciliği, devralanın kurumların
zarar lan_, okul, s.por, yurt, sağlık tesisi
barcamalan_, bu konudaki yardımlar, hisse senedi ihraç kazançları ve yatırım indirimidir. Bunlar üzerinden 1988 için Bakanlar Kurulu'nun 88/13644 sayılı
kararı ile % 10 vergi kesintisi yapılır.
maz.
İleride
Bu kesinti de bir tür ek kurumlar vergisi
olarak kabul edilebilir. Dar mükellef kurumlar için
kar payları için ayrıca gelir kesintisi olmakla beraber bunun oranı (0) olduğundan ek kurumlar vergisi
yoktur.
K. VERGİNİN ÖDENMESi
Tam mükellef kurumlar vergisini, Nisan, Temmuz ve Ekim aylarında olmak üzere üç eşit taksitte
öderler. Maliye ve Gümrük Bakanlığı'nın, ayrı hesap
dönemi ya da beyanname verme süresi belirlemesi halinde ödeme taksitlerinin biri beyannamenin verildiği
ay, diğerleri bu ayı izleyen üçüncü ve altıncı
ayda olmak üzere üç eşit taksitte ödenir.
:. . . 68 -
Dar mükellef kurumlar ise özel beyan yapıyor­
sa bu beyan süresi, kesintisi yoluyla vergileme de
muhtasar beyanname verme süresi içinde vergilerini
öderler. Buna özel ödeme süresi adı verilmektedir
(KVK . Md .4 l ) .
Tasfiye ve birleşme halinde tasfiye edilen
veya birleşilen kurumlar namına hesaplanan vergiler,
tasfiye ya birleşme beyannamesini verme süresinde,
devirlerde münfesih kurum namına alınan, vergiler
normal ödeme sürelerinde ödenir (KVK.Md.42)
Bir kurumun
(A-G)
ve
geçmeyecek
şekilde,
ödeyeceği
kurumlar vergisinin% 20'sinin
yasal süresinde tahsilinden vazgeçilerek bu vergi
miktarı
gerçek kişi tacirlerde olduğu gibi üç yıl
süre ile faizsiz ertelenebilir. Ertelenen bu vergi
üç yıl içinde kurumlar vergisinin ödeme taksitleri
ile
birlikte
eşit
taksitler
halinde
ödenir
(KVK.Md.l4).
geliştirme
yıl
içinde
harcamaları
yaptığı
araştırma
tutarını
Bunun dışında vergi ödemenin ve ertelemenin
ve sonuçları, (gecikme zammı, faiz) gelir vergilemesi ile aynıdır.
şart
Kurum yöneticileri, kurumun vergi ödevlerini
ve ihmalleri olmasa bile yerine getirmedikleri
takdirde bundan doğacak vergi ve benzeri alacakları,
kurumun varlığından alınamazsa kendi şahsi mal varkasıt
lıklarından alınır.
- 69 III. TACİRLERiN VERGİ KESME (MUHI'ASAR BEYAN) SORUM-
WWGu
Gerçek kişi tacirlerin gelir vergisi, kurum
tacirlerin kurumlar vergisi ödediğini belirtmiştik.
Şimdi
ister gelir vergisi, ister kurumlar vergısı
ödesin her ikisininde aşağıdaki iki başlık altında
açıklanan vergi kesintisi yapmak ve muhtasar beyanname vermek sorumluluğu vardır. Bunlardan birincisi
gelir vergisi tevkifatı (GVK.Md.94) ikincisi kun.ımlar vergisi tevkifatıdır. ( KVK. Md. 24) (Bkz Bakanlar Kurulu'nun 85/10175,85/10178, 8610508 sayılı
kararları)
A- GELİR VERGİSİ TEVKİFATI
L
Kesinti ('!'evkifat ilkeleri)
Kesintiler, gayris~i tutarlar (ücretler
hariç) üzerinden yapılır. Oderneler (avans olarak
ödenenlerde dahil) para olarak ve hesaben (ödeyenleri, kazanç ya da ir atlı hak edenlere karşı
borçlu duruma düşünen her türlü kayıt işlemler) olabilir.
Kesilmesi gereken verginin ödemeyi yapan tacir gerçek kişi ya da kurum tarafından üstlenilmesi
halinde verg1, bilfiil ödenen miktar ile ödemeyi yapanın yüklendiği verginin toplamı üzerinden kesilir
(GVK.Md. 96) ..
pılan
Hizmet erbabına ödenen ücretler üzerinden yavergi kesintisi ücret bordrosunda gösterilir.
Bütün vergi kesintileri tacirlerin kayıt ve
gösterilir. Mevduat faizlerinden yapı­
lan vergi kesintisi takvim yılı sonunda, mevduat yıl
içinde kapatılmışsa hesabın kapatıldığı tarihte kayıt ve hesaplara geçirilir.
hesaplarında
- 70 -
Tacirlerin yapacağı kesinti ticari
ilgili ödemeler ile sınırlıdır.
işleriyle
2. Hangi Gelirden ve Hangi Oranda Kesinti
Yapılır
Genel kesinti oranı % 25 olmakla birlikte
Bakanlar Kurulu sıfıra kadar indirebilir veya bir
katına kadar
artırabilir. 1990 yılına
göre kesinti
oranları
Bakanlar Kurulu'nca aşağıdaki şekilde belirlenmiştir.
a. ÜCretler
aa. Hizmet erbabına ödenen ücretler; gelir
vergi tarifesine göre,
bb. KÜltür ve Turizm Bakanlığı'nca belirlenen tiyatrolarda, radyo ve televizyon yapımlarında
çalışan bu tiyatro sanatçılarına
yalnızca bu işyer­
lerindeki çalışmalar karşılığı yapılan ücret ödemeleri, sporculara transfer ücreti olarak yapılan ödemelerle yalnızca uluslararası sularda geçen hizmetleri karşılığı yapılan ödemelerden % 10.
b. Serbest Meslek
Erbabına
Ödemeler
Telif hakları ödemelerinden% 10, diğer
meslek erbabı hizmet karşılığı (avukatlık,
müşavirlik gibi) ödemelerden% 15 kesinti yapılır.
serbest
ışı
c. Birden f~la yıla sari inşaat ve onarım
yapanlarda yapılan ödemelerden (istikhaklardan)
% 5.
d. İşyeri kiralarından (% 20)
i) Bu kiralama vakıf (Bakanlar Kurulu'nca
vergi muafiyeti tanınanlar hariç) ve derneklere ait
gayrimenkullerden yapılmışsa o zaman % 10.
- 71-
ii) Kooperatifiere ait
gayrimenkullerin
bunlara yapılan kira ödemelerinden% 20.
kiralanması karşılığında
e. Ödenen tahvil ve mevduat faizlerinden
(devlet tahvilinden% O) çıkarılan gelir ortaklığı senetleri gelirlerinden% O,
döviz tevdiat
hesaplarına yürütülen faizlerle özel finans kurumlarınca döviz katılma hesaplarına ödenen kar payların­
dan% 10 kesinti yapılır.
% 10,
Faizsiz ôlarak
kredi
verenlere
ödenen
kar
payları ile kar ve zarar ortaklığı belgesi karşılı­
ğı ödenen kar payları ve özel finans
kurumlarınca
kar ve zarara katılma hesabı karşılığında ödenen kar
paylarından
% lO.
paylarından
nen kar
Dar mükellef gerçek
% O.
kişilere
öde-
f. Çiftçilerden satın alınan hayvanlar ve
mahsulleri ile kara ve su avcılığı için yapılan ödemelerden % 2 diğer
zirai mahsullerde % 4
kesinti yapılır. Bu kesintiden aracılık eden kurumlarla, ticaret borsaları da sorumlu tutulabilir .
bunların
.g. Ticari kazançtan indirilen gelirler içinde yer alan hazine bonosu ve devlet tahvili faizleri
ile gelir ortaklığı senetleri gelirleri üzerinden
% 10. Bu tevkifat gelir ve kurumlar vergisinden mahsup edilemez.
3. Kesintinin
Beyanı
( GVK. Md. 98)
Tacirler yukardaki kesinti yapmaları gereken kazanç ve iratlar üzerinden hesapladıkları vergiyi ertesi ayın 20'nci günü akşamına kadar muhtasar beyanname ile vergi dairesine bildirirler.
Yıl sonlarında bankalarca
tahakkuk ettirilen
mevduat faizlerinden kesilecek vergilerin uzatılınası
için beyan yapma süresi bir ay uzatılır. Kesintiye
- 72 tabi menkul sermaye iratları ile bunlardan yapılan
vergi tevkifatı türü itibariyle icmalen ayrı bir
muhtasar beyanname alınır ( GVK.Md. 99).
Zirai ürün bedelleri üzerinden tevkifat yapanlar hariç olmak üzere, çalıştırdığı hizmet erbabı
sayısı 10 ve daha az
olan işverenler, muhtasar beyannamelerini, bağlı oldukları vergi dairesine bildirmek şartıyla her ay yerine Şubat, Mayıs, Ağustos
ve Kasım aylarının 20'nci günü akşamına kadar verebilirler.
B. KURUMLAR VERGİSİ TEVKİFAT! (KVK.Md. 24)
Tacirler, dar mükellef kurumlara yaptığı
belli ödemelerden kurumlar vergisi kesintisi yapar.
Bu kesintinin dar mükelleflerin belli kazançlarını
vergiiendirme şekli olduğunu belırtmiştik.
Bu
kesintinin
ilkeleri,
oranı
(genel
oran
% 25) ile ilgili Bakanlar Kurulu yetkileri (bir katına kadar artırma, sıfıra kadar indirme) gelir vergisi kesintisi ile aynıdır. Kesintiye tabi tutulan
dar mükellef kazanç ve iratlarıyla 1988 yılına iliş­
kin kesinti oranları aşağıya çıkarılmıştır. Önceden
belirttiğimiz
gibi gelir vergisi kesintisine tabi
olan ister dağıtılsın, ister dağıtılmasın, dağıtıla­
bilir olan kar payları ile dağıtılan kar payları ve
kurumlar vergisinden müstesna belli kazançlar (ihraç
vd.) ayrıca kurumlar vergisi kesintisine tabi değil­
dir.
Ücretler
2. Serbest Meslek Kazançları
a. Petrol arama faaliyetleri
b. Diğerleri
ı.
% 35
kazançları
% 5
% ıs
- 73 -
3. Gayrimenkul Sermaye İratları
a. Finansal Kiralama Kanunu'na göre
alınan kiralardan
% 0.5
% 20
b. Diğerlerinden
4. Faizler
a. Devlet tahvili ve hazine bonosu faizleri% O
b. Döviz Tevdiat Hesapları Faizleri
% 5
c. Dış Kredi Faizleri
% O
d. Diğer bütün faizler
% 10
5. Kar Payları
a. Döviz katılma hesaplarına ödenen
b. Faizsiz olarak kredi verenlere·Ôdenen
kar payları ile kar ve zarar ortaklığı
belgesi karşılığı ödenen kar payları
c. Özel finans kurumlarınca kar ve
zarara katılma hesabı karşılığı ödenen kar payları.
.
d. Diğer kar payları (hisse senedi)
ve iştirak payı kazançları
%
ı
% 10
% 5
% o
(Ltd.Şti.Kooperatif)
6.
İskonto
7. Telif,
bedellerinden
% 10
imtiyaz,ihtiva,işletme,ticaret
alameti farika ve berizeri gayrimaddi hakların satışı devir ve temliki karşılığı alınan bedellerden.
ünvanı
8. Türkiye'de işyeri ve daimi temsilcisi
olmayan dar mÜkelleflerin sergi ve
panayır kazançları
% 25
% o
Bu kesintiyi yapmakla yükümlü olan tacirler
de, bu kesintiyi ilgili ayı izleyen ayın yirminci
gunu akşamına kadar bağlı bulundukları vergi dairesine muhtasar beyanname ile bildirir.
- 74 IV. TACİRLERİN VERGİ BORCUNDAN YAPACAGI MAHSUPLAR ve
GEÇİCİ VERGİ
İster gerçek kişi ister kurum olsun, tacirler·, gelir vergilerinden veya kurumlar vergilerinden
yıl içinde kesilmiş vergileri yabancı ülkelerde ödenen vergileri ve peşin ödeyeceği vergiyi düşer­
ler.
A. YIL İÇİNDE KESİLMİŞ VERGİLER
(GVK. Md.l2l ve KVK. Md.44)
1- Yıl içinde kesilmiş olan vergilerden, gelir vergisi mükellefleri ile ilgili olanlar, yukarı~
da gelir vergisi tevkifatı başlığı altında açıklan­
mıştır. Taeirierin ticari kazancı ile ilgili başlıca
kesinti, kendisinin inşaat ve onarım işi yapması halinde, yıl içinde aldığı istihkakları üzerinden ödediği
% 5 vergi kesintisizdir. Vergiden düşülebilir
kesintiler tacirin beyannamesine girmiş gelirlerden
yapılan
kesintilerdir. Kendisinin ayrıca sözgelimi
serbest meslek faaliyeti varsa işyeri kirası veya
ücret alıyorsa bunlar beyannamesine katıldığından,
bu kazanç ve iratlardan yapılan vergi kesintileri,
gelir vergisinden düşülür. Ancak hemen belirtmek
gerekir ki,·kar payları, iştirak hisselerinden doğan
kazançlar faizler, zaten beyannameye katılmadığından
bunlara ilişkin kesintiler, vergi borcundan düşüle­
miyecektir.
2- Bir dar mükellef kurum yukarıda kendisinkurumlar vergisi tevkifatı başlığı altında açıkladığımız kesintilerle, gelir vergisi tevkifatı yapılmış kazanç ve iratlar üzerinden kesilmiş
den
yapılan
- 75 vergileri, genel ya da özel beyanla ihtiyari ola. rak b{ldirim yaptığında-, kurumlar vergisinden düşe­
. bilir.
Gene de dar mükellef kurum olarak her nevi
tahvil ve hazine bonolarından elde edilen faizler
ile, gelir ortaklığı senetlerinden sağlanan gelirler
beyannarnelere katılmayacağından bunlara ait kesintilerin de kurumlar vergisi borcundan düşülmeyeceği
doğaldır.
3- Düşülen vergi -tevkifatı miktarı (gelir ya
da kurumlar vergisinden mahsup edilen tevkifat miktarı)
gelir ya da kurumlar vergisinden fazla ise
aradaki fark vergi dairesinde mükellefe bildirilir
ve mükellefin tebliğ tarihinden itibaren bir yıl
içinde başvurusu üzerine kendisine red ve iade olunur.
OOENEN VERGİLER
(GVK. MD.l23 - KVK. Md.43)
B. YABANCI ÜLKELERDE
ülkelerde elde edilerek, hesaplara
kazanç ve iratlardan mahallinde ödenen gelir ve kurumlar vergisi gerçek kişi tacirlerin gelir
vergisi, kurum tacirlerin kurumlar vergisinden düşü­
lür.
Yabancı
aktarılan
Bu indirirnin
şartları şunlardır:
1- İndirilecek gelir vergısının miktarı, taülkelerde elde ettiği kazanç ve iratlara düşen TÜrk Gelir vergisının miktarından fazla
olamaz. Bir kurumun yabancı ülkede elde ettiği kacırın yabancı
- 76 zancının üzerinden ödeyip düşeceği kurumlar vergısı­
nin, ·TÜrk kurumlar vergisi nispetinden (% 46) fazlası kabul edilmez.
2- Yurt
ve bu belgeler
dışında
yurtdışı
vergi ödendiği belgelenmeli
temsilciliklerce onaylanma-
lıdır.
İndirilecek vergiye ilişkin belgeler gelmeindirilebilecek vergi kısmı bir yıl ertelenir.
İndirilecek vergi yabancı para ile ödenmişse ilgili
kazanç ve iratların hesaplara aktarılmasına uygulanan kambiyo rayicine gÖre TÜrk lirasına çevrilir.
mişse
c.
GEÇİCİ VERGİ :
( GVK. Mükerrer Md.l20 - KVK. MÜkerrer Md.40)
Gerçek kişi ya da kurumlar, cari vergilendirme döneminin gelir ve kurumlar vergisinden mahsup
edilmek üzere geçici (peşin) vergi öderler.
l. Geçici vergi tutarı, verilen yıllık beyannarnede (gelir ya da kurumlar) bildirilen gelir ve
kazanca ·isabet eden (gerçek kişi tacirlerde ticari
kazanca düşen) verginin% 50'sidir. Bu oran Bakanlar
Kurulu'nca % lOO'e çıkarılabileceği gibi% 25'e kadar da indirilebilir. 1990 yılında gelir vergisi mükellefi tacirlerde bu oran% 30'dur.
Kurumların
ödeyecekleri geçiçi vergi;
zarar da beyan etseler, birinci sınıf gerçek kişi
tacirlerin bir önceki yıl gelirlerine uygulanan hayat standardı temel gösterge tutarının kurum ortak
sayısı ile (komanditeler hariç) çarpılması suretiyle
le bulunacak tutara isabet eden kurumlar vergisinin
% 50'sinden az olamaz. Ortak sayısı (5)'i aşan kurumlarda en fazla beş ortağa göre hesaplanır.
- 77 Sözgelimi, 1989 yılı hayat standardı temel gösterge tutarı İstanbul için lO. 200. 000.- TL.
olduğuna
göre 1990 Nisan ayından başlamak üzere,
kurumlar, ortak sayısını bu tutar la çarpacak ve
bulunan tutara göre hesaplanan kurumlar vergisinin
yarısını geçici vergi olarak ödeyeceklerdir.
Ancak Anayasa Mahkemesi bı hükmü iptal
1990 itibariyle bu zorunlu bağlantı
görünmektedir.
ettiğinden
kalkmış
2. Geçici vergi tutarının l/l2'si her ay o
beyan döneminden başlamak üzere (gelir vergisinde Mart, Kurumlarda Nisan) vergi dairesine beyan
edilip ödenecektir.
yılki
3. Tacirler geçıcı vergiyi, beyan ettikleri
gelir ve kurumlar vergisinden düşerler. Geçici
vergi fazla olur da düşemezlerse, o yıla ilişkin
olarak ödeyecekleri geçici vergiden düşerler. Gene
artan kısım olursa diğer vergi borçlarına mahsup
edilir. Fazlalık kalırsa, ilgili yıl sonuna kadar
talep edilirse red ve iade edilir.
4. Yeni işe· başlayan gerçek kişi tacirlerin
vergisi, bir önceki yılın gelirlerine uygulanan hayat standardı temel gösterge tutarının ya-rısının
gelir vergisinin % 30'udur.
Sözgelimi
geçıcı
-
78 -
1990'da işe başlayacak olan gerçek kişi tacirler
1989 gösterge tutarının yarısı hesabıyla, işe baş­
ladıkları .ayı
takip eden aydan başlayarak, beyan
yapacakları
Mart 1991 ayına kadar bu verginin
l/12'sini geçici vergi olarak ödeyeceklerdir. İşi
bırakma halinde işin bırakıldıği ayı izleyen aydan
itibaren geçici vergi taksidi ödenmez.
vergisi
yoktur.
Yeni işe başlayan kurumlarda ilk kurumlar
beyannamesi verilene kadar geçici vergi
5. Ödeme kaydedici cihaz (yazar kasa) ~lan
ikinci sınıf tacirlerde bir defaya mahsus olmak
üzere bu cihazıarı aldıkları ayı takibeden 12 ay
geçici vergi taksidi ödemezler.
6. Birden fazla takvim yılına taşan inşaat
yapan müteahhitler, bu kazançları
dolayısıyla geçici vergi vermezler.
ve
onarım ışı
Geçici
durdurmaz.
vergiye
itiraz vergi
tahsilatını
- 79 V- TACİRLERİN DİGER YÜKÜMLÜLÜKLERİ
Bu bölümde gerçek kişi ya da kurum tacirlerin
katma değer vergisi olmak üzere harçlar, damga
vergisi, emlak vergisi, bele?iye vergilerine ilişkin
yükümlülükleri kısaca özetlenecektir.
başta
A. KATMA
DEGER
VERGİSİ
1- Verginin Konusu: Tacirlerin katma değer
vergisine konu olan işlemleri ticari kazanç sağlayan
ticari ve sınai faaliyetler çerçevesinde yaptıkları
mal teslimleri ve hizmet ifalarıdır. Ayrıca tacirlerin yaptığı her türlü mal ve hizmet ithalatı da
katma değer vergisine tabidir.
TÜccarın malı teslim etmesi demek mal üzerindeki tasarruf hakkının alıcıya ya da onun adına hareket edenlere devredilmesidir.
Bir mal teslimi ya da hizmet ifasının katma
vergisine tabi olması için işlemin TÜrkiye'de
yapılması
gerekir. Mal teslim sırasında TÜrkiye'de
bulunmalıdır. (KDV. Md.l).
değer
2- Verginin MÜkellefi: Mal ve hizmet teslim
eden ve hizmet ifa eden tacirler mal ve hizmeti
yurt dışından ithal eden ithalatçılar, katma değer
vergisinin mükellefidir. Dar mükelleflerde, mükellef
vergi kesintisi yapmakla sorumlu kişi, bu yoksa mükellefin TÜrkiye'deki daimi temsilcisi ya da işlem­
l~ri
mükellef adına yapanlar vergi muhatabı kabul
edilir (KDV. K.Md.44).
- 80 -
3- Vergi Dışı İşlemler: İstisnalar
{KDVK. Md.ll-11) Hemen belirtmek gerekir ki gelir vergisinden
muaf küçük esnafın yaptığı teslim ve hizmetler,katma değer vergisinden de müstesnadır. İhracat katma
değer
vergisinin başlıca istisnalarından biridir.
Bir mal tesliminin ya da hizmet ifasının ihracat
olabilmesi için, yurt dışındaki müşteriye yapılması,
malın TÜrkiye CUmhuriyeti
gümrük hattından geçerek
yabancı bir ülkeye varması, hizmetten de yurt dışın­
da faydalanılması gerekir.
İhracat dışında inşa edilen deniz, hava ve
demiryolu taşıma araçları, yüzer tesis ve araçların
teslimi, tadili, onarımı ve bakımı, deniz ve hava
taşıma araçları için liman ve hava meydanlarında yapılan hizmetler de vergi dışıdır.
Bu istisnalar dışında, petrol arama faaliyetleri ile sınırlı olmak üzere, petrol arama işi yapanlara yapılan hizmetlerle mal teslimleri de katma
değer vergisinden istisna edilmiştir.
Transit ve TÜrkiye ile yabancı ülkeler aradeniz, hava, kara ve demiryolu ile yapılan yük
ve yolcu taşıma işleri, tarımsal amaçlı kooperatiflerin tarımı yaymak teşvik ve ıslah etmek amacıyla
yaptıkları
teslim ve hizmetler, külçe altın, döviz
damga pulu, hisse senedi ve tahvil teslimleri, güvenlik kuvvetlerine ve silahlı kuvvetlere yapılan,
makine cihaz ve yedek parça teslimleri de, tacirlerin vergi dışı bırakılmış başlıca işlemleridir.
Transit aktarma, gümrük antreposu, geçici depo, gümrük sahası ve serbest bölge rejimlerinin uygulandık­
ları mal ve hizmetler de vergi dışı bırakılmıştır.
sında
- 81 4- Verginin Matrahı (KDV K.Md. 20)
.Tacirlerin teslim ve hizmet işlerinde matrah,
bu işlerin karşılığını teş~il eden bedeldir (alınan
ya da borçlanılan mal ve para ile temsil edilebilen
diğer değerler).
İthalat yapılıyorsa, .ithal edilen malın gümrük vergisi tarhına esas değerine, ithalat sırasında
ödenen vergi, resim, ihraç ve paylar ve mal fiilen
getirilinceye kadar diğer giderler ve ödemelerle fiyat fark ve kur farkları eklenir.
Dar mükellef yabancı ulaştırma kurumlarının
ülkeler arasındaki yük ve yolcu taşımacılı­
ğında şahıs ve ton başına kilometre. itibariyle yurtıçı emsaller gozonune alınarak matrahı Maliye ve
Gümrük Bakanlığı tespit etmektedir.
yabancı
mamul veya altın ihtiva eden ziynet
ile sikke altınların teslim ve ithalinde
matrah, külçe altın bedeli düşüldükten sonra kalan
Altından
eşyaları
miktardır.
Teslim yerine kadar satıcının yaptığı taşıina
yükleme ve boşaltma giderleri ile ambalaj giderleri
sigorta, komisyon vade farkı f~yat farkı, prim, faiz
adı altında alınan gelirler de matraha dahildir. Faturada yapılan iskontolar matraha girmez.
5- Verginin
Oranı:
Katma değer vergısı . oranı vergiye
herbir işlem için % lü'.dur. Bakanlar Kurulu bu
dört katına kadar artırmaya yetkilidir.
tabi
oranı
Bakanlar Kurulu aşağıdaki mal grupları· için
vergi oranları belirlemiştir (89/14255 ve
89/14916 sayılı kararlar).
farklı
- 82 -
Buna göre; % 1 vergi oranı uygulanacak teslim ve hizmetler, kuru üzüm, kuru incir, kuru kayı­
sı, kütlü ve elyaf pamuk, kabuklu tabii kuru fındık,
çatlatılmamış ve
kavrulmamış
antep fıstığı ve çam
fıstığı, meyan
kökü, meyan balı, meyan hülasası,
anason, defne yaprağı, kekik, sumak yaprağı, mazı,
mahlep, palamut, çöven, kimyon, haşhaş tohumu,kendir
tohumu, zerdali çekirdeği, kayısı çekirdeği
ve
işlenınemiş
iç fındık, tuzlanmamış ve kavrulmamış
ayçekirdeği, şeker pancarı, natürel veya tops haldeki tiftik, fiğ, finansal kiralamaya konu olan malların
finansal kiralama şirketlerine veya finansal
kiralama şirketlerince teslimi veya
kiralanması
işlemleridir.
% 1 vergi oranına tabi mallardan (finansal kiralama hariç) yer aları ürünlerin perakende
safhadaki teslimlerinde % io vergi oranı uygulanır.
Finansal kiralama yapılan binek otomobillerin kirası
% 10, diğer nakil vasıtalarının ki% 5 vergi oranına
tabidir. % 3 vergi oranı uygulanacak teslimler,küçük
ve büyükbaş hayvanlar, balıklar ve bunların etleri,
süt, yoğurt, yumurta ve beyaz peynir, tahıl, yağ,
ekmek, zeytin/ taze sebze ve meyvalardır. Doğal gaz
teslimleri,ödeme kaydedici cihazlar,takograf cihazı,
poşetliler dışında
gazete, dergi, kitap ve benzeri
yayın teslimlerinde uygulanacak Katma
Değer Vergisi
ise oranı % 5 olarak tespit edilmiştir.
İnsan sağlığında kullanılan ilaçlar ile sadece bu ilaçların üretiminde kullanılan maddeler, aşı,
biyolojik serumlar ve kan teslimleri, gümrük ve resimlerden muaf olarak ithal edilecek zirai mücadele
ilaç ve teknik maddeleri, doktor, diş hekimi, veteriner ve bunların çalıştığı kuruluşlar tarafından
verilen sağlık hizmetlerine % 10 vergi oranı, 89/
14916 sayılı karardct gümrük tarife istatistik pozisyonları
verilen maddeler için de % 15 vergi oranı
tespit edilmiştir.
- 83'
TÜtün mamülleri her türlü alkollü içkiler, bira her
türlü alkolsüz içkiler ve öğütler, ek vergiye
tabidir. Bu malları imal edip satanlar ya da ithal
edenler bu ek verginin mükellefidir (KVK. Md.60).
Ek verginin kanunda yazılı oranları Bakanlar Kurulu
Kararı ile değiştirilebilmektedir. Bu kararlara göre
tütün mamülleri ve her türlü alkollü içkiler% 100,
bira % 15 ve alkolsüz içkiler % 10 ek vergiye tabidir. Sigara ve alkollü içki ithalinde ise ek vergi
nispeti (O) ' dır.
·
6- Vergiden Yapılacak İndirim ( KDVK_ Md_ 29)
Tacirler, kendilerine yapılan mal ve hizmetler dolayısıyla hesaplanan ve alış fatura ve benzeri bölgelerde gösterilen katma değer vergisi ile ithal olunan nıal ve hizmet1er dolayısıyla ödenen katma değer vergisini vergiye işlemlerin üzerinden hesaplanan katma değer vergisinden indirebilir. indirilecek vergi fazla ise sonraki dönemlere devredilir. Yalnızca temel gıda maddeleri ile ilgili olup
indirilemeyen vergi iade olunur.
Gelirler ve Kurumlar Vergisi kanuniarına göre
indirilemeyen giderlerin vergiye tabi olmayan veya
vergiden istisna edilmiş bulunan malların ya da hizmetlerin, işletmeye ait binek otomobillerinin zayi
olan malların, katma değer vergisi indirilemez. Ek
vergi de katma değer vergisinden,indirilemez.
Amortismana tabi iktisadi kıymetlerin (demirteçhizat vd.) katma değer vergisi, bu
varlıkların aktife girdiği ya da başladığı vergilen-
baş, makine,
- 84 -
dirme döneminden itibaren 3 yıl içinde ve 3 eşit
taksitte, teşvik belgesine bağlı yatırımlarda kullanılan amortismana tabi varlıklarda is~ ı yıl içinde
indirilir.
7- Vergilendirme Usulleri ( KDVK. Md. 37-38)
Tacirler katma değer vergisinde iki
vergilenir götürü ve gerçek usul.
şekilde
Götürü usul, götürü şekilde gelir vergisine
tabi gerçek kişi tacirlere uygulanır. Bu usulde katma değer vergisi bu mükelleflerin her türlü mal ve
hizmet alışları ile giderleri toplamına kanuni vergi
nispetinin % 20 daha fazla uygulanması ile bulunan
miktardan, alış ve giderlerine ait belgelerdeki katma değer vergisi toplamı düşülerek bulunur. Bulunan
bu tutar, götürü olarak belirlenen safi ticari kazancın % 10 'undan az olamaz.
Gerçek usulde, yukarıda açıklanan ilkelere
uygun olarak teslim ve hizmet ifalarına genel olarak
vergi oranı uygulanır, alış ve gider belgelerinde
gösterilen katma değer vergisi hesaplanan bu vergiden düşülür. Kalan tutar ödenecek katma değer vergisidir.
8- Verginin Beyanı ve Öierunesi
(KDVK. Md.39-41 ve 46)
Gerçek ·usulde katma değer vergısıne tabi tacirler, üçer aylık (Maliye ve Gümrük Bakanlığı bu
süreyi belli istisnalar dışında bir aya indirmiş­
tir) vergilendirm~ dönemi it~bariyle ödenmesi gereken katma değer vergisini katma değer vergisi beyannamesi ile vergilendirme dönemini izleyen
ayın
- 85 -
25'nci gunu akşamına kadar, işyerinin bulunduğu ya
da gelir ve kurumlar vergisi yönünden bağlı olduğu
vergi dairesine verir ve vergilerini öderler.
Götürü usulde vergilenen mükellefler beyannamelerini bir takvim yıllık vergilendirme dönemlerine
gore, Mart ayında vergi dairesine verir ve öderler.
İthalatçılar,
gümrük giriş beyannamesi ile
gümrük idaresine beyan verirler ve vergiyi gümrük
vergisi ile birlikte öderler.
B. DİGER VERGİ VE Y"ÜKÜMLÜLÜKLER
Gerçek kişi ya da kurum tacirler ticari veya
faaliyet yaparken ya da kurum kazancı elde
ederken belli vergi yükümlülükleri ile karşı karşıya
sınai
kalırlar.
1- Damga Vergisi:
Tacirlerin imzalamak suretiyle düzenledikleri
ve herhangi bir hususu ispat veya belli etmek için
kullandıkları belli kağıtlar
damga vergisine tabidir. Yabancı ülkelerde düzenlenen aynı nitelikteki
kağıtlarda üzerine devir ve ciro
işlemi yapılır, ya
da bu kağıtların hükümlerinden TÜrkiye'de faydalanı­
lırsa vergiye tabi tutulur.
- 86 -
a) Vergiye Tabi Kağıtlar
(Bakanlar Kurulu K.85/10173)
1- Akitlerle ilgili
kağıtlar;
1. Mukavelenameler, taahhütnameler ve
temliknameler
a) Belli
parayı
ihtiva edenler
(Binde S)
b) Belli
parayı
ihtiva etmeyenler (3.000 TL)
c) Kira mukavelenameleri (Mukavele
süresine göre kira bedeli
üzerinden)
(Binde 1)
d) Ekici ile alıcı arasında düzenlenen tütün alım satımı mukavelenameleri
(1.000 TL)
2. Teklifnameler
3. Anonim,
şirket
(1.000 TL)
eshamlı komandit ve limited
mukavelenameleri;
İlk 100 milyon lira için
Sonra gelen 100 milyon lira
için
200 milyon liranın yukarısı
için (vergi miktarı 20 milyon
(Binde 10)
(Binde 7.5)
lirayı aşamaz)
Şirket ser~ayesinin artırılması
halinde artırılan meblağ yukarıdaki
·nispetler yeniden uygulanır ve azami had yeniden nazara alınır.
(Binde 5)
- 87 4. Kefalet, teminat ve rehin senetleri;
(Binde 5)
a) Belli
parayı
ihtiva edenler
b) Belli
parayı
ihtiva etmeyenler
(3.000 TL)
c) Ekici ile alıcı arasında düzenlenen tütün alım satımı ile
ilgili rehin senetleri.
(1.000 TL)
5. Tahkimnameler ve sulhnameler;
a) Belli
parayı
ihtiva edenler
b) Belli
parayı
ihtiva etmeyenler
(Binde 5)
(8.000 TL)
6. Fesihnameler;
a) Belli
belli
kağıda
b)
parayı
ihtiva edenler veya
ihtiva eden bir
taalluk edenler
(Binde l)
parayı
Diğerleri
(3.000 TL)
II. Kararlar ve Hazbatalar
l. Meclislerden, resmi heyetlerden ve
idari davalarla ilgili olmayarak
Danıştay'dan verilen mazbata, ilam
ve kararlarla hakem kararları;
2.
a) Belli
parayı
ihtiva edenler
b) Belli
parayı
ihtiva etmeyenler
(Binde 5)
(7.500 TL)
Artırma ve eksil tme kanunlarına tabi
olan veya olmayan daire ve kurumların
yetkili organlarınca verilen her türlü
ihale kararları
(Binde 3)
- 88 -
III. Ticari
işlemlerde kullanılan kağıtlar
1. Ticari ve mütedavil senetler
a) Kambiyo senetleri ve kambiyo
senetlerine benzeyen senetler
(Çekler hariç)
(Binde S)
b) Emtia senetleri
1. Resepise (Makbuz senedi)
2. Varant (Rehin senedi)
3. İyda senedi
4. Taşıma senedi
(3.000 TL)
(1.800 TL)
(600 TL)
(200 TL)
c)
( l. 800 TL)
Konişmentolar
d) Deniz ödüncü senedi
e)
İpotekli
(Binde S)
borç senedi,irat senedi(Binde S)
2. Ticari belgeler:
a) Akreditif ve kredi mektup ve
(Binde 3)
telgrafları
b)
Menşe
ve Mahreç
şahadetnameleri(3.000
TL)
c) Bilançolar ve işletme hesabı
hülasaları (Resmi dairelere ve
bankalara ibraz ~dilenler)
ı.
(6.000 TL)
Bilançolar
2. Kar ve zarar cetvelleri
3.
d)
İşletme hesabı hülasaları
(3.000 TL)
(SOO TL)
Barnameler
e) Tasdikli manifesto
(3.000 TL)
nüshaları
( l. SOO TL)
- 89 -
f) Ordinalar
(300 TL)
g) Bankalar veya ticarethaneler
arasındaki münakale, tediye,irsal,
teslim ve tahsil emirleri.
(300 TL)
IV. Makbuzlar ve
a) Avans
diğer kağıtlar:
makbuzları
(Binde 5)
b)
belli parayı muntazaman olarak resmi dairelere verilen makbuz ve ibra senetleri ve resmi daireler hesabına ödenen paralar
hakkında müteaddit nüsha olarak bankalara verilen makbuz senetlerinin
(Binde 5)
mezkur dairelere ait nüshaları.
c)
Maaş,
Kişiler tarafından
ücret, gündelik, huzur hakkı,
aidat ihtisas zammı, ikramiye, yemek
ve mesken bedeli, harcırah, tazminat
vesaire gibi her ne ad ile olursa
olsun hizmet karşılığı alınan paralar için verilen makbuzlar ile bu
paralar nakden ödenmeyerek kişiler
adına açılmış veya açılacak cari
hesaplara nakledildiği veya emir ve
havalelerine tediye olunduğu takdirde nakli veya tediyeyi temin eden
kağıtlar,
(Binde 4)
d) Ödünç alınan paralar .için' verilen
makbuzlar veya bu mahiyetteki senetler,
(Binde 4)
e) İcra dairelerince resmi daireler
namına şahıslara ödenen paralar
için ödenen düzenlenen makbuzlar,
(Binde 4)
- 90 -
1. Beyannameler ·
a)
memleketlerden gelen posta
gümrükleurnesi için
postanelerce gümrÜklerce verilen
liste beyannamelerde yazıli her
mürasele maddesi için
Yabancı
müraselatının
(300 TL)
b) Kanun hükümlerine göre resmi
da~relere verilen diğer beyannameler;
1)
Yıllık gelir vergisi
beyannameleri
2) Kurumlar Vergisi beyannameleri
3) Muhtasar beyannameler
4) Diğerleri
( 1. 500
(3.000
(1.000
(300
TL)
TL)
TL)
TL)
2. Havale mektupları, posta ve telgraf
havalenameleri:
a) 500 liraya kadar olanlar ( 500 dahil)
( 100 TL)
b) 3.000
(300 TL)
11
c) 3.000 liradan
11
(3.000
11
yukarı
olanlar
11
(500 TL)
3 ~ Tarifeye yazılı kağıtlardan aslı yüz liradan
fazla maktu veya nispi vergiye tabi olanların
resmi dairelere ibraz edilecek özet, suret ve
tercümeleri.
(300 TL)
b) Vergiye Tabi Olmayan
Kağıtlar
Ticari veya mütedavil kağıtlar üzerine yapı­
lan ciro, kab:ul ve tesellümle ilgili şerhler, hisse
senetleri ve her türlü tahvillerin temettü ve faiz
- 91
~
çıkarılacak
hisse senedi ve tahvillere
talip olanlar tarafından verilecek iştirak taahhüt.nameleri, sigorta mukavelenameleri, müstahsil makbuzunun tüccar tarafından müstahsile verilen nüshası,
gider pusulası, fatura ve makbuzlar.
kuponları,
c) Damga vergisi, tacirlerce pul, basılı damga ya da makbuz verilmesi şeklinde ödenebilir. Pullar kağıt düzenlendiği anda ödenir. Bas~lı damga konulacak kağıtların vergısı yüzde beş noksanı ile
peşin ödenir. Makbuz karşılığı ödemede (nispi olarak
alınan damga vergisinde) bir ay zarfında
düzenlenecek kağıtların vergisi ertesi ayın yirminci günü akşamına kadar vergi dairesine ödenir. Sermaye şirket­
lerinin mukavenamelerinin veya bunların sermaye artışları ile süre uzatmaları hakkındaki
kararlarının
tescili ve ilan tarihinden itibaren üç ay içinde
ödenir.
3- Belediye Vergileri:
Tacirlerin belediyelere ilişkin ilan ve rekvergisi, işgal harcı, tatil günlerinde
çalışma
ruhsatı harcı, kaynak suları harcı, tellallık barcı, hayvan
kesimi ve muayene ve denetleme
harcı, ölçü ve
tartı
aletleri harc.ı ve bina inşaat
harcı, işyeri açma izni
harcı
ödeme yükümlülükleri
lam,
eğlence
doğabilir.
- 92 -
Belediye Vergi ve Harçları: Bunların başın­
da işyeri açma izni harcı gelmektedir. Açılacak
işyerının
metrekaresine göre 20-200 TL arasında değişir (işin mahiyetine göre) harç
miktarı 5000 metrekarelik harç miktarını aşamaz.
Tacirler, kendi adına ilan ve reklam yaptık­
ya da yaptırdıkları zaman ilan ve reklam vergisi öderler.İlan ve reklam işini mutad meslek edinen tacirler, başkaları adına .yaptıkları ilan ve
reklamıara
ait vergileri mükellefler adına ilgili
belediyeye yaptırmaktan sorumludur. TRT'de, gazete
ve dergilerde, malların ambalajları üzerindeki ilan
ve reklamlarla, tacirlerin kimliğini ve işin mahiyetini gösteren 1/2 metrekareyi aşmayan ışıksız levhalar vergi dışıdır.
ları
İlan ve reklam vergisi, ilan ve reklam mahiyetindeki levhanın sabit ya da geçici olmasına,
ışıklı olup olmamasına göre metrekaresi yıllık
7500
ile geçici reklamlarda metrekaresi haftalık SOO liraya kadar değişmektedir. Broşür, katalog ve takvimlerin her biri için 25 TL, yapıştırılan afişlerin
metrekaresinden 125 TL'ya kadar vergi alınmaktadır.
Vergi, ilan ve reklam kendisi yapmışsa iş
önce, reklam ajansınca yapılmışsa, ilan
ya da reklamın yapıldığı ayı izleyen ayın 20'nci günü akşamına kadar bir beyanname ile ilan ya da reklam yapıldığı yerlerin belediyesine verilir ve ödenir.
yapılmadan
Eğlence
Vergisini ise eğlence yeri işleten­
ler öder. Eğlence vergisi biletle girilen yerlerde
bilet bedeli üzerinden % 5 ile % 30 (yabancı film
göstermeleri) arasında değişen oranda alınır. Bilet-
- 93 le girilmesi zorunlu olmayan eğlence yerlerinden
günlük 100 - 20.000 TL arasında vergi alınır. Bilet'le girilen yerlerde, vergi belediyenin özel damga
koyması sırasında ödenir.
Belediye sınırları içindeki pazar ya da panakurulan yerlerde meydanlarda mezat yerlerinde,
yetkili mercilerden izin alınarak satıŞ yapmak için
mal ve hayvan satıcıları tarafından işgal edilmesi
işgal harcına tabidir. İşgal harcı metrekare başına
en. fazla 250 TL kadardır. Bu harç memurlar eliyle
makbuz karşılığı ödenir. Bunlar dışında, kendilerine
tatil günlerinde çalışmaruhsatı verilen tacirler,
işin mahiyetine göre
3000-12000 TL arasında tatil
günlerinde çalışma ruhsatı harcı öderler. Kaynak
sularına
belediyece işaret konulması, kap başına
kaynak suları harcı belediyelere ait hal,balıkhane,
mezat yerlerinde mal ve mahsul satışı 500.000 liraya
kadar % 2, bunu aşan miktarlarda % 1 nispetinde
tellallık harcına, oıezbahalarda kesilecek hayvanlar
kesim öncesi hayvan kesimi muayene ve denetleme
harcına tabidir. Resmi ve özel kombinalar bu harçtan
muaftır. Küçükbaş hayvan başına 600 TL'na,
büyükbaş
başına
1500 TL kadar harç alınmaktadır. Tacirlerin
ölçü ve tarh aletlerinin belediyelerce ..damgalanması
da ölçü aletlerinin birimi başına Olçü ve Tartı
Aletleri Muayene Harcına tabidir. Bunun dışında iş­
yeri inşaatlarında 1. derece gruba giren belediyelerde inşaat alanına göre m2'de 600 TL kadar bina
inşaat harcı ödenir.
yır
4- Diğer YÜkümlÜlükler
Tacirleri ilgilendiren diğer vergiler içinde
son olarak emlak vergisi, değerli harçlar ve savunma
sanayii fonundan söz edilebilir.
a) Tacirlerin işletmesine dahil olan bina ve
arazi emlak vergisine tabidir.Emlak vergisinin gelir ve kurumlar vergisine ilişkin özellikleri, belli
binaların bu verginin dışarda
bırakılması ile ilgilidir. Tersane binaları vergi
dışıdır.
Ayrıca
turizm müessesesi belgesi almış tacirlerin turizm
işletmelerine dahil binaları, bu amaçla inşa edildiği ya da mevcut binaların
bu amaca tahsisi halinde,
bu binalar beş yıl süreyle emlak vergisinden 'muaftır. Kalkınmada gerice yörelerde inşa edilen sınai
tesislerde inşalarını izleyen beş yıl süre ile geçici muafiyetten yararlanır.
Fuar, sergi -...re panayır yerlerinde inşa edilen
binalar bu amaçla kullanıldığı sürece vergi dışıdır
( EVK. Md. 5 ) •
b) Tacirlerin kullandıkları bono kağıtları
(emre muharrer senetler) değerli kağıt olup bedeli
1. 000 TL' dır. Bu senetler yerine adi kağıt kullanılır­
sa bu evraka 1. 000 TL' lık damga pulu yapıştırılır.
c) Tacirler ticari ve sınai ya da kurum faa~
liyetleriyle ilgili olarak yargı, noter, vergi yargısı, tapu ve kadastro, gemi ve
liman harçları ile
imtiyazname ruhsatname ve trafik harcı (işletmeye
dahil araçların tescili dolayısıyle) öderler.
tacirlerin tersane yapımı için DPT'nca
belgeleri varsa, bu amaçla aldıkl-arı
gayrimenkullerle, eklentilere ilişkin
tescil ve
şerhler,
tapu ve kadastro harcından müstesnadır.
Beden Terbiyesi Teşkilatına dahil derneklerin yalnızca sporla uğraşmak için kurulan anonim şirketle­
re koydukları gayrimenkullerle, bu şirketlere devrettikleri gayrimenkullerle ilgili devir ve iktisap
işlemleri de tapu harcından müstesnadır.
··
Kurum
verilmiş teşvik
- 95 -
d) Tacirlerin her türlü alkol ve alkollü içkiler ve alkolsüz içkiler(su,soda,sade gazoz,meyveli
gazoz ve meyve suları hariç), tütün ve tütün mamullerinin ·tes1in' ve ithalatı, E(jitim, Gençlik, Spor
ve Sağlık Hizmetleri Vergisine tabidir. Bu vergi
sigara paketi ve şişe başına maktu bir vergidir.
e) Tacirler ödeyecekleri gelir ve kurumlar
vergisinin% 'S'ini,Savunma Sanayii Destekleme Fonuna ait meblağ olarak hesaplarlar. Tacirler ödeyeceği gelir ve kurum vergisini daha önceki bölümlerde
de belirttiğimiz gibi yıllık ve özel beyanla öderken
Fona ait bu tutarı da vergi dairesine öderler. Ayrı­
ca tacirlerin vergi sorumluluğu içinde yer alan
vergi tevkifatını yaparken, kestikleri gelir ve kurumlar vergilerinin% S'ini de muhtasar beyannameyle
vergi dairesine öderler. Tam mükelleflerin ücret gelirlerinin gelir vergisi Savunma Sanayii Destekleme
Fonu kesintisine tabi değildir. Dahili tevkifat miktarı da fona tabi değildir. Götürü vergilenen tacirlerin vergisi üzerinden Fon ödenir.
Her türlü alkollü içki, tütün ve mamüllerinde
de paket şişe başına, ambalaj başına belli bir miktar fona ödenir.
f) Tacirler Savunma Sanayii Destekleme Fonu
ödeyecekleri gelir veya kurumlar vergilerinin % 1 or anı11da Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışmayı
Teşvik Fonu ve ayrıca gene % 1 oranında Mesleki ve
Teknik Eğitimi Geliştirme ve Yaygınlaşt:ı,rma Fonu' na
ödeme yapmak zorundadır.
dışında
Bu fon yükümlülükleri dışında henüz uygulanmarnakla birlikte, fabrika, işyeri, eğlence yeri ve
atölyelerden Gelir vergısının binde uçu oranında
Çevre Kirliliğini Ölleme Fonu yükümlülüğü bulunmaktadır.
·
- 96 -
g) On ya da daha fazla işçi çalıştıran tacirler, çalıştırdıkları personelin ücretlerinden % 4
tasarruf kesintisi yaparlar. Bu kesintiye % 6 iş­
veren payı eklenir ve Ziraat Bankası 'ndaki "tasarrufu teşvik hesabına" ertesi ay sonuna kadar yatırır­
lar.
VI. TACİRLERİN VERGİLEMEYE İLİŞKİN ÖDEVLERİ ve
CEZAİ SORUMLULUGu
Gerçek kişi ya da kurum tacirlerin vergilerneye ilişkin ödevlerini ve bu ödevlerini yerine getirmemeleri halindeki işlemiş sayılacakları suç ve bunun cezalarını sırasıyla şöyle açıklıyabiliriz.
A- İŞE BAŞLAMANIN BİLDİRİLMESİ
Bir
tacirin vergilerneye
ilişkin
birinci ödetarihinden önce
vergi dairesine bildirmektir. Şirketler (şahıs ya da
sermaye şirketleri) ticaret siciline kaydolmadan önce ya da ticaret siciline kaydalunmak üzere başvur­
duğu gün, ticari plakalı
nakil vasıtası sahipleri
ise aracın tescil ya da noter senedi yapılmasından
önce işe başlama bildirimi yapmak zorundadırlar. GÖtürü şekilde vergilendirilenler, işe başlamayı, vergi karnesi almak için vergi dairesine başvurmakla
bildirmiş sayılırlar (VUK. Md. 153-168).
vı,ışe
başladığıhı işe
başlama
Tacirler daha önce d~ belirttiğimiz gibi işe
vergi dairesine bildirmezse ve verginin
beyan süresi ve ek süresi de geçmişse kaçakçılık ve
usulsüzlük yapmış sayılır ve kaçakçılık ve I .. derece
usulsüzlük cezalarına muhatap olur. GÖtürü şekilde
vergilendirilen tacirler, süresinde işe başladığını
bildirmezse, ağır kusur suçu işlemiş ve I.derecede
usulsüzlük yapmış olur ve bu suça ilişkin cezaya
başlamayı
çarptırılır.
- 97 -
B. DEFTER TU'IMAK
Gerçek
kurum tacirlerin vergilendihesabına
ya da bilanço
esasına göre tutacakları
defterler açıklanmıştı. Bu
defterler, bilanço esasında yevmiye defteri, defteri
kebir, envanter defteri ve günlük kasa defteri, iş­
letme hesabı esasında, işletme hesabı defteri ve
günlük perakende satış ve hasılat defteri idi.
rilmesi
kişi
ve
sırasında işletme
Tacirler tutmak zorunda oldukları bu defterlerin dışında özelliklerine göre aşağıdaki defterleri de tutarlar.
1- Sanayicilerin
Ayrıca '1\ıtacağı
Defterler
(VUK. Md.l97-201)
Bu
defterlerin başında sürekli olarak imalat
tacirlerin tutacağı imalat defteri gelmektedir. İmalat defteri, imalatta kullanı­
lan ham ve yardımcı malzeme ile mamul mal hareketlerının
izlenınesini
sağlar. Ham maddeden
tam mamul
yapılıncaya kadar geçen imal
aşamalarında ayrı ayrı
maddeler elde ediliyorsa (iplik-dokuma, yağ-sabun,
kereste-mobilya, un-makarna gibi) ve bu imal işleri
birbirine bağlanarak aynı işletmede
yapılıyorsa
kombine imalat yapılmış sayılır ve bu durumda
imalat defteri, birbirinden bağımsız imal işlerini
gösterecek tarzda bölünmesi ya da her madde için
ayrı bir imalat defteri tutulur. Muhasebe
sistemlerinde bu bilgileri sağlayacak nitelikte.kayıt yapan
sanayi kuruluşları ayrıca imalat defteri tutmayabilir. İkinci sınıf tacirler ile fason imalat yaptı­
ranlar imalat defteri tutmazlar.
ile
uğraşan l.sınıf
- 98 İster birinci sınıf ister ikinci sınıf tüccar
olsun boyama, basma, yazma, kasarlama, apre, cilalama (bunlar kombine imalat değildir) gibi ücretle bitim işleri yaparlarsa bitim işleri defteri tutarlar. Bitimişleri defteri tutmadan buradaki bilgileri imalat defterine yazabilirler.
2-
Diğer
Defterler
Yabancı
ulaştırma kurumları veya bunlar Türkiye' de temsil eden şube ve . acentalar, Türkiye' de
elde ettikleri hasılatı kaydetmek için "Hasılat
Defteri" tutarlar. Bu defteri tuttukları zaman bu
işleri için ayrıca muhasebe defteri tutmazlar (VuK.
Md.207) Bankalar,· bankerler ve sigorta şirketleri
de, banka ve sigorta muameleleri vergisi kapsamına
giren işlemleri ya muhasebe defterlerinde ya da ayrı
bir banka ve sigorta muameleleri vergisi defterinde
ayrıntılı olarak gösterirler (VUK. Md.204).
(ardiye dahil) işleten tacirlerle, nak-·
giren, çıkan mala ait bilgileri bir
ambar defterine kaydederler. Ancak bu bilgileri
kapsayacak şekilde muhasebe tutanlar, ayrıca bu defteri tutmayabilir (VUK. Md,209).
Depo
liye
ambarları
Kurum tacirlerden anonim. şirketler, damga
vergisine tabi işlemleri ve pu işlemlerin damga vergisini "Damga Vergisi Defterine" kaydederler. Yolcu bilet ücretleri, sigorta primleri ve ilan ücretleri üzerinden resim almaya mecbur gerçek ve tüzel
kişilerde, bu ücret ve damga vergilerine, muhasebe
defterlerinde göstermiyorlarsa "damga vergi defteri"
tutarlar (VUK. Md.205).
- 99 -
Son olarak gerçek kişi taeirierin menkul ve
gayrimenkul sermayeleri ile bunlardan elde edilen
iratlar ve bunlara ilişkin giderleri, defteri kebir
veya işletme hesabı defterinin ayrı bir sayfasına ya
da ayrı bir deftere, diğer kazanç hesapları ile karıştırıp onlara
birleştirmernek
şartıyla yazmak zorunda olduğu belirtilmelidir (VUK. Md. 208).
Tutulması
zorunlu olan defterlerden herhangi
birinin tutulmaması tacirin vergi matraDının re'sen
takdirini (VUK. Md.30/3) gerektirir ve mükellef re'
sen takdir edilen matrah tutarına göre kaçakçılık ve
birinci derecede usulsüzlük suçu iŞlemiş olur (VUK.
Md.344/8 ve 352/2).
Tacirler günlük kasa defteri ile günlük perakende satış,ve hasılat d~fterini işyerinde bulun~
durmak günügününe tutmak zorundadırlar. Aksi takdirde 150.000.- TL. özel usulsüzlük cezasına muhatap
olurlar.
3- Defterlerin Tasdiki (VUK. Md.220-223)
Tacirlerin yukarıda açıklanan defterlerini
(defteri kebir hariçhşyerinin bulunduğu yerdeki
noterde (menkul kıymet ve kambiyo borsasındaki acenteler için borsa komiserliğinde) tasdik ettirmeleri
zorunludur.
Tasdik zamanı; işe başlayan tacirler işe
önce (dolayısıyla tacir işe başlamayı
vergi dairesine bildirirken defterlerini de tastik
ettirmek zorundadır) , öteden beri işe devam eden ta. cirler, defterin kullanılacağı yıldan önceki son
ayda (Aralık), özel hesap dönemi olanlar, hesap döneminden önce gelen son ayda, defteri dolanlar yeni
başlamadan
- 100 -
defteri kullanmaya başlamadan önce, defterlerini
bir sonraki dönemde de kullanmak isteyen tacirler,
dönemin ilk ayı (Ocak) içinde tasdik yaptırırlar ya
· da tasdiki yeniletir ler.
Defterlerini
tasdik ettirmeyen tacirler de
sürelerin sonundan başlayarak ı
ay geçtikten sonra tasdik ettirilen defterler tasdik
ettirilmemiş
sayılır)
kaçakçılık
(re'sen takdir
edilen ·matrah ve tutara göre) ve birinci derecede
usulsüzlük suçu (VUK. Md.352/8) işlemiş sayılır.
Defter tasdiki süresinin sonundan başlayarak bir ay
içinde tasdik ettirilirse re'sen takdir gerekmez
yalnızca
ikinci derece usulsüzlük suçu işlenmiş
olur.
(yukarıda
açıklanan
C. KAYIT VE BEl.GE DÜZENİ
re,
rını
Tacirler, tutmak zorunda oldukları defterleyaparken belli ilkelere uymak ve kayıtla­
belgelerle ispat etmek zorundadır.
kayıt
1- Defter
K~ıt DÜZeni
(VUK. Md.215-219)
Tacirler
defter ve kayıtlarını TÜrkçe tutmak
tutulmasi zorunlu defterler
mürekkeple ve makine ile yazılır. Kopya kağıdı kullanılması ve ıstampa ve diğer damga aletleriyle kopya konula.bilir.
.zorUndadırlar. Ayrıca,
Yevmiye defterinde yanlışlar muhasebe kuralgöre düzeltilir. Diğer bütün defterlerde rakam ve yazılar düzeltilmek için okunacak şekilde çi~ilebilir. Defter
kayıtlarını
kazmak çizmek ya da
silmek yoluyla okunamaz hale getirmek yasaktır.
larına
- 101 Defterlerde kayıtlar arası çizilmeksizin boş
atlanamaz ciltli defterlerde defter
sayfalar_ı ciı tten \kop~ılamaz. Tacirler diledikleri
takdirde, bilgisayarlı muhasebe tutabilmek için yevmiye defteri ve tutulması zorunlu defterlerini müteharrik yapraklı kullanabilir. Bu durumda yaprakların sırasının bozulmaması ve sıra
atıanmaması gerekir.
bırakılamaz
İşlemlerin defterlere on günden ~azla geciktirilmeden kaydedilmesi gerekir. Kayıtların muhase~
be fişi gibi yetkili imzaları taşıyan belgelere dayanarak yürüten işletmelerde, bu fiş ya da bofdroların düzenlenmesi.kayıt sayılır.Gene de kayıtlar esas
defterlere 45 günden geç kaydedilmemelidir.
Gi.iııli.ik kasa günlük _perakende satış ve hasılat
defterine muameleler günügününe kaydedilir. Günügününe tutulması gereken defterlerin, günügününe tutulmaması işyerinde
bulundurulmaması ve yetkililere
ibraz edilmemesi halinde her tespit için 150. 000. -TL.
usulsüzlük cezası kesilir.
Tacirlerin tutulması gereken defterlere kaydedilecek .hususları, kazancı az altacak şekilde tamamen ya da' kısmen başka defterlere kaydetmesi, bu
defter kayıtları tahrif etmesi, bu defterlerde mevhum adlara açması, her türlü hesap ve muhasebe hilesi yapması, defterlerin sayfalarını yok ederek yerlerine başka yapraklar koyması ya da hiç koymaması
kaçakçılık cezasını gerektirir. Bu
fiilleri işle­
yen tacirler hakkında 3 aydan 3 yıla kadar hapis, o
kadar süre ticaret, sanat icrasından yasaklama kararı alınabilir ve hüküm ilan edilir. ·
Bu fiilleri, vergi_tarh edilmeden önce ortaya
tacirler ise kaçakçılığa teşebbüs suçu
işlemiş sayılır ve bir_aydan bir yıla kadar hapis ve
aynı süre meslekten men cezasına çarptırılır.
çıkarılan
- 102 Defterlerin gerçeği yansıtmaması, hepsi ya da ·
bir kısmının tutulmamış ya da kayıtların noksan,
usulsüz ve karışık olması re'sen takdiri gerektirir. Bu da takdir edilen matrahın tutarına göre
(yıllık beyannarnede 6. 000. 000.- TL. kadar diğer bey anlarda 1.200.000.- TL. eksik beyan yapılmamalıdır)
kaçakçılık suçudur. Ayrıca bu fiiller ve kayıt düzenine uyulmaması halinde l.derece usulsüzlÜk suçu iş. lenmiş
sayılır.
2-
/
Kayıtların Belgelerınıesi
Tacirler, diğer kişilerle olan ticari ilişki
ve muamelelerine ait defter kq.yıtlarını belgelemek
zorundadır. Defter
tutmak zorunda olmayan tacirler
de vergi matrahlarının tespiti ile ilgili giderleri
belgelemek zorundadır.
aa) Fatura: Birinci ve ikinci sınıf tüccarlar, bütün tacirlere, serbest meslek erbabına, götü"rü tacirlere, defter tutan çiftçilere, vergiden muaf
esnafa sattıkları ~al ya da yaptıkları iş için değeri pe olursa olsun fatura vermek, saydığımız tacir ve çiftçiler de fatura almak zorundadır.
"
Tacirler,
çiftçilerin
tacir
dışındaki
serbest
me.ı:;lek
müşterilere
erbabı
ve
! (tüketici) mal
- 103 . .,.
halinde, alıcı istesin isüzerinde mal satar iş yaparsa
fatura verir, alıcı isterse, bedel 300.000,-TL'nın
altında dahi olsa fatura vermelidir.
satması
ya da
iş yapması
temesin, 300.000,-TL
Fatura
düzenleyen
tacirler
fatura
şekli
ve
nizamına uyar
(VUK. Md.230-231) Faturada bulunması
gereken müşteri adı, soyadı, ünvanı, adresi varsa
numarası
hesap
ilişkin
ve
bilgilerin
malın
nevi
yanısıra
fiyatı
ve
tutarına
satılan
ve
kendisi tarafından taşınan ya da taşıttırılan
mallar ile ·müşteri için genel masraf
niteliğinde olan
mallar hariç, her türlü faturalı
mal satışının faturanın yanında sevk irsaliyesialan
perakende
müşterinin
bağlanması ve faturada
malın teslim tarihi
ile
irsaliye numarasının b~lUnması şarttır. Tacirler
malı
kendi şubelerine, işyerlerine, komisyoncuya,
aracıya gönderse
dahi, sevk irsaliyesi düzenlemek
zorundadır. Taşınan malda irsaliye taşıtta
bulunmalıdır. Nakliye
ambarları, malın ambara girişi sıra­
sında bir ambar tesellüm fişi
düzenlemek zorunda-
ne
dı:k.
Malın
tesliminden, hizmetin yapılması tarihinden itibaren on gün içinde faturanın düzenlenmesi
zorunludur. Bu süreyi aştıktan sonra fatura düzenlenirse hiç düzenlenınemiş sayılır. Tacirler fatura düzenlerken, perakende satış hariç müşterinin adı ve
soyadı ile bağlı olduğu vergi dairesi ve hesap numa~
rasının doğruluğundan sorumludur. Faturalar
işyeri­
nin şube ve kısımlarında ayrı ayrı düzenleniyorsa,
faturalara bu şube veya kısımların adları yazılınalı
ya da seri ayırımı yapılmalıdır.
- 104 bb) Perakende
Satış
Belgeleri
Birinci ve ikinci sınıf tacirler, .· 300. 000, -TL
nihai tüketiciye yaptıkları perakende satış­
larını, perakende satış fişi, makineli kasaların kayıt
ruloları ve giriş ve yolcu taşıma biletleri ile
belgeler. Vergi iadesine konu olan fişlerde malın ya
da hizmetin .cinsi yazılmalıdır. Fiş vermeyen makinalı kasalarda, ayrıca ·perakende satış fişi verilir.
altında
cc) Gider Pusulası ve Müstahsil Makbuzu
Tacirler, götürü taGirlerle, vergiden muaf
esnaftan kişisel eşyalarını · satan kişilerden satın .
aldıkları mallar ve yaptırdıkları işler dolayısıyla
gider pusulası düzenler. Bu pusula,götürü ve vergiden muaf tacirin verdiği fatura gibidir (VUK. Md.
234).
Müstahsil makbuzu ise, götürü çiftçilerle,
vergiden muaf çiftçilerden alınan mallara ait olarak
düzenlenir (VUK. Md.235).
Her iki ticari belge de, fatura kesrnek zorunda olmayan tacir ve çiftçiler için geçerli fatura
niteliğini taşır. Bu belgelerde de bir faturada
bulunması gereken asgari bilgiler bulunur
ve seri numaralı olarak teselsül ettirilir ..
b) Diğer Belgeler:
Tacirler alım-satım işlerini belgeyen ticari
vesikalar dışında her ay ödedikleri ücretler için
ücret bordrosu düzenlerler (VUK. Md.238). Ücret
karşılığı eşya nakleden bir işletme (nakliye komis-
- 105 · yoncuları ve ambarlar)f!~ala sürücüye ve araca ilişkin
bilgileri kapsayan bir taşıma irsaliyesi, şehirler­
arası yolcu taşımacılığı yapan ve bilet kesen işlet­
meler yolcu listesi, otel, motel ve pansiyon gibi
konaklama yerleri de günlük müşteri listesi dü~
zerrler (VUK. Md.240). Ayrıca masada servis yapılan
ve gerçek usulde vergiye tabi olan lokanta, kafeterya, pastane, gazino, bar, pavyon gibi hizmet işlet-meleri adisyon kullanmak zorundadır.
Fatura, gider pusulası ve müstahsil makbuzu,
vermeyen ve almayanların düzenlenmeyen adisyanların
her birine, her belge için 50.000.- TL' den aşağı
olmamak üzere bu belgelere yazılması gereken miktarın% 3'Ü nispetinde özel usulsüzlük cezası kesilir.
Perakende satış fişi ve irsaliyeleri (sevk,
ve yolcu ve müşteri listeleri kullanmayan ya
da taşı tta bulundurmayan, aslı ve örnegıne farklı
tutar yazan ya da gerçek bedelin altında düzenleyen
tacirlere ise her belge için 50.000.- TL. özel usulsüzlük cezası kesilir. Kesilen ceza bir takvim yı­
lında her bir
belge nevi için toplam 25.000.000.TL. 'nı aşamaz (VUK. Md.353).
taşıma)
Maliye ve Gümrük Bakanlığı'nca düzenleme ve
bulundurma mecburiyeti getirilen belgeleri düzenlemeyen, bulundurmayan ya da Maliye ve GÜmrük Bakanlı­
ğı'nca öngörülen bilgileri taşımadığı için hiç dü. zenlenmemiş sayılan her bir belge için de 50. 000. -TL.
özel usulsüzlük cezası kesilir.
Maliye ve Gümrük Bakanlığı düzenlenmek zorunda olunan belgelere düzenleme saati yazılma zo.runluluğu da getirebilir. Nitekim adisyanlara düzenleme saati yazılması zorunludur.
- 106 Bu belgeleri bir takvim yılı içinde üç defa
kullanmayan ya da bulundurmayan tacirlerin ikinci
defadan· sonra uyarılmak kaydıyla ayrıca işyeri kapatılır (VUK. Md.Mükerrer Md.354). Kapatılan işyeri
için mükellefe ilk uygulamada 500.000.- TL. -ikincide
l. 000. 000.- TL. üçüncü ve sonrakiıerde 2. 000.000.- TL.
özel usulsüzlÜk cezası ayrıca kesilir (I.sınıf tacirlere iki kat).
İşyeri
kapatılan
engeller
patma cezası, bu
levhayı
ya da
cezanın
tacir, kapatmaya ilişkin
bir levha asarsa, kasüresi kadar artırılarak
başka
uygulanır.
D •. DEFTER VE BELGELERİ SAKLAMA ÖDEVİ
Tacirler defterleriyle yukarıda sayılan belgeleri dışında, her nevi ticari işlemleri dolayısıy­
le yazdıkları ve aldıkları mektupları (.telgraflar
ve hesap özetleri dahil) bir hÜküm ifade eden ya da
icabında bir hakkın ispatında delil olarak kullanı­
labilen mukavelename, taahhütname, kefaletname, mahkeme Hamları gibi hukuki belgelerle ihbarname,
karar örnekleri, vergi makbuzları gibi vergi evrakını ilgili bulundukları yılı izleyen takvim yılın­
dan başlayarak beş yıl süre ile muhafaza etmeye mecburdurlar (VUK. Md.253-254). Beş yıl içinde yetkili
makam ve memurlar isterse, ibraz ve inceleme için bu
kayıt ve
belgeleri ibraz etmek zorundadırlar (VUK.
Md. 256).
Belgeleri tahrif eden asıllarına uyguri olma. yan, sahte muhteviyatı itibariyle yanıltıcı belgeleri düzenlemek veya bunları bilerek kullanmak da kaçakçılık suçu olup,
hapis ve meslekten men cezası
.- 107ile
Belge düzenine uymayan tacirler
ve TRT yoluyla da açıklanabilir kanunla kurulmuş mesiek kuruluşlarına bildirilebilir (VUK. Md.S).
Belgelerin yetkili memurlar tarafından istendiği
halde ibraz edilmemesi birinci derecede usulsüzlük
hesap veya işlemlerin doğruluk ve açıklığını bozmamak şartıyla bazı evrak ve belgelerin bulunamaması
ya da ibraz edilernemesi ikinci derece usulsüzlük suçudur (VUK. Md.352).
cezalandırılır.
basın
E. VERGİ LEVHASI
Gerçek kişi ve kurum tacirler (götürü taeirler dahil) işe başlama tarihinden i tibaren bir ay,.
öteden beri işe devam edenler her yıl Mayıs ayının
son gününe' kadar verginin hesaplanmasına esas olan
kazanç tutarları ile bunlara isabet eden vergileri
gösteren levhayı merkezlerine, şubelerine satış
mağaza
ve reyonlarına, iş sahipleri ve mükellefler
tarafından kolayca okunup görünecek şekilde asmak
zorundadırlar.
Vergi levhası bulundurma ve asma zorunluluğu­
na uymayan tacirlere her tespitte 150.000 TL. özel
usulsüzlük cezası kesilir.
F- ÖDEME
KAYDEDİCİ
CİHAZ KULLANMA
ZORUNLU-
LUGu :
Satış ya da gayrisafi iş hasılatları belli
bir tutarın üstünde olanlar ödeme kaydedici cihaz
kullanma zorundadır. Ödeme kaydedici cihazı süresi
içinde almayan, cihazı kasden bozan, bozuk cihazı
kullanan, bir hesap dönemi içinde ayrı tarihlerde en
az iki defa cihaz kullanmıyanlar kaçakçılığa teşeb­
büs etmiş sayılır ve birinci derece usulsüzlük cezasının beş katına çarptırılır.
- 108 G. BİLGİ VERME ZORUNLULUGu
Tacirler, Maliye ve Gümrük Bakanlığı ya da
vergi incelemesi yapmaya yetkili olanların isteyecekleri bilgileri vermeye mecburdur. Bu bilgiler
belli .aralarla sürekli olarak yazılı olarak istenebilir (VUK. Md.l48-149). Banka banker ve şirket­
lerle emanet kabul eden gerçek ve tüzel kişiler de
her ay . öğrendikleri ölüm vakaları ile intikalleri
(şirket hissesi, emanet para eşya ya da
alacak sahiplerini) vergi dairesine 15 gün içinde bildirmek
zorundadır. Bu
bilgiyi vermekten çekinen tacirlere
·sınıfına
göre önceden yazı ile uyarmak kaydıyla
200.000.- TL. - 600.000.- TL. ceza kesilic
H. DEGİŞİKLİK VE İŞİ BIRAKMAYI BİLDİRME
Tacirler, iş ve ikamet adreslerini değişti­
yeni bir vergiye tabi olacak mükellefiyet şek­
li değişecek, mükellefiyetten muaflığa geçecek şe­
kilde işi değişirse işyeri sayısı artıp, azalınca bu
değişmeleri vergi dairesine bildirmek zorundadır.
ğinde
İşin bırakılması da vergi dairesine bildirilmelidir. Götürü tacirler.de bu bildirmeler vergi karnesine işlenerek yapılır.
Bir tacirin işinin aynı vergi dairesi bölgesi
bir yerden diğerine taşınması adres değişik­
liği sayılır. Vergiye
tabi olmayı gerektiren·işleln­
lerin tamamen.durdurulması ve sona ermesi, tacirin
ölümü, işin vergi dairesi bölgesi dışına çıkarılması
işi bırakma sayılır. Bir bölgeden diğerine gidilince
tacir~erin
taşındığı yeni bölgede işe başladığı kabul edilir (VUK._J1d..l5.+--l6~içinde
- 109 VII.
TACİRLERE cEZA KESİLMEYECEK HALLER İLE
UZLAŞMA
ve YARGI YOLU
Tacirlerin yukarıda belirtilen vergi ödevleyerine getirmemeleri halinde vergi suçu işle­
diklerini ve belli cezalara çarptırılmaları gerektiğini gördük. Tacirlerin vergilerneye ilişkin mükellefiyet, sorumluluk ve ödevlerinin yerine gelmemesi
sonucu vergi kaybına yol açmaları kaçakçılık, ağır
kusur ve kusur cezalarını gerektirme~teydi. Ayrıca
mükelleflerin vergi kaybına yol açacak fiilleri kaçakçılığa
teşebbüs cezası ile cezalandırılmaktaydı.
Buna karşılık vergi yasalarının şekle ve usule iliş­
kin hükümlerine uymamaları halinde ise usulsüzlük
rını
cezaları öngörülmüştür.
Bu bölümde önce tacirlere hangi hallerde ceza
daha sonra da vergi kaybına yol açmaları da ödevlerini yerine getirmeleri halinde kesilecek cezalara karşı başvurulacak uzlaşma ve yargı
yollarını kısaca şöyle özetleyebiliriz.
kesilmeyeceğini,
A. CEZA KESİLMEYEN HALLER
1- Mukteza:
Tacirler, vergi durumları ve vergi uygulanması bakımından
belirsiz ve tereddü~ü gerektiren hususlarda Maliye ve Gümrük Bakanlığı ya da Bakanlığın
.bu konuda yetkili kıldığı makamlardan (Defterdarlık­
lar) yazılı açıklama (mukteza) isteyebilirler.
Tacir, alacağı cevaba göre hareket ederse, bu hareketi cezayı gerektirse bile, kendisine ceza kesilmez
( VUK. Md. 413).
2-
Pişmanlık
ııo
-
ve Islah (VUK. Md.371)
Tacirler, kaçakçılık ve ağır kusur ve kusur
vergi yasalarına aykırı suçlarını (beyanname vermemek, beyanı eksik ve yanlış yapmak vb.
suçlar sonucu vergi ziyaına yol açmak) vergi dairesi suçu farketmeden, bir dilekçe ile haber vermesi
sonucu kendisine bu suçlarından ötürü ceza kesilmez.
Yalnızca ödemeyi geciktirdiği
her ay ve kesre için
gecikme zammı (yıllık % 84) ödeyerek, kayba uğrattı­
ğı vergisini verebilir.
niteliğindeki
3- Ölüm ve Mücbir Sebep
Tacirlerin ölmesi, vergi ödevlerinden herhangi birinin yerine getirilmesini engelleyen, ağır kaza, ağır hastalık, tutukluluk, istek dışı defter ve
belgelerin elden çıkması, istek dışı ortadan kaybolmaları, gibi
mücbir sebepler, (VUK. Md.l3) belgelenip ispatlanırsa da vergi cezası kesilmez.
4-
Yanılma
Tacirlere
yetkili makamlarca yaz1 ile yanlış
ya da bir vergi hükmünün uygulanma
şekli hakkında bu m~amların
görüşünü
ve kanaatini
değiştirmiş
olması
ya da bu hükme ait bir yüksek
yargı
oranı içtihadının değişmesi, yanılma halini
oluşturur. Bu durumda da tacire ceza kesilemez (VUK.
Md. 369) .
izahat
verilmişse
Ayrıca genel olarak beş yıllık (özel usulsüzlük dahil) usulsüzlük cezalarında iki yıllık zaman
geçtiği zaman (suçun işlendiği
yılı izleyen
takvim
yılını birinci gününden başlayarak) artık ceza istenenemez ve alınamaz olur (Ceza zamanaşımı) (VUK. Md.
374).
- lll B. CEZA KESİUıtESİ
Vergi cezalarının kesildiği durumlarda, tacirlerin haksız ya da kanunsuz şekilde salındığını
iddia ettikleri vergi ve vergi cezaları konusunda
cezalar süresinde ödemek isteyip indirim istemezse
(indirimin oranı, kaçakçılık, ağır kusur ve kusur
cezaları
da ilk defa da yarısı, sonrakilerde ve
usulsüzlÜk cezalarında l/3'dÜr) ya uzlaşır ya da
yargı yoluna (dava açma) başvurabilir.
1-
Uzlaşma
Tacirlerin vergiye ilişkin hesaplarda ya da
vergilendirme sırasında yapılan vergi hataları, hesap hataları ya da ver<]ilendirme hatası yapılarak
vergi ve ceza salınmışsa, tacir yukarıda da açıkla­
dığınız nedenlerle yanılmışsa, vergi
suçu tacir tarafından kanun hÜkümlerine gereğince nÜfus edememek- ten, belirsiz, yoruma ilişkin konularda .Yanılmaktan,
Maliye ve GÜmrÜk Bakanlığı ile Vergi yargısının olayı farklı yorumlamasından meydana gelmişse, ortalama
kar haddine göre ikmalen vergi salınmışsa, tacir
uzlaşma isteyebilir.
Vergi ya da ceza ihbarnamesinin tebliği tari·hinden i tibaren · 30 gün içinde yapılması gereken uzlaşma talebi sonucu, uzlaşma komisyonunca.bir tutanakla, vergi ve cezanın bir bölümü indirilerek uzlaşılır. İndirim cezada çok daha büyÜk oranda olur.
Uzlaşma,
(VUK. Ek Md. ll).
ceza
kesilmeden önce de
yapılabilir
- 112 -
Bir tacir, kendisine kesilen cezadan uzlaşma
isteyebilir ya doğrudan vergi mahkemesinde dava açabilir. Ancak hem uzlaşma talebi yapıp hem de dava
açamaz. Ancak idareyle uzlaşma olmazsa dava açma yoluna gidebilir. Uzlaşma yapılmışsa dava ,açabilir
(Uzlaşma tutanağının tebliğinden itibaren 15
günlük
sürede).
Uzlaşılan vergi miktarı üzerinden, normal vade tarihinden uzlaşma tutanağının imzalandığı tarihe
kadar gecikme faizi uygulanır.
2- Vergi
Davası
(VUK. Md.377-378)
Tacirler vergi idaresince kendilerine salınan
vergiler ve kesilen cezalar için vergi mahkemesinde
dava açabilirler. Dava açabilmek için vergi ve ceza
ihbarnamelerinin tebliğ edilmesi gerekir.
Tacirler, kendi beyan ettiği matrahıara ve
bunlar üzerinden hesaplanan vergilere karşı dava
açamazlar. Açtıkları davalarda gerekli görülürse tacirin mali müşaviri ya da muhasebecisi de dinlenir
(VUK.Mükerrer Md.378).
Vergi davası, vergi mahkemesi başkanlığına
hitaben yazılmış bir dilekçeyle açılır (İYUK. Md.3).
Yetkili vergi mahkemesi, uyuşmazlık konusu
vergi, resim, harç ve benzeri mali yükümlülüğü tarh
ve tahakkuk ettiren zam ve cezaları kesen vergi dairesinin bulunduğu yerdeki vergi mahkemesidir (İYUK.
Md.37).
Dava dilekçelerinde, davacı tacir ile davalı
vergi idaresinin adı ve ünvanı, adresi mükellef hesap numarası dava konusu verginin ya da cezanın nevi
yılı, miktarı, vergi ve ceza ihbarnamelerinin tarih
ve numaraları, tebellüğ tarihi, dava konusu, sebepleri ~ayandığı deliller yer alır (İYUK. Md.3).
- 113 -
Vergi
mahkemelerinin kararlarının
temyizi
Vergi mahkemesi kararının Danıştay'da
temyizi, vergi mahkemesi kararına göre
yapılması gereken ödemeleri durdurmaz (İYUK. Md.27).
Tacirler davayı kaybetmişse vergi cezasını, yargıla­
ma giderleri ve gecikme faizi ile birlikte, vergi
dairesinin göndereceği ihbarnamenin tebliği tarihinden itibaren bir ay içinde öder. Ancak, tacir Danış­
tay'da kararı temyiz ederken, vergiyi ya da cezasını
ödemesinin "telafisi güç ya da imkansız zararların
doğacağı
ve vergi dairesinin açıkça hukuka aykırı
işlem yaptığı şartlarının her ikisinin de gerçekleş­
tiğini ileri sürerse "Danıştay'dan yürütmenin durdurulması" kararı isteyebilir. Ancak tacirlerden teminat istenebilir ( İYUK. Md. 2.7) .
Danıştay'da yapılır.
Download

kar haddi ile asgari gayrisafi