WRIGHT, William
duitée et accompagnée d’extraits des manuscrits inédits, Paris 1851). Ýlim dünyasýn-
da büyük yanký doðuran bu çalýþmasýnda
filozof, astronom ve matematikçi Ömer
Hayyâm’ýn üçüncü derece cebir denklemleriyle (kübik denklemler) çözümlerini sistematik biçimde verdiðini kanýtladý. Daha
sonra arkeolog Ernst Heinrich Tölken’in
yardýmýyla antik güneþ saatlerine (gnomon) iliþkin Disquisitiones archaeologico-mathematicae circa solaria veterum adlý eserini kaleme aldý (Berlin 1847).
1850’de doçent oldu. Ardýndan çalýþmalarýna Paris’te devam etti. Burada Kerecî’nin el-FaÅrî adlý eserinin Paris nüshasýný
(Bibliothèque Nationale, nr. 2459) esas
alarak bunu Fransýzca özetiyle birlikte yayýmladý (Extrait du Fakhri, traité d’algèbre
par Mohammed Alkarkhi, précédé d’un
mémoire sur l’algèbre indéterminée chez
les Arabes, Paris 1853).
1854 yýlýnda Fransýz Bilimler Akademisi’nde Endülüslü matematikçi Ebü’l-Hasan Ali b. Muhammed el-Kalesâdî’ye (ö.
891/1486) dair bir bildiri sundu. Bu bildiride Kalesâdî’nin Keþfü’l-esrâr’ýna ve Ýbn
Haldûn’un Mušaddime’sine dayanarak
Ýslâm cebirinde notasyon kullanýmýnýn en
erken XIII. yüzyýlda baþladýðýný savundu,
ayrýca þu öngörülerde de bulundu: 1. Kalesâdî’nin notasyon sisteminde belirtilmeyen bir sayýnýn küp kuvvetinin üstündeki
kuvvetlerin gösterimi kare ve küp için kullanýlan simgelerden (bunlarýn toplamýndan)
yararlanýlarak yapýlabilir. 2. Batýlý (Endülüs
ve Maðribli) Araplar cebirde simgesel aþamaya geçtikleri halde Doðulu Araplar bunu geçememiþ, cebirleri diskürsif (daðýnýk,
kopuk kopuk) ve retorik olarak kalmýþtýr
(Demir, sy. 15 [2004], s. 333-353).
Woepcke 1856’da Paris’ten Berlin’e döndü. Burada Ýtalyan matematikçisi Leonardo Pisano ve müslüman matematikçiler
arasýndaki temaslara iliþkin çeþitli araþtýrmalar yaptý, Gýyâseddin el-Kâþî (ö. 832/
1429) üzerinde durdu. Bu çalýþmasý 1865
yýlýnda yayýmlanýnca büyük bir ilgiyle karþýlandý. Zira burada Kâþî’nin sin 1°’nin hesaplanmasýnda tam ve kesin bir yaklaþma
(approksimasyon) metodu kullandýðýný ve bunun Avrupa’da ilk defa François Viete ile
(ö. 1603) yeniden ortaya çýktýðýný gösterdi.
25 Mart 1864’te Paris’te henüz otuz sekiz yaþýnda iken ölen Franz Woepcke, J. J.
E. Sédillot ve J. T. Reinhaud gibi þarkiyatçýlarýn yaný sýra bilim tarihi aðýrlýklý çalýþmalarýyla birçok yazmayý inceleyip özellikle matematik tarihçilerini çok ciddi tashihlere zorlamýþ, meselâ dönemin ma-
tematik tarihi kitaplarýnda ileri sürülen,
müslümanlarýn ikinci derece denklemlerin
ötesine geçemedikleri iddiasýný, öncelikle
Ömer Hayyâm’ýn yukarýda anýlan üçüncü
derece denklemlerin sistematik tanýtýmýný
yaptýðý cebir kitabýný Fransýzca’ya çevirerek geçersiz kýlmýþtýr. Böylece Arap-Ýslâm
kültürü çerçevesinde insanlýk tarihine katký saðlayan baþarýlý çalýþmalara iliþkin yaygýn fakat yanlýþ kanaatlerin deðiþmesinde
öncü rol oynamýþtýr. Fuat Sezgin, Woepcke’nin adý geçen eserleriyle birlikte yayýnlarýnýn büyük bir kýsmýný Etudes sur les mathématiques arabo-islamiques adý altýnda iki cilt halinde (Frankfurt 1986), bir kýsmýný da Islamic Mathematics and Astronomy serisinin muhtelif ciltleri (meselâ XXXVIII, XLIV, XLV, LXVI) içerisinde
(Frankfurt 1998) týpkýbasým þeklinde neþretmiþtir.
BÝBLÝYOGRAFYA :
Necîb el-Akýký, el-Müsteþriš†n, Kahire 1980, II,
376-377; Ziriklî, el-A£lâm (Fethullah), V, 139; Abdurrahman Bedevî, Mevsû£atü’l-müsteþriš¢n, Beyrut 1984, s. 292-295; B. A. Rosenfeld – Ekmeleddin Ýhsanoðlu, Mathematicians, Astronomers and
Other Scholars of Islamic Civilization and Their
Works (7 th-19 th c.), Istanbul 2003, s. 732-733;
Sâlih Zeki, Âsâr-ý Bâkiye (haz. Remzi Demir – Yavuz Unat), Ankara 2003, I, 150-152; II (haz. Melek
Dosay Gökdoðan), Ankara 2003, s. 61, 79, 87,
100, 101, 102, 104-106; W. Behn, Concise Biographical Companion to Index Islamicus: An International Who’s Who in Islamic Studies from
its Beginnings Down to the Twentieth Century,
Leiden 2004, III, 663; Abdülhamîd Sâlih Hamdân,
ªabašåtü’l-müsteþriš¢n, [baský yeri ve tarihi yok]
(Mektebetü Medbûlî), s. 65-67; Ebü’l-Kasým-ý Sehâb, Ferheng-i ƒâverþinâsân, Tahran, ts., s. 352353; Fuat Sezgin, Ýslam’da Bilim ve Teknik, Ankara 2008, I, 2, 21, 28, 66, 163; II, 80; III, 128,
129, 152, 153; M. J. Mohl, “Rapport sur les travaux du conseil de la société asiatique pendant
l’année 1863-1864”, JA, série 6, IV (1864), s. 1724; M. Cantor, “Woepcke, Franz”, General German Biography, Historical Commission of the
Bavarian Academy of Sciences, XLIV (1898), s.
209-210; Remzi Demir, “Sâlih Zeki Bey’in Journal Asiatique’de Yayýmlanan ‘Notation algébrique chez les Orientaux’ Adlý Makalesi”, AÜ Osmanlý Tarihi Araþtýrma ve Uygulama Merkezi
Dergisi: OTAM, sy. 15, Ankara 2004, s. 333-353.
ÿYavuz Unat
–
—
WRIGHT, William
(1830-1889)
˜
Ýngiliz þarkiyatçýsý.
™
17 Ocak 1830 tarihinde Ýngiliz ordusunda subay olan babasýnýn görevle bulunduðu Doðu Hindistan’da doðdu. Bengal’in
son Hollanda valisi M. Overbeck’in kýzý olan
annesi Doðu dillerine meraký sebebiyle oð-
lunu bu dilleri öðrenmeye teþvik etti. Ailesi Ýskoçya’ya dönüp Saint-Andrews þehrine yerleþtiðinde daha çocuk yaþtaydý. St.
Andrews Üniversitesi’nden mezun olunca öðrenimini Almanya’da Halle Üniversitesi’nde sürdürdü. Burada E. Rödiger’in derslerine girdi; önce Süryânîce,
ardýndan Arapça öðrendi; Farsça, Türkçe
ve Sanskritçe ile de ilgilendi. Alman filoloji yöntemiyle aldýðý eðitim bazý dillerde
kazandýðý yetkinlik kadar önemliydi. Daha
sonra Leiden’e geçti ve Wright Reinhart
Dozy’in yönetiminde Ýbn Cübeyr’in Ri¼letü’l-Kinânî’sinin Leiden’deki yazma nüshasýný doktora tezi olarak yayýma hazýrladý. Ayrýca hocasýyla birlikte Ahmed b.
Muhammed el-Makkarî’nin Nef¼u’¹-¹îb
min ³u½ni’l-Endelüsi’r-ra¹îb adlý hacimli eserinin kýsmî neþrine katýldý (I-II, Leiden 1855-1861). Londra’da University College’de Arapça kürsüsüne, ardýndan Dublin’de Trinity College’de benzer bir kürsüye
tayin edildi. Dublin’de iken A Grammar
of the Arabic Language adlý iki ciltlik kitabýný neþretti (1859-1862). 1861’de British Museum’daki Süryânîce yazmalarýn
katalogunu hazýrlamak için üniversiteden
ayrýldý. 1868’de Ýngilizler’in Etiyopya’daki
Magdala Kalesi’ni kuþatmalarý esnasýnda
elde ettikleri Habeþçe yazmalarýn katalogunu da hazýrladý. Daha sonra Cambridge
Üniversitesi’nde Arapça kürsüsünün baþýna getirildi (1870). Bu dönemde Müberred’in el-Kâmil fi’l-lu³a ve’l-edeb adlý
eserini yayýmladý, hukuk ve felsefe alanýnda doktora yaptý. Süryânî hýristiyan edebiyatýna ilgi duyarak Ahd-i Cedîd’in apokrif nüshalarý üzerinde çalýþtý ve Ahd-i Atîk
Düzeltme Kurulu üyeliðinde bulundu. Ýbnü’l-Mukaffa‘ýn Kelîle ve Dimne adlý eserini Arapça’dan Süryânîce’ye çevirdi; Cambridge’deki Süryânîce yazmalarýn katalogunu hazýrladý. Ayrýca William Robertson
Smith, Neubauer, Baron W. M. G. de Slane, J. G. L. Kosagarten ve J. P. Broch gibi
þarkiyatçýlarýn yaptýklarý çalýþmalara yardýmcý oldu. Ýngiltere’de ve özellikle 1879’dan itibaren Cambridge Üniversitesi’nde
þarkiyat çalýþmalarýnýn geliþmesine öncülük etti ve ölümüne kadar bu üniversitedeki görevine devam etti. Edward Pococke’in (ö. 1691) döneminden itibaren Ýngiltere’de duraklamýþ olan þarkiyat çalýþmalarýna yeni bir ivme kazandýrdý; onun bu baþarýsý çaðdaþlarý Edward H. Palmer ve W.
Robertson Smith tarafýndan pekiþtirildi.
Eserleri. a) Telif. 1. The Book of Jonah
in Four Semitic Versions (London 1857).
Ýncil’de yer alan Hz. Yûnus kýssasýnýn Keldânî dilinde, ayrýca Habeþçe, Süryânîce ve
165
WRIGHT, William
Arapça olarak ele alýndýðý, her bölümün
sonunda lugatçesi bulunan bir eserdir. 2.
A Grammar of the Arabic Language.
Eserin aslý Thomas Erpenius’un (ö. 1624)
Grammatica Arabica’sý olup Avrupa’da
kaleme alýnmýþ ilk bilimsel metotlu Arapça gramer kitabýdýr ve Arapça eðitiminde
iki yüzyýl süreyle Batýlý araþtýrmacýlarýn yegâne baþvuru kaynaðýný teþkil etmiþtir.
XIX. yüzyýl baþlarýnda Silvestre de Sacy, Erpenius’un kitabý üzerinde yeniden çalýþmýþ, eser 1848’de Norveçli Karl Caspari
tarafýndan tekrar gözden geçirilmiþtir.
Bu sonuncu çalýþmayý William Wright inceleyerek yayýmlamýþtýr (I-II, Leiden 1859,
1862). Wright, Caspari’nin Almanca eserini tercüme etmiþ ve birçok ilâvede bulunmuþtur. Kitabýn önsözünde buna deðinen yazar, hem klasik ve modern Arapça gramer kitaplarýndan hem de kendisinden önce Batýlý yazarlarýn kaleme aldýðý kitaplardan faydalandýðýný belirtmiþtir.
Bir baþ eser haline gelen kitabýn üçüncü
baskýsý (Cambridge University Press, 1896)
W. Robertson Smith ile Michael Jan de Goeje tarafýndan gözden geçirilmiþ ve günümüze kadar birçok defa yayýmlanmýþtýr.
3. Catalogue of Syriac Manuscripts in
the British Museum (I-III, London 18701872). 4. Catalogue of Ethiopic Manuscripts in the British Museum (London 1877). 5. Lectures on the Comparative Grammar of the Semitic Languages. Müellifin Cambridge Üniversitesi’nde verdiði, Sâmî dillerinin karþýlaþtýrmalý
grameriyle ilgili derslerin notlarýndan oluþmaktadýr (Cambridge University Press,
1890). 6. A Short History of Syriac Literature. Encyclopaedia Britannica için
kaleme aldýðý (London 1856, XXII, 824)
Süryânî edebiyatý tarihine dair maddesi
ölümünden sonra kitap halinde yayýmlanmýþtýr (London 1894). Eseri Yûsuf Mettâ
Ishak el-Vecîz fî târîÅi’l-edebî’s-Süryânî
(Dahûk 2011) adýyla Arapça’ya çevirmiþtir.
7. A Catalogue of Syriac Manuscripts
Preserved in the Library of the University of Cambridge (I-II, London 1901).
b) Neþir. 1. The Travels of Ibn Jubair
(Ri¼letü Ýbn Cübeyr, Leiden 1852). 2. Cürzetü’l-¼â¹ýb ve tu¼fetü’¹-¹âlib (Opuscula Arabica). Derleme niteliðinde bir eser
olup eski nesir ve þiir metinlerini içermektedir. Bunlar arasýnda Ýbn Düreyd’in Øýfatü’s-serc ve’l-licâm’ý, Øýfatü’s-se¼âb
ve’l-³ay¦’ý, Ýbn Keysân’ýn Telš¢bü’l-šavâfî’si, Tahmân b. Amr el-Kilâbî’nin divaný, Sükkerî’nin Eþ£ârü’l-lu½û½’undan ve
Ebû Abdullah Ýbnü’l-A‘râbî, Sa‘leb, Ebü’lKasým el-Vezîr el-Maðribî gibi müelliflerin
166
eserlerinden çeþitli mersiye örnekleri yer
alýr (Leiden 1859). 3. Ýbn Düreyd, Kitâbü’l-Melâ¼in (Leiden 1859). 4. Müberred, el-Kâmil fi’l-lu³a ve’l-edeb (I-II, Leipzig, 1864-1892). 5. The Book of Kal¢lah
and Dimnah (London 1884). Kelîle ve
Dimne’nin Süryânîce metninin neþri olup
daha sonra Ion G. N. Keith-Falconer eseri çeþitli dillerdeki versiyonlarý üzerine geniþ bir giriþ ve notlarla Ýngilizce’ye çevirmiþtir (Cambridge 1885). Wright ayrýca
Süryânîce bazý dinî metinlerin neþrini gerçekleþtirmiþtir. Onun Moritz Steinschnedier’e gönderdiði mektuplar A. Marx tarafýndan yayýmlanmýþtýr (Occident and
Orient, Gaster Anniversary Volume, 1936,
s. 424-438).
BÝBLÝYOGRAFYA :
C. Bendall, “William Wright”, Dictionary of
National Biography, London 1900, LXIII, 138139; Serkîs, Mu£cem, I, 959; II, 1968-1969; J. Fück,
Die Arabischen Studien in Europa, Leipzig 1955,
s. 206-209; Necîb el-Akýký, el-Müsteþriš†n, Kahire 1980, II, 62-63; Mîþâl Cühâ, ed-Dirâsâtü’l-£Arabiyye ve’l-Ýslâmiyye fî Ûrûbbâ, Beyrut 1982, s.
38-39; Ziriklî, el-A£lâm (Fethullah), VIII, 123-124;
Abdurrahman Bedevî, Mevsû£atü’l-müsteþriš¢n,
Beyrut 1993, s. 273-274; Yahyâ Murâd, Mu£cemü esmâßi’l-müsteþriš¢n, Beyrut 1425/2004, s.
380-381; R. Irwin, Oryantalistler ve Düþmanlarý
(trc. Bahar Týrnakçý), Ýstanbul 2008, s. 182-183;
Ebü’l-Kasým-ý Sehâb, Ferheng-i ƒâverþinâsân,
Tahran, ts., s. 353; Abdülhamîd Sâlih Hamdân,
ªabašåtü’l-müsteþriš¢n, [baský yeri ve tarihi yok]
(Mektebetü Medbûlî), s. 46; M. J. de Goeje, “William Wright”, JA, série 8, XIII (1889), s. 522-529;
M. Abdülazîz ed-Debbâð, “el-Müsteþrik Vilyâm
Rayt ve mechûdühü’l-.ilmî fî tahkýki Rihleti Ýbn
Cübeyr”, el-Menâhil, XXXV, Rabat 1986, s. 332341; L. P. Harvey, “British Arabists and al-Andalus”, al-Qantara, XIII/2, Madrid 1992, s. 432; elÆåmûsü’l-Ýslâmî, II, 481-482.
ÿÖmer Ýshakoðlu
–
—
WÜSTENFELD, Heinrich Ferdinand
(1808-1899)
˜
Alman þarkiyatçýsý.
™
Hannover’e baðlý Münden’de doðdu. Orta öðrenimini Hannover’de tamamladý. Daha sonra Berlin ve Göttingen üniversitelerinde Tychsen ve Ewald gibi hocalardan
Doðu dilleri okudu. 1831’de Göttingen Üniversitesi’nde De studiies Arabum ante
Muhammedem baþlýklý teziyle doktor,
1832’de doçent unvanlarýný aldý. 1838’den
itibaren ayný üniversitenin kütüphanesinde yöneticilik yaptý; 1842’de eylemsiz doçent statüsünde ders vermeye baþladý.
1854 yýlýnda Doðu Dilleri Bölümü’ne kadrolu profesör olarak tayin edildi, bu görevinin yaný sýra kütüphane yöneticiliðine de-
vam etti. 1876’da Göttingen Bilimler Akademisi Tarih Bölümü’nün müdürlüðüne
getirildi. 1879’da Berlin Bilimler Akademisi’nin muhabir üyeliðine seçildi. 1889’da kütüphanedeki görevinden emekli oldu, 1890’da da üniversite hocalýðýndan ayrýldý. 8 Þubat 1899’da Hannover’de öldü.
Doksanýncý doðum yýlý münasebetiyle kendisine ikinci dereceden kraliyet niþaný (Kronen-Orden 2. Klasse) verildi. Wüstenfeld,
Deutsche Morgenländische Gesellschaft ve
Société Asiatique baþta olmak üzere Almanya içinde ve dýþýnda pek çok akademik kuruluþun üyesiydi.
Velût bir müellif olan Wüstenfeld’in ortaya koyduðu eserlerde, hem kendi döneminin hem de sonraki dönemlerin þarkiyat çalýþmalarý için Ýslâm tarihi, Ýslâm coðrafyasý ve kültürüyle ilgili çok sayýda kaynak ve malzemeyi kolayca ulaþýlabilir ve
kullanýlabilir hale getirmiþtir. Asýl meslek
olarak kütüphaneciliði seçmiþ, akademik
misyon olarak da Ýslâmî kaynaklarýn Batýlýlar tarafýndan deðerlendirilmesine yardýmcý olmayý benimsemiþtir. Bu sebeple
yalnýz Arapça eserlerin neþriyle kalmamýþ,
Arapça bilmeyenler için Arapça kaynaklara dayanarak telif eserler de hazýrlamýþtýr. Onun takvim çalýþmalarý da yakýn zamanlara kadar araþtýrmacýlar tarafýndan
bir el kitabý kabul edilmiþtir. Wüstenfeld
daha çok Ýbn Hallikân, Ýbn Hiþâm ve Yâkut el-Hamevî’nin eserlerine öncelik vererek Arapça kaynaklarýn neþir ve tercümesiyle meþgul olmuþ, sonuçta Arap dili
ve Arabistan coðrafyasýyla ilgili çok sayýda eseri Batý ilim dünyasýna kazandýrmýþtýr. Bunun dýþýnda çeþitli ansiklopedi çalýþmalarý da yapmýþtýr. Wüstenfeld’in özellikle Mekke ve Medine’nin tarih ve topografyasý hakkýnda kaleme aldýðý eserler dikkat çekicidir. Wüstenfeld neþirlerinde sadece Avrupa’daki kütüphanelerde veya özel
koleksiyonlarda bulunan yazmalarý esas almýþ, dolayýsýyla Ýslâm coðrafyasýndaki yazmalarý dikkate almamasý ciddi bir eksik
sayýlmýþtýr. Fück ise onun neþir çalýþmalarýnda Goeje tarafýndan Arabistik alanýna
getirilen kriterlere uymadýðýný ve bu yüzden de eleþtirildiðini ifade eder (Die arabischen Studien, s. 194).
Eserleri. Telif. 1. Über die Quellen des
Werkes Ibn Challikani vitae illustrium
virorum. Ein Beytrag zur Geschichte
der Arabischen Literatur. Kendi yayýmladýðý Ýbn Hallikân’ýn Vefeyâtü’l-a£yân adlý eserinin kaynaklarý üzerinedir (Göttingen
1837). 2. Die Academien der Araber
und ihre Lehrer. Ýbn Kadî Þühbe’nin ªabašåtü’þ-Þâfi£iyye adlý eserinden yap-
Download

– — ˜ ™