TÜRKİYEDE KONSERVEC~İK
VE \ ,
KONSERVE İHRACATINI ARTTIRMA
İMKANLARI
.
İstanbul
1970
ISTANBUL TICARET ODASı
Yayınları
TÜRKİYEDE KONSERVEeİLİK
VE
KONSERVE lHRACAllNIARTTIRMA
İMı{ANLARI
İstanbul
197 O
ON SOZ
Odamızın 1969 iş Programı çerçevesinde yapılan
etüdlerinden birisi olan "Türkiye'de Konservecilik ve
Konserve Ihracatını Arttırma imkanları" konusundaki
inceleme tamamlanmış bulunmaktadır.
Bu Etüdü uzun bir mesai sonucu hazırlamış olan
Odamız elemanlarından Renan BAYKANla
teşekkür
eder, etüdün ilgililere yararlı olmasını dileriz.
iSTANBUL TiCARET ODASı
tÇtNDEKtLER
Sahife
GİRİŞ
Tanımı
i -
4
ve
gelişmesi
4
2- Önemi
4
TÜRKİYEDE KONSERVEeİLİK
J
1- Konserve Sanayiinin Genel Durumu ..... .
[)
r-
a_ Konse,rve işletmele,ri
b - Kapasite durumu
c_ Finansman
..... , ...... . .... .
L1- Personel' ve iş gücü ...... ...... ...... . ... ',
5
6
7
7
2- Üretim
a_
b_
c_
d_
Genelolarak .... " ...... .,.... . .... .
üretim çeşitleri
................. .
Ma].iy·ctler
Ham madde
....
~
., .,
.
9
10
12
Pazarlama
a_
Standanlizasyoıı
ve ]{ontrol .,.
b_ Organizasyon ...... ".',.. .. , ...... ...... ., ... .
c_ Ambalaj
..... , ...... . .. ". ...... . ... ,. . .... . ...... 5
d_ Depolama
...... 5
8--
...... 5
Tüke.tim
II -- TÜRKİYE 'NİN KONSERVE İHRACA 1'1
1- İhracatın seyri
2- İhracatı teşvik tedbirleri
III -
DİGER ÜLKELERİN
İNCELENMESİ
8
8
KONSERVBC1L1K yONÜNDEN
..... , ...... ...... ......
14
14
14
15
15
17
18
18
21
22
1- GenelOlarak
22
2- Rakip ülkelerin Dun:ınn
22
a_ Fransa ............................. .
b_ İtalya ...... o" ., • • '0 •••
c_
Diğer
ülkeler ........... .
3- Alıcı Ülkeıeı-in Durumu
F. ~~lmanya .. ,... ......
b_ İngiltere .
c_ Diğer Ülkeler ...... ...... ...... ...... ...... ......
U_
o'
SONUÇ
••••••
"""
22
27
30
33
33
40
44
45
I-GİRİŞ
1-
Tanımı
ve
gelişmesi
Dar anlamda konserveciliği şöyle tanımlamak mümkündür; "Kapatıl­
dıktan sonra hava girmeyecek şekilde imftl edilen kaplar (Hermetik) içerisine, muhtelif işleme şekillerini takiben konarak kapatılan gıda maddelerinin
yine bu kaplarla b~rlikte pastörize ve sterilize etmek suretiyle muhafaza usulüne konservecilik ve bu şekilde muhafaza edilen gıda maddelerine de konserve adı verilir (1).
Kutu konserve.ciliğinİn tarihi yenidir. 1745 yılında İngiliz bilgini John
Needham (2), hayatın nasıl meydana geldiğini araştırmak amacı ile yaptığı
daha sonra İtalyan bilgini Iıazzaro Spallanzani 'nin tekrarladığı (et suyunun
havasız cam kapta ısıtılarak muhafazası) deneyler kutu konserveciliğine öncülük yapmaları abkımından değer taşır (3). Esas kutu konserveciliğinin bulucusu Nicholas Appert 'tir. 1910 yılında cam kavanoz yerine, teneke kutu
kullanılmaya başlanmış, 1860'da İsac Salamon, bilahare Pasteur, 1874 yılın­
da Shriver yeni buluşları ile konserveciliğin gelişmesinde önemli roller oynamışlardır.
Memleketimİzin ilk konserve fabrikası 1892 yılında İstanbul'da, Büyiik-
adada, Kilyakidis tarafından kurulmuştur. Daha sonra 1904 ele Selanikte,
1908 de İstanbul'da, 1910 da İzmir'de konserve tesislerİ kurulmuştur. Bu ilk
aşamayı takiben Türk konserveciliği, 1948 yılına kadar inkişaf imkanı bulamamıştır. Bu tarihten sonra, Marshall yardımından, Sınaı Kalkınma Bankasından, ve T.C. Ziraat Bankasından sağlanan finansman imkanlariyle fabrika sayısı 95 'e 'yükselmiş ise de, bu gün ancak 50 civarında konserve :fabrikası faal durumdadır (4).
2- Önemi,
Türkiye 'de üretilen, özellikle besin değeri olan ve çabuk bozulabilen
tarımsal ürünlerde ortalama %30-35 oranında, yani halihazır üretilebilen
1)
2)
3)
4)
DPT., !kinci Beş Yıllık Kalkınma Planlı İhracat Özel 1htisas Komisyonu 1 Numaralı
Alt Komite Raporu, 1965.
MillI Prodüktivİte Merkezi Yayınları, Türkiye'de Konaarve v,e Soğuk Rava Deposu
1şletmeciliğinin Mevcut Durumu ve Ekonomik Önemi, Anka.ra" 1968, S: 7
Prof. Dr. Mustafa Uluöz, Ekonomİ ve Politika Mecmuası, Sayı 91, 1967.
MP:M: Yayınları a, g, e, S: 8
üründen takriben 219.000 ton sebze, 135:000 ton meyve, 52.500 ton et ve 38.456
ton su ürünlerinİn saklama ve nakliye olanaklarının noksanlığı yüzünden,
kayba uğramakta olduğu ifade edilmektedir.
Konservecilik bir taraftan beslenmenin ekonomik ve düzenli bir şekilde
yürütülmesine hizmet ederken, öte yandan üretim mevsiminde fazla miktarda
elde edilen gıda maddelerinin taze olarak tüketiminden geri kalan kısmını
işliyerek pazar tıkanıklığını önler ve tarım ürünlerinin değer fiyatında sa~
tılmasını sağlar. ( 5 )
Memleketinüzde konservenin büyük bir ihraç potansiyeline sahip olduğu
İnkar edilemez. İkinci Beş Yıllık Kalkınma Planında mamUl gıda maddeleri
ihracında en önemli gelişmenin sebze ve meyve konservelerinde beklendiği
ifade edilmektedir. (Tablo I)
T .A B L O i (6)
İHRACAT TAHMİNLERİ
(Milyon TL.)
(1965 Fiyatları He.)
El1deks
PUıu
Yıllık
i.
Mal
Grupları
Konserve Balık
Meyv,e ve Se,bze
1962
1967
1,8
2,7
Konservesİ
Artış
1972
13,5
50.0
II.Pıan
1972 Yıllık %
1967 - 100 Artış
750,0
1851.8
77,0
Not: Ihracata arzedilen üre.tim fabTika satış fiatı,
II -
TÜRKİYE 'DE KON.S,ERVECİLİK
1- Konserve Sanayiinin Genel Durumu
a-- Konserve
İsletıneleri
,
:
J\lIemleketimİzde
halen 50 konserve fabrikası faal durumdadır. Koııserve
işletmeleri daha çok Marmara ve Ege BölgeSİ İle
Batı Karadeniz
Bölgesinde toplanmıştır. Tablo II de iller itibariyle konserve fabrikalarmm
dağılımı gösterilmiştir. 7 ). Bu tablonun tetkikinden mevcut konserve fabrikalarının %70 inin Marmara BölgeSİnde kurulmuş olduğu anlaşılmaktadır.
5) Prof. Dr Mustafa Uluöz a, g, ,e
6) DPT. Kalkınma Planı, İkinci Beş Yıl, 1968, 1972, S: 389
7) Dr. Hami Kuyrukçu, Türkiye Konserveciliğinin Bugünkü Durumu ve Başhca Problemleri ile Hal Çareleri Hakkında Rapor, Bursa, 1967, S: 5.
TABLO II
FAAL ve KAPALI KONSERVE FABRİKALARININ
İLLERE GÖRE tDAGILIŞI
Şehir
İstanbul
Bursa
Çanakkale
Balıke:sir
!zmil'
Zonguldak
Çeşitli
Toplam
Faal
14
O
7
Kapalı
1
(i
4
6
7
50
15
9
2
2
3
4
Toplam
15
[)
f)
9
4:
13
65
Faal veya kapalı durumda olan 65 büyük ve küçük konserve fabrika sından 5 adedi resmi sektöre ve geriye kalan 60 adedi de özel sektöre ait olup,
15 kuruluşta salça ve konsantre yapmaya mahsus vakuum tesis ve kazanları
bulunmaktadıl'.
Mevcut Konsel've fabrikalarının çoğunluğunu küçük ve orta kapasiteli
fabrikalar teşkil etmektedir. Bunların makinaları eski olcluğundan üretim
daha ziyade insan gücüne dayanmakta ve dolayısiyle üretim seviyesi düşük,
maliyetler ise yüksek olmaktadır.
Balık
özellikle balık avcılığı yapılan Gelibolu, Marmara .Adası, İstanbul, Çanakkale ve civarında toplanmıştır. T'ürkiye'cle balık
konservesi işleyen fabrikalarm sayısı 15 olup, bu kadar da küçük imalat hane mevcuttur. İstanbul'da balık işleyen konserve fabrikası 12 olup 8 adet
de küçük kapasiteli i;ınalathane sayılabilir. Karadeniz sahillerinde Zonguldak ve Samsunda küçük kapasiteli, balık işleyen imalathaneler mevcuttur.
Çanakkale 'de iki büyük konserve fabrikası ve bir kaç imalathane vardır.
Geliboludaki sardalya işleyen iki imal yerinin kapasitesi 1.000.000 kutudnr .
.Ayrıca küçük kapasitede 8 adet imal yeri bulunmaktadır.
konserve
fabrikaları,
b- KapasiteDurumu:
]\feyve ve sebze, balık ve hazır yemek konserveleri ile domates salçası
üretim kapasitesi memleketimizde henüz 57.000 ton civarındadır (8).
Mevcut fabrikaların çoğ'unluğu tam kapasite ile çalışmak imkanını bulamamaktadır. Yapılan hesaplamalar atll kapasitenin %20-50 arasında değiştiği
gerçeğini ortaya koymuştur (9).
8)
9)
Özel Sektöll' - Bakanlar İhracat Toplantısı Hazırlık Rapor'U 1967 S. 40
İktisa,dı Kdkınma Vakfı,AET Yönünden Konserve Sanayii'nin Tahlili, 1968.
Kullanılmayan
kapasiteye sebep olarak
şu
faktörler ileri sürülmektedir:
İ-
Tüketim azlığı
İİ- Yüksek fiyat
iii- Elverişli ve ucuz hammadde temini güçlükleri
İv- İhracat imkanının bulunmaması.
Balık
tu
konsetve
fabrikalarının yıllık
kapasitesi 1.000.000 ila 5.000.000 ku-
arasında değişmektedir.
c-- Finansman :
Özelliği dolayısiyle,
konserve işletmeleri senede ancak bir ciro yapabilmektedirler. Ayrıca ambalaj malzemelerini de çok önceden stok yapmak
zorunluluğuna binaen oldukça büyük bir işletme sermayesine ihtiyaç duyulmaktadır.
Kapasitelerinin altında faaliyette bulunmaları sebebiyle esasen yüksek
bir maliyetle çalışmak mecburiyetinde kalan konserve fabrikaları; maliyetlerini daha da yükseltecek olan kredi imkanlarına iltifat etmemekte, işletme­
lerini öz kaynaklarıyla yetinmek ve üretimlerini, öz kaynaklarınm hududu
içinde tahdit etmek zorunluğunu hissetmektedirler.
28 Temmuz 1967 tarih ve 933 sayılı Kanun ekonominin çeşitli sektörlerini geliştirme ve teşvik amacıyla bir fon tesis etmiş bulunmaktadır. Bu Kanun gereğince düzenlenen Bakanlar Kurulu Kararları ile tahsis edilen fonlardan besin sanayii'de yararlanmaktadır.
d) Personel ve
iş
gücü:
Milli Prodüktivite Merkezi tarafından yapılmış araştırma ve kıyaslama­
lar sonucunda 1200 silrekli, 4000 süreksiz olmak üzere 5200 kişinin konserve
sanayiinde çalıştığı tahmin edilmiştir.
İstanbul ve çevresinde balık konservesi sanayiinde çalışan teknik ele-
man
sayısı
225 tir.
-
Balık
mübayaa memuru
Balık kesen işçiler
Konserve teknisyeni
Motorcu ve elektrikçi
Kutulayıcı ve kutucu
Toplam
15
60
30
60
60
225
Konserve sanayiinde yetişmiş ustanın az sayıda olduğu ifade edilmektedir. Bu Sanayi kolunda eleman yetiştirme ve mesleki eğitim sorununun ele
alınması kaçınılmaz görünmektedir.
2- Uretim
a- GenelOlarak:
Türkiye 'deki Meyve ve Sebze Konservesi Üretimi Tablo III ve IV de
gösterilmiştir.
TABLO
III
KONSERVE ÜRETİMİ (10)
(Kutu Olarak)
Yıllar
1960
1961
1062
1963
1964
1965
Sebze Konservesi
Kutu Takribi
Meyve Konservesi
Kutu Takribi
4.000.000
5.000.000
5.800.000
6.500.000
7.200.000
8.000.000
8.000.000
1.000.000
1.200.000
1.300.000
1.500.000
1.600.000
TABLO
Toplam
4.800.000
6.000.000
7.000.000
7.800.000
8.700.000
9.600.000
IV
KONSERVE ÜRETİMİ (ll)
(Kg. Olarak)
Yıllar
1955
1958
1959
1960
1961
1962
1963
1964
1965
Üretilen konserve
Miktarı (kg.)
7.400.000
22.400.000
16.600.000
8.300.000
9.871.000
11.300.000
11.600.000
11.800.000
15.100.000
10) M.P.M. a.g.e. S: 28
11) 1ktisadi Kalkınma Vakfı Yayınları, AET Yönünaen Kons,erve· Sanayiimizin Tahlili,
1968, S: 6.
8
20
10
59
1958
60
GRAFIK ı.
61
-
62
63
64
65
Yıllar
KONSERVE üRETİMİ
Görüleceği
üzere konserve sanayiinde en yüksek üretim seviyesine 1958
yılında ulaşılmıştır. Ancak, bu yüksek üretim senesinde tüketilmeyip stok
olarak müteakip yıllara aktarıldığından, istihsalde devamlı bir azalma mey~
dana gelmiştir.
b-
trretim
Cesitleri
,
~
üretimleri çevrenin ham madde olanaklarına
göre değişmktedir. Yurdumuzda imal edilen konservelerİni çeşitlerine göre
% dağılımları Tablo V de gösterilmiştir.
Konserve
fabrikalarının
TABLO
V
İMÂL EDİLEN KONSERVELERİN ÇEŞİTLERİNE
GÖRE YÜZDE DAĞILIMLARI (12)
Cinsi
%
Sebze
36,3
Ballık
23,3
Hazır Y e m e k
14,5
Salça
9,1
Meyve
7,1
Eeçel
3,7
Marmelât
3,7
Turşu
1,6
Domates Suyu
0,7
Görüldüğü gibi, memleketimizde sebze konservesi en fazla üretilen ve tü­
ketilen konserve türüdür. Fasniya ve türlü üretimi başta gelmektedir. Yur­
dumuzda et konserveciliği henüz gelişmemiş olup, canlı hayvan ihracının ye­
rini et konservelerinin alması gaye edinilmelidir. M.P.M. nin yaptığı bir etü­
de göre; 1 kg. et canlı olarak satıldığında 2 TL. konserve halinde satıldığın­
da 10 TL. gelir sağlamaktadır.
Balık konserveciliği ise, belirli birkaç türe inhisar etmekte
vişne işlenmektedir.
ve
üretimi
Balık konserveciliği ise, belirli birkaç türe inhisar etmekte ve üretimi
balık çıkışma bağlı bulunmaktadır. Memleketimizde konservecilik sanayiinde
sardalya, palamut, torik, uskumru, kolyos, lüfer ve orkinos gibi çeşitlerin iş­
lendiğini söyliyebiliriz. En fazla sardalya ve ton konservesi imâl edilmek­
tedir ( 1 3 ) .
c— Maliyetler :
Çok değişik karakterde işletmelerin varlığı ve standardizasyona henüz
gidilememiş olması nedeniyle konserve fabrikalarının maliyetleri birbirinden
çok farklı bulunmakta ve ortalama maliyetlerin hesaplanması güçlükler
arzetmektedir. Bu bakımdan şimdiye kadar yapılmış analizler katiyet taşı mamakla beraber yaklaşık olarak gerçek durum hakkında bir fikir vermek­
tedir.
12) A . Derman, K o n s e r v e . Sanayiimizin Bugünkü Durumu (teksir) 1967.
13) Balıklar kutulanmadan önce temizlenmekte v e yarı sıcak buhar bulunan haşlama de­
polarında tutulmaktadırlar. Kutulanan balıklar üzerine zeytinyağı. (1. kalite i ç i n )
v e y a diğer nebatî yağlar i l â v e edilm^ektedir. Bu işlemleri müteakiben kutular otok­
lavlarda 105 c° de 20—30 dakika ısıtılarak piyasaya sürülürler.
Konserve maliyetlerinde Önemli rol oynayan masraf unsurları şÖyle sı­
ralanabilir;
i—
ii—
iii—
iv—
Ham ve yardımcı maddeler
Ambalaj malzemesi
İşletme masrafları
Sair faktörler
Ham ve yardımcı maddelerin genel maliyet içindeki nisbetleri % 30-50
arasında değişmektedir. İşletmenin knrulnş yeri, dikkatle seçildiği ve ham
madde üreticisi ile direkt temas kurulduğu takdirde bu oranın altına inilebilmesinin mümkün olacağı ifade edilmektedir (^^).
Ambalajın esaslı unsurunu teneke teşkil etmektedir. Teneke 1967 yılın­
dan beri ithal edilmemekle Ereğli Demir ve Çelik Fabrikalarından temin edil­
mektedir. Fakat yerli teneke fiyatlarının yüksek olduğundan yakımlmaktadır. Öyle ki, 3.29 TL. na ithal edilebilecek bir teneke, Ereğli Demir ve Çelik
Fabrikalarından 3.60 a temin edilmek durumundadır (^^).
Diğer ambalaj malzemeleri; kalay, kauçuk, rondela, etiket ve karton ku­
tudur. Bu konuda yapılan araştırmalar ambalajın maliyet içindeki payının
%25-45 arasında değiştiğini ortaya koymaktadır. Görülüyor ki, fiyat yüksek­
liğinin en önemli etkeni ambalaj maliyetleridir.
Bir fikir vermek bakımından, OECD tarafmdan yayınlanan ''Balık Kon­
servesi Piyasası," adlı rapordan alman rakamlar tablo V I da gösterilmiştir.
Bu tablodan Türkiye 'nin farklı durumu kolayca göze çarpmaktadır.
T A B L O
VL
ÇEŞİTLİ ÜLKELEEIDE BALIK KONSERVELERİNİN
GENEL MALİYETİ İÇİNDE AMBALAJIN P A Y I
Ambalaj Maüyetleri
Ülkeler
Türkiye
( % olarak)
36
İtalya
15
Portekiz
27,6
Yunanistan
22
Danimarka
25
Norveç
20
öte yandan, konserve fabrikalarının ayrı kutu tesislerine mâlik olma­
ları maliyeti arttıran bir unsur olarak mütalâa edilmektedir.
14) İktisadî K a l k ı n m a V a k f ı , a g.e. S: 11
15) Easim Özay ( T e b l i ğ ) İhracat Personelini Yetiştirme Semineri,
Yayınları, 1967, S: 66.
1st. Ticaret Odası
Yukarıda sayılan masraflar dışında bulunan diğer masrafların
genel
maliyet içindeki payı %1-10 arasındadır.
d) Hammadde :
Miktarı itibariyle meyve, sebze ve balık üretimi, memleketimizde kon­
serve sanayiinin ihtiyacım karşılayacak niteliktedir. Oysa işletmelerin iste­
nen zamanda ve yeter miktarda ham madde temin etmeleri güç olmaktadır.
Mubayaanın pazar ve hallerden yapılması bunun başlıca sebeplerinden biri­
dir. Pazar ve hallerden ham madde temin edilemiyorsa çok uzak bölgelerden
mubayaa zarureti ortaya çıkmakta ve maliyet yükselmektedir.
Konserve Sanayii özel ihtisas Komisyonunun raporuna (1966) göre;
Türkiye'nin sebze üretim potansiyeli 7,3-7,6 milyon ton civarında değişmek­
te ve bunun 12.00 - 15.000 tonu (%0,1-0,15) konservecilikte kullanılmakta­
dır. (Tablo V I I ) .
T A B L O
VIL
SEBZE ÜRETİMİ (16)
(Ton)
I_
1964
1963
Bölgeler
Bölge
ıv^
1.874:.279
2.054.351
1.426.639
1.355.712
1.009.180
1.200.447
1.610.106
1.511.976
538.837
V V I -
„
„
456.139
721.842
355.576
VII—
„
556.005
374.016
T o p l a m
7.654.190
7.390.915
Konserveciliğe konu teşkil eden bazı meyvalarm üretim miktarları Tab­
lo VIII da gösterilmiştir.
T A B L O
Vni.
BAZI MEYVALARIN ÜEETİM MİKTARI (17)
(Ton)
Kayısı ve
Elma
Zerdali
Üzüm
Vişne
Şeftali
6.844
6.261
734.592
75.800
63.270
23.800
2.692.870
102.000
111.000
26.000
2.790.000
66.000
24.000
3.350.000
1947
59.984
1963
326.740
1964
337.000
1965
362.000
88.000
16.288
1966
440.000
38.800
65.000
25.000
3.100.000
1967
640.000
118.000
loa.ooo
25.000
3.500.000
özellikle elma üretiminde yıllar itibarı ile bir gelişme mevcuttur.
16) Üretime k u m sebze çeşitleri de dahildir.
17) Devlet İstatistik Enstitüsü, Tarım istatistikleri Özeti 1967.
T A B L O
JX
SU ÜRÜNLERİ ÜRETÎMt (")
(Ton)
Deniz
Yular
Balılkan
Tatlı Su
Balıkları
Naime
Toplam
Kişriyerler
1958
105.508
4.630
68
201
110.407
1959
67.165
5.227
72
216
72.680
1960
80.412
7.149
53
464
80.078
81.109
1961
74.439
6.207
39
424
1962
51.407
7.735
144
637
59.923
7.043
229
410
129.946
292
2.150
120.571
668
134.045
1963
122.2'64
1964
111.037
1965
126.995
7.092
6.382
,—.
Modern ve açık deniz balık avcılığı henüz memleketimize girmemiştir. Bu
bakımdan mevcut potansiyelin c ü z i bir kısmından faydalanılmaktadır. Kul­
lanılan tekneler; gırgır, trol ve daha küçük boyda kayıklardır. Türkiye'de
avcılık sahasında takriben 21.000 kişinin çalıştığı ifade edilmektedir.
1967 yılında motorlu balıkçı teknesi'nin 2180 ve balıkçı
(motorsuz) 4500 civarında olduğu tahmin edilmektedir.
kayıklarının
1967 yılı tatlı su ve deniz balıklarmm üretim toplamı 90.000 ton olarak
tahmin edilmiştir. 1966 yılında ise bu rakkam 116.337 ton olarak belirlen­
mişti.
1967 yılında tutulan balıkların faydalanma şekilleri Tablo X da göste­
rilmiştir.
T A B L O X.
TUTULAN BALIKLARIN FAYDALANMA ŞEKİLLERİ
(1967)
Faydalanma
Taze
Miktar
75.900 T o n
Dondurma
6.500
Kurutma, tütsüleme, tuzlama v.s.
2.500
„
300
„
4.800
„
Konserve
Sınaî işleme
„
Tablodan, bir yılda tutulan balıkların miktar itibar ile ancak %0,33 nün
konservecilikte kullanıldığı anlaşılmaktadır. Bu oranın arttırılması temenni
edilmektedir.
18) D e v l e t İstatistik Enstitüsü, T ü r k i y e İstatistik Yıllığı 1964/65.
Ham maddelerin fiyat yüksekliği, istikrarsızlığı ve meyve ve sebze ka­
litelerinin konserveciliğe elverişli olup olmaması lınsusları da önemli problem­
lerdendir. Bursa Konservecilik Araştırma Enstitüsünce, 4 yıllık bir çalışma
sonunda Marmara Havzasında yetiştirilen yerli ve yabancı meyve ve sebze
çeşitlerinin, konserve, meyve suyu ve salça yapımı yönünden uygunluk du­
rumları tesbit edilmiştir. (^^).
Batı ülkelerinde özellikle Almanya'da bazı büyük firmalar konserveci­
liğe elverişli sebze çeşitlerini ıslah etmektedirler. Güney Afrika, Bulgaristan,
Yunanistan, Cezayir ile bazı Kuzey ülkeleri, yetiştirip sırf konserve sanayiin­
de kullanmak üzere bu ıslâh edilmiş tohumları almaktadırlar (2'^). Memleketi­
mizin de bezelye için aynı yola başvuracağını öğrenmiş bulunuyoruz.
3—
PAZARLAMA
a— Standardizasyon ve Kontrol:
Gıda maddeleri ve konservecilik alanında Türk Stnadartları Enstitüsü
tarafından bu güne kadar kabul edilmiş ve yayınlanmış standartlar şunlar dır :
T S.90
T.S.353
T S.354
T S.355
T S.38,2
Balık Konserve Kutuları
Kutulanmış Balık Konserveleri Genel Esasları
Kutulanmış Sardalya Konserveleri
Kutulanmış Ton ve Ton Tipi Balık Konserveleri.
Bezelye Konservesi
Bunların içinde sadece, 24.7.1965 tarih ve 6/5012 sayılı Bakanlar Kuru­
lu kararıyle Balık Konserve Kutuları Standardı mecburî yürürlüğe konul­
muştur.
Bursa Konservecilik Aarştırma Enstitüsü tarafından yapılan bir araş­
tırmada, çeşitli konserve fabrikalarının imâl ettikleri önemli sebze konser­
veleri ile şeftali kompostosu ve vakuum salçalarının kutu ölüçlerinde ve kutu
içine konan madde miktarları, dolgu suyu veya şurup miktarları arasında
büyük farklar olduğu görülmüştür.
Gıda Maddeleri Tüzüğü'nün 148-190, 219-227 nci maddelerinde konserve
imâlini ilgilendiren bazı hükümler mevcutsa da, kontrol mecburiyeti sistemi
kurulamamış olduğundan, gereğince uygulanamamakta ve ihtiyaca
kâfi
gelmemektedir.
b— Organizasyon :
Konserve sanayii etkili bir organizasyondan mahrum
19) B a k : Dr. H a m i Kuyrııkçu, a.g.e. S: 10.
20) Dr. Hami K u y r u k ç a , T ü r k i y e İktisat Gazetesi, 21 Kasım 1968, N o ;
bulunmaktadır.
Konservecilik sahasında araştırma yapan iki kamu kuruluşundan bahsedile­
bilir. Bunlardan biri Bursa Konservecilik Araştırma Enstitüsü diğeri Ça nakkale Tarım Ürünleri Teknolojisi Araştırma ve Yayım İstasyonundur.
Gerek konserve sanayicilerinin, gerek bu sanayie ham madde temin eden
üreticilerin örgütlenmesi ve birbirleriyle sıkı işbirliği kurmalar ı arzu edil­
mektedir. Son günlerde T. Konserveciler Derneği adı ile bir teşekkülün ku­
rulduğu bildirilmektedir.
c— Ambalaj :
Maliyet bahsinde de işaret edildiği gibi ambalajın önemli unsurunu te­
neke teşkil etmektedir. Bunun yanında kalay, kauçuk, rondela, etiket ve
karton kutu sayılabilir.
Teneke ihtiyacının tamamen Ereğli Demir ve Çelik Fabrikalarından sağ­
landığına değinilmişti. Ancak bu fabrikanın tesellüm manipulasyonunda güç­
lükler çıkardığı ve yerli tenekelerin, kalınlık ve sertlik toleransları bakı­
mından milletlerarası standartlara göre farklı olduğu iddia edilmektedir(^i)
Konserve Sanayiinde kok, elektrolitik ve lâklı tenekeler kullanılabilmek­
tedir. Ancak kok tenekelerin kullanılması bir âdet haline gelmiştir. Lâklı te­
nekelerin hangi cinsler için elverişli olduğu araştırmalı ve imâli cihetine gi­
dilmelidir.
Daha önce de değinildiği gibi her konserve fabrikasının ayrı bir kutu
yapma tesisi bulunmaktadır. Bu durum ötedenberi maliyeti arttırıcı bir un­
sur olarak mütalâa edilmektedir. İleri teknikte çalışan ayrı kutu fabrikaları­
nın kurulmasile standardiasyona da yol açılabileceği söylenmektedir. B u
fikrin karşısında olanlar ise, bu yola gidildiği takdirde taşıma masraflarının
artacağı ve konserve fabrikalarında (ölü mevsimde) devamlı işçi çalıştırma
imkânının kalmayacağı görüşünü savunmaktadırlar.
d — Depolama ve Ulaştırma :
Mallar fabrikadan çıkıp tüketiciye ulaşıncaya kadar birkaç
safhası geçirirler:
depolama
— Üretim yerindeki depolama
Sterilize edilen konserveler ekseriya bir defa yıkanarak
kurutulur
ve
depo edilir. Hataı kutuların ayıklanabilmesi için 15-30 gün arası bekletilir.
Paslanmaya mani olmak için deponun rutubetsiz ve serin olmasına özellikle
dikkat edilmelidir. Konservelerin fabrikalarda ilkel şartlardaki ardiyelerde
saklandığı ve bu yüzden kutuların paslanma nisbetlerinin yükseldiği ifade
edilmektedir.
21) İstanbul Ticaret Odası Yayınları, Ambalâjcın Ticarî Önemi, S: 44..-
— üretim bölgelerinde depolama
— îhraç yerlerindeki depolama
Bu yerlerdeki depolarm kifayetsiz ve pahalı olduğu ileri sürülmektedir.
Özellikle et ve balık konserveleri iklim durumuna bağlı olarak belirli
şartlarda depolanmak isterler. Konservelerin soğuk depolarda saklanması su­
retiyle mamulün kalitesi korunmuş olacaktır. Et konservesinin serin (25°C al­
tında) ve kuru depolarda bir yıl süre ile saklanabileceği, ancak altı ay civa­
rında bekleyecekse soğuk depolarda + 1 ° C ile —1° Carasmda tutulmasının
doğru olacağı ifade edilmektedir. (22).
Şüphesiz, konserve ham maddesinin muhafazası ve depolanması daha
önemlidir. Gerçekten meyve, sebze, et ve özellikle balık gibi maddeler olduk­
ça dayanıksız mallar olup bekletilmeleri özel bir ihtimam gerektirmektedir.
Soğuk hava depoculuğunun gelişmesi sebze meyve ve balık gibi kolay bozu­
labilir ürünlerin üretiminin bol olduğu zamanlarda stok edilip kıt olduğu
zamanlarda piyasaya sunulmasını sağlayacak ve fiyat istikrarı korunmuş ola­
caktır.
Toplama ve üretim bölgelerinden ihraç noktalarına kadar konserve, da­
hilde, genellikle kamyon ve deniz vasıtaları ile taşınmakta ihracat ise kam­
yon, tren ve vapur ile yapılmaktadır.
Kamyonla ulaşım, tren'e nazaran hem süratli hem de ucuz olduğu için
tercih edilmektedir. Bir fikir vermesi bakımından, aşağıda Tablo X I de T.C.
D.D. Yollarının bilûmum konservelerin taşınması için uyguladığı ücret tari­
fesi gösterilmiştir.
T A B L O XI.
KONSERVE TAŞIMA ÜCEETLERÎ (23)
(kg. Başına)
Berakende
Km
(Krş.)
Km
16
13
501—1000 K m
13
11
1001—1500 K m
11
9
1501—2500 K m
9
7
1—500
22) M P M , a.g.e. S: 6.
23)
Tam v a g o n (Krş)
T C.D.D. izaMı Eşya Tarifesi, i z m i r 1967.
e— Tüketim :
Memleketimizde tüketimin azlığı konserve sanayiinin gelişememe sebep­
lerinin en önemlilerinden biri olarak sayılmaktadır. Tüketimin artması şehir­
leşme ve sosyal bünye değişiklikleri ile ilgili ise de, reklâmın etkisini ihmal
etmemek gerekir. Tüketim düşüklüğünün diğer sebepleri; yüksek fiyat ve
her mevsimde taze meyva, sebze, ve balık bulabilme imkânıdır.
Nüfus başına yıllık sebze ve meyva konservesi tüketimi A.B.D. ve İngil­
tere'de 20-25 kg. AET memleketlerinde 7-8 kg. olduğu halde, memleketimiz­
de sadece 300 gr.dır, (Tablo X I I , Tablo XIII)
T A B L O
XII.
TÜRKİYEDE NÜFUS BAŞINA KONSERVE TÜKETİMİ (^^)
M e y v a v e Sebze
Yıllar
Konservesi ( g r )
1961
249
1962
216
1963
249
1964
278
1965
300
TABLO
XIII.
BAZI ÜLKELERDE NÜFUS BAŞINA KONSERVE TÜKETİMİ
Memleketler
Tüketim ( k g . )
A. B. D.
26,2
Ingilteo-e
21,1
Belçika
12,6
Fransa
9,0
B. A l m a n y a
7,5
Hollanda
6,6
Danimarka
4,2
Yapılan araştırmalar,
7 sinin toptancı, enstitü ve
mahallî perakendecilere, 1
6 adedinin de toptancılara
sini vermiştir. {^^)
40 konserve fabrikasından 12 sinin toptancılara,
ordu birliklerine, 9 unun yalnız pazarlara, 3 ünün
inin kendi organizasyonu ile satış yapmakta ve
satış yanında ihracatta da bulundukları netice­
24) D P T Sebze v e M e y v e Konserveleri Eaporu.
25) Kuyrukçu, 1967.
26) M . P . M . a.g.e. S: 59.
Esas konumnzn teşkil etmesi bakımından ihracatın ayrı bir bölümde tet­
kik edilmesi nygnn görülmüştür.
ı H ı — T Ü R K I Y E ^NîN
K O N S E R V E ÖI,RACATÎ
1— ihracatın Seyri :
Konserve, ihraç potansiyeli yüksek olan maddelerin başında gelmekte­
dir. Bnnunla beraber, şimdiye kadar ihraç ettiğimiz miktarlar. çok cüz'i kal­
mıştır. Öte yandan, ihracat müstakar bir seyir takip etmemektedir. (GRA­
FİK ı ı ) . Bn bakımdan ileriye doğru bir tahmin yapmaktan kaçınılmıştır. Tab­
lo X ı V de Konserve ihracatımızın dnrnmu miktar ve kıymet olarak gösteril­
miştir.
T A B L O
Xiy.
K O N S E R V E I H R A C A T ı M ı Z (^^)
SeİDze ve M e y v e Konserveleri
Balık Konserveleri
Yıllar
Miktar (kg)
Kıymet (TL.)
Miktar (kg)
(TL.)
139.409
112.663
513.121
73.715
107.876
526.215
25.441
86.327
1963
1.248
17.085
62 263
150.571
1-964
1965
13.349
51.224
50.708
51.689
—
169.319
1.182.461
1966
1967
332.831
478.558
1961
1962
.
495.613
470.893
3.762.016
262.983
27) Devlet istatistik Enstitüsü Bültenlerinden yararlanılmıştır.
18
Kıymet
1.672.695
835.707
Kesik çizgi : 'Meyve v e sebze.
Düz
„
: Balık
GEAFİK II.: KONSEEYB İHRACATI
Bununla beraber, İkinci Plân dönemi konserve ihraç tahminleri, Devlet
Plânlama Teşkilâtmca yapılmıştır.
TABLO X V . (^^)
KONSERVE İHRAÇ TAHMİNLERİ
(1965 Fiatlarile ve Milyon TL. olarak)
M a l Criuplan
1967
1972
Endeks
I I . Plân
1972
Yıllık
(1967=100)
% artış
K o n s e r v e Balık
1,8
13,5
750,0
—
M e y v e v e Sebze Konservesi
2,7
50,0
1851,8
77,0
N o t : İhracata arzedilen üretim fabrika satış f i y a t ı
(28) D P T . Kalkınma P l â n ı / İ k i n c i B e ş Y ı l , 1968^1972, 8 : 389.
Kanaatimizce, DPT. nin, 1967 yılı rakamları gerçeğin üzerinde bnlnnmaktadır. Sebebi ise, konserve kavramının geniş mânada ele alınmış olması
ihtimalidir.
Tablo X ı V de görüleceği gibi, balık konserveleri ihracatı 1963 yılında
1248 kg. la en düşük seviyesinde iken, 1967 de 495.613 Kg.la
maksimum
seviyeye ulaşmıştır,
Meyva ve sebze ihracatında da büyük isetikrarsızlık göze çarpmaktadır.
1964 yılında en düşük seviyede bninnan ihracat (50.708 k g ) en yüksek sevi­
yesine 1966 da ulaşmıştır. (478.558.Kg.) 1967 de ise %50 civarında bir azal­
ma meydana gelmiştir.
Bu istikrarsızlığı iklim şartlarındaki değişkenlik ile izah etmeye imkân
yoktur. Gerçekten üretim seviyesinde (Tablo X V ı ) az da olsa devamlı bir
yükselme mevcuttur.
T A
B L O
XVı.
IHRACATıN- Ü R E T I M I Ç I N D E K I P A Y ı
(Miktar İtibariyle)
Yıllar
Üretim (Ton)
İhracat
(Ton)
%
1961
9.871
186
1962
11.000
133
1.21
1963
11.600
64
0.55
1964
11.800
64
0.54
1965
15.000
333
2.22
1.88
Bazı yıllarda görülen ihracat artışı arızî olup, çeşitli sebepler tahtında
yapılabilen satışlara inhisar etmekte ve ertesi yıl devam imkânı bulama maktadır.
Öte yandan, hacim itibariyle ihracatımızın yeterli olmadığına değinilmiş
ti. İmâl olunan sebze konserveleri, daha ziyade patlıcan, yaprak dolması,
bamya ve enginar gibi alaturka yemek şeklinde olup iç, piyasaya yönel­
miştir. Tablo X V ı da muhtelif senelerdeki ihracatın üretim içindeki payları
gösterilmiştir. Bu pay tetkik edilen devrede %0,55 ile %2,22 arasında de­
ğişmektedir. Bu oranlar üretimin dahilî tüketime yönelmiş bulunduğunu
göstermektedir. Esasen, dış piyasalarda konservelerimizin alıcılarının çoğu­
nu Türk işçileri teşkil etmektedir.
Konserve genellikle her mevsimde ihraç kabiliyeti olan bir madde ol­
makla beraber, sonbahar ve kış mevsimleri esas ağırlık noktasını teşkil et­
mektedir. Başlıca alıcı memleketler Almanya, İngiltere, İsveç, Norveç, Da-
nimarka, A.B.D., Belçika'dır. Rakip ülkeler ise İtalya, Fransa, İspanya,
Romanya, Bulgaristan, Yunanistan ve Yugoslavya olarak sıralanabilir. Ge­
rek ithalâtçı memleketlerin, gerek rakip ülkelerin durumu ileride ayrıca
incelenecektir.
2 — İhracatı Teşvik tedbirleri
Konserve ihracının arttırılması için bazı teşvik tedbirleri alınmış bulun­
maktadır. Bu tedbirler arasında, vergi iadesi (261 Sayılı Kanun) önemli bir
yer işgal etmektedir. (Tablo X V I I ) .
TABLO
XVIL
KONSERVE İHRACATINDA VERGİ İADESİ ORANLARI
İade edilecek
Vergi içindeki
Malûlün cinsi v© nev'i
Vergi İade
Belediye Hissesi
Oranı %
oranı %
- H e r türlü şekerli m e y v e konserveleri
( K o m p o s t o l a r ı ) , marmelâtlar v e reçeller
(Cam kaplarda olanlar dahil).
29.36
1,75
- Konsantre domates salçası
23,06
3,48
- Domates Suları
27.23
3.47
• Her türlü sebze konserveleri
21,97
3,38
19,67
3,40
• Balık Konservesi
Ton Konservesi (Herçeşit balıklar)
Sar dalya
19,41
3,50
• Hazır Y e m e k l e r
25,82
3,13
• Turşular
18,87
3,32
Yeşil Z e y t i n
14,95
3,34
Konsantreler
19,42
1,80
Tabii M e y v e Suları
26,67
1,94
Kurbağa ve salyangoz konserveleri ile et konserveleri için %5 geçici
vergi iadesi uygulanması kabul edilmiştir. (FOB ihraç kıymeti üzerinden).
Ayrıca 6747 sayılı Şeker Kanunu'nun 16. maddesini değiştiren 24.11.1960
tarihli ve 140 sayılı Kanun ile, ihraç edilecek şekerli maddelerin, bu arada
konservelerin, ihtiva ettiği şekerin dahilî toptan satış fiyatı ile Türkiye Şe­
ker Fabrikaları A.Ş. nce bir önceki yılda ihraç edilen şekerlerin ortalama
FOB fiatı arasındaki farka göre hesap edilecek tutarının iadesi kabul edil­
miştir. Ancak, mamulün ihtiva ettiği şekerin hesabı zor olduğundan uygula­
ma pek yapılamamaktadır.
29) 30 Hisan 1968 tarih y e 12887 sayılı Resmî Gazetede yayınlanan 6/9863 sayılı Karar
İhracatçı, 140 sayılı Kanundan faydalanmak istiyorsa, tekerrüre mey­
dan vermemek bakımından, yapacağı ihracat için 261 sayılı Kannn ve bıı
Kannnla ilgili Karar hükümleri uygulanmaz.
Gene ihracatçıların, dış pazarlarda tanıtma, pazar araştırması ve ilk yer­
leşme faaliyetlerine yardımcı olmak amacile açılacak kredilerden ve Plânın
öngördüğü sair kolaylıklardan faydalanması mümkündür (^^)
I Y _ DİĞER MEMLEKETLERİN KONSERVECİLİK
YÖNÜNDEN İNCELENMESİ
1— Genel D u m m :
Fransa, İtalya, İspanya gibi Akdeniz memleketleri Avrupa pazarlarına
hakim durumda bulunmaktadırlar. Konserve ihracı bakımından ikinci sırayı
Yunanistan, Yugoslavya, Romanya ve Bulgaristan teşkil etmektedir.
Nefaset ve kullanılan maddelerin kalitesi bakımından doğu bloku memle ketlerine nazaran avantajlı durumda bulunmamıza rağmen? fiyatlarımızın
yüksekliği bu memleketlerle rekabeti güçleştirmektedir. Ancak, İtalya,
Fransa ve İspanya gibi memleketlerin mamulleri, ambalajlama, çeşit ve ka­
lite bakımından bizimkilerden üstün durumdadır.
Toplam olarak AET ülkeleri sebze
konserveleri
üretimi
(Domates)
hariç) 1,2 milyon ton'u geçmiştir .
Alıcı ülkelerin ilk sırasını Almanya teşkil etmektedir. Gerçekten genel
nüfus (60 milyon) ve satın alma gücünün yüksekliği gibi faktörlerin yanın­
da faal nüfusun fazlalığı ve halkın alışkanlıkları, Almanya'nın büyük bir
pazar olmasının başlıca nedenini teşkil etmektedir. Diğer ithalâtçı ülkeler
İngiltere, İsveç, Norveç gibi kuzey Avrupa memleketleridir.
2— Rakip Ülkelerin Durumu :
a) Fransa
Genel Olarak :
Avrupa Pazarlarında özellikle Almanya Piyasalarında, Fransa 'nm
önemli bir yeri bulunmaktadır. Fransa'da konserve sanayiinin gelişmesi
iç tüketim artışının bir sonucu olmuştur.
1967 Yılında 780 milyon kutu (değeri 1,5 milyar Franka yakındır).
Konserve üretilmiştir. Bir önceki seneye nazaran üretim ve ciro seviyesin­
de %10 bir artış göze çarpmaktadır. Genel Üretim içinde yüksek kaliteli
mamullerin payı gittikçe artmaktadır.
30) B a k : Istanbul Ticaret Odası, T ü r k i y e İhracatı
22
Teşvik Tedbirleri EehbeTİ, 1968,
öte yandan, fiyat seviyesinde de bir istikrar mevcuttur.
Konserve Sanayiinin Bünyesi :
1966 yılmda 33 işletmenin satışları genel satışlarının % 50 den fazlası­
nı teşkil etmekte idi. (10 milyon F.) Bu oran 1967 yılında % 10 artarak
% 60 seviyesine ulaşmış bulunmaktadır.
Kooperatiflerin önemi gittikçe artmaktadır. Bir fikir verme bakımından,
SICA ve Kooperatiflerin toplam konserve üretimi içindeki payının seyri
Tablo X V I I I da gösterilmiştir.
TABLO
XVIII.
FRANSA^DA SICA V E KOOPERATİFLERİN ÜRETİM İÇİNDEKİ
PAYI (^1)
Brüt 000 ton
1961
1962
1963
Bezelye
13
17
24
Mantar
—.
Domates
salçası
25
22
1964: 10ı65
1966
1967
25
23
30
26
5
20
32
42
46
28
23
32
37
38
Fransadaki Bezelye Konservesi üretimi 1963 yılında 199 bin ton iken,
1967 de 236 bin tona yükselmiştir. Fasulya konserveleri üretimi de gene aynı
senelerde 147 bin tondan 166 bin tona çıkmıştır. Aşağıda Tablo X I X da
Fransa ile diğer bazı ülkelerde fasulye konservesi üretim miktarları mukaye­
seli olarak gösterilmiştir.
T A B L O
XIX.
FRANSA V E DİĞER BAZI ÜLKELERDE FASULYE
KONSERVESİ ÜRETİMİ C^)
Brüt 000 ton
1963
1964
1965
Almanya
81
78
49
81
81
Belçika
24
26
9
19
17
Hollanda
44
51
34
53
56
T 0 p 1 a m
149
155
92
153
154
Fransa Genel
147
176
132'
172
166
Taze Fasulye
24
25
22
33
25
31) Commerce International, N o : 785
1966
1967
öte yandan 1967 3alında salça konservesi üretimi 30,1 bin ton, soyulmuş
domates konservesi üretimi 16,2 bin tondur. (Tablo X X )
T A B L O XX.
FRANSADA ÇEŞİTLİ tDOMATES KONSERVELERİ
ÜRETİMİ (")
000 Ton
Ü R E T İ M
Domates Konserve Çeşitleri
1965
1966
1967
Salça
42,2
44,0
30,1
Soyulmuş Domates
14,4
14,3
16,2
4,4
10,7
4,7
Diğerleri
(Domates Suyu H a r i ç )
Fransa'da Salyongoz, kaz ciğeri, mantar gibi bazı özel konserve türleri
de imâl edilmektedir. Ancak bunların ham. maddelerini temin etmek güç ol­
maktadır. (Tablo X X I )
TABLO
XXI.
ÖZEL KONSERVE ÇEŞİTLERİ ÜRETİMİ (1967)
Salyangoz
3 Milyon Kutu
K a z ciğeri
500 T o n
Mantar
100.000 K g .
TABLO
XXn.
FRANSA'DA YETİŞTİRME MANTARI ÜRETİM VE SATIŞI
Yülax
Üretim
İhracat
D ah. Satışlar
Top. Satış
(1)
(2)
(1) + ( 2 )
1965
34,6
11,5
23,8
35,3
1966
38,8
9,6
28,3
37,9
1967
48,6
13,3
29,9
43,2
Meyva konservesi üretiminde 80.400 tonla Fransa, A E T içinde Alman­
ya ^dan sonra gelmektedir.
Konserve ambalajları esas itibariyle, sebze ve meyve konserveleri için
1 Kg.lık kutulardır. Bu arada 1/2 Kglık kutular da piyasaya arzolunmaktadır. Balık konserveleri ise mutaden 100-250 gramlık kutularda piyasaya
arzedilmektedir.
Dış ticaret.
Konserve yönünden dış ticaret dengesi müsbettir. Fakat 1967 yılı ihra­
catında kıymet olarak %12 den %9 a bir düşüş göze çarpmaktadır.
Fransa 1967 yılında, 93.324,8 ton konserve ihraç etmiştir. Bu miktarın
77.671,6 tonu yabancı ülkelere ve 15.653,2 tonu frank sahasına yönelmiştir.
İhracatta frank sahasının payı değer olarak, 1958-1967 döneminde %55 den
%12 ye düşmüş bulunmaktadır .
Fransa'dan konserve ithal eden memleketlerin başında, (50 bin ton civa­
rında) Batı Almanya gelmektedir. Tablo X X I I I de dışticaret durumu gös­
terilmiştir.
Belli başlı konserve türleri ihracatını miktar olarak gösteren
X X I V tetkik edilirse, bezelyenin ilk sırada yer aldığı görülür.
Tablo
Almanya'ya olan satışların 3/4 ne yakın kısmını sebze konserveleri teş­
kil etmektedir. Bunların arasında bezelye (19.352,1 ton), Paris Mantarı
(9.918,7 ton), taze fasulye (5.383,3 ton) önemli bir yer işgal etmektedir(^^^j^
TAİB
LO XXin.
FRANSA'NIN KONSERVE İTHALÂT VE İHRACATI
(Milyon P)
1964
1965
1966
1967
İhracat
(a)
95
137
164
161
İthalât
(b)
67
62
61
77
Oran
(a/b)
1,4
2,2
2,7
32) Rakamlar 1967 y ı l m a ait Fransa Gümrük Resmi İstatistiklerinden
33) Commerce International
N o - 785 S: 3464.
,
2,1
alınmıştır.
- T AB L O
XXIV
BAŞLICA KONSERVE TÜRLERİ İHRACATI
(Bin Ton)
T ü r
Bezelye
Fasulye
Mantar
Domates
K a z Ciğeri
1964
1965
1966
1967
8,0
4,2
22,6
14,3
33,4
İ28,7
7,9
7.1
5,3
0,276
11,5
3,7
0,263
24,7
9,6
6,4
0,278
13,3
6,9
0,305
Sebze konserveleri içinde 2. durumda bulunan mantar konserleri sa­
tışı, Formoza'mn korkunç rekabetine rağmen, Almanya pazarlarında dik­
kati çeken bir yükseliş göstermektedir. Ayrıca 1967 yılında, 628,3 ton (kutu
ve fıçıda ) lahana turşusu (choucroute) Almanya'ya ihraç edilmiştir.
T A B L O
XXV.
KONSERVE lERACINDA GÜMRÜK DUVARLARININ
KALKIŞININ ROLÜ
1968'in ilk altı ayı
Belli Başh K o n serveı Türleri.
Almanya'nın
Toplam
İthalâtı
Bezelye
Taze Fasulye
Mantar
15.578
16.455
21.388
19e8^iıı ikinci yansı
(Temmuz, Ağustos, Eylül, Ekim)
Almanya'nın
Toplam İthalâ­
tında Fransa'
nııı payı
Almanya'nın
5.224
25.153,6
18.392,3
12.958,5
2.529
6.807
Toplam
İthalâtı
Almanya'nın
Toplam İthalâ­
tında Fransa^
n m payı
10.662,7
4.792,6
3.496,1
Fransız tüccarları, önemli bir konserve pazarı olan Almanya'da
ölçüde söz sahibi olabilmek için GrECA (Konserve yiyecek maddeleri
ihracatı grubu) denilen ortak bir kuruluş içinde birleşmişlerdir.
geniş
millî
1953 yılında kurulmuş bu teşkilât, firmaların araştırma işlerini kolay­
laştırmak için bir enformasyon ve etüd bürosu açmıştır. Bu büro önce Frankfurtta sonra da Düseldorf'da faaliyete geçmiştir.
34) Commerce International N o : 811-812 S: 5116
26
Ortak Pazar ülkelerinin birbirlerine karşı gümrük hudutlarını kaldır­
maları ile Fransa'nın Almanya pazarlarındaki payı önemli derecede artmış­
tır. (Tablo X X V )
Fransanm konserve ile ilgili ithalâtının
ler teşkil etmektedir. (Tablo X X V I )
T A B L O
büyük bir kısmını hammadde­
XXVI.
KONSERVE İTHALÂTI
(Milyon P)
1965
1966
1967
H a m maddeler
25
31
38
Domates Salçası
15
6
16
Sebze Konserveleri.
22
2'4 •
23
b— İtalya
Üretim :
Konservecilik yönünden ilgi çekici diğer bir ülke de İtalya'dır. 1963 yı­
lında İtalya'da üretilen meyva konserveleri 63,5 bin ton, 1964 de 65 bin ton
dur. Bunun muhtelif cinslere dağılımı Tablo XXVII de gösterilmiştir.
TABLO
XXVn.
1694 YILINDA ÜRETİLEN MEYVA KONSERVELERİ
(ŞURUPLU VE SULU)
Ton
Miktm
C i n s i
K i r a z
A r m u t
K a y ı s ı
Ş .e f t
.ali
4.500
17.500
1.500
34.500
M e y v e Salatası
5.500
D i ğ e r l e r i
1.500
65.000
35) E o m a Büyük Elçiliği, Ticaret Müşavirliği, 1964 Y ı l l ı k Eapor, K o m a 1965.
İtalya'da bazı sebze konservelerinin üretim dnrumn, miktar
olarak aşağıdaki tabloda gösterilmiştir .
TABLO
ve değer
SXVIII.
BAZI DOMATES VE SEBZE KONSERVELERİ ÜRETİMİ
C i n s i
1963
S E B Z E L E R :
Bezely©
Fasulye
„
(Yeşil)
( î ç Haşlanmış)
İspanak
Doltaalık B i b e r
(Pişmiş)
Kuşkonmaz
1964
Miktar
Miktar
(Ton)
(Ton)
Kıymet
(1000 Liret)
2.800
2.400
4.200.000
1.500
400
760.000
650
500
750.000
80
50
95.000
150
130
195.000
120
90
400.000
H ı y a r Salamura :
(Suyu süzülmüş daralı)
800
500
1.400.000
Sivri Biber
250
350
490.000
130
90.000
2.400.000
„
(Sirkede
„
( Y e ş i l Venedik
cinsi)
Enginar (Z. Yağlı
180
80
220
K a r nıb ahar
340
340
510.000
Türlü
700
800
1.100.000
30
30
350.000
230
230
4.000.000
Mantar
(Yetiştirme)
Hors-d'oeuvre
DOMATES MAMÜLLERt :
Konsantre domates v e y e m e k
Salçası
Domates Konservesi
1.300
1.250
24.300.000
25.000
3.000
43.000.000
800
900
1.400.000
(Kabuğu
soğulmuş)
Domates suyu
Miktar itibariyle sebze konserveleri arasında bezelye başta gelmektedir.
Değer olarak hors d'oenvre, enginar, knşkonmaz önemli yer tntmaktadır.
Üretim çeşitleri bakımından memleketimizin İtalya ile mnkayese edilemiyeeeği aşikârdır.
36) R o m a Büyük Elçiliği, a.g.e.
28
TABLO
XXIX.
KONSERVE HALİNDEKİ DOMATES SALÇALARININ
KONFEKSİYON ŞEKLİ
Konfeksiyon ŞekU
Payı %
Fıçıda
Teneke k a p t a
( 5
(
Tüp
içinde
4
(10 k g . İlk)
38
„ )
6
„ v e 2,5 K g . l ı k )
( 1 / 2 k g . İlk)
7
(200 gr.)
4
(100 gr.)
13
(200 gr.)
7
(150 gr.)
5
(100 gr.)
100
Soyulmuş domates konserveleri ise, 3 kg. (%10), 1,200 gr. (%25), 1/2 kg.
(%45) 1/3 kg. İlk ( % 2 0 ) teneke kutularda satılmaktadır.
Dışticaret :
îtalyanm konserve ihracatı önemli bir seviyededir. Ziraî gıda maddeleri­
nin toplam ihracatı içinde bitkisel konservelerin payı %11,4 dür. 1963 yılın­
da ihraç edilmiş meyve ve sebzelerin değeri 50,8 milyar liret 1964 de ise 51,5
milyar liret civarındadır. Buna karşılık konserve sanayi ile ilgili olarak ithal
edilen maddeler 1963 de 4,2 miyar liret, 1964 de 3,2 milyar liret kadardır.
Aşağıdaki Tablo X X X ve Tablo X X X I de ithalât ve ihracat durumları
miktar olarak gösterilmiştir.
1967 yılında İtalya'nın toplam sebze konservesi ihracatı 130 bin ton ci­
varında olup, bunun 28 bin tonu AET ülkelerine yönelmiştir.
T A B L O
İ T A L Y A ' N I N M E Y V A KONSERVESİ İ T H A L Â T
V E İHRACATI
İ h r a c a t
Seneler
A E T içi
Genel
İ t h a l â t
A E T içi
G-enel
1965
65.928
119.340
504
7.596
1966
84.096
145.560
1.596
9.876
58.196
1.806
6.827
1967
49.303
;
(6 a y l ı k )
37) N o t : Teneke kutu ağırlığı vezne ithal edilmemiştir, tüplerde ise ağırlık net'dir.
38) İktisadî K a l k ı n m a v a k f ı , a.g.e. S: 24, 25.
TABLO
XXXI.
İTALYA'NIN SEBZE KONSERVESİ İTHALÂT
VE İHRACATI (")
İ t h a l â t
Seneler
A E T içi
1
İ h r a c a t
aeneî
A E T içi
Gene!
1965
4Ö.176
235.416
2.868
13.164
1966
41.070
553.752
1.776
13.512
1967
2;.815
12['.110
8.522
1.321'
(G aylık)
C — Diğer Memleketler :
İspanya ihracatçı ülkeler arasında yer almaktadn\ Özellikle meyve ve
sebze konserve üretimi ve ihracatı oldukça yüksek seviyededir. İhracatın
biiyük kısmı İngiltere, Kuzey Avrupa ve Afrika ülkelerine yönelmiştir. Aşa­
ğıda Tablo X X X I I da ithalât ve ihracat durumu gösterilmiştir.
TABLO
XXXII.
1963 YILINDA İSPANYA'NIN İTHALÂT VE İHRACATI ;^«)
İ h r a c a t :
Miktar (kg.)
Değer
(Peseta)
Et Konerveleri
Hamsi Filetosu
38.866
6.618.455
3.182.147
197.965.563
Sardaly?.
1.143.286
58.178.140
4.010.033
12.241.20t^:
234.037.761
Ton ve Benzerleri
Domates
Sivri Biber
144.811.369
3.803.192 .
89.846.573
466.170
12.878.146
Kuşkonmaz
1.581.852
60.267.563
Enginar
1.976.0S8
62.193.983
11.436
21.109.135
2.893.193
131.179.660
Kapari
Mantar
İ t h a l â t :
Et
Konserveleri
Hamsi Filetosu
15
KSardalya
20,412
I)omate.s
Konservesi
Sibri Biber
Kuşkonmaz
Diğer
Konserveler
;
1.071
1.196.250
36.856
724.016
118.014
4.256.262
24.221
955.533
493.977
10.185.059
İspanya'nın meyve konservesi ihracatı 40-45.000 ton civarındadır.
39) Camara oficial de comereio y N a v e g a c i o n de Barcelona, Memoria Sobre el estado de
los K e g o c i o s y el MöVimiento commerci ale industrial de eataluna, 1963 T o m e I I .
Yunanistan'ın konserve üretim durumu Tablo X X X I I I . de gösterilmiştir.
T A B L O
XXXIII.
YÜNANÎSTANDA KONSERVE ÜRETİMİ
Ton
19 6 2
19 6 3
Komposto
1.796
4.22G
Sehm
3.814
6.600
. 1.334
1.322
1.032
1.409
560
1.754
„
(Pişmemiş)
(Yemek şeklinde)
Teneke Kutuda
Marmelât
I>omates (Bütün)
Yunanistan'ın konserve ihracatının büyük kısmı Arap memleketlerine
yönelmiştir. Aşağıda Tablo X X X I V . d e ihracat durumu gösterilmektedir.
TABLO
XXXIV.
(*°)
YUNANİSTAN'IN KONSERVE İHRACATI (1962)
ülkeler
Toîi
^^übnan
141
56.526
Kuveyt
178
71.302
îrak
348
94.179
Ş
S. Arabistan
42
12.739
Avusturalya
172
461.367
Bulgaristan'ın konserve üretimi son senelerde önemli g:elişmeler göster­
miştir. 1964 ve 1965 rakkamlarmı Tablo X X X V I dan takip etmek mümkün­
dür.
T A B L O
XXXVL-A
BULGARİSTAN'IN KONSERVE ÜRETİMİ
1000 Ton
T ü r ü
40),Kaynak:
19 6 4
19 6 5
Bebzo Konserveleri
177
166
Meyva
180
196
„
A t i n a Büyük Erçiliği Ticaret; Müşavirliği,
TABLO
XXX.-B
BULGARİSTAN'IN KONSERVE İHRACATI
1000 Ton
19 5 7
Sebze Konserveleri
19 6 1
19 6 2
21
86
87
9
—
—
M e y v e Konserveleri
Birleşik Arap Cumhuriyeti'nde konserve sanayii ham maddesi olan mey­
ve ve sebze ve bakliyatm ekimi için 1967 yılmda 500 bin feddan tahsis edil­
miştir. Halen 181 bin feddanda meyvecilik yapılmaktadır.
Domates salçası üretimi her sene artmaktadır. 1966 senesi üretimi 1960
yılma oranla %49 artış göstermektedir. Bu nisb etin önümüzdeki senelerde
artacağı tahmin edilebilir. (Tablo X X X V I I . )
T A B L O
XXXVII.
B.A.C. de KONSERVE ÜRETÎMt
Konserve Salça
„
Sebze
„
Meyve
T o p l a m
(*0
1960
1963
1964
1965
1966
1967
1.122
1.045
1.521
993
1.451
1.038
3.304
4.113
6.167
5.536
7.392
6.588
277
291
230
170
150
290
4.653
4.869
7.918
6.699
8.993
8.916
B.A.C. de kayısı, incir, hurma, manga, gül, turunç, portakal, şeftali,
elma reçeli, ile armut, şeftali ve manga kompostosu imâl edilmektedir, ima­
lâtın %60 1 yerli tüketime ve geri kalan kısmı ihracata tahsis edilmektedir.
Yugoslavya'da 1966 yılında 52.063 ton sebze, 44.539 ton et,
balık konservesi üretmiştir. (Tablo X X X V I I I )
19.871 ton
T A B L O XXXVin.
YUGOSLAVYA'NIN KONSERVE ÜRETÎMt (Ton)
1939
1963
(*^)
1964
1965
1966
87,6
30.637
29.771
29.568
52.063
Et
1.328,^
29.248
53.228
58.767
44.539
Balık
3.223,-
27.452
30.414
26.429
19.871
Sebze Konservesi
41) Kahire Büyük E l ç i l i ğ i Ticaret Ateşeliği, B.A.C. nin E k o n o m i k Ihırumn v e
B.A.O. Ticareti, 1968.
42) Y u g o s l a v y a Ticaret Ataşeliği 1666 Raporu.
Türkiye
Romanya ve israil'de konservecilik yönünden ileri adımlar atmışlardır.
(Tablo X X X I X — Tablo XXXX)
T A B L O
XXXIX.
ÎSRAÎLİN KONSERVE ÜRETİMİ ( « )
Ton
19
Meyve
Konserveleri
SebZ'O
„
52
19
6 2
19 6 3
1.391
17.065
19.077
7.230
10.410
9.103
T A B L O
XXXX
ROMANYA'NIN KONSERVE ÜRETÎMÎ
19 3 8
19 62
19 6 3
12.708
„
1.737
2
12.291
Sebze
59
75
Meyve
„
0,1
58
83
Et
Koaserveleri
3— Alıcı memleketlerin durumu :
a— F, Almanya
Konserve ihracatçısı ülkelerin başında Almanya'nın yer aldığına daha
önce değinilmişti. Önemi dolayisiyle bu pazar, daha ayrıntılı incelemeye ça­
lışılacaktır.
Sanayi ve Üretim :•
F. Almanya'da meyve ve sebze konserve işletmeleri oldukça yaygındır.
10 ve daha fazla işçi çalıştıran işletmelerin durumu Tablo X X X X I . dan ta­
kip edilebilir.
TABLO
XXXXI-A
F. ALMANYA'DA KONSERVE İŞLETMELERİ
Ymar
İşletme Sayısı
1959
475
1960
465
1961
471
1962
478
1963
478
1964
488
43) İstanbul Ticaret Odası, İsrail 1965
44)
Bonn B. E l ç i l i ğ i , Ticaret Müşavirliği, Ocak 1966 Eaporu S: 14
Görüldüğü üzere, işletme sayısındaki artış eüz'idir Tablo X X X X - A daki
işletmelerde çalışan işçilerin sayısı aşağıda gösterilmiştir. (^^)
T A B L O
XXXXLB
SEBZE KONSERVESİ ÜRETİM SEVİYESİ VE BÜNYESİ (^«)
Yıllar
îşçi adedi
1959
23.929
1960
24.208
1961
25.763
1962
27.464
1963
29.576
1964
27.908
Almanya'da konserve fabrikaları ile ham madde üreticisi arasında sıkı
bir işbirliği olduğu belirtilmektedir.
T A B L O
XXXXII.
KONSERVE SANAYİİNDE ÇALIŞAN İŞÇİ ADEDİ (^«)
Milyon Kutu
Yıllar
Genel
Bezelye
Fasulye
Türlü
Kuşkonmaz
1959
120,7
30,4
30,7
9,1
3,9
1960
166,1
33,4
59,9
13,4
4,5
1961
192,2
44,4
66,2
16,8
4,7
22,4
3,6
25,4
3,5
1962
216,2
48,0
61,6
1963
266,2
48,4
80,7
Bu tablodan anlaşılacağı üzere. Federal Almanyada sebze konservesi
üretimi devamlı şekilde artmaktadır. Meyve konserveleri üretiminde aynı
gelişme görülmemektedir. (T'ablo X X X X I I I I )
T A B L O
XXXXIII.
MEYVE KONSERVESİ ÜRETİMİ
Yıllar
Üretim ( M i l y o n K u t u )
1959
75,3
1960
65,2
1961
71,1
1962
80,1
1963
71,1
45) Bu endüstri kolunda çalışan işçilerin yarıdan fazlasını kadınlar teşkil etmektedir.
46) Bonn Büyükelçiliği,
Ticaret Müşavirliği a.g.e. S: 15
47) Bonn B. Elçiliği, T.
Müşavirliği, Ocak 1966 Raporu.
Meyve konserve sanayii genellikle yerli meyvaları knllanıldığmdan, üre­
tim mahsni durumuna bağlı bulunmaktadır.
Ambalaj ve Standardizasyon :
F. Almanya'da konserve kutu normları
aşağıda
Tablo
X X X X I V da
gösterildiği gibidir. (*^)
TABLO
XXXXIV.
KONSERVE KÜTÜ NORMLARI.
Dış Yükseklik (mm)
Muhteva (cm.s)
Din
No:
1/1
5
90
122
909
1/1
10
80
184
908
1/2
3
73
113
958
1/2
4
99
63
454
1/2
9
56
184
444
i/4
2
73
58
228
1/8
1
56
50
114
1, 1/2
6
99
180
1355
2/1
7
113
184
1800
5/1
8
153
248
4466
Kutru (mm)
(Kapak hariç)
Genellikle dış ambalaj olarak karton kutu
24 lük)
(Takrihi)
.
kullanılmaktadır.
(6, 12,
Dışticaret :
Dahilî Sebze ve meyve konservesi tüketimi, üretimden daha büyük bir
hızla arttığından ihtiyaç ithalâtla karşılanmaktadır.
İthâl malı konservelerin ucuzluğu, ithalâtın lib ere olmasına ve artan tü­
ketim ithalâtın yüksek seviyede kalmasına sebep olmuştur.
CO
oo
D
CD
1
cd
CO
oo
T-
cq
O
O
CO
CO
CO
'olO
oo
CO
T-H
CD
O
O O
rH Q
o
tH
Ci
Q
1
d
CO
C5
^
t-
«o
rH
tH
CO
CO
I 1
05
O
1
lö
T-î
'O
05
OO
Oİ
rH
tH
CO
o:»
H
©
1
Oİ
O
fc-
tH
oo
rH
t-
H^
O
d
o
•
r-İ
OO
II
CM
O)
^
CD
CO
rH
oö
o
00
İO
rH
ıq
rH
CO
PI
O
00
LO
CO
1
1
CO
o
O
CQ
RI4
GO
rH
rH
rH
O
CQ
O
CO
CO
1 I
C\İ OÖ
rH
t:!
r-i
O
CO
Oi
rH
(M
®
C5
(M
CO
1
rH
lO
rH
â
00
rH
CO
t-
û6
d
OO
^
1
Oi
Ö
N
€
CO
CO
00
rH
!
1
I
1 1
IO
CO
Oi
rH
rH
Oi
rH
^
C5
rH
rH
>>
CO
rH
rH
i 1
T^
rH
rH
g^
lal
^
^
m:
<1
O
O
Yukarıdaki tabloda görüleceği üzere, F. Almanya'nın 1962-1966 devre­
sinde sebze konserveleri ithalâtı önemli miktarda artmıştır.
İthalâtın ortalama olarak yarısından fazlası A E T ülkelerinden yapıl­
maktadır. (154.000.000 D M ) . Bu grubu takiben Formoza, A.B.D. İspanya ve
Kanada gelmektedir. Bulgaristan, Polonya ve Romanya'nın durumları da tat­
minkâr seviyededir. (Tablo X X X X V I ) Meyve konserveleri ithalâtının en
büyük kısmı A.B.D. den yapılmakta ise de AET nin nisbî önemi gittikçe art­
maktadır. Diğer ihracatçı memleketler Avusturalya, Güney Afrika Cumhu­
riyeti ve İspanya 'dır. Yunanistan, Yugoslavya? Bulgaristan ve Çekoslovaknm bu ülkeye ihraç miktarları artmaktadır. M emlek e t imiz d en Almanya 'ya
yapılan ihracatta bir gelişme olmakla beraber henüz tatminkâr seviyeye ula­
şılamamıştır.
Bunun nedenlerini, kalite, fiyat ve devamlı teslim mekanizmasında ara­
mak yerinde olur. Ancak gerekli tedbirler alınırsa, kayısı ve şeftali konser­
velerinin tutunma şansı daha fazla olacaktır. Bugün Alman piyasasında
konservelerimizin alıcılarının çoğunluğunu Türk işçileri teşkil etmektedir.
Fiyat durumu :
Rakip ülkelerin fiyatlarına nazaran, konservelerimizin Alman Piyasa smdaki fiyatlarının hemen hemen iki misli yüksek olduğu söylenmektedir.
Fiyat durumu dolayisiyle sürüm ve az çok rekabet sağlayabildiğimiz ma muller elemeği isteyen yaprak, biber, patlıcan dolmaları, imam bayıldı,
türlü v.s. gibi hazır yemek konserveleridir.
Bir fikir vermek bakımından, aşağıda bazı cins sebze
fiyatları gösterilmiştir. (*^)
49) T. C. Bonn Büyükelçiliği Tica,ret
Müşavirliği, 1968,,
konservelerinin
t—
CO
^
t-
^
00
o
d
^
O CO
cö CO
o
CO
o- rH
00 o
d
^
CO xt^
CO CM
\6 ^
CO
00
CO
Ci
^
O) t-
00
CM
<C
lO
Oi ^
o 00
b- o
d
d
tH
Öi Ci
o
o
CO
CO
rH
Cvl
Oi l>d e>o
•
CM
ot)
s
^
0^
d
Ttl lO
CM
00 05
rH
rH rH
rH CO
CM
rH
CM
rH
o
CM
Oi
^
ı-j CM.
tH
rH
OO
ÎD
CM rH
--^
CM
d
ÖD ıd
rH
L- CM
rH
OO
d
OO
d
rH
00 rH
CM
rH
lö
CO
rH CM
00 xH
o
oo tH
o td CQ
OS
• lO CM
O
b- Ol
cq Oi
rH CM
lO CM
O
rH
oo Cv] lO C>T
CO tH CM
o
lO t- o t-
1—I oo o
°9
t-
rH
O
CO Ci
d CO
lO CO
d CQ
r-i
CM
r-i CM
Oi
lO
O • CO CO
O .lO 00
d c;m
CM
CO
oq Ci
t- CO
CO
oo Ci
o tCvİ rH
CM
Ci CO
îO Ci
lO
00 OO
Ci ^
00
oo 00
o CM
Thi Ci
b-. o
cm
b- CM
Ci
d r-î
CO tH CM Ci
rH
Oi
T-\ r-\
CO
CM
r-i CM
CO
o CM
rH Cq
CM
01 CM
«o CO
t- CO
CO CO
d
o
d
CM
o
Ci
bd
O
CM
CO
CM
rH
rH
CO CO
CO cq
CM CO
^
^
CM CQ
CM rH
-I^ cd
CX) CM
Ci CO
CO Ci
rH CO
CO CM
Ci Ci
^ OO
O
id
CM
r-5
rH GO
CO
rH
00
CO
§M
aw
SMS
M gMSMSMSM
c3
CO
^5
CO
>
m
O
pi
Ph
I
Co
o
1 kg. İlk kutularda, gümrüklenmiş ve vergilenmiş olarak toptan fi yatlar:
Ayşekadın fasulye konservesi :
Belçika, Hollanda, Fransa, Almanya
Doğu Bloku Memleketler
70 fenik
90-108 „
Bezelye :
Belçika; Hollanda, Fransa, Almanya :
Doğu Bloku Memleketler
, • 70
„
85-130 „
Enginar :
(ayıklanmış enginar tabanı)
Yunanistan
180
„
İspanya
140
„
200
215
126
„
„
„
Bamya
Yunanistan
Türkiye
Bulgaristan
Görüleceği üzere fasulye, bezelye, bamya gibi çeşitlerde AET ülkeleri
fiyatları düşüktür. Hazır yemek şeklindeki konservelerde ise doğu bloku
memleketlerin mamulleri daha ucuzdur. Ancak kaliteli ham maddeden ya­
pılmış olan memleketimiz mamulleri için Almanyada satış imkânı mevcuttur.
Ayrıca, bu tip konservelere Almanyadaki Türk işçileri alışık olduk­
larından, sürüm imkânı bulunabilmektedir. Hazır yemek şeklindeki konser­
velerin fiyat durumları aşağıda gösterilmiştir.
( 1 / 2kg. İlk kutularda, gümrüklenmiş^ vergilenmiş olarak toptan fi­
yatlar )
Yaprak Dolması :
Yunan
Türk
Bulgar
140 Fenik
163
„
72
„
Biber Dolması (Pirinçli) :
Türk
Bulgar
163 Fenik
72
„
îmam Bayüdı :
Türk
Bulgar
Türlü :
Türk
Bulgar
175
88
„
120
72
b) İngiltere :
Genel :
Avrupa'da konserve alıcısı memleketlerin içinde ikinci sırayı İngiltere
teşkil etmektedir. Özellikle et konservesi talebi yüksek seviyededir. DaMlî
et konservesi ürtimi 1964 yılında 86.000 ton iken, 1966 da 180.000,— tona
Öte yandan, meyva ve sebze konserveleri tüketimi de oldukça yüksektir.
(Nüfus başına tüketim A.B.D. ve Kanada'nınkine yakındır). Dahilî üretim
ancak, ihtiyacın meyve konserveleri için %25 ini, sebze konserveleri için ise
%80 ini karşılamaktadır.
Konserve Sanayi :
20. yüzyılın başından bu yana, İngilterede konserve sanayii yavaş iler­
leme kaydetmiştir. Özellikle İkinci Dünya Harbinden sonra artış hızı daha
da yavaşlamıştır. (Tablo X X X X V I I )
T A B L O
XXXXVII.
İNGİLTERE'DE KONSERVE ÜRETİMİNİN GELİŞMESİ
1000 Ton
1921^
Konserve Cinsleri
1935
1946
1960
(net)
1962
1963
102.60
111,86
M e y v a Konserveleri.
5,7
23,7
22,0
Sebze
1,0
61,6
242,0
564,18
606.14
658,26
1,0
10,1
83,2
204,21.
252,78
287,63
Süt
38,9
151,0
35,2
106,31
184,30
184,91
Et
15,2(a)
9,1
51,71
74,11
81,58
„
Çorba
8,2
8,1
13,2
7,70
8,70
9,04
70,0
267,7
404,7
1,079,45
1.228,63
1.333,28
Balık
T o p l a m
15,2(a)
(a) 1924 - 1940 Ortalaması
50) K a y n a k : Britanya Ziraat Bakanlığı
40
85.34
1955-1963 devresinde sebze konserveleri üretimi 436.500 tondan 658.300
tona yükselmiştir. (Artış %50) 1963 yılındaki bezelye konservelerinin payı
toplam sebze konserveleri üretiminin %40 dır (266.000 ton). Bezelyeden
sonra ikinci sırayı fasulye
konserveleri teşkil etmektedir. ( Tablo
xxxxvm.)
T A B L O
XXXXVni.
İNGİLTERE'DE SEBZE KONSERVELERİ
ÜRETİMİ
(")
(Net 1000 ton)
1955
1961
1962
1963
1963 %
Eefenere Bezelye
Domates Salçalı
158,1
184,7
191,0
183,0
% 28
beyaz fasulye
Yeşil Bezelye
Havuç
133,4
65,8
. 205,8
210,5
22'8,9
% 35
23,4
Balda
Fasulye
Kereviz
Ispanak
Pancar
•Şalgam, yaban
havucu
Türlü
Diğerleri
T o p l a m
64,0
30,6
8,4
2,9 •
5,0
1,1
(1)
0,4
3,0
(1)
4,6
0,5
7,5
(1)
6,8
40,4
436,5
.
82,8
58,6
65,8
43,4
13,5
4,1
.
% 12 .
9
12,6
7,0
(1)
(1)
3,9
(1)
60,7
(1)
11,7
62,2
(1)
14,1
66,1
570,6
eo6,ı
658,3
(1)
5,2
% 16
% 100
1955-1963 döneminde meyve konservelerindeki üretim artışı daha zayıf­
tır (% 21,7). Oysa bu devredeki tüketim oldukça kuvvetli bir artış göster­
miş ve ithalât zarurî olarak yükselmiştir.
ingiltere ^de meyve ve sebze konserveleri sanayiinde iki tip işçi çalış­
maktadır; a) Devamlı işçiler, b) Mevsimlik işçiler. İkinci grup, meyve ve
sebzelerin rekolte mevsimlerinde istihdam edilen işçilerdir. Bunların çoğun­
luğunu öğrenciler teşkil eder.
:.
Tüketim :
.
ingiltere 'de sebze ve meyva tüketimi devamlı olarak artmaktadır. Aynı
artışı nüfus başına tüketim oranında da görmek mümkündür. (Tablo
XXXXIX)
51) K a y n a k : Statistical E e v i e w 1963.
CO
CO
I
co"
0
0
00
0"
Cvl
10'
CO" r H '
O
ÎO
CO
rH
cT
T—l
CD
05
O
0
N
O
m
10
-0^'^
tH
0
CO
ıH
QO
co"
0
0
CO
Gi
tH
I
co^
0^
t-
0^
10
r-l
tH
t-'
OD
t>.
O
0
CO^ CO^ , H ^
ÎD^
0
cT
(D
00
i
o
as •
rH
Ö
0
t-
c<r co" c T
t- C<1 ıH
•3
C3
00^ Ci^
ht
I
05
O
(M
o"
•O^
GO
l>.
r-T l>r CvT
t-
rH
Cvl^
tH"
rH
02
M. cö
İl
o
.S
M
* - 2
İl
Sebze konserveleri içinde en çok bezelye tüketilmekte ve bnnıı fasul­
ye takip etmektedir. (Tablo L )
T A B L O
L.
SEBZE KONSERVELERİ TÜKETİMİN BÖLÜNÜŞÜ
35
30
9,5
8
7
10,5
—• Bezelye
— Domates Salçalı beyaz fasulye
— Bütün Domates
— Havuç
— Domates Ezmesi
— Diğerleri
100
Taze bezelye konservesi tüketimi 1957 yılında 52;6 bin ton iken, 1963 de
85,5 bin tona yükselmiştir. Gene havuç konservesi tüketimi ayni devrede
20,9 bin tondan 39,1 tona, pancar konservesi 3,0 bin tondan 4,9 tona, bakla
konservesi tüketimi 3,3 bin tondan 13,3 tona yükselmiştir.
Dışticaret :
1956-1961 döneminde sebze konservelerinin ithalât hacmindeki gelişme
çok yavaş olmuştur. Senelik değişme % + 1 ilâ % 5 arasında değişmektedir.
(122.000 ton civarında). 1962 ve 1963 senelerinde yerli üretimin artmasına
rağmen ithalâtta belirli bir artış olduğu görülür. 1963 yılında ithalât hac­
mi 154.400 tona ulaşmıştır. (197.102.000 F ) (Tablo L I )
T A B L O
LI.
İNGİLTERE'NİN SEBZE KONSERVELERİ İTHALÂTI
1000 Ton
Maddeler
Kuşkonmaz
_ 0,0
T a z e fasulye
6,5
D i ğ e r fasulyeler
0,3
0,3
Domates salçalı
b e y a z fasulye
0,9
1,4
4,0
5,3
)\
)
l
0,3
0,2
Havuç
0,3
0,7
Bezelye
6,6
Diğerleri
107,4
1,4
115,1
T o p l a m
122,3
122,3
53) C;6iıtre National du commea-ce Exterieur. a.g.e. S ; 133.
1963
1962
1961
1956
1,4
j
!
' •
11,4
1
• 2,1
0,7
1,5
. 128,8
140/1
138,7
154,4
İngiltere'ye sebze konservesi ihraç eden memleketlerin başında İtalya
gelmektedir. Gerçekten 1962 yılında toplam sebze konservesi ithalâtının
%68 i İtalya'dan yapılmıştır. Buna rağmen bu oran seneden seneye düş mektedir. (1964 de % 52). İkinci sırada Portekiz yer alır. Ancak
Portekiz sadece domates salçası ihraç etmektedir. Bunları takiben, Bulgaris­
tan (fasulya, domates), Güney Afrika (fasulye, bezelye, domates) İspanya
(domates) U.S.A. (kuşkonmaz domates salçası), Belçika (taze fasulye, be­
zelye) gelmektedir.
Şeftali konservesi ithalâtı genellikle Güney Afrika, Avustralya ve
A.B.D. den armut konserveleri Avustralya ve Güney Afrikadan kiraz kon­
serveleri İtalya ve Kanada'dan ithal edilmektedir. Bunun dışında,, elma
Kanada, Hollanda ve Güney Afrikadan temin edilmektedir.
c— Diğer İthalâtçı Ülkeler :
Daha önce de belirtildiği gibi, İsveç, Norveç gibi Kuzey Avrupa mem­
leketleri diğer konserve ithalâtçısı ülkelerdir.
isviçre 1965 yılında takriben yarısı İtalya'dan 95 tonu Çekoslovakyadan, 27 tonu AB.D.inden olmak üzere 530 ton meyve ve sebze konservesi
ithal etmiştir.
Konserve yeşil zeytin İspanya, Fransa ve İtalya'dan ithal olunmakta­
dır. İsviçre İstatistiklerinde, sirke ve asit asetiksiz hazırlanmış sebzelere
giren zeytinin brüt 100 kg. mından 55 F gümrük vergisi alınmaktadır. Ayrı­
ca diğer maddelerde olduğu gibi, gümrük vergisinin %3 ü nisbetinde ista­
tistik resmi alınmaktadır.
İsviçre'de balık konserveleri lisansa tabi değildir. Piyasada en çok ara­
nan çeşitler ton, sardalya, ançüez balıkları ile uskumru filotosu'dur. Fiatlar
müsait tutulursa balık konservelerimizin bu ülkeye ihracı mümkün görül mektedir.
Avusturya, yer mantarı hariç diğer mantarları, soğan, salatalık konser­
velerini Almanya - İtalya, Bulgaristan ve Yugoslavya'dan ithal etmektedir.
Diğer sebze konserveleri ise Danimarka, Almanya, İtalya, Bulgaristan ve
Yugoslavya'dan temin edilmektedir. Avusturya'ya İtalya^ Portekiz, İsviçre,
A.B.D. Almanya ve daha az miktarlarda Bulgaristan ve Tunus Domates kon­
servesi ihraç etmektedirler.
Belçika'nın balık konservesi ithalâtı 20.000 ton civarındadır. (^^)
Diğer taraftan Ortadoğu ve Kuzey Afrika ülkeleri daha az oranda ol­
makla beraber konserve talep etmektedirler.
54)
ö z e l Sektör - Bakanlar İhracat toplantısı Hazırlık Eaporu 1967.
Arap memleketleri arasında Kuveyt dikkati çekmektedir. Bu ülke ser­
best bir Pazar olduğundan, dünyanın her tarafından tahdide tâbi tutulma­
dan mal ithal etmektedir.
Zeytin, balık konserveleri, sebzeler ve meyvelerdin Kuveyt'e ithalâtında
sadece %4 üzerinden sabit bir gümrük resmi almmaktadn-.
Ancak ambalajların gösterişli olması ve üzerlerinin îngilizve ve Arapça
yazılı olması gereklidir.
Birleşik Arap Cumhuriyeti 1/3 ü Yugoslavya ve Çekoslovakyadan olmak
üzere yılda 10.000,— ton et ve balık konservesi ithal eder.
Balık Konservesi alıcısı memleketler arasında A.B.D., Doğu Almanya
Fransa bulunmaktadır.
S ON U Ç
r
.
:;
Memleketimizin coğrafî durumu ve iklim şartları, çok çeşitli meyve ve
sebze üretimine elverişlidir. Diğer taraftan, yurdun üç tarafının denizlerle
çevrili oluşu, çeşitli türde ve bol miktarda balık tutma olanaklarının mevcudi­
yeti hammadde yönünden konserveciliğimizin avantajını teşkil eder. Ayrıca
bol ve düşük ücretle işçi temini imkânları da lehde bir durum yaratmaktadır.
Oysa, maliyetlerin ve dolayisiyle konserve fiyatlarının yüksek oluşu, dış
piyasalarda rekabet imkânlarını kısıtlamaktadır.
Gerçekten, büyük bir potansiyelin mevcudiyetine rağmen, son 7-8 se­
nedir, yapılmakta olan ihracatımızın seviyesi çok düşük seviyelerde kalmış­
tır. İhraç ettiğimiz mamullerin büyük bir kısmının yurt dışındaki yabancı
işçiler tarafından talep edilmekte olduğuna değinilmişti.
Sosyal ve iktisadî ebeplerle iç tüketimin yetersizliği üretim seviyesinin
gelişmesine engel olmakta ve düşük kapasitede çalışma zorunluğunu tevlit
ederek birim başına sabit masrafların yüksekliğine sebep olmaktadır.
Üretim ve tüketim yönlerinden konserveciliğin arzulanan şekilde
mesi için üzerinde durulan tedbir ve temenniler şöyle sıralanabilir.
geliş­
1— Kuruluş Yeri.
İşletmelerin kuruluş yeri olarak seçecekleri bölgelerde aranacak şart­
lar (su, enerji, nakliye v.s.) arasında hammadde temini imkânları ön plânda
tutulmalıdır. Aksi takdirde, soğuk depoculuğun yetersizliği nedeniyle, iş lenmemiş meyva, sebze ve balıkların kalite ve uygunluk derecesi de düşük
olacaktır. Ayrıca, İstanbul içindeki işletmelerde olduğu gibi aracıdan ve
özellikle halden mubayaa zaruretinin maliyetlerin yükselmesine sebep oldu­
ğu gözden uzak bulundurulmamalıdır.
2— Ham madde.
Bugün endüstrileşmiş ülkeler konserveciliğe uygun meyve ve sebzeleri
ıslah etme yolunda çaba sarfetmektedirler. Bu çalışmalarda yalnız kalite
değil, hastalığa mukavemet ve erken mahsule yatma gibi özellikler üzerin­
de de durulmktadır.
Son yıllarda bizde de konserveciliğe uygun meyve ve sebze, türlerinin
tesbiti yoluna gidilmektedir. (^^). Öğrendiğimize göre bezelye çeşitlerinin
6-7 kadarının isimleri tesbit edilmiş olup, bunların denemesi yapılacaktır.
(Bak: Dr. Hami Kuyukçu, 31 Kasım 1968 tarihli Türkiye iktisat Gazetesi).
Bu konudaki faaliyetlerin hızlandırılması ve fabrikaların işleme devre­
lerini uzatacak, çeşitli devrelerde olgunluğa erişen çeşitlerin yetiştirilmesi
arzu edilmektedir.
Öte taraftan, balık avcılığını geliştirmek için modern balıkçı tekneleri
ihtiyacı karşılanmalıdır. İkinci Beş Yıllık Kalkınma Plânı bu konuyu ele al­
mıştır. Ayrıca bir Balıkçılık okulunun kurulmasına çalışılmaktadır. Bunun
bir an önce gerçekleşmesi temenni edilmektedir.
3— Ambalaj malzemesi
Daha önce de, bahsedildiği gibi, esas ambalaj malzemesi tenekedir. Ereğ­
li Demir ve Çelik tesislerinin faaliyete geçmesinden bu yana ihtiyaç tama­
men yurt içinden temin edilmektedir.
Maliyetler üzerinde çok önemli etkisi olan teneke fiyatlarının indiril­
mesi kaçınılmaz görünmektedir. Bu mümkün olamıyorsa, Devlet, milletler­
arası fiyatla dahilî fiyat arasındaki farkı, ihracatçıya ödemelidir.
Konserve kutusu olarak kok teneke kullanılmaktadır. Kalay miktarı
fazla olan kok tenekelerin, asit karakterli konserveler için, kullanılmaları
uygun olmakla beraber, nötr veya baz karakter taşıyan çeşitler için lâklı
teneke kullanılmasmm daha rantabl olacağı ifade edilmektedir. (^^) Bu ba­
kımdan lâklı tenekelerin imâli cihetine gidilmelidir.
Diğer bir tedbir olarak, konserve fabrikalarının yoğun olduğu bölgeler­
de modern kutu fabrikalarının kurulması tavsiye edilmektedir.
4— Personel
Memleketimizde bu dalda çalışan personeli yetiştirecek ve eğitecek bir
kuruluş bulunmamaktadır. Hizmet içi eğitimin de yeter derecede fayda sağ­
landığı iddia edilemez.
55) Dr. Hami K u y u k ç u . Türkiye Konserveciliğinin Bugünkü durumu v e Başlıca P r o b ­
lemleri ile H a l çareleri hakkında Eapor.
56) Prof. Dr. Mustafa Uluöz, E k o n o m i v e P o l i t i k a Gazetesi 10 E k i m 1967.
Bilgi noksanlığının mamullerin kalitesi üzerinde
bulunduğunu izaha lüzum yoktur.
olumsuz
etkilerinin
Bu paragrafla ilgili olarak eğitici kurslar açılması ve iş yerindeki eğiti­
me önem verilmesi tavsiye edilebilir.
4— Kredi Durumu:
Özelliği itibariyle, bu sanayi kolunun uzun vadeli ve düşük faizli kredi­
ye ihtiyacı bulunmaktadır. Yatırım kredileri gibi bir seneden aşağı olmamak
üzere "işletme kredileri''nin sağlanması zorunlu görülmektedir.
5— Standardizasyon ve Kalite Kontrolü :
Etkili bir kontrol teşkilâtının bulunmayışı çok çeşitli kalitede konserve­
lerin imâline sebebiyet vermektedir.
Şimdiye kadar Türk Standardları Enstitüsünce hazırlanarak
mış standartlar daha önce belirtilmişti
yayınlan­
Böyle olmakla beraber (TS.90) balık konserve kutuları hariç diğer
tespit edilen standardlar mecburî olarak yürürlüğe konulmuş değildir. Türk
Standardları Enstitüsü,(OECD)normlarını nazarı itibara alarak diğer konser­
ve çeşitlerinin tespitine çalışmaktadır. Bu çalışmaların bir an evvel tamam­
lanması beklenmektedir.
Diğer taraftan, gıda mevzuatı ve kontrolünün gerçek ve ilmî
ele alınması tavsiye edilmektedir.
anlamda
6— Organizasyon :
Konserve sanayiinin kuvvetli bir organizasyondan mahrum olduğuna
değinilmişti. Sanayicilerin, ve hammadde yetiştirici ve üreticilerinin bir or­
ganizasyon içinde birleşmeleri gerekli görülmektedir. Bu suretle yeni nıetodlar üzerinde araştırma faaliyetlerinin ve laboratuarların kurulması müm­
kün olabilecektir.
7— Depolama:
Memleketimizde depolama ilkel durumdadır. Yeni yeni soğuk depocu­
luk gelişmeye başlamıştır. Konserve yapılacak ham maddelerin hasat edil­
diği sıcak mevsimlerde saklama güçlüğü, soğuk depolama yolu ile önlene bilecek ve işletmelerin çalışmalarında istikrar ve düzen sağlanmış olacaktır.
îhraç mahallerin deki depolar da hem kifayetsiz ve hem de pahalı bu­
lunmaktadır.
8— Modernizasyon :
îlkel tesislerin modernizasyonu ve modern olanların tevsii için yatırım
projelerinin öncelikle finanse edilmesi zorunlu görülmektedir. Diğer taraf­
tan ithal edlecek makine ve cihazlar gümrük resminden muaf kılınmalıdır.
9 — Tüketim ve Reklâm:
Memleketimizde tüketim seviyesinin düşük olduğu hususuna değinil misti. Gene bunun, tabii ve sosyal şartlara (kadının dışarıda çalışmaması,
her zaman taze meyva sebze ve balık bulabilme imkânı) geniş ölçüde bağ­
lanabileceği belirtilmişti. Durum böyle olmakla beraber, reklâmın talep ya­
ratmadaki rolü tamamen ihmal edilmemelidir. Bu suretle özellikle uyuyan
talebe tesir edilebilecektir.
Mamullerimizin pahalı, çeşitlerinin az ve ambalajlarının yeterli olma­
ması gibi faktörler yanında ihracatın düşüklüğünün diğer bir nedeni, dış
ülkelerdeki tanıtma faaliyetlerine gerekli önem verilmemesidir. Bu bakım­
dan Avrupa, Ortadoğu ve yeni Afrika ülkelerinde mamullerimiz tanıtıl malıdır.
Ayrıca bu memleketlerin zevklerini ve alışkanlıklarını
imalâtı bu yöne kaydırmak yerinde olacaktır.
öğrenmek
ve
Download

Mersin Trap Eleme 20