Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri • Educational Sciences: Theory & Practice • 14(4) • 1521-1539
©
2014 Eğitim Danışmanlığı ve Araştırmaları İletişim Hizmetleri Tic. Ltd. Şti.
www.edam.com.tr/kuyeb
DOI: 10.12738/estp.2014.4.1804
Sosyal Bilgiler Dersinde Coğrafi Bilgi Sistemleri
Kullanımının Öğretmen Görüşlerine Göre
Değerlendirilmesi*
a
Elif ALADAĞ
Adnan Menderes Üniversitesi
Öz
Araştırmanın amacı dünyada ilköğretim ve ortaöğretim düzeyinde kullanımı hızla artan Coğrafi Bilgi Sistemlerinin (CBS), Türkiye’de sosyal bilgiler dersinde uygulanabilirliğinin değerlendirilmesidir. Bu amaçla 2011-2012
eğitim-öğretim yılında Aydın ilinde görev yapan 14 sosyal bilgiler öğretmenine 6 saatlik bir CBS eğitimi verilmiştir. Bu eğitimin içeriğinde CBS hakkında kuramsal bilgi, dünyada yaygın olarak kullanılan CBS yazılımı olan
ArcGIS 9.2’nin tanıtılması, araştırmacı tarafından hazırlanan ilköğretim sosyal bilgiler programına uygun CBS
temelli öğretim materyallerinin tanıtılması bulunmaktadır. Öğretmen eğitimi tamamlandıktan sonra öğretmenlerle görüşme yapılmıştır. Görüşmede CBS’nin ilköğretim sosyal bilgiler dersinde uygulanabilirliği, faydaları,
karşılaşılabilecek güçlükler ve bu konuda yapılması gerekenler konusunda görüş alınmıştır. Araştırmacı tarafından geliştirilen 6 açık uçlu sorudan oluşan “Öğretmen Görüşme Formu” ile bilgi toplanmıştır. Verilerin
analizinde ise içerik analizi kullanılmıştır. Elde edilen verilerde öğretmenler CBS’nin ilköğretimde kullanılmasının görsel olarak öğrenmeyi sağlama, harita bilgisini geliştirme, kalıcılığı artırma gibi birçok faydası olacağını
belirtmişlerdir. Bunun yanında öğretmenlerin bilgisayar ve CBS bilgilerindeki eksiklikler, yeterli zamanlarının
olmaması, öğrencilerin bilgisayar bilgilerindeki eksiklikler, CBS programının öğrenci seviyesine göre zorluğu
gibi uygulamada karşılaşılabilecek problemler belirtilmiştir. Çalışmada problemlerle ilgili çözüm önerileri sunulmuştur.
Anahtar Kelimeler
Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS), Eğitim, Öğretmen Görüşleri, Sosyal Bilgiler.
Bilginin her geçen saniye artması eğitim sistemlerinin yeniden gözden geçirilmesine neden olmaktadır. Bu kadar hızla artan bilgiyi öğrencilere
öğretmek yerine bilgiye nasıl ulaşacağını ve ulaştığı
bilgiyi nasıl kullanacağını öğretmek daha önemli
hâle gelmiştir. CBS, eğitim sistemindeki bu köklü değişiklikte kullanılabilecek önemli bir araçtır.
Çünkü artan bu bilgiler içerisinde mekânla ilgili
bilgiler büyük yer kaplamaktadır. CBS mekânla
ilgili bilgilerin depo edildiği, bu verilerin görsel*
leştirilebildiği ve bu verilerle analiz yapılabilen
bir sistemdir. CBS, konuma dayalı işlemlerle elde
edilen grafik ve grafik olmayan verilerin toplanması, saklanması, analizi ve kullanıcıya sunulması
işlevlerini bir bütünlük içerisinde gerçekleştiren
bir bilgi sistemidir (Yomralıoğlu, 2002, s. 49). Dolayısıyla, çalışma alanı mekân olan birçok bilim ve
kurum tarafından kullanılmaktadır. İnsanın günlük
hayatında mekânla ilgili her faaliyetinde CBS kullanılmaktadır. Navigasyon sistemleri, Google Earth,
Bu çalışma Adnan Menderes Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri Birimi tarafından desteklenmiştir.
a Dr. Elif ALADAĞ Sosyal Bilgiler Eğitimi alanında yardımcı doçenttir. Çalışma alanları arasında sosyal bilgiler
eğitimi, coğrafya eğitimi, coğrafi bilgi sistemleri, derslerarası ilişkilendirmeler yer almaktadır. İletişim:
Adnan Menderes Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Sosyal Bilgiler Öğretmenliği ABD Aydın. Elektronik posta:
[email protected]
KURAM VE UYGULAMADA EĞİTİM BİLİMLERİ
seçim sonuçlarının illere ve ilçelere göre analizleri
gibi birçok olayda CBS ile karşılaşmaktayız. Eğitim
de CBS’nin kullanıldığı bu alanlar arasında yer almaktadır. Özellikle son yıllarda bilgisayar teknolojisinin yaygınlaşmasına paralel olarak eğitimde
CBS kullanımı artmaktadır. Bu artışta CBS’nin eğitimde kullanımının faydalarını gösteren çalışmalar
da etkili olmuştur. CBS’nin eğitimde kullanımının
yararları çeşitli şekilde dile getirilmiştir.:
CBS, öğrenci merkezli bir eğitime olanak tanımaktadır (Audet ve Paris, 1997). Özellikle son yıllarda
eğitim sistemi öğretmen merkezli eğitimden öğrenci merkezli eğitime yönelmiştir. Dikkatin daha çok
bireysel ve grup çalışmaları üzerinde yoğunlaştığı
öğrenci merkezli yöntemlerde öğrenciler yaratıcılığa, problem çözmeye, kendi fikirlerini geliştirmeye
ve bu fikirlerini ortaya koymaya güdülendirilmektedirler (Küçükahmet, 2000). CBS ile eğitimde öğrencilere tekdüze bilgilerin ve becerilerin verilmesi
yerine öğrenciler bilgi edinme sürecinin içerisine
dâhil edilmektedirler. Öğrenci edilgen konumdan,
bilgiyi elde etmek için çaba göstererek etkin konuma geçmektedir. Problem belirlenerek öğrencilerin
bu problemi kendi buldukları yollarla çözmeleri
istenmektedir. Bu aşamalarda grup çalışmaları da
yapılabilmektedir. CBS ile eğitimde öğretmenin
rolü derslerde bilgiyi veren değil rehberlik eden kişi
olarak dile getirilmektedir.
CBS’nin kullanımı öğrencilerin problem çözme ve
araştırma becerilerini geliştirmektedir (Audet ve
Paris, 1997; Johansson, 2003; Kerski, 2006; Malone,
Palmer ve Voight, 2002; Shin, 2006; West, 1998). Araştırma becerisi, öğrencilerin uygun sorular sorarak
problemi tespit etmesi, verileri toplaması ve hipotezleri test ederek bir sonuca ulaşmasını kapsar. CBS kullanan öğrenci bir problemin çözümü için önce gerekli
olan verileri belirler, verilere ulaşır ve verileri CBS
programında kullanılacak forma dönüştürür. Verileri,
CBS’nin önemli bir işlevi olan farklı şekillerde (harita,
grafik, üç boyutlu görüntü vs.) görselleştirir ve analizler yapar. Bu analizler sonucunda bir çözüme ulaşır.
Bu süreçte problem çözme ve araştırmanın yanı sıra
öğrencilerin kaynakları tanıma, başkalarıyla birlikte
çalışma, bilgiyi kullanma ve karmaşık ilişkileri anlama
gibi becerileri de gelişir.
CBS mekânsal algıyı geliştirmektedir (Audet ve
Ludwig, 2000; Johansson, 2003; Lee ve Bednarz,
2009; Qiu, 2006). Mekânsal düşüncenin 3 boyutu
vardır; mekânsal görselleştirme, mekânsal yön tayini ve mekânsal ilişkiler. Bazı mekânsal düşünme
becerileri şunlardır; şekilleri tanıma, mekânsal
dağılımı fark etme, yön bulma, haritaları karşılaştırma, bir alanı iki boyutlu düşünebilme (harita
1522
şeklinde), iki boyutlu bir görüntüyü 3 boyutlu düşünebilmedir (Bednarz, 2004). Öğrenciler CBS ile
harita ve grafik çizebilirler. Birçok CBS yazılımının
3 boyutlu görüntüleme arayüzü bulunmaktadır.
Öğrenciler, gerekli veriler sağlandığında, gerçek
bir alanın 3 boyutlu görüntüsünü elde edebilmekte
ve bu alana ilişkin veri tabanı oluşturulabilmektedirler. Böylece mekâna ait verileri görselleştirirler.
Görselleştirme sayesinde öğrenciler mekânı daha
iyi algılamaktadırlar. CBS’nin mekân algısını geliştirmeye yardımcı olan bir diğer özelliği öğrencilerin ilişkileri ve mekânsal dağılımı kavramalarını
sağlayacak analizler yapabilmeleridir. CBS ile yoğunluk, dağılış haritaları çizilebilmektedir. Bu haritaların basılı haritalardan farkı interaktif olmalarıdır. Öğrenciler haritaları renklerini, sembollerini,
yazılarını vb değiştirebilmektedirler. Örneğin renklendirme bir haritayı, nokta yoğunluk ya da grafik
gösterim şekline dönüştürebilmektedirler. Böylece
verilerin farklı sunumunu elde ederler. Bu ise onlara farklı bakış açıları sağlayacaktır.
CBS, öğrencilerin bilgisayar kullanma becerilerini ve teknolojiye karşı tutumlarını artırmaktadır
(Baker, 2002; Pitts, 2005). CBS kullanabilmek için
öğrencilerin temel bilgisayar bilgilerinin olması
gerekmektedir. Ders sırasında öğrenciler hem bu
bilgilerini kullanacak hem de buna yeni bilgiler
ekleyeceklerdir. CBS programını verimli bir şekilde
kullanan öğrenci veri girişi, veri kaydetme, internetten veri indirme, sorgulama yapma gibi bilgisayar becerilerini de edinecektir. Öğrenciler, bilgisayar dersinde edindikleri bilgileri gerçek hayat
problemlerinde uygulama olanağı bulacaklardır.
CBS, öğrencilerde coğrafi bilinç kazandırmakta
önemli bir araçtır. Coğrafi bilinç, doğa ve insana ait
unsurları sahiplenme, koruma, kullanma, düzenleme, planlama ve geleceğe aktarma şeklinde tanımlanabilir. Burada coğrafi bilincin iki temel başlığı
görülmektedir. Coğrafi konular hakkında bilgi ve
bunların kullanılmasında, planlanmasında ve ilişkilerde etkili olan kaynaklar, teknolojiler, değerler,
tutumlar ve kimliklerin neler olduğu ve nasıl etkilendiğinin bilinmesidir (Karabağ ve Şahin, 2007).
CBS öğrencilerin doğal ve beşeri unsurları tanımasına imkân tanımaktadır. Bu unsurlara ait verilerle
planlama, analiz yapma ve bunun sonucunda karar
vermesini kolaylaştırmaktadır. CBS’nin kullanımı
coğrafi bilincin gelişmesine katkı sağlayacaktır.
CBS’nin Eğitimde Kullanımının Sınırlılıkları
Teknolojinin gelişmesine paralel olarak CBS’nin
eğitimde kullanımı artmıştır. Ancak bu artış
ALADAĞ / Sosyal Bilgiler Dersinde Coğrafi Bilgi Sistemleri Kullanımının Öğretmen Görüşlerine...
CBS’nin hedeflere ulaşmaktaki katkısı göz önünde
bulundurulduğunda beklenen düzeyde değildir.
CBS’nin Amerika ve İngiltere’de dahi ilk ve ortaöğretimde kullanımı çok yavaş ilerlemiştir (Audet
ve Ludwig, 2000; Bednarz ve Ludwig, 1998; Kerski,
2000). Meyer, Butterick, Olkin ve Zack (1999) ve
Bednarz (2004) bunu başlıca şu nedenlere bağlamaktadırlar;
• Yazılım ve donanım ihtiyacı, kullanılabilir veriye
olan ihtiyaç ve diğer teknik engeller,
• Öğretmenlerin kariyer avantajı ya da kurum
desteği dışında yeni teknolojileri öğrenmek için
zaman ve çaba harcama isteğinin olmaması,
• Öğretmenlerin CBS ile eğitim için yeterli bilgiye
sahip olmamaları ve müfredata uygun materyal
azlığı,
• Mekânsal bilgiyi kullanma becerilerindeki eksiklikler.
Okullarda CBS kullanımı sağladığı yararlar açısından çok önemlidir. Ancak CBS kullanmak uzun
ve detaylı bir planlamayı gerektirmektedir. Aksi
takdirde olumsuz etkileri olabilmektedir. Öğretmenlerin, verileri kazanımlara uygun şekilde düzenlemeleri ve sunmaları gerekmektedir. Sınıfta
CBS kullanan öğretmenlere veri sunumu hakkında
önbilgi verilmediği takdirde, CBS’nin öğrencilerin
öğrenmesine negatif etkisi olabilmektedir (Baker,
2002; Bednarz, 2004).
CBS’nin eğitimde kullanımındaki bir başka sınırlılık
Demirci’nin (2006) çalışmasında belirtilmektedir. Demirci, CBS’nin coğrafya öğretiminin gerçekleştirilmesi sırasında araç olma yönünün yoğun bir şekilde vurgulandığını belirtmiştir. Bu durum, CBS’nin coğrafya
müfredatlarına adapte edilmesi sırasında öğrencilerin
ilgilerini coğrafyadan çok teknolojiye çevirebilecekleri ve CBS’nin bu öğretim süreci içinde araç olmaktan
çıkıp amaç olmaya doğru kayabileceği endişesine yol
açmaktadır. CBS’nin ilköğretimde ve ortaöğretimde
kullanılması önünde bulunan bu ve benzer problemler ancak dikkatlice hazırlanmış eğitim malzemeleri
ve planları ile ortadan kaldırılabilecektir.
Türkiye’de CBS’nin Eğitimde Kullanımı
Ülkemizde eğitim alanında, CBS’nin kullanımı daha
çok yükseköğretim düzeyindedir. CBS, üniversitelerde birçok bölümde eğitim ve araştırma aracı olarak
kullanılmaktadır. CBS’nin ortaöğretimde kullanımı
ise kısmen yenidir. Dünyada CBS Coğrafya, Sosyal
Bilgiler, Çevre Bilimi, Fen Bilgisi derslerinde öğretim aracı olarak kullanılırken ülkemizde yalnızca
Coğrafya dersinde kullanılmaktadır. 2005 yılında
Milli Eğitim Bakanlığı’nın Ortaöğretim Coğrafya
Programı’nda yaptığı değişiklikle CBS, coğrafya eğitiminde kullanılmaya başlamıştır. Coğrafya dersinin 22
kazanımının öğretiminde CBS önerilmektedir. Ancak
okullarda CBS kullanımının sınırlılıkları programda
da kendini göstermektedir. Programın uygulanması
ile ilgili bölümde “Okullardaki teknik donanım ve fiziki imkânlara bağlı olarak, öğretmen CBS uygulamaları geliştirebilir veya mevcut örnekleri inceleyebilir”
denmektedir (Milli Eğitim Bakanlığı [MEB], 2006).
CBS, coğrafya dışındaki derslerde ve ilköğretim
seviyesinde programda yer almamaktadır. Oysa
CBS’nin ilköğretimde kullanımının yararları olduğunu gösteren birçok çalışma mevcuttur (Aladağ,
2007; Baker, 2002; Baloğlu Uğurlu, 2007; Bodzin,
2011; Hagevik, 2003; Kaya, 2011; Keiper, 1996; Meyer ve ark., 1999; Shin, 2006; Şimşek, 2007; Wigglesworth, 2003). Örneğin CBS, 5. sınıf öğrencilerinin
coğrafi becerilerini geliştirmekte ve zor konularda
aktif katılımı sağlamaktadır (Keiper, 1996). Ayrıca
CBS ilköğretim ikinci kademe öğrencilerinin düşünme ve problem çözme becerilerini geliştirmektedir (West, 1998). Shin’in yaptığı çalışmada (2006),
CBS’nin ilköğretim 4. sınıf öğrencilerinin coğrafi
bilgileri ve harita becerilerini artırdığı görülmüştür.
Hagevik’in (2003) çalışmasında CBS’nin ilköğretim
ikinci kademe öğrencilerinin sorgulama becerisini,
Bodzin’in (2011) çalışmasında ise düşünme becerisini geliştirdiği görülmüştür. Türkiye’de yapılan
çalışmalarda CBS’nin ilköğretim ikinci kademe
öğrencilerinin akademik başarı, derse karşı tutum,
motivasyon ve bilgisayara karşı tutumlarını olumlu yönde etkilediği sonucuna varılmıştır (Aladağ,
2007; Baloğlu Uğurlu, 2007; Şimşek, 2007).
Daha kolay kullanıma sahip yazılımların geliştirilmesi, bilgisayar ve yazılımların fiyatlarının düşmesi, okullardaki bilgisayar sayısı ve kalitesinin
artması, her okula internet erişiminin sağlanması
CBS’nin okullarda kullanımını kolaylaştırmaktadır. Tüm bu gelişmeler ilköğretimde kullanımı için
zemin hazırlamaktadır. Ancak CBS’nin eğitimde
kullanımı programlı bir şekilde yapılmalıdır. CBS
ilköğretim programında yerini almadan önce detaylı çalışmalar yapılmalıdır. Bu konuda yurt içinde
ve yurt dışında yapılmış çalışmalar bulunmaktadır
(Aladağ, 2007; Baker, 2002; Baloğlu Uğulu, 2007;
Bodzin, 2011; Hagevik, 2003; Kaya, 2011; Keiper,
1996; Meyer ve ark., 1999; Shin, 2006; Şimşek, 2007;
Wigglesworth, 2007). Ancak bu çalışmalar daha
çok CBS’nin hangi becerilerin gelişmesine katkı
sağladığı yönündedir. Özellikle ülkemizde CBS’nin
ilköğretim okullarında uygulanabilirliği ile ilgili
bilgiler yer almamaktadır.
1523
KURAM VE UYGULAMADA EĞİTİM BİLİMLERİ
Öğretmenler, eğitim ve öğretimin belirlenen amaçlar doğrultusunda gerçekleştirilmesinde ve başarıya
ulaşmasında önemli rol oynamaktadırlar. Bu yüzden hazırlanacak programların hazırlık, uygulama
ve değerlendirme aşamalarında özellikle öğretmenlerin görüşlerinin alınması önemlidir. Çünkü
sistemin asıl uygulayıcıları onlardır. Bu çalışmada
CBS’nin sosyal bilgiler dersinde kullanımının faydaları, sınırlılıkları, CBS’nin hangi sınıf düzeyinde
ve hangi konularda kullanılabileceği, öğretmenlerin CBS kullanımı konusunda istekli olup olmadığı
belirlenecektir.
Yöntem
Araştırmada veriler nitel yöntemlerle toplanmıştır.
CBS’nin ilköğretimde uygulanılabilirliği ile ilgili bilgi
toplayabilmek için görüşme yöntemi kullanılmıştır.
Görüşme yapılmadan önce Coğrafi Bilgi Sistemleri
ile ilgili altı saatlik bir eğitim verilmiştir. Bu eğitimde CBS ile ilgili kuramsal bilgi verilmiş ve dünyada
en yaygın kullanılan coğrafi bilgi sistemleri yazılımı
olan ArcGIS 9.2 tanıtılmıştır. Bu yazılımla araştırmacı
tarafından ilköğretim sosyal bilgiler müfredatına uygun olarak hazırlanan ders örnekleri öğretmenlere
tanıtılmıştır. Çalışma sonunda öğretmenlerin coğrafi
bilgi sistemlerinin ilköğretim sosyal bilgiler dersinde
uygulanabilirliği ile ilgili görüşlerini almak için yapılandırılmış görüşme yapılmıştır. Yapılandırılmış görüşmede amaç, görüşülen bireylerin verdikleri bilgiler
arasındaki paralelliliği ve farklılığı saptamak ve buna
göre karşılaştırmalar yapmaktır (Brannigan,1985’ten
akt., Yıldırım ve Şimşek, 2005).
Çalışma Grubu
Çalışmada, 2011-2012 eğitim öğretim yılında Aydın il merkezinde görev yapmakta olan II. kademe
sosyal bilgiler öğretmenlerinden görüşme yapmaya
gönüllü öğretmenler yer almıştır. Tesadüfü örneklem yoluyla sosyal bilgiler öğretmenleri ile görüşülmüş ve çalışma hakkında bilgi verilerek gönüllü
olanlar çalışmaya dâhil edilmiştir.
Araştırmada Aydın merkez ilköğretim okullarında
görev yapan 14 sosyal bilgiler öğretmeni ile görüşülmüştür. Öğretmenlere ait bilgiler Tablo 1’de yer
almaktadır.
Tablo 1’e göre görüşme yapılan öğretmenlerin 9’u kadın, 5’i ise erkektir. Öğretmenlerin mezun oldukları
branş ise sosyal bilgiler (7), tarih (4) ve coğrafyadır
(3). Öğretmenlerin tamamının okulunda bilgi teknolojileri sınıfı olduğu görülmektedir. Öğretmenlerin 1’i
hariç diğerleri CBS hakkında daha önce bilgilerinin
olmadığını belirtmişlerdir. CBS hakkında bilgisi olan
öğretmen ise coğrafya öğretmenliği mezunudur.
Veri Toplama Aracı
Araştırmada veriler yarı yapılandırılmış bir görüşme
formu ile toplanmıştır. Görüşme formu hazırlanırken
konu ile ilgili alan yazın incelenmiştir. Elde edilen veriler ışığında görüşme formu hazırlanmıştır.
Taslaktaki sorular hazırlanırken aşağıdaki ilkeler
göz önünde bulundurulmuştur:
—Çok boyutlu soru sormaktan kaçınılmıştır. Bir
seferde birkaç soru birden sorulmamasına özen
gösterilmiştir.
Tablo 1
Çalışma Grubunun Özellikleri
Cinsiyet
Kıdem
Mezun olduğu
okul
Bilgisayar kullanma düzeyi
Okulunda bilgi teknolojileri sınıfı var mı?
Daha önce CBS hakkında bilgisi var mı?
1.Öğretmen
Kadın
29
Sosyal Bilgiler
Kötü
Var
Hayır
2.Öğretmen
Kadın
10
Sosyal Bilgiler
İyi
Var
Hayır
3.Öğretmen
Kadın
14
Tarih
Orta
Var
Hayır
4.Öğretmen
Kadın
5
Sosyal Bilgiler
İyi
Var
Hayır
5.Öğretmen
Kadın
15
Coğrafya
Orta
Var
Hayır
6.Öğretmen
Erkek
12
Sosyal Bilgiler
Çok iyi
Var
Hayır
7.Öğretmen
Kadın
6
Sosyal Bilgiler
İyi
Var
Hayır
8.Öğretmen
Erkek
16
Tarih
İyi
Var
Hayır
9.Öğretmen
Erkek
17
Coğrafya
İyi
Var
Evet
10.Öğretmen
Kadın
23
Tarih
İyi
Var
Hayır
11.Öğretmen
Kadın
11
Sosyal Bilgiler
İyi
Var
Hayır
12.Öğretmen
Erkek
14
Coğrafya
İyi
Var
Hayır
13.Öğretmen
Kadın
15
Tarih
Orta
Var
Hayır
14.Öğretmen
Erkek
30
Sosyal Bilgiler
Orta
Var
Hayır
1524
ALADAĞ / Sosyal Bilgiler Dersinde Coğrafi Bilgi Sistemleri Kullanımının Öğretmen Görüşlerine...
—Sorular mantıklı bir biçimde düzenlenmiştir.
Görüşme formunda, öncelikle görüşülen bireye
güven kazandırmayı amaçlayan bazı ifadelerin
yer almasına özen gösterilmiştir. Görüşme başlamadan önce görüşülen bireye, görüşmenin
amacının açıklanması ve veri toplama süreci
hakkında bilgi verilmesi gibi. Bireysel bilgilere
ilişkin sorular başta yer almıştır.
—Sorular görüşülen bireyler tarafından kolayca
anlaşılabilmesi için mümkün olduğunca açık ve
anlaşılır bir şekilde ifade edilmiştir. Ayrıca araştırmacı ile bir Türk dili uzmanı ve birlikte veri
toplama aracını inceleyerek anlatım bozuklukları ve imla yanlışlarını gidermiştir.
—Görüşmede sorular her ne kadar açık ve anlaşılır yazılmaya çalışılmışsa da görüşülen kişi için
farklı anlamlara gelebilir. Bu olasılıklara karşı
sonda (probe) ile görüşülen bireyin soruları anlamasına yardımcı olunmuştur.
Hazırlanan görüşme formu bir program geliştirme
uzmanı, bir coğrafya eğitimi uzmanı, bir sosyal bilgiler eğitim uzmanı olmak üzere toplam üç uzmana
incelettirilerek, onların görüş ve önerileri doğrultusunda son hâline getirilmiştir. Ayrıca örneklemde
olmayan iki sosyal bilgiler öğretmeni ile uygulanarak eksikleri giderilmiştir. Görüşme formu altı açık
uçlu sorudan oluşmaktadır.
Uygulama esnasında ses kaydı yapılarak ve uygulamadan hemen sonra elde edilen veriler düzenlenerek veri kaybı önlenmeye çalışılmıştır. Bu süreçte, sorulan sorulara, karşı tarafın rahat, dürüst ve
doğru bir şekilde tepkide bulunması sağlanmaya
çalışılmıştır.
Verilerin Analizi
Araştırmada toplanan verilerin analizinde içerik analizi türlerinden tümevarımcı analiz kullanılmıştır.
Tümevarımcı analiz kodlama yoluyla verilerin altında
yatan kavramları ve bu kavramlar arasındaki ilişkileri ortaya çıkarmak amacıyla yapılmaktadır (Miles ve
Huberman, 1994; Yıldırım ve Şimşek, 2005). Tümevarımcı analizin birinci aşamada görüşmelerde yapılan
ses kayıtları yazılı hale getirilmiştir. İkinci aşamada
nitel araştırma konusunda deneyimli bir öğretim
üyesi ve araştırmacı bu yazılı verileri ayrı ayrı kodlamışlardır.
Çalışmanın güvenirliği için Güvenirlik = Görüş
Birliği / Görüş Birliği + Görüş Ayrılığı X 100 formülü uygulanmıştır (Miles ve Huberman, 1994).
Her iki araştırmacı tarafından yapılan kodlamalar
üzerinden uygulanan formülde uyuşum yüzdesi
%84 olarak hesaplanmıştır. Uyuşum yüzdesi %70’in
üzerinde olması nedeniyle araştırmanın veri analizi
açısından güvenirliği sağlanmıştır.
Araştırmada Kullanılan Ders Materyalleri
Çalışmada, CBS’nin etkililiğinin belirlenmesi amacıyla ilköğretim sosyal bilgiler programına uygun öğretim materyalleri tasarlanmıştır. Materyallerin hazırlanmasında CBS programlarından ArcView 9.2 kullanılmıştır. Bu programın seçilme nedeni en yaygın
kullanılan program olması ve bu alandaki en gelişmiş
teknolojilerden olmasıdır. Materyal hazırlanmadan
önce İlköğretim Sosyal Bilgiler Programı incelenerek
Coğrafi Bilgi Sistemleri ile öğretimi uygun olan kazanımlar belirlenmiştir. Bu kazanımlardan 6. sınıf sosyal
bilgiler dersinde “yeryüzünde yaşam” ünitesinde yer
alan şu kazanımlar belirlenmiştir (MEB, 2005);
- Farklı ölçeklerde çizilmiş haritalardan yararlanarak ölçek değiştiğinde haritanın değişen özellikleri hakkında çıkarımlarda bulunur.
- Konum ile ilgili kavramları kullanarak kıtaların,
okyanusların ve ülkemizin coğrafi konumunu
tanımlar.
- Dünyanın farklı doğal ortamlarındaki insan yaşantılarından yola çıkarak iklim özellikleri hakkında çıkarımlarda bulunur kazanımları belirlenmiştir.
7. sınıflarda ise “Ülkemizde Nüfus” ünitesinde yer
alan
- Görsel materyaller ve verilerden yararlanarak
Türkiye’de nüfusun dağılışının neden ve sonuçlarını
tartışır kazanımları belirlenmiştir.
CBS, sayısal verileri haritaya ya da farklı görsel sunum
şekillerine dönüştüren bir programdır. Bu nedenle
çalışmada ilk olarak belirlenen konuların nasıl görselleştirileceğine karar verilmiş ve veriler temin edilmiştir. 6. sınıfta yer alan “Farklı ölçeklerde çizilmiş
haritalardan yararlanarak ölçek değiştiğinde haritanın
değişen özellikleri hakkında çıkarımlarda bulunur” ve
“Konum ile ilgili kavramları kullanarak kıtaların, okyanusların ve ülkemizin coğrafi konumunu tanımlar”
kazanımları için ArcGIS uygulama verileri ile materyal örnekleri hazırlanmıştır. CBS’de öğrenciler harita
üzerinde “yakınlaş”, “uzaklaş” butonları ile işlem yaptıklarında harita ölçeği de otomatik olarak değişmektedir. Öğrenciler bu harita üzerinde ölçeği istedikleri
kadar değiştirip harita özellikleri hakkında çıkarımda
bulunabilmektedir. “Dünyanın farklı doğal ortamlarındaki insan yaşantılarından yola çıkarak, iklim özellikleri hakkında çıkarımlarda bulunur” kazanımı için
CBS temelli materyaller ve ders planlarından oluşan
1525
KURAM VE UYGULAMADA EĞİTİM BİLİMLERİ
“Mapping Our World” (Malone ve ark., 2002) kitabındaki iklim verilerinden yararlanarak bir materyal hazırlanmıştır. Dünya iklim bölgeleri haritası üzerinde
kazanıma uygun olarak iklim bölgelerine resimlerle
köprüler oluşturulmuştur. Öğrenciler iklim bölgeleri
üzerine tıkladıklarında o iklim bölgesinin karakteristik resmini ya da oraya ait grafik görmektedirler. Bu
görselleri ve iklim bölgesinin dünya haritası üzerindeki yerini inceleyerek öğrencinin o bölgenin iklimi
hakkında çıkarımda bulunması beklenmektedir.
kurs altı saatliktir. Bu kurs kapsamında üç saat CBS
ile ilgili kuramsal bilgi, CBS’nin bileşenleri ve işlevleri, veri türleri, CBS’nin eğitimde kullanımı hakkında bilgi verilmiştir. Burada amaç öğretmenlere
CBS’yi kullanıcı düzeyinde öğretmek değil sadece
farkındalık yaratmaktır. Diğer üç saatlik sürede ise
araştırma için hazırlanan ders materyalleri sunulmuştur. Bunun yanında Türkiye’de daha önceden
hazırlanmış örnek ders materyalleri de öğretmenlere gösterilmiştir.
7. sınıf “Ülkemizde Nüfus” ünitesi “Görsel materyaller
ve verilerden yararlanarak Türkiye’de nüfusun dağılışının neden ve sonuçlarını tartışır” kazanımı için Ankara, Bolu ve Düzce’nin yerleşmelerinden yola çıkarak
yerleşmeyi etkileyen faktörler hakkında bilgi sahibi
olmaları amacıyla bir ArcMap dosyası hazırlanmıştır.
Bu dosyada Ankara, Bolu ve Düzce’nin yükselti haritası, yolları, yerleşme yerleri (il, ilçe ve köyler), akarsular
bulunmaktadır. Bu harita üzerinde bookmark (haritanın belli ölçeğe göre yakınlaştırılmış alanının daha
önceden kaydedilmesi) verilen yerlere giderek yerleşme üzerinde etkili olan faktörleri öğrencilerin bulması
sağlanır. Öğrenciler ellerindeki verileri analiz ederek
belirtilen bölgede yerleşmeyi etkileyen faktörler hakkında bir sonuca varırlar. Bu bölümdeki altlık harita,
yollar ve iller verileri ArcGIS uygulama dokümanından alınmıştır. Yerleşmeler ve akarsular ise araştırmacı
tarafından sayısallaştırılmıştır.
Çalışma takviminde öğretmenlerle görüşmeye ayrılan 5 aylık sürede çalışmaya katılmaya gönüllü 14
sosyal bilgiler öğretmenine eğitim verilmiş ve görüşme yapılmıştır. Öğretmenlerden randevu alarak
boş oldukları günlerde okullara gidilip eğitim verilmiş ve ardından görüşme yapılmıştır. Eğitimler,
okulların bilgi teknoloji sınıflarında yada projeksiyon cihazı olan sınıflarda gerçekleştirilmiştir. Görüşme, öğretmene verilen 6 saatlik eğitimden sonra
gerçekleştirilmiş ve öğretmenlerin izniyle ses kayıt
cihazı ile kaydedilmiştir. Ancak bazı öğretmenler
seslerinin kaydedilmesini istememiştir. Böyle durumda öğretmene kayıt bilgilerinin gizli tutulacağı
araştırmacıdan başka kimse tarafından kullanılmayacağını belirtilmiştir. Buna rağmen sesinin
kaydedilmesini istemeyen bir öğretmenle yapılan
görüşmede araştırmacı tarafından not tutulmuştur.
Görüşmenin resmi bir ortam yerine sohbet tarzında yapılmasına dikkat edilmiştir.
Hazırlanan materyallerin öğrencilerin kullanabilecekleri düzeyde olmasına dikkat edilmiştir. Bunun
için 1–7. sınıflar bilgisayar dersi programı incelenerek okullarda öğrencilere hangi bilgisayar becerilerinin kazandırıldığı tespit edilmiştir. Bu becerilerle
kullanılabilecek materyaller hazırlanmıştır.
Hazırlanan materyaller Aydın il merkezindeki iki
sosyal bilgiler öğretmeninin görüşleri alınarak son
şekli verilmiştir.
Çalışmada ayrıca Türkiye’de daha önce ilköğretim
sosyal bilgiler programına uygun hazırlanmış materyaller de (Aladağ, 2007; Baloğlu Uğurlu, 2007)
tanıtılmıştır.
Öğretmen Eğitim Programı ve Görüşmenin Yapılması
Araştırmada sosyal bilgiler öğretmenlerine CBS
tanıtılarak bu teknolojinin sosyal bilgiler dersinde
kullanılabilirliği hakkında bilgi toplanmıştır. Sosyal
bilgiler öğretmenliği lisans programında CBS yer
almamaktadır. Bu nedenle öğretmenlerin CBS hakkında bilgisinin olmadığı varsayılarak ilk önce CBS
hakkında bilgi verilmiştir. Öğretmenlere verilen
1526
Öğretmenlerin bir merkezde toplanarak eğitimlerin aynı gün verilmesi ardından açık uçlu sorularla
yazılı görüş alınması yolu tercih edilmemiştir. Öğretmenlerin CBS’yi tam olarak anlamaları çalışma
açısından çok önemlidir. Bu nedenle birebir eğitim
tercih edilmiştir. Ayrıca açık uçlu sorularla yazılı
veri toplama yönteminde bazı öğretmenler yazmak
istememekte ya da çok kısa cevaplar yazabilmektedir. Bu nedenle yüz yüze görüşme yönteminde daha
detaylı bilgi alınabileceği düşünülmüştür.
Bulgular
Bu bölümde öğretmenlerin CBS’nin ilköğretimde
kullanılmasına yönelik görüşlerinden elde edilen
bulgular sunulmuştur. Görüşme bulguları aşağıda
yer almaktadır.
Derslerde CBS Kullanımının Faydaları
Veri toplama aracında yer alan “Derslerinizde CBS
kullanımının faydaları hakkında neler söyleyebilirsiniz?” sorusuna öğretmenlerin verdiği cevaplar
Tablo 2’de analiz edilmiştir.
ALADAĞ / Sosyal Bilgiler Dersinde Coğrafi Bilgi Sistemleri Kullanımının Öğretmen Görüşlerine...
Tablo 2
Öğretmen Görüşlerine Göre CBS Kullanımını Faydaları
f
f
Görselliği artırır
14 Yaratıcılığı geliştirir
3
Harita bilgisini geliştirir
9
Yaparak yaşayarak
öğrenmeyi sağlar
3
Kalıcılığı artırır
8
Eleştirel düşünmeyi
sağlar
2
Öğrenmeyi eğlenceli hâle
getirir
6
Farklı veriler arasında
karşılaştırma yapmayı
sağlar
2
Sayısal verilere ulaşmayı
kolaylaştırır
5
Derse katılımı artırır
1
Öğrenmeyi kolaylaştırır
5
Mekânsal analiz yapmayı sağlar
1
Tablo 2’de görüldüğü gibi görüşme yapılan öğretmenlerin tamamı CBS kullanımının görsel olarak
öğrenmeyi sağlayacağı görüşündedir. Öğretmenlerin derste CBS kullanımının faydalarına ilişkin
diğer görüşleri ise; harita bilgisini geliştireceği (9),
kalıcılığı artıracağı (8), öğrenmeyi eğlenceli hâle
getireceği (6), sayısal verilere ulaşmayı kolaylaştıracağı (5), öğrenmeyi kolaylaştıracağı (5), yaratıcılığı geliştireceği (3), yaparak yaşayarak öğrenmeyi
gerçekleştireceği (3), farklı veriler arasında karşılaştırma yapmayı sağlayacağı (2), eleştirel düşünmeyi
geliştireceği (2), mekânsal analiz yapmayı sağlayacağı (1) ve derse aktif katılımı artıracağı (1) şeklindedir. Bu soruya ilişkin bazı öğretmen görüşleri şu
şekildedir:
“Görsel olarak olması bakımından, çocukların yaratıcılıklarını ortaya çıkarmaları açısından güzel. Ben
çok beğendim yani.” (1. Öğretmen).
“Çocuklar zevkle yapacak bunu inanıyorum. Görerek yaşayarak daha çok kalacak beyinlerinde.” (4.
Öğretmen)
“Öğrencinin konuları daha kolay öğrenmesine faydalı olacağını düşünüyorum. Öğretmen için çok büyük
kolaylık. Çünkü anlattıklarını görsel olarak gösterebilecek. Nüfus konusunda sıkıntı olabiliyor. Materyallerin hepsine ulaşamıyorsunuz. Burada istatistikî
verilerin toplu olarak veriliyor olması güzel. Hem isterseniz grafik hem de lejant bilgisi verebiliyorsunuz.
Birde öğrencinin üzerinde değişiklik yapması güzel,
onun için hem öğrenme hem de oyun gibi oluyor.” (6.
Öğretmen).
“İşitmenin dışında görsel aktiviteyi de ön plana çıkardığı için çocuklar için daha akılda kalıcı oluyor,
karşılaştırma yapabiliyorlar. O anlamda çok iyi oluyor.” (8. Öğretmen).
“Öğrenciler görsel olarak daha kolay öğreniyorlar. Çocuk yaparak inceleyerek öğrendiği için daha iyi tabiî ki.
Öğretmen ağırlığından çok öğrenci ağırlıklı anlatımlar var. Öğrenci derse aktif bir şekilde katılmış oluyor.
Öğrenciye eleştirel bir bakış açısı kazandırması bakımından güzel bir uygulama. Aynı zamanda öğrencilere mekânsal analiz becerisi kazandırması açısından
önemli buluyorum.” (12. Öğretmen).
Derslerde CBS Kullanımında Karşılaşılabilecek
Zorluklar
Veri toplama aracında yer alan “Derslerde CBS kullanımında karşılaşılabilecek zorluklar neler olabilir?” sorusuna öğretmenlerin verdiği cevaplar Tablo
3’te analiz edilmiştir.
Tablo 3
Öğretmen Görüşlerine Göre CBS Kullanımında Karşılaşılabilecek Zorluklar
f
f
Öğretmenlerin bilgisayar
Hazırlık aşamasının çok
8
bilgilerindeki eksiklikler
zaman alması
3
Öğretmenlerin CBS bilgilerindeki eksiklikler
6 Kazanımlardan uzaklaşma
3
Öğretmenin yeterli
zamanının olmaması
5 Veri sıkıntısı
2
Öğrencilerin bilgisayar
bilgilerindeki eksiklikler
4
Okullarda CBS
programlarının olmaması
2
CBS programının öğrenci
seviyesine göre zor olması
Okullardaki teknik altyapı
3
eksiklikleri
2
Tablo 3’te görüldüğü gibi görüşme yapılan öğretmenlerin büyük çoğunluğu CBS kullanımında
karşılaşılabilecekleri zorluğun bilgisayar bilgilerindeki eksikliklerden (8) kaynaklanacağını ifade
etmişlerdir. Öğretmenlerin CBS kullanımında karşılaşılabilecekleri zorluklara ilişkin diğer görüşleri
ise; öğretmenlerin CBS bilgilerindeki eksiklikleri
(6), öğretmenlerin yeterli zamanlarının olmaması
(5), öğrencilerin bilgisayar bilgilerindeki eksiklikleri (4), CBS programının öğrenci seviyesine göre
zorluğu (3), hazırlık aşamasının çok zaman alması (3), kazanımlardan uzaklaşma (3), veri sıkıntısı
(2), okullarda CBS programlarının olmaması (2)
ve okullardaki teknik altyapı yetersizliği (2) şeklindedir. Bu soruya ilişkin bazı öğretmen görüşleri şu
şekildedir:
“Öğrencilere bunun anlatımında ön bir hazırlık yapılması gerekiyor çünkü gerçekten çok fazla şey var
ya da öğrenciler evde kendisi deneyerek öğrenecek ön
bir hazırlık yapacak. Türkiye genelinde öğretmenlerin bunu öğrenmesi gerekiyor. Birde sosyal bilgiler
1527
KURAM VE UYGULAMADA EĞİTİM BİLİMLERİ
dersinde ne yapacağını önceden planlaması gerekir.
Öğretmenin nerde ne vereceğini önceden bilmesi gerekir yoksa konu dağılabilir.” (2. Öğretmen).
“Tabi benim bir takım şeyleri öğrenmem gerekiyor.
Bilgisayarı o şeyi (CBS programı). O zaman kullanabilirim. Ama tabi her öğrenci bunu nasıl yapacak. Bir
takım soru işaretlerim var yani. Bu bilgiye her öğrenci
donanımlı mı? Bizim okulumuzda buna hazır çocuklar
kolaylıkla uygulanabilir ama diğer okullardaki çocukların seviyeleri nasıl? …Bir de öğretmenlerin işleri çok yoğun. Sınıfların kalabalıklığı, sınıf sayılarının azaltılması
gerekir.” (3. Öğretmen).
“Öğretmenin bir kere bilgisayar biliyor olması lazım.
Öğrencilere projeksiyonda göstermesi açısından…
Aynı zamanda bu programı kullanırken oradaki verileri nerden sağlayacağız.” (5. Öğretmen).
“Öğretim materyallerindeki bilgisayar kullanma ile
ilgili dezavantajların hepsi burada da geçerlidir. Onun
dışında bu durum için ayırıcı bir dezavantaj yok. Öğrencinin butonları karıştırması olabilir. Veya öğrencinin
bilgisayar kullanma becerisinin yeterlilik düzeyi önemli. Yoksa mümkün değil yeterince verim alınamaz. Bu
program şu an okullarda yok. O açıdan bu programı
okullarda uygulamak zor.” (11. Öğretmen).
“Bence yeni mezun olan bir öğretmenden eski öğretmenlere kadar bu öğretmenlere ekstra yük gelecektir.
Çünkü birçok öğretmenin bilgisayar konusunda yeterli
olmadıklarını fark ediyorum. Word ve Office programları olabilir ama mesela internet kullanımı, birçok
hocanın maili yoktur vs yani bu birazda şununla ilgili
bilgisayar kullanımı ve bilgisayar kullanmaya eğilimli
olması gerekiyor. Ve kendini dışarıya açılmaya eğilimli
görmesi gerekiyor. Bu konuda sıkıntı çıkabileceğini düşünüyorum.” (12. Öğretmen).
CBS’nin Sınıf Düzeyleri Açısından Uygunluğu
Veri toplama aracında yer alan “CBS’yi dersinizde
kullansaydınız kaçıncı sınıfta kullanırdınız?” sorusuna öğretmenlerin verdiği cevaplar Tablo 4’te
analiz edilmiştir.
Tablo 4
Öğretmenlerin Görüşlerine Göre CBS’nin Uygun Olduğu Sınıf
Düzeyleri
f
1528
4. sınıf
8
5. sınıf
5
6. sınıf
14
7. sınıf
12
8. sınıf
2
Tablo 4’te görüldüğü gibi görüşme yapılan öğretmenlerin tamamı CBS’yi 6. sınıfta kullanmanın
uygun olacağı görüşündedir. Öğretmenlerin bu
konuya ilişkin diğer görüşleri ise; 12 tanesi 7. sınıf
düzeyinde, 2 öğretmen ise 8. sınıf düzeyinde kullanılabileceğini belirtmiştir. Çalışmanın yapıldığı
dönemde 5. sınıf sosyal bilgiler derslerine sınıf öğretmenleri girmekte idi. Öğretmenler 4. ve 5. sınıf
sosyal bilgiler derslerine girmemelerine rağmen bu
derlerin içeriği hakkında bilgi sahibi olduklarından
4. ve 5. sınıfta da kullanılabileceğini belirtmişlerdir.
Öğretmenlerin 8’i 4. sınıf, 5’i 5. sınıf düzeyinde kullanmanın uygun olacağını belirtmiştir. Bu soruya
ilişkin bazı öğretmen görüşleri şu şekildedir:
“Şu anda 6. sınıftaki ülkemizin kaynakları için çok
önemli. Bence 4 ve 5. sınıfta da kullanılabilir. Öğrencilerde çok rahat kendileri yapabilirler. Zaten Milli
Eğitim Bakanlığı’nın Fatih projesi kapsamında her
öğrencinin tablet bilgisayarı olacak. O zaman daha
iyi olur.” (2. Öğretmen).
“6. ve 7. sınıflar için çok uygun ama bence 8. sınıfta
da kullanılabilir gibi geliyor. Mesela cepheler konusunda olabilir.” (3. Öğretmen).
“Şimdi branşlara göre baktığımızda 6’lara ve 7’lere
uygun olarak yapılabilir.” (7. Öğretmen)
“6 ve 7’de kullanırdım. 8 zaten İnkılâp Tarihi. 4. ve
5. sınıflar içinde olabilir ama onu sınıf öğretmenleri
bilebilir.” (9. Öğretmen)
“Bence 4. sınıftan itibaren kullanılabilir. Çünkü öğrenciler artık çok iyi bilgisayar biliyor.” (11. Öğretmen).
Sosyal Bilgiler Öğretiminde CBS’nin Faydalı Olduğu Konular
Veri toplama aracında yer alan “Hangi konuların
öğretiminde CBS faydalıdır?” sorusuna öğretmenlerin verdiği cevaplar Tablo 5’te analiz edilmiştir.
Tablo 5
Öğretmenlerin Görüşlerine Göre CBS’nin Kullanılabileceği
Konular
f
Nüfus
8
Harita bilgisi (ölçek, lejant)
7
Yeryüzü şekilleri
7
Tarım
6
İklim
6
Yer altı zenginlik kaynakları
4
Ekonomi
3
Tarih konuları (Çanakkale Savaşı, cepheler, eski
yerleşme yerleri, medeniyetler, İpek yolu )
3
Yerel saatler
1
ALADAĞ / Sosyal Bilgiler Dersinde Coğrafi Bilgi Sistemleri Kullanımının Öğretmen Görüşlerine...
Tablo 5’te görüldüğü gibi görüşme yapılan öğretmenlerin çoğunluğu CBS’nin nüfus konularının
(8) öğretiminde faydalı olacağı görüşündedir. Öğretmenlerin CBS’nin başka hangi konuların öğretiminde faydalı olacağına ilişkin diğer görüşleri ise;
harita bilgisi (ölçek, lejant) (7), yeryüzü şekilleri
(7), tarım (6), iklim(6), yeraltı zenginlik kaynakları
(4), ekonomi (4) tarih konuları (3), yerel saatler (1)
şeklindedir. Bu soruya ilişkin bazı öğretmen görüşleri şu şekildedir:
“Coğrafya konularının öğretiminde daha etkili olur.
Yani nüfus, iklim yeryüzü şekilleri, tarım, ölçek
bilgisi gibi konuların öğretiminde daha faydalı olur.”
(1. Öğretmen).
“Tarih, coğrafya. Özellikle 6. sınıfta ilkçağ medeniyetleri var, Mezopotamya medeniyetleri, onların
harita üzerinde fotoğraflarıyla çok faydalı olabilir.
Görsel ve metini ikisini bir araya getirdiğinizde çok
kalıcı oluyor.” (3. Öğretmen).
“Nüfus, iklimler, ekonomi, tarım, sektörler, hizmet
sektörleri, ölçekler, harita bilgisi, lejant anlatımında
çok faydalı olabilir. Dünya nüfusu, kutuplardaki
iklimler, muson iklimler, yerel saatlerde olabilir
belki.” (“2. Öğretmen).
“Yer altı zenginlik kaynaklarımızda uygun olabilir.
Nüfus, tarım, iklim, yeryüzü şekilleri. Savaşlar konusunda kullanılabilir. İnkılâp tarihinde. Çanakkale
Savaşının öğretiminde kullanılabilir.” (13. Öğretmen).
ri ise; tablo ve grafik okuma (7), karar verme (4),
araştırma (3), bilgisayar kullanma (3), problem
çözme (2), mekânsal analiz (3), karşılaştırma yapma (2) ve bilgi üretme (1) becerilerini geliştireceği
şeklindedir. Buna ilişkin bazı öğretmen görüşleri şu
şekildedir:
4 “Kıyaslama olabilir. İki bilgiyi birleştirip üçüncü
bir bilgi çıkarabilir çocuk, araştırarak öğrenmeye
sevk eder.” Değişik şeylere bakarak, burada da bu var
demek ki bundan oluyor diye.” (4. Öğretmen).
“Coğrafyada mekan çok önemli ve mekanı daha iyi
algılamalarını sağlar.” (5. Öğretmen).
“Bence öğrencilerin tablo ve grafik hazırlaması onların grafikleri daha iyi anlamasını sağlayacaktır.” (9.
Öğretmen).
“Bilgisayar kullanımı, harita kullanımı, karar
verme ve bilginin kalıcılığı açısından faydalıdır.” (11.
Öğretmen).
CBS’ye Yönelik Hizmet-içi Eğitim Talebi ve
Gerekçeleri
Görüşme yapılan öğretmenlerin CBS ile ilgili hizmet içi eğitim almak isteyip istemediklerine ilişkin
görüşlerini içeren frekans tablosu Tablo 7’de sunulmuştur.
Tablo 7
Öğretmenlerin CBS Hakkında Hizmet İçi Alma İstekleri
f
CBS Kullanımının Öğrencilerde Geliştirdiği Beceriler
Görüşme yapılan öğretmenlerin CBS kullanmanın öğrencilerin hangi becerilerinin gelişmesinde
faydalı olacağına ilişkin görüşlerini içeren frekans
tablosu Tablo 6’da verilmiştir.
Tablo 6
Öğretmen Görüşlerine Göre CBS Kullanımının Geliştirdiği
Beceriler
f
f
Harita kullanma becerisi
8
Problem çözme
2
Tablo ve grafik okuma
7
Mekânsal analiz
3
Karar verme
4
Karşılaştırma yapma
2
Araştırma becerisi
3
Bilgi üretme
1
Bilgisayar kullanma
3
Tablo 6’da görüldüğü gibi görüşme yapılan öğretmenlerin genelde CBS kullanmanın öğrencilerde
harita kullanma becerisini (8) geliştireceği görüşündedir. Öğretmenlerin bu konuda diğer görüşle-
Evet
13
Hayır
1
Tablo 7’de görüldüğü gibi görüşme yapılan öğretmenlerin bir tanesi hariç, CBS ile ilgili hizmet-içi
eğitim almak istediklerini belirtmişlerdir. Buna ilişkin bazı öğretmen görüşleri gerekçeleri ile birlikte
şu şekildedir:
“İsterim. Yardımsız kullanabilmek için ve inandığım
için.” (4. Öğretmen).
“Evet isterim. Çünkü güzel bir program. Öğrenmeyi
ve zaman zaman derslerde kullanmayı isterim.” (7.
Öğretmen).
“Evet isterim. Kendimi yeni bir konuda geliştirmek
isterim. Faydalı olacağına inanıyorum.” (12. Öğretmen).
“Hayır istemem. Derslerde pek fazla kullanılabileceğine inanmadığım için.” (14. Öğretmen).
1529
KURAM VE UYGULAMADA EĞİTİM BİLİMLERİ
Sonuç ve Tartışma
Araştırmada ilköğretim sosyal bilgiler dersinde
CBS’nin kullanımının değerlendirilmesi amacıyla
sosyal bilgiler öğretmenleriyle görüşme yapılmıştır.
Görüşmeden elde edilen sonuçlar ve bu sonuçlar
ışığında yapılan öneriler aşağıda yer almaktadır.
İlköğretim öğretmenlerinin görüşlerine göre sosyal
bilgiler dersinde CBS kullanımı faydalı olacaktır.
Öğretmenler CBS’nin şu yönlerden faydalı olacağını belirtmişlerdir: görsel olarak öğrenmeyi sağlama, harita bilgisini geliştirme, kalıcılığı artırma,
öğrenmeyi eğlenceli hale getirme, sayısal verilere
ulaşmayı kolaylaştırma, öğrenmeyi kolaylaştırma,
yaratıcılığı geliştirme, yaparak yaşayarak öğrenmeyi sağlama, farklı veriler arasında karşılaştırma
yapmayı sağlama, eleştirel düşünmeyi geliştirme,
mekânsal analiz yapmayı sağlama ve derse aktif
katılımı artırma. Bu sonuçlar Aladağ (2007), Baloğlu Uğurlu (2007), Baker (2002), Berglund (2005),
Keiper (1996), Kerski (2000), Shin (2006), Şimşek
(2007) ve Weller’in (1993) çalışmalarını desteklemektedir. Weller’in (1993) 6. sınıflarla yaptığı çalışması CBS ile eğitim yapılan sınıfın daha başarılı
olduğunu ortaya koymuştur. Keiper (1996), 5. sınıf
öğrencilerinde karmaşık konuların öğretiminde
CBS kullanımının motivasyonu artırdığını belirtmiştir. Kerski’nin (2000), CBS’nin ortaokul öğrencilerinin akademik başarısına etkisini belirlemek
amacıyla yaptığı deneysel çalışmada CBS ile eğitim
yapılan sınıfın akademik başarısı ve derse karşı ilgileri daha yüksek çıkmıştır. Berlung’un (2005), 1012 yaş grubundaki öğrencilerle CBS ile hazırlanmış
haritalar kullanarak yaptığı uygulamada öğrencilerin büyük çoğunluğu çalışmayı eğlenceli ve motive
edici bulmuştur. Baker’ın (2002) ortaokul öğrencileriyle yaptığı çalışmalar CBS’nin öğrencilerin teknolojiye karşı tutumlarını ve bilgisayar kullanma
becerilerini geliştirdiğini göstermektedir. Shin’in
(2006) ilkokul 4. sınıf öğrencileriyle çalışmasında
CBS’nin öğrencilerin harita becerilerini geliştirdiği görülmektedir. Çalışma sonuçları Türkiye’de
yapılan çalışmalarla da benzerlik göstermektedir.
Aladağ’ın (2007) çalışmasında, CBS’nin ilköğretim
7. sınıf öğrencilerinin akademik başarılarını ve motivasyonlarını olumlu yönde etkilediği görülmüştür. Baloğlu Uğurlu (2007), 6. sınıf öğrencileriyle
yaptığı çalışmada öğrencilerin CBS’ye karşı olumlu tutum geliştirdiklerini belirlemiştir. Şimşek’in
(2007) çalışmasında CBS’nin ilköğretim öğrencilerinin bilgisayara karşı tutumlarını olumlu etkilediği
görülmüştür.
Sosyal ilgiler öğretmenleri CBS’nin faydalarının
yanında kullanımında karşılaşılabilecek zorluklar
1530
hakkında da görüş belirtmişlerdir. Öğretmenlerin
görüşlerine göre CBS kullanımında karşılaşılabilecek zorluklar: öğretmenlerin bilgisayar ve CBS
bilgilerindeki eksiklikler, öğretmenlerin yeterli
zamanlarının olmaması, öğrencilerin bilgisayar
bilgilerindeki eksiklikleri, CBS programının öğrenci seviyesine göre zorluğu, hazırlık aşamasının
çok zaman alması, kazanımlardan uzaklaşma, veri
sıkıntısı, okullarda CBS programlarının olmaması
ve okullardaki teknik altyapı yetersizliği şeklindedir. Öğretmenlerin belirttiği CBS’nin kullanımında
karşılaşılabilecek zorluklar Kerski’nin (2000) yaptığı çalışmada Amerikan öğretmenlerinin belirttiği
zorluklarla ve Johansson’un (2003) yaptığı çalışmada Finlandiyalı öğretmenlerin belirttiği zorluklarla
benzerlik göstermektedir. Bu çalışmalarda da öğretmenler özetle yazılım, donanım ve teknoloji yetersizliklerini CBS’nin etkili kullanımının önündeki
engeller olarak görmüşlerdir. Meyer ve arkadaşları
da (1999) donanım ve yazılım, zaman, teknoloji
kullanımındaki yetersizlikler ve veriyi önemli engeller olarak görmektedir. Bednarz (2004), CBS’nin
eğitimdeki kullanımının zorluklarını 3 başlık altında toplamaktadır. Birincisi yazılım, donanım ve
veri, ikincisi öğretmen eğitimi ve programa uygun
materyaller ve üçüncüsü de eğitimde yenilikçiliği sağlayacak sistematik engeller. Ülkemizde bu
konuda yapılan çalışmalar ise lise düzeyindedir.
Artvinli’nin (2009) çalışmasında coğrafya öğretmenlerinin %47’si okullarda CBS yazılımının olmaması, %43’ü uygulama geliştirecek vaktinin olmaması, %33’ü bilgisayar laboratuarının olmamasını
sınırlılık olarak göstermiştir. Aynı çalışmada öğretmenler CBS uygulamalarının sınırlılıklarını daha
fazla ifade etmişlerdir. Demirci’nin (2009) yaptığı
çalışmada ise coğrafya öğretmenlerinin %66’sının
CBS’nin ne olduğunu tam olarak bilmediği, %82’sinin ise CBS’nin derslerde nasıl kullanılacağını bilmediği ortaya çıkmıştır. Alan yazın tarandığında
okullarda teknik alt yapı eksikliğinin CBS kullanımı önündeki en önemli engellerden biri olarak görülmektedir. Ancak bu çalışmada okullarda teknik
alt yapı eksikliği son sıralarda yer almıştır. Bunun
nedeni aradaki yıllar olabilir. Teknolojik gelişmede
bir gün bile önemli bir süre iken yapılan çalışmalar
arasında yıllar vardır. Bu sürede okullardaki teknik
altyapı eksikliklerinin kısmen düzeldiği ya da teknolojiye ulaşılabilirliğin arttığı düşünülebilir. Çalışmadaki bazı öğretmenler Fatih Projesi (Fırsatları
Araştırma Teknolojiyi İyileştirme Harekatı Projesi)
ile CBS’nin eğitimdeki kullanılabileceğini belirtmişlerdir. Bu nedenle teknik altyapıyı eksiklikleri son sıralarda yer almış olabilir. Ayrıca Demirci
(2011) yaptığı çalışmada bilgisayar laboratuarı ol-
ALADAĞ / Sosyal Bilgiler Dersinde Coğrafi Bilgi Sistemleri Kullanımının Öğretmen Görüşlerine...
mayan klasik bir sınıfta, öğretmenin CBS temelli
ders materyallerini tek bir bilgisayardan öğrencilere göstererek ders işlediğinde de etkili bir öğrenmenin gerçekleşebileceği sonucuna varmıştır. Bu sonuç CBS çalışmaları için bilgisayar laboratuarının
olması gerektiği önyargısını da kısmen gidermektedir. Teknik alt yapı eksikliği yerine bu çalışmada
öğretmenler daha çok kendilerinin ve öğrencilerin
bilgisayar bilgilerindeki eksiklikleri sınırlılıklar olarak göstermişlerdir. Çalışmada ortaya çıkan bir diğer önemli sonuç öğretmenlerin CBS kullanımının
kazanımlardan uzaklaşmaya yol açabileceği konusundaki görüşüdür. Demirci bu durumu 2006’daki
çalışmasında belirtmektedir. CBS’nin coğrafya
müfredatlarına adapte edilmesi sırasında öğrencilerin ilgilerini coğrafyadan çok teknolojiye çevirebilecekleri ve CBS’nin bu öğretim süreci içinde araç
olmaktan çıkıp amaç olmaya doğru kayabileceği
endişesini belirtmiştir. Bu çalışma ile aynı sorunun
sosyal bilgiler dersi için de geçerli olabileceği görülmüştür. CBS’nin eğitimde yaygın olarak kullanıldığı
Amerika, Finlandiya, Kanada gibi ülkelere bakıldığında ülkemizde görülebilecek sıkıntıların onlarda
da yaşandığı görülmektedir. Bu zorlukların aşılması
için gerekli çalışmaların yapılması gerekmektedir.
Öğrencilere tablet bilgisayar dağıtılması, sınıflarda
akıllı tahtaların olması CBS’nin önündeki donanım
sıkıntısının aşılmasında etkili olacağı düşünülmektedir. Yazılım konusunda ise mevcut CBS programları ile ilk ve ortaöğretim seviyesinde materyaller
geliştiren projeler üretilebilir. Ancak burada her
okula yazılım alınması maliyeti ortaya çıkmaktadır.
İlk ve ortaöğretime uygun CBS yazılımı geliştirilen
bir Ar-Ge çalışması yazılım maliyetini azaltacaktır.
Veri sıkıntısı konusunda ise çeşitli resmi kurumların (Türkiye İstatistik Kurumu, Harita Genel
Komutanlığı, Maden Tetkik Arama Kurumu vb.)
ellerindeki sayısal veriler eğitim amaçlı kullanılmak
üzere sadeleştirilerek Milli Eğitim Bakanlığı’nın
kullanımına açılabilir. Bu hâliyle veriler hem çok
detaylı hem de ücreti çok yüksektir. Ayrıca öğretmenlerin materyallerini paylaşabilecekleri çevrimiçi platformlar kurulabilir. Öğretmen eğitiminde ise
üniversitelerden hizmet alınabilir. Türkiye Bilimsel
ve Teknolojik Araştırma Kurumu’nun (TÜBİTAK)
Lisans ve Lisans Öncesi, Öğretmen ve Öğrencilere
Yönelik Bilimsel Etkinlikleri Destekleme Programı
kapsamında bu konuda önemli çalışmalar yapılmaktadır. Burada Bednarz’ın (2004) belirttiği sistematik engeller de ülkemiz için aşılması gereken
önemli bir problemdir. Özellikle bürokratik engellerin aşılması ve CBS’nin okullarda uygulanması
Milli Eğitim Bakanlığı tarafından desteklenmelidir.
Öğretmenler CBS’nin sosyal bilgiler dersinde özellikle
6. ve 7. sınıflarda kullanılabileceğini belirtmişlerdir.
Bununla birlikte 4., 5. ve 8. sınıflarda da kullanılabileceğini belirten öğretmenler de vardır. CBS mekânsal
analizler yapmayı sağlar ve 6. ve 7. sınıf düzeylerinde
nüfus, yer altı ve yerüstü kaynakları, iklim vb. mekânla
ilgili konular yer almaktadır. Öğretmenler bu nedenlerle 6. ve 7. sınıf düzeylerini çoğunlukla belirtmişlerdir. Çalışmada çıkan bir diğer sonuç öğretmenlerin
CBS’nin ilköğretim 1. kademede de özellikle 4. sınıfta
kullanılabileceğini belirtmeleridir. Shin’in (2006) çalışmasında CBS’nin ilköğretim 4. Sınıf öğrencilerinin
coğrafi bilgileri ve harita becerilerini artırdığı sonucuna varılmıştır. Burada göz ardı edilmemesi gereken
CBS’nin hangi sınıf düzeyinde kullanılabileceğinin
yalnızca öğrencilerin gelişim düzeylerine bağlı olmadığı. Bunun yanında öğretmenlerin teknoloji yeterlilikleri, yazılım ve donanım sorunları, program vb.
birçok nedene daha bağlı olduğudur.
Öğretmenler nüfus, harita bilgisi, yeryüzü şekilleri,
tarım, iklim, yeraltı zenginlik kaynakları, ekonomi, tarih konuları ve yerel saatler konusunda CBS
kullanımının etkili olabileceğini belirtmişlerdir.
Türkiye’de ve dünyada uygulama örneklerine bakıldığında öğretmenlerin belirttiği konularla paralellik göstermektedir (Aladağ, 2007; Baloğlu Uğurlu,
2007; Johansson, 2003; Keiper, 1996; Shin, 2006;
Şimşek, 2007). Johansson’ın (2003) çalışmasında
derslerinde CBS kullanan öğretmenler CBS’yi çoğunlukla haritalar konusunda ve diğer coğrafya
konularının haritalarla görselleştirilmesinde kullandıklarını belirtmiştir. Aladağ’ın (2007) çalışmasında, CBS’nin nüfus konularının öğretiminde,
Baloğlu Uğurlu’nun (2007) çalışmasında ülkemizin kaynakları konusunda, Şimşek’in (2007) çalışmasında ise iklim konusunda kullanımının etkili
olduğu görülmektedir. Çalışmanın ilginç sonuçlarından biri öğretmenlerin CBS’nin tarih konularında da uygulanabileceği yönündeki görüşleridir.
Çünkü ülkemizde uygulamaların tamamı coğrafya
konularına yöneliktir. CBS, mekâna ait verilerin
incelenmesinde işlenmesinde kullanılan bir sistemdir. Tarihi olayların oluşmasında ve gelişmesinde
de mekân büyük önem taşımaktadır. Bu nedenle
CBS’nin kullanılması faydalı olacaktır. Dünyada
ise tarih konularında uygulamaları sınırlı da olsa
görülmektedir. Örneğin sosyal bilgiler dersine yönelik CBS temelli materyaller ve ders planlarından
oluşan “Mapping Our World” kitabında dünyadaki
eski yerleşmelerle ilgili örnekler ve veri setleri bulunmaktadır (Malone ve ark., 2002). CBS’nin tarih
öğretiminde etkililiği ve uygulanabilirliği ile ilgili
ülkemizde de çalışmaların yapılması ve bu konuda
uygulama örneklerinin artırılması önerilmektedir.
1531
KURAM VE UYGULAMADA EĞİTİM BİLİMLERİ
Öğretmenler, CBS’nin ilköğretim öğrencilerinin en
çok harita becerisi ve grafik okuma becerisini geliştireceğini düşünmektedirler. Bunun yanında karar
verme, araştırma, bilgisayar kullanma, problem
çözme, mekânsal analiz, karşılaştırma yapma ve
bilgi üretme becerilerini de geliştireceğini belirtmişlerdir. Bu sonuçlar alan yazındaki Bednarz’ın
(2004), Demirci’nin (2008), Johansson’un, (2006),
Lee ve Bednarz’ın (2009), Lloyd’un (2001), Patterson, Reeve ve Page’in (2003) ve Shin’in (2006)
çalışmalarını desteklemektedir. Shin (2006) ve
Demirci’nin (2008) çalışmalarında CBS’nin öğrencilerin harita becerilerini geliştirdiği, Lloyd’un
(2001), Patterson ve arkadaşlarının (2003),
Bednarz’ın (2004), Johansson’un (2006) ve Lee ve
Bednarz’ın (2009) çalışmalarında mekânsal düşünmeyi geliştirdiği görülmektedir.
Görüşme yapılan öğretmenlerin 13 tanesi, CBS ile
ilgili hizmet-içi eğitim almak istediklerini belirtmişlerdir. Bu sonuç sosyal bilgiler öğretmenlerinin
CBS’nin ilköğretimde uygulanabilirliği ile ilgili
olumlu görüşlere sahip olduğunu göstermektedir.
Öğretmenlerin CBS’ye karşı tutumları CBS’nin eği-
1532
timde etkili kullanımını artıracaktır. Demirci’nin
(2009) çalışmasında coğrafya öğretmenlerinin CBS
hakkında bilgileri ve becerilerinde eksiklikler olsa
da CBS’ye karşı tutumlarının olumlu olduğu görülmüştür.
CBS’nin ilköğretimde özellikle ikinci kademede etkili olduğunu gösteren çalışmalar mevcuttur (Aladağ, 2007; Baloğlu Uğurlu, 2007; Kaya, 2011; Şimşek, 2007). Ancak bu çalışmada, teorik olarak etkili
olduğu ortaya konan bir teknolojinin uygulamadaki yansımalarının nasıl olabileceği konusu ele alınmıştır. İlköğretim sosyal bilgiler öğretmenlerinin
görüşlerine göre CBS’nin ilköğretimde kullanımı
faydalı olacaktır. Ancak uygulamaya baktığımızda
liselerde dahi yeterince etkili kullanılamadığı görülmektedir (Artvinli, 2009; Demirci, 2009; Taş,
Özel ve Demirci, 2007). Bu nedenlerle çalışmada
öğretmenlerin görüşü ışığında CBS’nin ilköğretimde kullanımı önündeki engeller kaldırılması için
çalışmalar yapılmalı. Bu konuda liselerde yapılan
çalışmalar da CBS’nin ilköğretimde yaygınlaşması
için bir altyapı oluşturacaktır.
Educational Sciences: Theory & Practice • 14(4) • 1533-1539
©
2014 Educational Consultancy and Research Center
www.edam.com.tr/estp
DOI: 10.12738/estp.2014.4.1804
An Evaluation of Geographic Information Systems in
Social Studies Lessons: Teachers’ Views*
a
Elif ALADAĞ
Adnan Menderes University
Abstract
The aim of this study is to evaluate the applicability of Geographic Information Systems (GIS), used increasingly
in primary and secondary education across the world, in social studies lessons in Turkey. In line with this aim,
14 social studies teachers working in the province of Aydın, Turkey received a 6-hour training course about GIS
during the 2011-2012 academic year. The training covered theoretical information on GIS, a demonstration of
ArcGIS 9.2— a GIS software widely used in the world, and the presentation of GIS-based teaching materials prepared by the researcher prepared in accordace with the Turkish national social studies curriculum for primary
schools. Following the training, interviews were conducted with the teachers, during which their views were
sought regarding the applicability of GIS in social studies lessons in primary education, its benefits, potential
difficulties, and what action should be taken. Data were collected using a ‘Teacher Interview Form’ consisting
of 6 open-ended questions developed by the researcher. Content analysis was used for the data analysis. The
study revealed that the teachers found GIS considerably useful in primary education due to its ability to enable
students to learn visually, improve their map skills, and promote retention. However, the teachers also mentioned several potential problems, including their own shortcomings in using both computers and GIS, the lack
of time allotted for such activities, students’ inadequate computer skills, and the level of difficulty of GIS since
it has been found to be rather difficult for the students. A number of solutions to these problems have been
proposed in the study.
Keywords
Geographic Information Systems (GIS), Education, Social Studies, Teachers’ Views.
Today, helping students realize how to access
information and then to make use of this
information instead of simply teaching them
increasing amounts of information has gained
greater importance. Since a large portion of the
information taught in today’s era of radically
changing education systems requires a proper
awareness of the physical aspects of the world
and since Geographic Information Systems (GIS)
is a system in which spatial information may be
*
stored, visualized, and analyzed, GIS finds itself as
a valuable tool able to promote students’ ability to
comprehend and conceptualize such information..
GIS is an information system providing an
integrated fulfillment of the following functions:
the collection, storage, analysis, and presentation of
graphical and non-graphical data obtained through
location-based activities (Yomralıoğlu, 2002, p. 49).
The number of studies revealing the benefits of
using GIS in education has increased in recent
This research is funded by Adnan Menderes University Scientific Research Projects
a Elif ALADAĞ, Ph.D., is currently an assistant professor of social studies education. Her research interests
include social studies education, geography education, geographic information systems, and the relationship
between courses. Correspondence: Adnan Menderes University, Faculty of Education, Department of Social
Studies Education, Aydın, Turkey. Email: [email protected]
EDUCATIONAL SCIENCES: THEORY & PRACTICE
years. Among these benefits are: GIS enables
student-centred learning (Audet & Paris, 1997).
In student-centred approaches focusing more on
individual and group work, students are motivated
toward creativity, problem-solving, and producing
and expressing ideas (Küçükahmet, 2000). Via
GIS, students become involved in the process of
obtaining information rather than being taught
monotonous information and skills during their
educational career. The use of GIS improves
students’ problem-solving and research skills
(Audet & Paris, 1997; Johansson, 2003; Kerski,
2006; Malone, Palmer, & Voight, 2002; Shin, 2006;
West, 1998). GIS enhances spatial awareness
(Audet & Ludwig, 2000; Johansson, 2003; Lee &
Bednarz, 2009; Qiu, 2006). GIS promotes students’
computer skills and attitudes towards technology
(Baker, 2002; Pitts, 2005).
The use of GIS in schools requires a long and
detailed planning process as it may otherwise
produce negative effects. Teachers need to organize
and present information and content according
to specific learning objectives. GIS may affect
students’ learning negatively unless teachers using
GIS in classes are given preliminary information on
content presentation (Baker, 2002; Bednarz, 2004).
Another impediment in the use of GIS in education
is the overemphasis on a specific aspect of GIS; its
being an instrument for teaching geography. This
leads to worries as students may focus on technology
rather than on geography while adapting GIS to
the curriculum which may lead to GIS becoming
the actual aim in the teaching process instead of
remaining a tool in it (Demirci, 2006).
• The unwillingness of teachers to spend time and
effort learning new technologies unless there is
institutional support or an advantage to their
career,
In Turkey, GIS is used more in higher education
as an educational and research tool in various
departments of many universities. The use of GIS
in secondary education is relatively new, however.
Following the change in geography curriculum
in secondary education made by the Ministry of
National Education in 2005, GIS was introduced
into geography education (Milli Eğitim Bakanlığı
[MEB], 2006). GIS is not used in lessons other than
geography and does not appear in the curriculum
of primary education. Nevertheless, there are a
number of studies revealing the benefits of using
GIS in primary education (Aladağ, 2007; Baker,
2002; Baloğlu Uğurlu, 2007; Bodzin, 2011; Hagevik,
2003; Kaya, 2011; Keiper, 1996; Meyer et al., 1999;
Shin, 2006; Şimşek, 2007; Wigglesworth, 2003).
The development of user-friendly software, the
decline in the cost of computers and software, the
increase in the number and quality of computers
in schools, and the increase in Internet access in
schools has facilitated the use of GIS in schools.
All of these advances pave the way for its use in
primary education. However, detailed studies
are necessary before GIS may be implemented in
primary education. To date, studies have revolved
around discussion on what skills GIS contributes
to with there being no studies conducted on the
applicability of GIS in primary schools, especially
in Turkey. This study investigates the benefits of
using GIS in social studies lessons, its limitations,
at what class levels and topics GIS can be used, and
whether teachers are willing to use GIS or not.
• Teachers’ insufficient knowledge of how to teach
using GIS coupled with the lack of curriculumbased material, and
Method
GIS is also an important tool for aiding students
to gain geographical consciousness, which
can be defined as willingly having, protecting,
using, organizing, planning, and saving nature
and elements belonging to humans (Karabağ &
Şahin, 2007). GIS helps students to realize natural
and human elements. Moreover, planning and
analyzing the data regarding these elements makes
decision-making easier.
Limited Use of GIS in Education
The use of GIS in education has increased in
parallel with technological advances. However, this
increase is not at the expected level considering
GIS’spotential contributions to educational goals
and to students’ overall awareness. The use of GIS
in primary and secondary education has progressed
slowly in America and England (Audet & Ludwig,
2000; Bednarz & Ludwig, 1998; Kerski, 2000).
The primary reasons for this, as stated by Meyer,
Butterick, Olkin, and Zack (1999) and Bednarz
(2004), are as follows:
• The need for software, hardware and usable data,
as well as other technical obstacles,
• The lack of experience using spatial information.
1534
The data were collected using qualitative research
methods. The interview method was used to gather
ALADAĞ / An Evaluation of Geographic Information Systems in Social Studies Lessons: Teachers’ Views
information on the applicability of GIS in primary
education. Prior to the interview, a 6-hour training
session on Geographical Information Systems was
given. The training provided theoretical information
on GIS and the demonstration of ArcGIS 9.2, the
world’s most widely used GIS software. With this
software, sample lessons prepared by the researcher
in accordance to the social studies curriculum in
primary education were introduced to the teachers.
At the end of the study, an interview was conducted
to determine the teachers’ views on the applicability
of GIS in social studies lessons in primary
education. The aim of the structured interview was
to discover similarities and differences between the
interviewees’ statements and to make comparisons
accordingly (Brannigan, 1985 as cited in Yıldırım
& Şimşek, 2005). In the study, 14 social studies
teachers working in secondary schools in the
province of Aydın, Turkey during the 2011-2012
academic year were interviewed on a voluntary
basis. Nine (9) of the teachers were female and 5
were male, and their degrees were in social studies
(7), history (4), and geography (3).
Data Collection Tool
The data were collected using a semi-structured
interview form. While preparing the interview
form, the literature on the topic was researched, and
the interview form was finalized with the assistance
of a team of three experts, including a curriculum
developer, a geography teacher trainer, and a social
studies teacher trainer. Furthermore, to eliminate
shortcomings, the interview was first conducted
on two social studies teachers not involved in the
sample. The interview form consisted of 6 openended questions.
Data Analysis
During the analysis of the data collected, inductive
analysis, a type of content analysis, was used. An
inductive analysis is commonly carried out to
discover underlying concepts of the data as well as
the relationships between these concepts via coding
(Miles & Huberman, 1994; Yıldırım & Şimşek,
2005). The audio recordings of the interviews were
scripted and the written data were coded separately
by a researcher and an academician experienced
in qualitative research. In order to deterimine the
study’s level of reliability, the formula Reliability =
Agreement / Agreement + Disagreement x 100 was
used (Miles & Huberman, 1994). The agreement
rate of the formula implemented through coding
done by he two researchers was calculated as 84%.
Therefore, the study’s reliability for data analysis was
successfully attained as the agreement percentage
was over the required 70%.
Course Materials Used in the Study
Prior to the preparation of the teaching materials
used in the study, the social studies curriculum
in primary education was examined and the
learning objectives suitable for teaching via GIS
were determined. Materials were prepared for the
objectives, which appeared in the unit called ‘Life on
Earth’ in 6th grade social studies lesson (MEB, 2005).
The computer skills curriculum of 1st−7th grades
was examined and the computer skills taught to
students in schools were determined. The materials
were prepared in accordance with these skills. Since
GIS is a program which converts numerical data
into maps or other visual presentation types, it
was first decided how to visualize the topics after
whih data were collected. Maps and graphs were
prepared for the objectives and the data necessary
for the students to make maps and graphs were
also collected. The materials were finalized after
obtaining the views of two social studies teachers
working in the province of Aydın. Moreover, the
materials previously prepared in accordance to the
social studies curriculum in primary education in
Turkey were introduced into the study (Aladağ,
2007; Baloğlu Uğurlu, 2007).
Teacher Training and Interview
In the study, GIS was introduced to the social studies
teachers during a 6-hour training session and their
views on its applicability in social studies lessons
were gathered. Since GIS is not used in the social
studies teaching department at the undergraduate
level, it was assumed that the teachers had received
no previous information on GIS and were therefore
initially given a training course on GIS. The training
included two components; the first being a 3-hour
theoretical information course on GIS including
information on the components and functions of
GIS, data types, and the use of GIS in education.
This first part aimed simply to raise awareness
among the teachers, rather than teaching them GIS
on a user basis. In the second 3-hour component of
the training session, the course materials prepared
for the study were presented. In addition, the
sample course materials prepared previously in
Turkey were shown to the teachers. The teachers
received this training in their own schools by an
1535
EDUCATIONAL SCIENCES: THEORY & PRACTICE
appointment system. Following the training, the
interview was conducted. The training took place in
IT classrooms or in classrooms with projectors. The
interview was conducted after the 6-hour training
and recorded with the teachers’ consent using a
recorder.
Findings
The benefits of using GIS according to the teachers’
views are as follows: All of the teachers agreed that
the use of GIS enabled visual learning. The other
views on the benefits of the use of GIS in classes are:
improving knowledge about maps (9), promoting
retention (8), making the learning process fun (6),
enabling easy access to numerical data (5), making
the learning process easier (5), improving creativity
(3), achieving hands-on learning (3), making a
comparison among various data (2), developing
critical thinking (2), enabling spatial analysis (1),
and increasing active participation in classes (1). To
give an example, Teacher 1 said, “It is good because
it is visual and reveals children’s creativity. Anyway,
I really liked it.”
The potential disadvantages of the use of GIS
according to the teachers’ views are as follows: The
majority of the teachers stated that their handicap
in regards to their ability to use GIS would be their
inadequate computer skills (8). The other views
are: teachers’ inadequate knowledge of GIS (6),
teachers’ inadequate time (4), students’ lack of
computer skills (4), the level of the GIS program
since it is rather difficult for students (3), the timeconsuming preparation stage (3), moving away
from objectives (3), the lack of data (2), the lack
of GIS programs in schools, (2) and the lack of the
necsesary technical infrastructure in schools (2). To
give an example, Teacher 5 said, “First, the teacher
must know how to use a computer in order to project
something to the students, I mean. Also, how will we
get the data while using this program?”
The class levels suitable for using GIS according to
the teachers’ views are as follows: All of the teachers
agreed that 6th grade was suitable for using GIS. The
other views on this subject are: 7th grade (12) and
8th grade (2) are suitable for the use of GIS. During
the time when the study was carried out, 5th grade
students were being taught social studies lessons by
their classroom teachers. The teachers interviewed
in the study stated that 4th and 5th grades are
suitable for using GIS since, although they did not
teach them, they knew the content taught in social
studies lessons. Eight (8) of the teachers stated that
1536
4th grade was suitable and 5 stated that 5th grade
was suitable. To give an example, Teacher 2 said,
“It is very important for the natural resources of our
country [Turkey] to be covered in 6th grade. I think it
can also be used in 4th and 5th grades. The students
can use it on their own easily.”
The topics suitable for GIS according to the teachers’
views are as follows: The majority of the teachers (8)
thought GIS would be useful for the topics related
with population. The other views are: knowledge of
maps (scale, legend) (7), geographical features (7),
agriculture (6), climate (6), underground resources
(4), economics (4), history (3), and local time (1).
To give an example, Teacher 3 said, “History and
geography. It can be very useful, especially for the
ancient civilizations like Mesopotamian civilizations
covered in 6th grade, showing their photographs on
the maps. Visual and written materials become very
easy to remember when used together.”
The skills improved by using GIS according to the
teachers’ views are as follows: Most of the teachers
(8) thought that using GIS would improve the
students’ map skills. The other views are: reading
graphs and tables (7), decision-making (4), research
skills (3), computer skills (3), problem solving (2),
spatial analysis (3), making comparisons (2), and
producing ideas (1). To give an example, Teacher
11 said, “It is useful for computer skills, map skills,
decision-making, and knowledge retention.”
As for the teachers’ demand for in-service training
about GIS, all of the teachers except for one stated
that they would like to receive in-service training
about GIS.
Conclusion and Recommendations
According to the primary school teachers studied,
the use of GIS in social studies lessons would be
beneficial. The teachers stated that the benefits of GIS
would be enabling visual learning, improving map
skills, promoting retention, making the learning
process fun, enabling easy access to numerical
data, facilitating the learning process, developing
creativity, achieving hands-on learning, making a
comparison among various data, developing critical
thinking, enabling spatial analysis, and increasing
active participation in classes. These results support
the studies carried out by Aladağ (2007), Baloğlu
Uğurlu (2007), Baker (2002), Berglund (2005),
Keiper (1996), Kerski (2000), Shin (2006), Şimşek
(2007) and Weller (1993).
ALADAĞ / An Evaluation of Geographic Information Systems in Social Studies Lessons: Teachers’ Views
Apart from the benefits of GIS, the social studies
teachers mentioned a number of potential
disadvantages. These are: the teachers’ inadequate
knowledge of GIS and their lack of computer skills,
not having adaquate time to implement GIS into
the curriculum, students’ lack of computer skills,
the level of GIS program since it is rather difficult
for students, the time-consuming preparation stage,
moving away from the objectives, the lack of data
the lack of GIS programs in schools, and the lack
of the necessary technical infrastructure in schools.
These potential problems show a similarity with the
problems stated by American teachers in the study
by Kerski (2000) and those of Finnish teachers in
the study by Johansson (2003). The current study
also supports the results found by Meyer et al.
(1999), Artvinli (2009), Demirci (2009), and Taş,
Özel, and Demirci (2007). The literature research
revealed that the lack of technical infrastructure in
schools was one of the biggest obstacles impeding
the use of GIS in schools. In this study, however,
this obstacle appeared at the bottom of the list.
Instead, teachers emphasized their own inadequate
knowledge of GIS and their lack of computer skills
as well as those of the students, rather than the lack
of technical infrastructure. The reason for this may
be the number of years which have passed between
studies. Regarding technological advances, even a
single day is crucial and there is a large time gap
between these studies. In the meantime, the lack of
technical infrastructure in schools may have been
improved to some extent or access to technology
may have increased. In addition, in his study,
Demirci (2011) discovered that effective learning
can be achieved when GIS-based course materials
are shown to students via only one computer in
an ordinary classroom instead of in a computer
laboratory. This result partially eliminates the
prejudice a computer laboratory must exist in order
to use GIS.
Similar problems have been experienced in the
countries such as America, Finland, and Canada
where GIS is widely used in education. Supplying
tablets to students and equipping classrooms with
smart boards may be effective in overcoming
the lack of hardware, which is an obstacle in the
implementation of GIS in schools. Regarding
software, projects can be created to develop
materials for primary and secondary education
with the available GIS programs. An R&D study
in which GIS software suitable for primary and
secondary education was developed should help to
decrease the cost of the software for schools. The
numerical data belonging to government agencies
(e.g. Turkish Statistical Institute, The General
Command of Mapping, General Directorate of
Mineral Research and Exploration, etc.) can be
simplified so as to be used in education and made
accessible to the Ministry of National Education.
The available data are both too detailed and costly.
In addition, online platforms can be created for
teachers to share their materials. Universities can
offer teacher training. The Ministry of National
Education must particularly support the removal of
red tape and the application of GIS in schools.
The teachers stated that GIS could be used in social
studies lessons, especially in 6th and 7th grades. In
addition, a number of teachers thought that GIS
could be used in 4th, 5th and 8th grades as well. They
pointed out that GIS could be used in primary
education, especially in 4th grade. Shin’s (2006)
study reveals that GIS improves 4th grade students’
geographical knowledge and map skills. At what
class level GIS can be used does not only depend
on students’ level of growth, but also on many
factors, such as teachers’ technological competence,
software and hardware problems, program, etc.
The teachers stated that using GIS would be
effective in topics like population, knowledge of
maps, geographical features, agriculture, climate,
underground resources, economics, history,
and local time. When the applications of GIS in
Turkey and the world are examined, similarities
are found among teachers’ views (Aladağ, 2007;
Baloğlu Uğurlu, 2007; Johansson, 2003; Keiper,
1996; Shin, 2006; Şimşek, 2007). An interesting
result of the study is that the teachers believed that
GIS could also be used in history topics. However,
although spacial awareness is extremely important
in understanding and conceptualizing historical
events, all of the GIS applications in Turkey are for
geography topics. Therefore, GIS would be useful in
history education.
The teachers thought that GIS would improve
students’ map and graph reading skills mostly in
primary education. Apart from these, skills like
decision-making, researching, using a computer,
problem solving, spatial analysis, making
comparisons, and producing ideas would improve
according to the teachers. These results support
the previous studies carried out by Bednarz (2004),
Demirci (2008), Johansson, (2006), Lee and Bednarz
(2009), Lloyd (2001), Patterson, Reeve, and Page
(2003), and Shin (2006). Thirteen (13) of the teachers
demanded in-service training on GIS, showing that
social studies teachers have positive views on the
applicability of GIS in primary education.
1537
EDUCATIONAL SCIENCES: THEORY & PRACTICE
References/Kaynakça
Aladağ, E. (2007). İlköğretim 7. sınıf sosyal bilgiler dersinde
coğrafi bilgi sistemleri kullanımının öğrencilerin akademik
başarı ve derse karşı motivasyonlarına etkisi (Doktora tezi,
Gazi Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Ankara).
http://tez2.yok.gov.tr/ adresinden edinilmiştir.
Artvinli, E. (2009). Coğrafya öğretmenlerinin coğrafi bilgi
sistemlerine ilişkin yaklaşımları. Balıkesir Üniversitesi
Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 12(22), 40-57.
Audet, H., & Paris, J. (1997). GIS implementation model
for schools: Assessing the critical concerns. Journal of
Geography, 96(6), 293-300.
Audet, R., & Ludwig, G. (2000). GIS in schools. Redlands,
CA.: Esri Press.
Baker, T. R. (2002). The effects of geographic information
system (GIS) technologies on students’ attitudes, self-efficacy
and achievement in middle school science classrooms
(Doctoral dissertation, University of Kansas). Retrieved
from ProQuest Dissertations and Thesis database. (UMI
Number: 3083167).
Baloğlu Uğurlu, N. (2007). Sosyal bilgiler dersinde “Türkiye’nin
doğal kaynakları” konusunun coğrafi bilgi sistemleri ile
öğretiminin öğrencilerin tutum ve başarısına etkisi (Yüksek
lisans tezi, Gazi Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü,
Ankara). http://tez2.yok.gov.tr/ adresinden edinilmiştir.
Bednarz, S. W. (2004). Geographic Information system: A
tool to support geography and environmental education?
GeoJournal, 60(2), 191-199.
Bednarz, S. W., & Ludwig, G. (1998). Ten things higher
education needs to know about GIS in primary and
secondary education. Transactions in GIS, 2(2), 123-133.
Berglund, U. (2005, June). Children’s maps in GIS: A
vehicle for influence on town planning. Paper presented
at the International Conference for Integrating Urban
Knowledge & Practice, Gothenburg, Sweden.
Bodzin, A. M. (2011). The implementation of a geospatial
ınformation technology (GIT)-Supported land use change
curriculum with urban middle school learners to promote
spatial thinking. Journal of Research in Science Teaching,
48(3), 281-300.
Demirci, A. (2006, Eylül). Coğrafi bilgi sistemlerinin
Türkiye’deki yeni coğrafya dersi öğretim programına göre
coğrafya derslerinde uygulanabilirliği. 4. Coğrafi Bilgi
Sistemleri Bilişim Günleri’nde sunulan bildiri, Fatih
Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, İstanbul.
Demirci, A. (2008). Evaluating the implementation and
effectiveness of GIS-based application in secondary school
geography lessons. American Journal of Applied Sciences,
5(3), 169-178.
Demirci, A. (2009). How do teachers approach new
technologies: Geography teachers’ attitudes towards
geographic ınformation system (GIS). European Journal of
Educational Studies, 1(1), 42-53.
Demirci, A. (2011). Using geographic information system
(GIS) at schools without a computer laboratory. Journal of
Geography, 100(2), 49-59.
Hagevik, R. A. (2003). The effects of online science instruction
using geographic information systems to foster inquiry learning
of teachers and middle school science students (Doctoral
dissertation, North Carolina State University, Raleigh).
Johansson, T. (2003). GIS in teacher education–Facilitating
GIS applications in secondary school geography. In K.
Virrantaus & T. Håvard (Eds.), The 9th Scandinavian
Research Conference on Geographical Information Science
(pp. 285-293). Finland: Helsinki University of Technology.
1538
Johansson, T. (2006). Geographical information
systems applications for schools GISAS. Retrieved from
http://ethesis.helsinki.fi/julkaisut/mat/maant/sarjat/
julkaisuja/a/141/
Karabağ, S. ve Şahin, S. (2007). Coğrafya dersi öğretim
programı 2005. S. Karabağ ve S. Şahin (Ed.), Kuram ve
Uygulamada Coğrafya Eğitimi içinde (s. 56). Ankara: Gazi
Kitabevi.
Kaya, H. (2011). Primary 6th grade students’ attitudes
towards the social studies lesson aided with geographic
ınformation system (GIS): Karabük case. Middle-East
Journal of Scientific Research, 7(3), 401-406.
Keiper, A. T. (1996). Introducing a GIS to an elementary
classroom: A case study (Doctoral dissertation, University of
Missouri, Columbia). Retrieved from ProQuest Dissertations
and Thesis database. (UMI Number: 9737853).
Kerski, J. J. (2000). The implementation and effectiveness
of geographic ınformation systems technology and methods
in secondary education (Doctoral dissertation, University
of Colorado at Boulder). Retrieved from ProQuest
Dissertations and Thesis database. (UMI Number:
9969381).
Kerski, J. J. (2006). The global GIS project: GIS data and
lessons for the world. Retrieved from http://education.usgs.
gov/common/lessons/global_gis_education_overview.pdf
Küçükahmet, L. (2000). Öğretimde planlama
değerlendirme. Ankara: Nobel Yayın Dağıtım.
ve
Lee, J., & Bednarz, B. (2009). Effect of GIS learning on
spatial thinking. Journal of Geography in Higher Education,
33(2), 183-198.
Lloyd, W. J. (2001). Integrating GIS into the undergraduate
learning environment. Journal of Geography, 100(5), 158-163.
Malone, L., Palmer, A. M., & Voight, C. L. (2002). Mapping
our world –GIS lessons for educators. California: ESRI Pres.
Meyer, J. W., Butterick, J., Olkin, M., & Zack, G. (1999). GIS
in the K-12 curriculum: A cautionary note. Professional
Geographer, 5(4), 571-578.
Miles, M. B., & Huberman, M. A (1994). An expanded
source-book qualitative data analysis. London: Sage.
Milli Eğitim Bakanlığı. (2005). İlköğretim sosyal bilgiler
dersi (6-7. sınıflar) öğretim programı. Ankara: Devlet
Kitapları Müdürlüğü Basımevi.
Milli Eğitim Bakanlığı. (2006). Coğrafya dersi öğretim
programı. Ankara: Gazi Kitabevi.
Patterson, M., Reeve, K., & Page, D. (2003). Integrating
geographic ınformation systems into the secondary
curricula. Journal of Geography, 102(6), 275-281.
Pitts, L. (2005). GIS in high schools a case for teaching
geography through technology (Master’s thesis, California
State University). Retrieved from ProQuest Dissertations
and Thesis database. (UMI Number: 1429201).
Qiu, X. (2006). Geographic information technologies:
An influence on the spatial ability of university students?
(Doctoral dissertation, Texas State University). Retrieved
from ProQuest Dissertations and Thesis database. (UMI
Number: 3221520).
Shin, E. (2006). Using geographic information system
(GIS) to ımprove fourth graders geographic content
knowledge and map skills. The Journal of Geography,
105(3), 109-120.
Şimşek, N. (2007). Sosyal bilgiler dersinde CBS temelli
uygulama ve etkinliklerin öğrenci başarısına ve derse karşı
tutumuna etkisi (Yüksek lisans tezi, Gazi Üniversitesi,
Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Ankara). http://tez2.yok.gov.tr/
adresinden edinilmiştir.
ALADAĞ / An Evaluation of Geographic Information Systems in Social Studies Lessons: Teachers’ Views
Taş, H., Özel, A. ve Demirci, A. (2007). Coğrafya
öğretmenlerinin teknolojiye bakış açıları ve teknolojiden
yararlanma seviyeleri. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal
Bilimler Dergisi, 19, 31-52.
Weller, K. E. (1993). The appropriateness of GIS instruction
in grade six for teaching Kansas water resources. (Doctoral
dissertation, Kansas State University). Retrieved from
ProQuest Dissertations and Thesis database. (UMI
Number: 9327796).
West, B. A. (1998). GIS in the secondary school: Some
possible outcomes. Geographical Education, 11, 12-17.
Wigglesworth, J. C. (2003). What is the best route? Routefinding strategies of middle school students using GIS.
Journal of Geography, 102(6), 282-291.
Yıldırım, A. ve Şimşek, H. (2005). Sosyal bilimlerde nitel
araştırma yöntemleri. Ankara: Seçkin Yayınevi.
Yomralıoğlu, T. (2002). Coğrafi bilgi sistemleri temel
kavramlar ve uygulamalar. Trabzon: İber Ofset.
1539
Download

İndir (Türkçe PDF)