Genel Kültür
coğrafya
KPSS
t
e
z
ö
m
ı
t
a
l
an
pratik
k
i
t
i
l
a
n
a
ik
t
a
m
e
ş
KPSS Coğrafya Özet Anlatım
EDAM Öğrenci Kitaplığı – 40
EDAM’ın yazılı izni olmaksızın, kitabın tümünün ya da bir kısmının
elektronik, mekanik ya da fotokopi yoluyla basımı, yayımı, çoğaltılması
ve/veya dağıtımı yapılamaz.
Hazırlayan
Süleyman ERTEKİN
[email protected]
YGS-LYS Coğrafya Özet Anlatım ©EDAM kitabından yararlanılmıştır.
Kapak Tasarım
Nevzat ONARAN
Grafik Tasarım ve Uygulama
Ahmet KARATAŞ
Semih EDİS
ISBN
978-605-4919-09-3
1. Basım: Mart 2014, İSTANBUL
Baskı ve Cilt
Limit Ofset
Litros Yolu, 2. Matbaacılar Sitesi, A Blok, ZA 13,
Topkapı / İstanbul - Tel: +90 212 613 8737
eğitim danışmanlığı ve araştırmaları merkezi
Ferah Mah. Ferah Cad. Bulduk Sok. No:1
34692 Üsküdar - İstanbul / Türkiye
Tel./Fax: +90 216 481 30 23
www.edam.com.tr [email protected]
içindekiler
Matematik ve Özel Konum 6
32
Türkiye İklimi
İç ve Dış Kuvvetler
42
Beşerî Coğrafya
85 (Nüfus ve Yerleşme)
Ekonomik Coğrafya
(Sanayi ve Ticaret)
135
112
Ekonomik Coğrafya
(Ulaşım)
Ekonomik Coğrafya
139
(Turizm)
Ekonomik Coğrafya
145 (Tarım ve Hayvancılık)
Ortak Payda Bölge
162
Çevre ve Toplum
155
Ön Söz
Coğrafya, insanın yaşadığı ortamı ekolojik, ekonomik, sosyal
ve siyasal yönleriyle tanımak amacıyla giriştiği çabaların
sonucu olarak ortaya çıkan çok yönlü bir bilimdir. Bu yönüyle oldukça renkli, eğlenceli, bir o kadar da hayranlık uyandıran bir alandır.
Coğrafya; sözel ve sayısal ayrımının tam ortasında duran
ve her iki yeteneği de gerektiren bir ders olarak görülür.
Bu algı da doğru bir algıdır.
Bu eser, KPSS’ye hazırlanan kişilerin;
• yorumlama, karşılaştırma, analiz etme ve sınıflandırma
gücünü geliştirmek,
• konuları bir bütünlük içinde kavramalarını sağlamak,
• gereksiz bilgi ve detaydan kaçınarak zihin dağınıklığını
önlemek
amacıyla,
pratik ve özgün bir başucu kaynağı olarak hazırlanmıştır.
Bu eserde öğrencilere coğrafyadaki dağılım, ilişki (bağlantı)
ve nedensellik ilkeleri doğrultusunda doğru cevap, çeldirici ve yanlış cevap ayrımı becerisi kazandırmayı sağlayan
bir yöntem izlenmiştir.
Örnekler ve açıklamalar Türkiye haritaları ile destek lenmiş,
bilgiler Türkiye’den örneklerle somutlaştırılmaya çalışılmıştır.
Hepinize sadece KPSS’de değil tüm hayatınızda başarılar
dileriz.
EDAM
Matematik ve Özel Konum
ENLEM (PARALEL)
Enlemlerin Özellikleri
1. Başlangıç paraleli Ekvator’dur. En uzun paralel dairesidir.
2. Ekvator’dan kutuplara doğru gidildikçe enlemlerin uzunlukları azalır.
3. Enlem dereceleri kutuplara gidildikçe artar. Kutup noktalarının
Ekvator’la yaptığı açı 90°’dir.
4. Ardışık iki paralel arası mesafe 111 km’dir. Türkiye’nin en kuzeyi
(42° K) ile en güneyi (36° K) arasındaki mesafe kuş uçuşu (6 x 111
km) 666 km’dir.
Ekvator ile Türkiye’nin en kuzeyi arasındaki mesafe (42 x 111 km)
4662 km’dir.
NOT
111 km hesaplaması yapılabilmesi için iki merkezin aynı boylamda kabul edilmesi gerekir.
- 6 -
EDAM - KPSS Coğrafya
Matematik ve Özel Konum
5. Enlemler şu şekilde sınıf­landırılır:
0 - 23° 27’ aralığındakilere alçak,
66° 33’ - 90° aralığındakilere
yüksek, ikisinin ara­sında (23° 27’
- 66° 33’) kalan enlemlere ise orta
enlemler denir.
Enlemin Etkileri
1.
a.
b.
c.
d.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
Güneş ışınlarının düşme açısı Ekvator’dan kutuplara gidildikçe azalır.
“Buna bağlı olarak;
Sıcaklık Ekvator’dan kutuplara gidildikçe azalır.
Gölge boyu Ekvator’dan kutuplara gidildikçe artar.
Gölge yönleri değişir.
Güneş ışınlarının tutulma oranı değişir.”
Çizgisel hız Ekvator’dan kutuplara gidildikçe azalır.
Gece-gündüz süre farkı Ekvator’dan kutuplara gidildikçe artar.
Sıcak, ılıman ve soğuk iklimler enleme bağlı olarak değişir.
Ormanlar geniş, karma, iğne yapraklı olarak değişir.
Tarım ürünleri enleme bağlı olarak değişir.
Denizlerin tuzluluk oranı Ekvator’dan kutuplara gidildikçe azalır:
Kızıldeniz > Akdeniz > Karadeniz > Baltık Denizi
8. Kalıcı kar sınırı Ekvator’dan kutuplara gidildikçe azalır:
Ekvator 5000 m; Türkiye 2500 m; Kutuplar 0 m.
9. Orman üst sınırı Ekvator’dan kutuplara gidildikçe azalır.
10.Yerleşme üst sınırı Ekvator’dan kutuplara gidildikçe azalır.
11.Tarım üst sınırı Ekvator’dan kutuplara gidildikçe azalır.
NOT
Paralel hayali çizgidir. Enlem ise Ekvator’a uzaklığın açı cinsinden değeridir. Sorularda paralel
ve enlem aynı anlamda kullanılabilmektedir.
- 7 -
EDAM - KPSS Coğrafya
Matematik ve Özel Konum
Aynı Enlemde Kesinlikle Aynı Olan Özellikler
1. Güneş ışınlarının geliş açısı aynıdır
(X = Y = Z).
2. Çizgisel hız aynıdır (X = Y = Z = A = B = C).
3. Gölge boyu aynıdır (X = Y = Z).
4. Gündüz ve gece süreleri aynıdır (X = Y = Z).
5. Gece ve gündüz sürelerinin farkı aynıdır. (X = Y = Z = A = B = C).
6. Güneş’in ufuktaki yükseltisi aynıdır
(X = Y = Z).
NOT
Aynı enlemde yükselti, denize göre konum farklılığı, karasallık gibi nedenlerle
sıcaklık, iklim ve bitki örtüsü aynı olmayabilir.
BOYLAM (MERİDYEN)
Meridyenin Özellikleri
1. Başlangıç boylamı 0° olan İngiltere’deki
Greenwich kasabasıdır. Toplamda 180° D,
180° B olmak üzere 360 tanedir.
2. Bütün meridyenler kutup noktalarında
birleşir. Buna bağlı olarak, Ekvator’dan
kutuplara gidildikçe iki boylam arasındaki mesafe azalır.
3. Enlemleri ve Ekvator’u dik keserler.
4. Aralarındaki mesafe aynı enlemde
değişmez. Sadece ekvator üzerinde iki meridyen arası 111 km’dir.
5. Meridyen hayali çizgidir. Boylam ise başlangıç meridyenine uzaklığın açı cinsinden değeridir.
- 8 -
EDAM - KPSS Coğrafya
Matematik ve Özel Konum
Boylamın Etkileri
1. a, b ve c’den doğuya doğru gidil­
diğinde aynı mesafede farklı sayıda
boylam geçilir. En fazla a’da, en az
c’de boylam geçilir: a>b>c
2. a, b ve c’den doğuya doğru gidil­
diğinde aynı mesafede farklı yerel
saat farkına ulaşılır. En fazla a’da, en az
c’de yerel saat farkı oluşur: a>b>c
3. X’in izdüşüm alanı Y’den büyüktür.
X’deki iki boylam aralığı (mesafe) Y’den fazladır.
NOT
İki boylam arasındaki mesafe kutuplara doğru gidildikçe azalmasına rağmen 4 dakikalık zaman
farkı sabittir, değişmez. Çünkü kutuplara doğru gidildikçe çizgisel hız azalır.
4. Aynı boylamdaki
merkezlerin baş­langıç
boylamına uzaklıkları
farklı olabilir.
5. Ardışık iki boylam
B
arasındaki zaman
farkı 4 dakikadır.
24 saat = 1440 dk.
Boylam sayısı = 360
İzmit’te (30° K) Güneş
1440 dk / 360 boylam
Uzaklıkların aynı ola- en tepeye geldik= 4 dk.
bilmesi için merkez- ten 4 dakika sonra
lerin aynı enlemde
İstanbul’da (29° K) en
ve aynı boylamda yer tepeye gelir.
almaları gerekir.
- 9 -
EDAM - KPSS Coğrafya
Matematik ve Özel Konum
Aynı Boylamda Ortak Olan Özellikler
1. Yerel saat aynıdır.
2. Güneş’in ufukta en yüksek yere geldiği an (öğle vakti) aynıdır
(YS = 12.00).
3. Güneş ışınlarının gün içinde en büyük açıyla geldiği an aynıdır
(YS=12.00).
4. Gölge boyunun gün içinde en kısa olduğu an aynıdır (YS=12.00).
5. Uluslar arası saat dilimleri aynıdır.
6. Başlangıç boylamı ile yerel saat farkı aynıdır.
Aynı Boylamda Farklı Olan Özellikler
1. Güneş’in doğuş ve batış saatleri yıl boyunca aynı olmaz. Çünkü
gece-gündüz süreleri, enlem farkından dolayı farklıdır. Yalnızca 21
Mart ve 23 Eylül’de gece-gündüz süreleri eşit (ekinoks) olduğundan Güneş’in doğuş ve batış saatleri aynı olur.
2. Güneş ışınlarının geliş açısı farklıdır.
3. Gölge boyu farklıdır.
4. Güneş’in ufuktaki yükseltisi farklıdır.
5. Başlangıç boylamına uzaklık farklıdır.
- 10 -
EDAM - KPSS Coğrafya
Matematik ve Özel Konum
Yerel Saat (YS)
Ortak Saat (OS)
Bir yerin Güneş’e göre belirlenen
saatidir.
İstanbul’da Güneş en tepe noktaya gelince “Yerel saat 12.00’dir”
deriz.
Her ülkenin, bulunduğu
matematik konuma göre
esas aldığı saat dilimidir.
Türkiye 30° D boylamına
göre ortak (ulusal) saatini belirlemiştir. 30° D boylamında
yerel saat 12.00 olunca tüm
ülkenin ortak saati 12.00 olur.
Yaz saati uygulamasında ise
45° D boylamı esas alınır. 30°
D ile 45° D boylamı arasında
60 dk (1 saat) yerel saat farkı
vardır.
45 - 30=15 x 4 = 60 dk = 1 saat
Uluslar Arası Saat Dilimi
Her 15 boylam 1 saat dilimini gösterir.
Türkiye toprakları 2. ve 3. saat diliminde bulunur.
Aynı anda birden fazla yerel saat kullanan ülkelerin ortak özelliği doğu-batı
yönünde geniş olmalarıdır: ABD, Kanada, Çin, Hindistan, Brezilya, Avustralya.
Yerel Saat Hesaplamaları
Dünya batıdan doğuya doğru
döndüğü için yerel saat doğuda ileri, batıda geridir. 30° D
boylamında (İzmit) yerel saat
12.00 iken 45° D boylamında
(Iğdır) yerel saat 13.00’tür.
- 11 -
EDAM - KPSS Coğrafya
Matematik ve Özel Konum
Tarih Değiştirme Çizgisi
180° D ve B boylamında
yer alan Japonya ile Havai
arasında 24 saatlik yerel
saat farkı vardır. Bu yüzden
Japonya’da 23 Nisan Cumartesi iken Havai’de 22 Nisan
Cuma’dır. Tarih değiştirme
çizgisi ülkelerin sınırını
bölmemek için karalar üzerinden geçmemektedir. Bu sebeple, 180º meridyeninden sapabilir.
Güneş’in Doğuş ve Batış Hesaplamaları
Dünya batıdan doğuya doğru döndüğü
için batıda Güneş geç doğar, geç batar.
21 Mart günü 44° D boylamında
:
04.20’de doğan Güneş, aynı gün İstanbul’da 17.20’de batar.
Güneş 44° D boylamında 04.20’de doğar
ve 16.20’de batar. İstanbul’da ise 1 saat
sonra batar.
23 Eylül günü Edirne’de Güneş en tepede iken Kars’ta yaklaşık 1 saat
önce Güneş en tepede olduğundan yerel saat daha ileridir.
NOT
İki farklı merkezden güneşin konumuna bakarak yerel saati ileride olan bulunmak istenirse, ufuk
düzleminde Batı’ya en yakın görünende yerel saat o kadar ileridir.
- 12 -
EDAM - KPSS Coğrafya
Matematik ve Özel Konum
a’nın yerel saati en ileridedir, çünkü en doğudadır. c’nin yerel saati en
geri­dedir, çünkü en batıdadır.
M
’
21 Mart ve 23 Eylül’de ABD’de
Güneş doğarken daha doğudaki Hindistan’da batar.
ÖRNEK:
X’ten yola çıkıldığında yerel saat 10.30, günlerden 19 Mayıs Cuma’dır.
T’ye varıldığında T’nin yerel saati kaçtır ve günlerden hangi gündür?
(Aracın saatteki hızı 55,5 km’dir.)
X-Y arası: 111 km (2 saat)
Y-Z arası: 555 km (10 saat, çünkü Ekvator’da meridyenler arası 111 km)
Z-T arası: 111 km (2 saat)
Toplam yolculuk süresi: 14 saat
10.30+14.00=00.30
X-T arası yerel saat farkı: 4 dk x 5 meridyen = 20 dk.
00.30+00.20=00.50
Gün 20 Mayıs Cumartesi, saat 00.50’dir.
- 13 -
EDAM - KPSS Coğrafya
Matematik ve Özel Konum
Türkiye’nin Matematik Konumu ve Sonuçları
Türkiye’nin DYK’de (Doğu Yarım
Küre) Olduğunun Kanıtları
1. Türkiye’nin yerel saati başlangıç
boylamına göre daha ileridedir.
2. Türkiye’de Güneş başlangıç boylamına göre daha er­ken doğar
ve ba­tar.
Türkiye’nin Orta Ku­şak’­ta Olduğunun Ka­­nıtları
Türkiye’nin KYK’de (Kuzey
Yarım Küre) Olduğunun
Kanıtları
1. Güneş ışınları güneyden
geldiği için gölge yönü
her zaman kuzeyi gösterir.
2. Dağların güney ya­macı
kuzeyinden daha sıcaktır.
(Batı Etkisi)
3. Kuzeyden esen rüzgârlar
sıcaklığı düşü­rür, güneyden esenler sıcaklığı
artırır.
1. Dört mevsim belirgin olarak
yaşanır.
2. Ilıman iklimler gö­rülür.
4. Güney kıyıları kuzey kıyılarından daha sıcaktır.
3. Cephe yağışları gö­rülür.
Türkiye’nin Dönen­celer Dışında Yer
Aldığının Kanıtları
1. Güneş ışınları yıl içinde hiçbir
za­man dik açıyla gelmez.
5. Güneyde tarım ürün­leri
daha önce olgunlaşır.
6. Turizm sezonu güney
kıyılarında önce başlar.
7. Sıcaklıklar güneyden
kuzeye gidil­dikçe azalır.
2. Gölge boyu yıl içinde hiçbir za­
man sıfır olmaz.
- 14 -
EDAM - KPSS Coğrafya
Matematik ve Özel Konum
Türkiye’nin Özel Konumunun Sonuçları
1. Türkiye, üç tarafı denizlerle çevrili, Balkan ve Anadolu Yarımadaları
üzerine kurulmuştur.
Sonuç: Kıyılarda denizel iklim görülür. Deniz turizmi, deniz ulaşımı,
deniz ticareti ve deniz ürünlerinden faydalanılır.
2. Türkiye yüksek bir ülkedir (Ortalama yükselti 1132 m).
3. Türkiye’de yükselti batıdan doğuya doğru artar.
Sonuç: Sıcaklık batıdan doğuya doğru azalır.
4. Türkiye’de kısa mesafede yükselti değişir.
Sonuç: Türkiye’de kısa mesafede sıcaklık koşulları değişir.
5. Türkiye’de yer şekilleri çeşitlilik gösterir.
Sonuç: Aynı anda farklı yerlerde farklı mevsim özellikleri yaşanır. Mikroklima bölgeleri ortaya çıkar. Rize’de turunçgil ve zeytin, Anamur’da
muz, Iğdır’da pamuk yetiştirilir.
6. Türkiye’de dağlar doğu-batı doğrultusunda uzanır.
Sonuç: Ulaşım doğu-batı doğrultusunda kolay gelişmiştir.
7. Kuzey ve güney kıyılarında dağlar kıyıya paralel, Ege’de ise dik uzanır.
Sonuç:
a) Karadeniz ve Akdeniz’de denizel etki içeriye sokulamazken Ege’de
denizel etki içerilere sokulur.
b) Karadeniz ve Akdeniz’de kıyı ile iç kesim arasında ulaşım zorken
(geçit) Ege’de kolaydır.
8. Türkiye’nin gerçek alanı ile izdüşüm alanı arasındaki fark yaklaşık
34.000 km2’dir. Bu durum Türkiye’nin engebeli bir arazi yapısına sahip
olduğunun kanıtıdır.
9. Tarihî, doğal ve kültürel değerlerinin çeşitliliği sayesinde turizm
potansiyeli yüksektir.
10.Türkiye, İstanbul Boğazı ve Çanakkale Boğazı’na sahip olduğundan
Asya-Avrupa arasındaki geçiş yolları üzerinde bulunur.
Sonuç: Geçiş yolları üzerinde bulunduğu için çok farklı kültürlere sahip medeniyetler kurulmuştur: Yunan, Hitit, Asur, Lidya, Frigya, Urartu,
İonya, Roma, Selçuklu, Osmanlı.
11.Kafkasya ve Ortadoğu petrol ve doğal gaz kaynaklarının taşınmasında
stratejik bir konumda yer alır.
12.Avrasya bölgesinde yer alması siyaset, ekonomi ve enerji konularında
önemli bir ülke olmasında etkilidir.
- 15 -
Download

özet anlatım