i
FARKLI RENKTEKİ ALIÇ MEYVELERİNİN
POMOLOJİK VE FİTOKİMYASAL
ÖZELLİKLERİNİN BELİRLENMESİ
Erkan SORKUN
Yüksek Lisans Tezi
Bahçe Bitkileri Anabilim Dalı
Doç. Dr. Mustafa ÖZGEN
2012
Her Hakkı Saklıdır
ii
T.C.
GAZİOSMANPAŞA ÜNİVERSİTESİ
FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ
BAHÇE BİTKİLERİ ANABİLİM DALI
Yüksek Lisans Tezi
FARKLI RENKTEKİ ALIÇ MEYVELERİNİN
POMOLOJİK VE FİTOKİMYASAL
ÖZELLİKLERİNİN BELİRLENMESİ
Erkan SORKUN
TOKAT
2012
iii
iv
TEZ BEYANI
Tez yazım kurallarına uygun olarak hazırlanan bu tezin yazılmasında bilimsel ahlak
kurallarına uyulduğunu, başkalarının eserlerinden yararlanılması durumunda bilimsel
normlara uygun olarak atıfta bulunulduğunu, tezin içerdiği yenilik ve sonuçların başka bir
yerden alınmadığını, kullanılan verilerde herhangi bir tahrifat yap ıl ma dı ğı n ı , tezin
herhangi bi r kısmını n bu üniversite veya başka bir üniversitedeki başka bir tez çalışması
olarak sunulmadığını beyan ederim.
Erkan SORKUN
v
ÖZET
YÜKSEK LİSANS TEZİ
FARKLI RENKTEKİ ALIÇ MEYVELERİNİN
POMOLOJİK VE FİTOKİMYASAL ÖZELLİKLERİNİN BELİRLENMESİ
Erkan SORKUN
Gaziosmanpaşa Üniversitesi
Fen Bilimleri Enstitüsü
Bahçe Bitkileri Anabilim Dalı
Danışman: Doç. Dr. Mustafa ÖZGEN
Alıç, ülkemizin birçok bölgesinde doğal olarak yetişebilen ve henüz kültüre
alınmamış bir meyve türü olarak bilinmektedir. Bu çalışmada, farklı renklerdeki alıçların
pomolojik özellikleri ve fitokimyasal içeriği hakkında ön bilgilerin edinilmesi
amaçlanmıştır. Farklı genotiplerin sıkça rastlandığı Hakkari ili ve çevresinde ümitvar 2 sarı,
bir kırmızı ve 5 maun-siyah renkte toplam 8 alıç genotipi belirlenmiştir. Pomolojik
analizlerde meyve eni, boyu, meyve ağırlığı, çekirdek sayısı, meyvedeki çekirdek ağırlığı,
meyve eti oranı ve SÇKM içeriği, fitokimyasal analizlerde ise meyvelerin antosiyanin,
toplam fenolik, antioksidan kapasitesi, şeker ve organik asit profili çıkarılmıştır. Meyve
iriliği 1.63-4.25 g, SÇKM miktarı %17.7-26.7 aralığında değişmiştir. Alıçlardaki toplam
fenolik miktarı diğer meyvelere oranla yüksek değerlerde bulunmuştur (6964-10991 µg
GAE/g ta). Maun-siyah renkli alıçlardaki ortalama toplam fenolik miktarı diğerlerine
oranla daha yüksek miktarda olmasına karşın 30-S1 sarı renkli genotipde bu miktar 10212
µg GAE/g ta olarak tespit edilmiştir. FRAP ve TEAC yöntemleri ile yapılan antioksidan
kapasitesi 30-K1 kırmızı genotipinde, maun ve sarılara oranla 2-3 kat daha fazla olarak
ölçülmüştür. En yüksek antosiyanin maun renkteki alıçlarda ve bunlar içinde 30-M1
genotipinde 109.9 µg siy-3-glk/g ta şeklinde tespit edilmiştir. Alıçların şeker profilinde
hakim şeker sarı renklilerde glikoz ve sakkaroz, maun-siyah ve kırmızı renklilerde glikoz
ve fruktoz olmuştur. Çeşitlilik göstermekle birlikte hakim organik asit; malik asit olarak
belirlenmiştir. Elde edilen sonuçlar önümüzdeki ıslah ve farmakolojik çalışmalara ışık
tutması açısından önemli bulunmuştur.
2012, 47 sayfa
Anahtar kelimeler: Antioksidan, Bioaktifler, Fenolik, Organik asit, Yabani meyveler
i
vi
ABSTRACT
M.Sc. Thesis
POMOLOGICAL AND PHYTOCHEMICAL PROPERTIES
OF DIFFERENT COLOR HAWTHORN FRUITS
Erkan SORKUN
Gaziosmanpaşa University
Graduate School of Natural and Applied Science
Department of Horticulture
Supervisor: Assoc. Prof. Dr. Mustafa ÖZGEN
Hawthorn is known as a wild fruit naturally adapted in many parts of Turkey. The
aim of this study is to obtain preliminary information on different colors of hawthorn fruits
for their pomological and phytochemical attributes. For this purpose promising two yellow,
one red and 5 black a total of 8 hawthorn genotypes were determined in and around the
province of Hakkari. We investigated fruit width, length, fruit weight, number of cores,
core fruit weight, fruit flesh ratio and total soluble solid content as pomological analyzes
and the fruit anthocyanins, total phenolics, antioxidant capacity, increased sugar and
organic acid profile as phytochemical analysis. Pomological and phytochemical analysis
results were varied regardless of the fruit color. Fruit weight was varied 1.63-4.25 g and
soluble dry matter content ranged from 17.7-26.7%. The amount of total phenolics was
found in high concentrations in comparison with other fruits (6,964 to 10,991 µg GAE/g
ta). Although, in general, the average amount of total phenolics in black hawthorn is higher
than others, yellow fruit 30-S1 genotype displayed 10212 µg GAE/g ta. Antioxidant
capacity of 30-K1 red genotype measured by both TEAC and FRAP methods resulted in 23 times higher values as compared to black or yellow genotypes. The highest anthocyanin
content was measured in black color genotypes, among them 30-M1 had 109.9 mg cy-3glu/g. Glucose and sucrose were predominant sugars in yellow color hawthorns, while
glucose and fructose were dominant sugars in black and red color fruits. Malic acid was the
major organic acid for hawthorn genotypes. The results of the present study might be
important to guide the future breeding and pharmacological studies.
2012, 47 pages
Key words; Antioxidant, Bioactives, Phenolic, Organic acids, Wild fruits
ii
vii
ÖNSÖZ
Tezin hazırlanmasında büyük bir özveri göstererek, çalışmamın her aşamasında
tecrübelerinden, bilgilerinden faydalandığım ve desteğini aldığım sayın hocam Doç. Dr.
Mustafa ÖZGEN’e, materyallerin temini konusunda destek olan Prof. Dr. Yaşar AKÇA’ ya
ve Ziraat Mühendisi Kerem KAZAK beye, yazım aşamasında ve laboratuar çalışmalarımda
büyük bir fedakarlıkla yardımlarını esirgemeyen Yrd. Doç. Dr. Cemal KAYA ve Arş.Gör.
Onur SARAÇOĞLU’na sonsuz teşekkürlerimi sunarım. Ayrıca, hayatım boyunca attığım
her adımda, çalışmalarımın her aşamasında benden hiçbir fedakarlığı esirgemeyen ve
manevi desteğini gördüğüm aileme teşekkür ederim.
Bu araştırmanın yürütülmesi ve gerçekleştirilmesinde bizlere ekonomik destek sağlayan
Gaziosmanpaşa Üniversitesi BAP komisyonuna teşekkürü bir borç bilirim.
Erkan SORKUN
iii
viii
İÇİNDEKİLER DİZİNİ
Sayfa No
ÖZET…………………………………………………………………………..
i
ABSTRACT……………………………………………………………………
ii
ÖNSÖZ…………………………………………………………………………
iii
İÇİNDEKİLER………………………………………………………………..
iv
ŞEKİLLER DİZİNİ………………………………………………………..….
vi
ÇİZELGELER DİZİNİ
vii
SİMGELER VE KISALTMALAR
viii
1. GİRİŞ……………………………………………………………………….
1
2. KAYNAK ÖZETLERİ………………………………………………..…...
6
3. MATERYAL VE YÖNTEM…………………………………………….
11
3.1. Materyal………………………………………………..…………………
11
3.2 Yöntem…………………………………………………………………….
11
3.2. Pomolojik analizler………………………………………………..………
11
3.2.1. Meyve en ve boyu………………………………………………..……..
11
3.2.2. Meyve ağırlığı………………………………………………..…………
11
3.2.3. Çekirdek sayısı, ağırlığı ve meyve eti oranı……………………………
12
3.2.4. Meyve rengi tayini………………………………………………..…….
12
3.2.5. Suda çözünür kuru madde (SÇKM) tayini……………………………..
12
3.2.Fitokimyasal özellikler………………………………………………..……
15
3.2.2.1. Örneklerin hazırlığı………………………………………………..…….
15
3.2.2.2. Toplam fenol tayini………………………………………………..…….
15
3.2.2.3. Toplam antosioksidan kapasitesi tayini…………………………………
16
3.2.2.4. Toplam antosiyanin tayini……………………………………………….
18
3.2.2.5. Şeker kompozisyonunun tayini…………………………………………
19
3.2.2.6. Organik asit kompozisyonunun tayini…………………………………
19
3.3. İstatiksel değerlendirme………………………………………………..….
20
4. BULGULAR ve TARTIŞMA…………………………………………….
22
4.1. Pomolojik özellikler………………………………………………..……...
22
4.2. Fitokimyasal özellikler…………………………………………………….
31
iv
ix
4.3. Şeker profili………………………………………………..………………
35
4.4. Organik asit profili………………………………………………..……….
36
5. SONUÇ………………………………………………..……………………
41
KAYNAKLAR………………………………………………..……………….
43
ÖZGEÇMİŞ………………………………………………..………………….
47
v
x
ŞEKİLLER DİZİNİ
Sayfa
Şekil 2.1.
Şekil 3.1.
Şekil 3.2.
Şekil 3.3.
Şekil 3.4.
Şekil 3.5.
Şekil 3.6.
Şekil 3.7.
Şekil 4.1.
Şekil 4.2.
Şekil 4.3.
Şekil 4.4.
Şekil 4.5.
Şekil 4.6.
Şekil 4.7.
Şekil 4.8.
Crataegus cinsinin Türkiye sınırları içindeki başlıca türleri ve
yayılım alanları………………………………………………..
Çalışmada kullanılan farklı renkteki alıç genotiplerinin genel
görünümü……………………………………………………...
Kromametre renk değer eksenleri: L*(parlaklık), a*
(kırmızı/yeşil), b*(sarı/mavi)………………………………….
Çalışmada kullanılan farklı renkteki alıç meyvelerinin
fitokimyasal analizler için homojenizasyonu ve örnek
hazırlığı……………………………………………………….
Toplam fenolik analizinde Folin-Ciocalteu’s ilavesinden
sonraki ekstraksiyonların inkübasyonu………………………
Spektrafotometrede FRAP analizi için 593 nm dalga boyunda
absorbansı ölçülen örnekler…………………………………..
Spektrofotometrede TEAC analizi için 734 nm dalga
boyunda ölçülen örnekler…………………………………….
Kromotografik analizler için örnek hazırlama ve HPLC’ye
enjeksiyon……………………………………………………
Çalışmada kullanılan 30-M1 alıç genotipi ve pomolojik
özellikleri……………………………………………………..
Çalışmada kullanılan 30-M2 alıç genotipi ve pomolojik
özellikleri……………………………………………………...
Çalışmada kullanılan 30-M3 alıç genotipi ve pomolojik
özellikleri..………………………………………………….....
Çalışmada kullanılan 30-M4 alıç genotipi ve pomolojik
özellikleri..…………………………………………………....
Çalışmada kullanılan 30-M5 alıç genotipi ve pomolojik
özellikleri. ………………………………………………….....
Çalışmada kullanılan 30-K1 alıç genotipi ve pomolojik
özellikleri..………………………………………………….....
Çalışmada kullanılan 30-S1 alıç genotipi ve pomolojik
özellikleri. ………………………………………………….....
Çalışmada kullanılan 30-S2 alıç genotipi ve pomolojik
özellikleri……………………………………………………...
vi
10
13
14
15
16
18
17
20
26
26
26
26
27
27
28
28
xi
ÇİZELGELER DİZİNİ
Çizelge
Çizelge 4.1.
Çizelge 4.2.
Çizelge 4.3.
Çizelge 4.4.
Çizelge 4.5.
Sayfa
Alıç meyvelerinin pomolojik özellikleri her tekerrürde 10 meyve
ve 3 tekerrür olacak şekilde gerçekleştirilmiştir…………………..
Alıç meyvelerinin meyve kabuğu renk değerleri: L* (parlaklık),
a* (kırmızı/yeşil), b* (sarı/mavi)…………………………………
Alıç meyvelerinin içerdikleri toplam fenolik (TF), toplam
antosiyanin (TMA) ve antioksidan (TEAC ve FRAP)
miktarları………………………………………………………….
Alıç meyvelerinin içerdikleri spesifik şeker miktarları (g/100g) ±
standart sapma ve toplam şeker miktarına % oranları…………….
Alıç meyvelerinin içerdikleri spesifik organik asit miktarları
(mg/100g) ± standart sapma………………………………………
vii
29
30
34
38
39
xii
SİMGELER VE KISALTMALAR
Kısaltmalar
Açıklama
ABTS
2,2’-Azino-bis 3-ethylbenzothiazoline-6-sulfonik asit
FRAP
Demir indirgenme antioksidan kapasitesi
HPLC
Yüksek Performanslı Sıvı Kromotografisi
GAE
Galik asit eşdeğeri
SÇKM
Suda Çözünebilir Kuru Madde
Siy-3-glk
Siyanidin 3 glikozit
TEAC
Troloks eşdeğer antioksidan kapasitesi
TE
Troloks eşdeğeri
TPTZ
[2,4,6-tris(2-pyridyl)-1,3,5-triazine]
viii
1
1. GİRİŞ
Alıç, sistematik olarak, Rosaceae familyası, Maloidae alt familyası, Crataegeae bölümü ve
Crataegus cinsi altında yer almaktadır (Dönmez, 2007). Alıcın kuzey yarım kürede yayılış
gösteren 50, ülkemizde ise 20 den fazla türü bulunmaktadır (Davis, 1972; Dönmez, 2004)
(Şekil 2.1). Doğal olarak en fazla yayılış gösteren tür Crataegus monogyna olmaktadır.
Crataegus orientalis, Crataegus oxyacantha, ve Crataegus aronia türleri de yaygın olarak
bulunmaktadır.
Alıç (Crataegus spp.) genellikle kısa boylu ancak 10 m ye kadar yükselebilen kışın
yaprağını döken, dikenli ağaç veya çalı formunda bir meyve türüdür. Çiçekleri kırmızı,
pembe, sarı veya beyaz renkli ve meyveleri 6-20 mm çapında, 1-3 tohumlu, sarı, kırmızı,
maun veya siyah renkli lezzetli, hafif ekşimsi şekilde olup tüketilebilmektedir (Dönmez,
2007). Dalları esmer-kırmızı veya kırmızı renkli olup dikenli bir ağaçtır, yaprakları basit
veya lopludur. Alıç ağaçları mayıs ayında çiçeklenir ve meyveleri sonbaharda toplanır.
Güney Avrupa, Akdeniz çevresi ülkeler, Kuzey Afrika, Suriye ve ülkemizde yaygın olarak
yetişebilmektedir (Browicz, 1972; Demiray, 1986; Guo ve Jiao 1995). Özellikle ülkemizin
hemen her bölgesinde doğal olarak yetişmektedir.
Farklı iklim koşullarına ve farklı
yükseltilere adapte olabilmiş bir türdür. Örneğin Erzincan-Refahiye'de 2200 m. rakıma
kadar yaygın bir şekilde yetişebilmektedir. Güneyde Akdeniz bölgesi ve Hatay'da (Serçe ve
ark., 2011), Malatya ve çevresinde (Asma ve Birhanlı 2003), Van ilimiz ve çevresinde
(Karadeniz ve Kalkışım 1996) bir çok türünün olduğu tespit edilmiştir.
Hakkari ve
çevresinde de çok farklı renkte meyvelere sahip türleri vardır. Ayrıca farklı toprak
koşullarına da adaptasyonu iyidir. Madence zengin, ağır ve kireci fazla killi topraklarda
2
dahi yetişebilir. Türkiye’nin birçok bölgesinde özellikle dağlık alanlarda ve hatta toprağın
fakir olduğu yerlerde bile bolca yetişmektedir. Bu nedenle insan eliyle ormansızlaşmış
alanların ağaçlandırılmasında önemli türlerden biri olarak kabul edilir. Alıçlar ülkemizin
soğuk ve kurak bölgelerinde, kırsal ve kentsel peyzajın önemli bitkileri olmaları yanında,
içerdikleri yüksek vitamin ve fitokimyasal içerikleri ile sosyal ormancılık açısından
önemlidirler.
Alıç, ülkemizde halk arasında, yemişen, alıç, aluç veya ekşi muşmula gibi farklı isimlerle
de bilinmektedir. Küçük meyveli olması toplanmasının zahmetli olması ve faydalarının çok
fazla bilinmemesi sebebiyle çok tüketilmemektedir.
Bazı yumuşak çekirdekli meyve türleri için alıcın anaç olarak kullanılma potansiyeline
sahip olduğu bilinmektedir (Ercişli, 2004). Fakat bu potansiyelin henüz yeterince
değerlendirilmediği görülmektedir. Ülkemizin farklı bölgelerinde doğal olarak yetişen
alıçlar çevirme aşılarıyla armut ve bazen de elmaya dönüştürülebilmektedir. Alıç, derinliği
az, kurak, kumlu ve taşlı topraklarda, yetiştirilecek armutlar için uygun bir anaç özelliği
taşımaktadır. Alıç, ayrıca soğuğa dayanımı iyi olduğu için armut ve ayva için de alternatif
anaç olma özelliği taşımaktadır. Alıç anacına aşılanan armutlar fazla gelişememekte ağaca
bodurluk kazandırmaktır (Özbek, 1978). Ancak şu ana kadar özellikleri belirlenmiş standart
bir alıç anacı bulunmamaktadır.
Alıç aynı zamanda önemli tıbbi bitkiler arasında yer almaktadır. Alıcın meyve ve
çiçeklerinde antioksidan özellikteki flavonoidler (flavanlar), vitaminler (özellikle C
vitamini), saponin, organik asitler, eter yağı ve şekerler başta olmak üzere insan sağlığı
bakımından faydalı birçok madde bulunmaktadır. Alıç ağacının yaprak, çiçek ve meyveleri
3
kalbin düzenli çalışmasını desteklemek ve kalp-damar sistemi fonksiyonlarını normalize
etmek için kullanılmaktadır (Chang and Zuo 2002).
Alıç meyvesinin içerdiği antioksidanlar serbest radikal oluşumunu engelleyerek kalbin
düzenli çalışmasını olumlu yönde etkilemektedir. Bunun yanı sıra kalp ve beyine olan kan
akışını arttırarak kalbi düzensiz atışlara karşı korumakta, kalbin kasılma gücünü ve kalp
basıncını dengelemektedir. Alıcın kurutulmuş çiçek ve meyveleri çay gibi hazırlanarak
boğaz iltihabına, öksürüğe, kalp faaliyeti zayıflığına, kalp ağrılarına, kalp çarpıntısına,
böbrek hastalıklarına, damar sertliğine ve karaciğer ağrılarına karşı kullanılmaktadır
(Chang ve Zuo 2002). Kalp kuvvetlendirici olarak kullanılan bitkiler genellikle zehirli
glikozitler ihtiva ettiğinden ancak standardize edilerek kullanılabilirler. Alıçta bu durum
zehirli glikozitler taşımadığından söz konusu değildir. Koroner damarları genişleten
bioflavonoidler açısından zengin olan bitki bu maddeler sayesinde damarları genişleterek
kan dolaşımını arttırır. Bioflavonoidler çok güçlü antioksidanlar olup, kalbe oksijen ve kan
akışını arttırırlar. Dolayısıyla da angina denilen kalp ağrıları azalır (Schussler ve Holzl
1995). Özellikle yaşlılarda kalp atışlarının hızlanmasıyla birlikte görülen kalp ritmi
bozukluklarında da faydalıdır. Yaşlılarda kalbi kuvvetlendirmek, yüksek tansiyonlu
hastalarda kalbe destek olmak, bilhassa ateşli hastalıklardan sonra yorulan kalbi
kuvvetlendirmek ve kalpteki ritim bozukluklarını tedavide kullanılır. Hafif kalp
yetmezliğinde de kullanılabilir. Ayrıca spazm çözücü, kabız yapıcı ve idrar söktürücü
etkileri de bulunur. Kalple ilgili bu etkiler uzun süreli kullanımda kendini gösterir.
Son yıllarda, farklı ülkelerde çoğunlukla doğadan toplanan alıç meyvelerinin özellikle
kimyasal içeriği ve pomolojik özellikleri üzerine araştırmaların yapıldığı görülmektedir
(Ljubuncic ve ark., 2005: Özcan ve ark., 2005; Türkoğlu ve ark., 2005). Ayrıca tıp
4
alanında, alıç meyvelerinin içerdiği fitokimyasalların insan sağlığı üzerine yaptığı etkileri
araştıran çalışmaların sayısı her geçen gün artmaktadır. Bu alanda yapılan çalışmalar
özellikle kalp sağlığı üzerine alıç meyvesinin olumlu etkiler yaptığını göstermektedir. İnsan
sağlığına yararlı olan doğal ürünlere yönelimin artması yakın gelecekte bu yabani meyve
türünün ticari kültürüne olan ihtiyacı ortaya koymaktadır. Bu nedenle ülkemizde doğal
olarak yetişen ve farklı kullanım alanları olan alıç meyvesi hakkındaki araştırmaların
arttırılması ve kültüre alınabilmesi için gerekli çalışmaların tamamlanması önem arz
etmektedir.
Bütün özellikleri dikkate alındığı zaman, alıç meyvelerinin insan sağlığı bakımından
oldukça önemli olduğu görülmektedir. Ayrıca, yaban hayatının sürdürülebilirliği
bakımından alıç önemli bir tür olmaktadır. İçeriğinin insan sağlığı üzerine olan yararlı
etkilerinden dolayı alıç meyvelerinin tüketimi önerilmekte ve alıç meyvelerinden elde
edilen
ekstraktların
kullanımı
birçok
ülkenin
sağlık
bakanlığınca
onaylanmış
bulunmaktadır.
Alıçların olgun meyvelerinin renkleri taksonomide özellikle tür teşhisinde kullanılan
önemli kriterlerdendir (Dönmez 2004). Alıç meyvelerinin dış kabuklarında karşılaşılan
başlıca üç ana renk tespit edilmiştir. Bunlar: sarı, kırmızı ve morumsu-siyah renklerdir. Sarı
olan türlere örnek C. Azarolus, C. Tanacetifolia, C. x bornmuelleri, morumsu-siyah türlere
örnek C. Pentagyna, C. Davisii, C. Caucasica verilebilir. Diğer birçok tür ise kırmızı ve
sarımsı kırmızı tonlarında olduğu tespit edilmiştir.
Çalışmamızda ülkemizin birçok bölgesinde doğal olarak yetişebilen ve henüz kültüre
alınmamış alıç meyvelerinin dış kabuklarında karşılaşılan başlıca üç ana renkten (sarı,
kırmızı ve morumsu-siyah) genotipler çalışmaya dahil edilerek alıçlar içindeki fitokimyasal
5
varyasyonun incelenmesi ve bu türün fitokimyasal içeriği hakkında ön bilgilerin edinilmesi
amaçlanmıştır.
Bu araştırma ile tür içinde yeralan farklı renk ve özellikteki alıçlar
incelenip arasındaki farklar pomolojik özellikleri açısından saptanmıştır.
6
2. KAYNAK ÖZETLERİ
Son yıllarda yapılan bilimsel çalışmalar sayesinde bilinçli tüketiciler meyve sebze
tüketimlerinde onların tat, aroma veya kokularının yanında içerdikleri vitamin ve mineral
değerlerini dikkate almaktaydı. Şimdilerde artık bazı meyve ve sebzelerin içerdiği
antioksidan maddelerin kansere, kalp ve damar hastalıklarına karşı koruyucu etkisinin
vurgulanması (Kaur ve Kapoor 2001; Steinmetz ve Potter 1996) sayesinde artık tüketiciler
antioksidan maddelerce zengin ürünleri tercih etmeye başlamış ve dolayısyle ürünlerin
antioksidan kapasiteleri onların kalite kriterleri arasına girmiştir. Yüksek antioksidan
kapasitesi sadece ürün seçimiyle alakalı olmayıp, çeşit, yetiştirme koşulları, olgunluk
dönemi, muhafaza süresi ve doku türü gibi faktörlere göre de değişkenlik göstermektedir
(Kalt 2005; Ozgen ve ark., 2008; Scheerens 2001).
Ülkemizin farklı bölgelerinde doğal olarak yetişen alıçlar için yapılmış seleksiyon
çalışmalarında o bölgede ümitvar olarak seçilen genotiplerin pomolojik ve kimyasal
analizleri yapılmıştır. Bazı çalışmalarda bu genotipler arasındaki akrabalık ilişkileri
moleküler tekniklerle incelenmiştir (Serçe ve ark., 2011).
Van ilinin Edremit ve Gevaş ilçelerinde yetişen alıçlar arasından yapılmış olan seleksiyon
çalışmasında verim ve kalite bakımından üstün özellikli 14 genotip belirlenmiştir
(Karadeniz ve Kalkışım 1996). Yapılan değerlendirme sonucunda bu tiplerde, meyve
ağırlıkları 0.81-2.14 g, SÇKM miktarı %12.20-27.20, pH 3.47-4.45, meyve eti oranları
%70.27-82.83, çekirdek ağırlıkları 0.17-0.55 g, meyve eni 10.74-17.06 mm ve meyve
boyunun 10.65-15.49 mm arasında değişim gösterdikleri belirlenmiştir.
7
Asma ve Birhanlı (2003), Malatya’nın Hekimhan ve Yazıhan ilçelerinde doğal olarak
yetişen alıç popülasyonlarında yaptıkları seleksiyon çalışmasında meyve kalitesi yüksek
genotiplerin belirlenmesi amaçlanmıştır. Bu çalışmada, ortalama meyve ağırlığı 2.16-7.58
g, SÇKM miktarı %12.80-18.83, et/çekirdek oranı 2.55-6.86, çekirdek ağırlığı 0.77-1.16 g
ve toplam asitlik 1.29-1.69g/100 mL olarak belirlenmiştir.
Özcan ve ark. (2005)’nın, alıç meyvelerinin bazı fiziksel ve kimyasal özellikleri üzerine
yapmış oldukları araştırmada meyvelerin yüksek miktarda Ca, K, Mg, Na ve P içerdiği
belirlenmiştir. Bu değerler sırası ile 3046.37 ppm, 13531.96 ppm, 1502.55 ppm, 312.18
ppm, 1477.88 ppm ve 431307.29 ppm olarak belirlenmiştir. Meyve eti, tohum ağırlığı,
uzunluğu, çapı, kütlesi, hacmi, geometrik esas çapı sırasıyla 2.16 g, 0.87 g, 14.39 mm,
19.34 mm, 3.03 g, 3083.3 mm³, 17.52 mm, 1.22 ve 4.19 cm² olarak bulunmuştur. Alıç
meyvelerinin içerdiği enerji, protein, selüloz, yağ, kül, asitlik, SÇKM oranı ise sırasıyla
34.02 kcal/g, %2.48, %4.67, %0.87, %2.28, %1.98 ve %32.31 olarak belirlenmiştir.
Serçe ve ark. (2011)’nın Hatay ilinde yaptıkları seleksiyon çalışmalarında meyve iriliği
açısından geniş bir varyasyon bulunmasına karşın B-3 ve B-7 genotiplerinde 14.9 ve 14.3 g
büyüklüğünde meyvelere rastlanmıştır. Toplam 15 genotip ile yapılan çalışmada SÇKM
oranı %6.1-23.5 arasında değişmiştir.
Antioksidanlar, hücrelere zarar veren serbest radikalleri etkisiz hale getirerek, kanser dâhil
pek çok hastalığa ve erken yaşlanmaya neden olabilecek zincirleme reaksiyonları önleyen
moleküllerdir. Serbest radikaller, vücut hücrelerine zarar verirken aynı zamanda bağışıklık
sistemini de zayıflatmaktadırlar. Fazla miktardaki serbest radikaller, hücre çekirdeği
düzeyinde zarar oluşturarak bazı enzimlerin aktivasyonu sonucu tümör oluşumlarına neden
olabilmektedirler.
8
Meyve ve sebzeler, farklı biyoaktif özellikler gösteren çok sayıda fitokimyasalı
içermektedir. Hemen hemen tüm bitkilerde, mikroorganizmalarda ve bazı hayvansal
dokularda bulunurlar. Doğal antioksidanların büyük çoğunluğunu fenolik bileşikler,
oluşturur ve bunlar arasında en önemlileri antosiyanin, karotenoidler gibi pigmentler,
tokoferoller, askorbik asit ve flavonoidlerdir.
Antosiyaninler, meyve ve sebzelerin kendine özgü kırmızıdan mora kadar değişen tonlarda
çeşitli renklerini veren, suda çözünebilir nitelikteki doğal renk maddeleridir (Cemeroğlu ve
ark., 2001). Antosiyaninlerin temelini karbonhidratlara bağlanarak daha stabil bir yapı
oluşturan aglikon antosiyanidinleri oluşturur. Antosiyanidinlerin şekerlerle esterleşmiş
formuna antosiyanin denir. Doğada antosiyanidinler serbest halde bulunmazlar ve daima bir
veya birkaç şeker molekülüyle esterleşmiş halde bulunurlar. Antosiyaninlerin stabilitesi,
pH, depo sıcaklığı, kimyasal yapı, yoğunluk, ışık, oksijen, çözücüler, enzimlerin bulunuşu,
flavonoidler, proteinler ve metalik iyonlar gibi birçok faktör tarafından etkilenir.
Tüm dünyada ve özellikle gelişmiş ülkelerde insan sağlığı açısından büyük öneme sahip,
antioksidan kapasitesi yüksek meyvelere ve bu meyvelerden üretilen ürünlere olan ilgi
gittikçe artmaktadır (Scheerens, 2001). Bu meyvelerin başında koyu renkli, özellikle
kırmızı ve mor renkli yabani mevveler gelmektedir. Yabani meyveler arasında önemli bir
yeri olan alıç, orman alanlarında yetiştiriciliği ve üretimi ile sağlıklı beslenme için önemli
bir potansiyel oluşturmaktadır.
Yang ve Liu (2011)’nun farklı alıç türlerinde yaptığı çalışmada epikateşin, aglikon,
glikozitler, prosiyanidinler, flavonoller hakim fenolikler olarak tespit edilmiştir. Bunlardan
prosiyanidinler meyvede ve flavonol glikozitler, flavonlar ise alıç yaprağında hakim olan
9
fitokimyasallar olarak bulunmuştur. Ayrıca bu bileşiklerin konsantrasyonu farklı türlere,
olgunluk safhalarına ve çevresel faktörlere göre değişiklik göstermiştir.
Edwards ve ark., (2012) ’nın yaptıkları derlemede Avrupa, Asya ve Amerika’da 27 farklı
alıç türü ile yapılan fitokimyasal çalışmalarda 36 farklı flavonoide, 6 farklı şekere ve 17
organik asit türüne rastlanmıştır.
10
Şekil 2.1. Crataegus cinsinin Türkiye sınırları içindeki başlıca türleri ve yayılım alanları
(Dönmez, 2004).
C. tanacetifolia
C. azarolus var. aronia
C. pontica
C. orientalis
C. pentagyna
C. davisii
C. meyeri
C. caucasica
C. ambigua
C. heterophylloides
C. longipes
C. microphylla
C. rhipidophylla
C. pseudoheterophylla
C. monogyna
C. x bornmuelleri
C. x yosgatica
C. x sinaica
C. x rubrinervis
C. x browicziana
C. x kyrtostyla
11
3. MATERYAL ve YÖNTEM
3.1. MATERYAL
Araştırmada kullanılacak alıç genotipleri, genetik çeşitliliğin çok yüksek olduğu Hakkari
ilimiz ve çevresinden selekte edilmiştir. Bu ekolojilerde yetişen kırmızı, sarı ve maun-siyah
renkteki ümitvar genotipler tespit edilerek laboratuar analizleri gerçekleştirilmiştir.
Laboratuar analizleri Gaziosmanpaşa Üniversitesi Ziraat Fakültesi Bahçe Bitkileri Bioaktif
Moleküller laboratuarlarında yapılmıştır. Alıçların olgun meyvelerinin renkleri
taksonomide özellikle tür teşhisinde kullanılan önemli kriterlerdendir (Dönmez, 2004).
Alıç meyvelerinin dış kabuklarında karşılaşılan başlıca üç ana renkten (sarı, kırmızı ve
maun-siyah) genotipler çalışmaya dahil edilerek alıçlar arasındaki fitokimyasal
varyasyonun incelenmesi amaçlanmıştır.
3.2. YÖNTEM
3.2.1. Pomolojik Analizler
Meyvelerin pomolojik ölçümleri 3 tekerrürlü ve her tekerrürde 10 meyve olacak şekilde
yapılmıştır.
3.2.1. Meyve eni ve boyu (cm) :
Meyve eni ve meyve boyu 0,01 mm hassasiyetli digital kumpas yardımı ile tespit edilmiştir.
3.2.1.2. Meyve ağırlığı :
Meyveler 0.01 duyarlı hassas terazi de tartılarak meyve ağılıkları g cinsinden belirlenmiştir.
3.2.1.3.Çekirdek sayısı, ağırlığı ve meyve eti oranı:
12
Meyvelerin içerdiği çekirdek sayısı belirlemiştir. Çekirdeklerin ağırlığı 0.01 duyarlı hassas
terazi ile tartılmıştır. Ayrıca meyve etinin tüm meyveye olan oranı, % meyve eti oranı
şeklinde hesaplanmıştır.
3.2.1.4. Meyve Rengi Tayini:
Alıç meyvelerinin renk tayini minolta renk ölçme cihazı (Chroma Meter, CR- 300, Japan)
ile gerçekleştirilmiştir (Cemeroğlu, 2007). Renk okumalarına başlamadan önce cihaza ait
standart kalibrasyon skalası ile cihaz kalibre edilmiştir. Örnekler beyaz bir zemine
konularak renk ölçümü yapılmıştır.
Kromametre renk eksenleri (Şekil 3.2.): L*(parlaklık), a* (kırmızı/yeşil), b*(sarı/mavi).
L; ışık geçirgenlik değeri, (Y) ekseninde
0=siyah (koyuluk /geçirgenlik yok), 100=beyaz (açıklık/tamamen geçirgen)
a; +a kırmızı, -a yeşil, (X) ekseninde
b; +b sarı, -b mavi (Z) ekseninde renk yoğunluklarını göstermektedir.
Hue renk niteliği ;
-1
hue= tan [b/a] formülü ile hesaplanmıştır.
Chroma renk doygunluğu ;
kroma=√a*²+b*² formülü ile hesaplanmıştır.
3.2.1.5.Suda Çözünebilir Kuru Madde (SÇKM):
3.2.1.6.Alıçlar homojenize edildikten sonra kaba filtre kağıdından geçirilip ilk damlalar saf
suya göre kalibre edilmiş el refraktometresi (0-53 ölçekli, Refractometer PAL-1)
üzerine alınıp sonuçlar “%” olarak ifade edilmiştir.
13
Şekil 3.1. Çalışmada kullanılan farklı renkteki alıç genotiplerinin genel görünümü.
14
Şekil 3.2. Kromametre renk değer eksenleri: L*(parlaklık),
b*(sarı/mavi).
a* (kırmızı/yeşil),
15
3.2. Fitokimyasal Özellikler
3.3.1. Örneklerin hazırlığı:
Her genotipten yaklaşık 100 g meyvenin tartılıp çekirdekleri ayıklandıktan sonra 1-1
oranında su ile birlikte homojenizatör yardımı ile pulp haline getirilmiştir. Elde edilen
pulplar farklı analizler için kapalı polietilen tüplere aktarılmıştır.
Şekil 3.3. Çalışmada kullanılan farklı renkteki alıç meyvelerinin fitokimyasal analizler için
homojenizasyonu ve örnek hazırlığı.
3.2.2. Toplam fenolik tayini:
Toplam fenol miktarı Singleton and Rossi, (1965) de tarif edildiği üzere Folin-Ciocalteu’s
kimyasalı kullanılarak yapılmıştır. Bu amaçla homojenize edilen püre ve aseton, su ve
16
asetik asit (70:29.5:0.5) çözeltisi ilave edilerek bir saat boyunca tüpler içerisinde
ekstraksiyon işlemi uygulanmıştır. Sonra örneğe Folin-Ciocalteu’s kimyasalı ve saf su ilave
edilmiş 8 dakika bekletilmiştir. Sonra %7’lik sodyum karbonat ilave edilir. İki saat
inkübasyondan sonra mavimsi bir renk alan çözeltinin absorbansı spektrafotometrede 750
nm dalga boyunda ölçülmüştür. Sonuçlar gallik asit cinsinden µg gallik asit eşdeğer/g taze
ağırlık olarak hesaplanmıştır.
Şekil
3.4.
Toplam
fenolik
analizinde
Folin-Ciocalteu’s
ilavesinden
sonraki
ekstraksiyonların inkübasyonu
3.2.3. Toplam antioksidan kapasitesi tayini:
Alıçların anitioksidan kapasiteleri Özgen ve ark. (2006) tarafından tavsiye edilen ve bitkisel
materyaller için sık kullanılan FRAP (Demir indirgenme antioksidan kapasitesi) ve TEAC
(troloks eşdeğer antioksidan kapasitesi) olmak üzere iki farklı yöntem kullanılarak
belirlenmiştir.
17
FRAP (Demir indirgenme antioksidan kapasitesi) analizi
Analiz için (Benzie ve Strain 1996), 0.1 mol/L asetat (pH 3.6), 10 mmol/L TPTZ [2,4,6tris(2-pyridyl)-1,3,5-triazine], and 20 mmol/L demir klorid çözeltileri (10:1:1) oranlarında
karıştırılarak tampon hazırlanmıştır. Son olarak 30 µL ekstrakta 2.97 mL hazırlanan
tampon çözelti ilave edilerek karıştırılmış ve 10 dakika sonra spektrafotometrede 593 nm
dalga boyunda absorbansı ölçülmüştür. Elde edilen absorbans değerleri Troloks (10–100
µmol/L) standart eğim çizelgesi ile hesaplanarak µmol Troloks eşdeğeri/g yaş ağırlık olarak
belirtilmiştir.
Şekil 3.5. Spektrafotometrede FRAP analizi için 593 nm dalga boyunda absorbansı ölçülen
örnekler.
TEAC analizi (Troloks Eşdeğer Antioksidan Kapasitesi)
18
Analiz
için
(Özgen
ve
ark.,
2006)
7
nm
ABTS
(2,2’-Azino-bis
3-
ethylbenzothiazoline-6-sulfonic acid) 2.45 mM potasyumbisülfat ile karıştırılarak karanlık
ortamda 12-16 saat bekletilmiştir. Daha sonra bu solüsyon 20 mM sodyum asetat (pH 4.5)
tamponu ile spectrofotometrede 734 nm dalga boyunda 0.700 ±0.01 absorbans olacak
şekilde sadeleştirilmiştir.
Nihayetinde 30 µL ekstrakt 2.97 mL hazırlanan tampon
karıştırılarak absorbans 10 dakika sonra spektrafotometrede 734 nm dalga boyunda
ölçülmüştür. Elde edilen absorbans değerleri Troloks (10–100 µmol/L) standart eğim
çizelgesi ile hesaplanarak µmol Troloks eşdeğeri/g yaş ağırlık olarak hesaplanmıştır.
Şekil 3.6. Spektrofotometrede TEAC analizi için 734 nm dalga boyunda ölçülen örnekler
3.2.4. Toplam antosiyanin tayini:
Meyvelerdeki toplam antosiyanin pH farkı metodu kullanılarak yapılmıştır (Giusti ve
Wrolstad 2005). Ekstraktlar pH 1.0. ve 4.5 bafurlarında hazırlanarak 531 ve 700 nm dalga
boylarında ölçülmüştür. Toplam antosiyanin miktarı molar extinction coefficient of 28000
19
siyanidin 3-glikozit (µg siy-3-glk) absorbanslar [(A520–A700) pH 1.0 - (A520–A700) pH
4.5] µg antosiyanin /g taze ağırlık olarak hesaplanmıştır.
3.2.5. Şeker (glukoz, fruktoz, sakkaroz) Kompozisyonunun Belirlenmesi
Homojenizatörde pulp haline getirilen meyveden 5 g alınıp üzerine 20 mL deionize su ilave
edilip 3 dakika homojenize edilmiştir. Daha sonra 0.45 µm’lik membran filtreden geçirilip
analize hazır hale getirilmiştir. Yüksek basınç sıvı kromotografisinde analiz için Bartolome
ve ark., (1995)’ten değiştirilerek; akış hızı 0,9 mL/dak, mobil faz % 80 asetonitril + % 20
saf su, kolon sıcaklığı 300C ve analiz süresi 20 dakika şeklinde uygulanmıştır. Kolon
olarak SGE HPLC (250x4.6mm SS Exsil AMİNO) kolon kullanılmıştır. Glikoz, fruktoz,
sakkaroz miktarı Perkin Elmer (series-200) refraktif indeks dedektörü kullanılacak
alıkonma zamanına göre tespit edilip pik alanına göre daha önce hazırlanan standart
grafikten hesaplanmış ve miktarlar mg/100g olarak verilmiştir.
Akış hızı:
0,9 mL/dak
Mobil faz:
% 80 asetonitril + % 20 deionize su
Sıcaklık:
30 oC
Süre:
30 dakika
Kolon:
SS Exsil Amino, SGE (250x4,6 mm ) - USA
Dedektör:
RI, Perkin Elmer (series-200) - Japan
3.2.6. Organik asit Kompozisyonunun Belirlenmesi
Homojenizatörde pulp haline getirilen meyveden 5 g alınıp üzerine 20 mL deionize su ilave
edilip 3 dakika homojenize edilmiştir. Daha sonra 0,45 µm’lik membran filtreden geçirilip
analize hazır hale getirilemiştir. Yüksek basınç sıvı kromotografide (HPLC) analiz için
20
Shui ve Leong (2002)’den değiştirilerek; mobil faz A; 2,5 pH’a ayarlanıp sülfürik asit
çözeltisi, mobil faz B; metanol, analiz süresi (başlangıç koşulları 0,5 mL /dakika akış
hızında %100 mobil faz A, 15 dakika 0,5ml/dakika akış hızında %100 mobil faz A, 5
dakika 0,54 mL/dakika akış hızında % 82 A+ % 18 B, 5 dakika 0,6 mL/dakika akış hızında
%100 B) 25 dakika ve kolon sıcaklığı 300C olarak uygulanmıştır. Analizde SGE
(250x4.6mm SS WAKOSIL C18RS 5 µm OmniSpher) HPLC kolon kullanılmıştır. Sitrik,
malik, askorbik asit miktarı Perkin Elmer (series-200) U/V dedektörde 215 nm dalga boyu
kullanılarak alıkonma zamanına göre tespit edilip pik alanına göre daha önce hazırlanan
standart grafikten hesaplanıp ve miktarlar mg/100g olarak verilmiştir.
Şekil 3.7. Kromotografik analizler için örnek hazırlama ve HPLC’ye enjeksiyon
3.3. İstatistiksel Değerlendirme
Ümitvar olarak belirlenen 8 genotipin meyvelerinin pomolojik ölçümleri her
tekerrürde 10 meyve ve 3 tekerrür olacak şekilde yapılmıştır. Sonuçların ortalaması
standart sapma ile birlikte sunulmuştur. Fitokimyasal analizlerde meyveden meyveye
21
oluşacak varyasyonları azaltmak için daha fazla meyve kullanılmış, meyve ekstraksiyonları
yaklaşık 100 g meyvenin homojenizasyonu ile gerçekleştirilmiştir. Yine 3 tekerrür ile
yapılan analizlerin değerlerinin ortalaması standart sapma ile birlikte sunulmuştur.
Genotipler arasındaki değişkenliği belirlemek amacı ile değişkenlik/değişim katsayısı,
coefficient of variation (CV), standart sapmanın ortalama değere oranı olarak hesaplanarak
% olarak ifade edilmiştir.
22
4. BULGULAR ve TARTIŞMA
4.1. Pomolojik Özellikler
Yapılan çalışmada materyal olarak kullanılan 2 sarı, bir kırmızı ve 5 maun-siyah renkte
toplam 8 alıç genotipi pomolojik özelliklerden (meyve eni, boyu, meyve ağırlığı, çekirdek
sayısı, meyvedeki çekirdek ağırlığı, meyve ati oranı ve SÇKM), elde edilen bulgular
aşağıda sırasıyla verilmiş, tartışılmış ve istatistiksel olarak yorumlanmıştır (Çizelge 4.1).
Genotiplerin meyve eni 14.28 mm ile 20.87 mm arasında değişim göstermiştir. 30-S1 en
fazla meyve etine sahip genotip olarak belirlenmiştir. Tüm genotiplerin meyve eni
ortalaması 16.68 mm olarak bulunmuştur. Meyve boyu ortalaması meyve eni ortalamasına
göre daha az değişkenlik göstermiştir (CV %7.30 ve 11.69). Yine en fazla meyve boyu
17.43 mm ile 30-S1 genotipinde tespit edilmiştir. Genotiplerin ortalama meyve boyları
15.97 mm olarak belirlenmiştir. Meyveler ağırlık olarak değerlendirildiğinde, sarı meyve
etine sahip 30-S1 genotipi 4.25 g ile büyük ortalama meyve ağırlığına sahip olduğu, maunsiyah meyveli genotipler arasında ise 30-M3 genotipinin 2.96 g ile en iri genotip olduğu
tespit edilmiştir. Selekte edilen genotiplerden en küçüğü ortalama 1.63 g ile kırmızı meyve
kabuklu 30-K1 genotipi olarak belirlenmiştir.
Karadeniz ve Kalkışım’ın (1996) Van ilinin Edremit ve Gevaş ilçelerinde yetişen alıçlar
arasından yapmış oldukları seleksiyon çalışmasındaki 14 genotip arasında meyve ağırlıkları
0.81-2.14 g olarak tespit edildiği düşünüldüğünde çalışmamızdaki 1.63 - 4.25 g meyve
ağırlıkları Hakkari ilinden selekte edilmiş bu genotiplerin meyve iriliği açısından Van
seleksiyonuna göre yaklaşık iki kat daha iri olduğu anlaşılmaktadır. Diğer taraftan
Malatya’nın Hekimhan ve Yazıhan ilçelerinde Asma ve Birhanlı (2003) tarafından yapılmış
23
olan alıç seleksiyonunda ise meyve irilikleri 2.16 - 7.58 g olarak tespit edilmiştir.
Türkiyede yapılmış çalışmalarda en iri meyveli genotipler Serçe ve ark. (2011)’nın Hatay
ilinde yaptıkları seleksiyon çalışmalarında karşılaşılmıştır. Toplam 15 genotip ile yapılan
bu araştırmada B-3 ve B-7 genotiplerinde 14.9 ve 14.3 g büyüklüğünde meyvelere
rastlanmıştır.
Meyvelerde çekirdek sayısı, miktarı ve meyve eti oranı önemli kalite kriterleri arasında
değerlendirilir. Çalışmamızda selekte ettiğimiz çeşitlerin ortalama çekirdek sayısı 2.2
çekirdek ağırlığı her meyve için ortalama 0.59 g olarak belirlenmiştir. Genotipler arasında
çekirdek sayısı ortalama 1.6 - 3.0 ve çekirdek ağırlığı ise her meyve için 0.31 - 0.83 g
olmuştur. Bu bulgular eşliğinde hesaplanan yüzde meyve eti oranları %70.6 - 81.9 olarak
tespit edilmiştir. En fazla meyve oranı kırmızı meyve kabuklu 30-K1 genotipinde %81.9
olarak hesaplanmıştır. Meyve eti oranları arasındaki değişkenlik katsayısı CV %26.71
olarak bulunmuştur.
Benzer bir çalışmada Karadeniz ve Kalkışım’ın (1996) Van ilinin Edremit ve Gevaş
ilçelerinden selekte ettikleri 14 alıç genotipi arasında meyve eti oranları %70.27 - 82.83 ve
çekirdek ağırlıkları 0.17 - 0.55 g olarak tespit edilmiştir. Malatya’nın Hekimhan ve Yazıhan
ilçelerindeki seleksiyon çalışmasında (Asma ve Birhanlı 2003) ise çekirdek ağırlıkları 0.77
- 1.16 g arasında bulunmuştur.
Çalışmamızdaki alıç genotiplerinin SÇKM miktarı ortalama %21.58 olarak belirlenmiştir.
Meyve tadını direk olarak etkileyen SÇKM miktarının yüksek olması bu meyvelerin
tüketici tarafından kabul edilebilirliğini etkileyecektir. En yüksek miktar kırmızı kabuk
renkli 30-K1 genotipte %26.7 ve en düşük miktar maun-siyah renkli 30-M2 genotipinde
24
belirlenmiştir. SÇKM oranları arasındaki değişkenlik katsayısı CV %13.83 olarak
bulunmuştur.
Türkiye’de yapılan diğer çalışmalarda SÇKM miktarları Malatya’daki seleksiyonlarda
(Asma ve Birhanlı 2003) %12.80 - 18.83, Van’ın ilçelerindeki seleksiyonda (Karadeniz ve
Kalkışım 1996) %12.20 - 27.20 ve Serçe ve ark. (2011)’de Hatay’da yaptığı çalışmada
%6.1 - 23.5 olarak belirlenmiştir.
Renk kriteri meyve ve sebzelerin değerlendirilmesi, albenisi ve tüketici tercihleri açısından
önemli olduğu kadar aynı zamanda içerdikleri pigmentler sayesinde insan sağlığı açısından
önemli bir yere sahiptir. Meyve rengi görsel, enstrumental ve kimyasal olarak
belirlenebilmektedir. Bunlardan pratik olarak en çok kullanılanı minolta renk ölçüm
cihazlarıdır.
Çalışmada yer alan 8 genotip için minolta renk ölçüm cihazında elde edilen değerler
Çizelge 4.2. de sunulmuştur. Işık geçirgenliğini temsil eden L; koyu renkli maun-siyah
genotiplerde 20.09-21.00 değerinde, kırmızı 30-K1 için 28.67 ve daha açık renkli sarı
meyveli genotiplerde 67.80-68.50 olarak ölçülmüştür. Kırmızı-yeşil eksenini temsil eden a;
beklendiği üzere en yüksek 30-K1 genotipinde 31.95 olarak belirlenmiştir. Maun-siyah
çeşitlerde bu rakam11.82-17.20 arasında gerçekleşmiştir. Koyu sarı 30-S1 genotipinde 1.29
ve yeşilimsi sarı renkli 30-S2 genotipinde -3.60 olarak ölçülmüştür. Diğer bir eksen olan
sarı-mavi ekseninde b; beklendiği üzere sarı genotiplerde en yüksek (34.42-35.99) maunsiyah genotiplerde en düşük (2.87-4.21) bulunmuştur. 30-K1 kırmzı genotipte 12.94 olarak
ölçülmüştür. Chroma; renk doygunluğu değişkenlik katsayısı
(CV %46.70) olarak
hesaplanmıştır. En yüksek değerler 30-M2, 30-M3 ve 30-S2 genotiplerinde rastlanmıştır.
Hue; renk niteliği değerleri 11.86-(-83.98) arasında değişmiştir.
25
Genotip
30-M1
Meyve rengi
Maun-siyah
Meyve eni (mm)
15,87
Meyve boyu (mm)
16,17
Meyve ağırlığı (g)
2,55
Çekirdek
2,0
sayısı/meyve
Çekirdek ağırlığı
0,57
(g)/meyve
Meyve eti oranı (%)
77,6
SÇKM (%)
20,7
Şekil 4.1. Çalışmada kullanılan 30-M1 alıç genotipi ve pomolojik özellikleri.
Genotip
30-M2
Meyve rengi
Maun-siyah
Meyve eni (mm)
15,51
Meyve boyu (mm)
15,27
Meyve ağırlığı (g)
2,14
Çekirdek
2,6
sayısı/meyve
Çekirdek ağırlığı
0,63
(g)/meyve
Meyve eti oranı (%)
70,6
SÇKM (%)
17,7
Şekil 4.2. Çalışmada kullanılan 30-M2 alıç genotipi ve pomolojik özellikleri.
26
Genotip
30-M3
Meyve rengi
Maun-siyah
Meyve eni (mm)
17,24
Meyve boyu (mm)
16,34
Meyve ağırlığı (g)
2,96
Çekirdek
2,2
sayısı/meyve
Çekirdek ağırlığı
0,65
(g)/meyve
Meyve eti oranı (%)
78,0
SÇKM (%)
21,5
Şekil 4.3. Çalışmada kullanılan 30-M3 alıç genotipi ve pomolojik özellikleri.
Genotip
30-M4
Meyve rengi
Maun-siyah
Meyve eni (mm)
16,93
Meyve boyu (mm)
16,66
Meyve ağırlığı (g)
2,49
Çekirdek
1,6
sayısı/meyve
Çekirdek ağırlığı
0,57
(g)/meyve
Meyve eti oranı (%)
77,1
SÇKM (%)
24,0
Şekil 4.4. Çalışmada kullanılan 30-M4 alıç genotipi ve pomolojik özellikleri.
27
Genotip
30-M5
Meyve rengi
Maun-siyah
Meyve eni (mm)
16,95
Meyve boyu (mm)
17,11
Meyve ağırlığı (g)
2,82
Çekirdek
2,0
sayısı/meyve
Çekirdek ağırlığı
0,56
(g)/meyve
Meyve eti oranı (%)
80,2
SÇKM (%)
21,6
Şekil 4.5. Çalışmada kullanılan 30-M5 alıç genotipi ve pomolojik özellikleri.
Genotip
30-K1
Meyve rengi
Maun-siyah
Meyve eni (mm)
14,28
Meyve boyu (mm)
14,42
Meyve ağırlığı (g)
1,63
Çekirdek
1,8
sayısı/meyve
Çekirdek ağırlığı
0,31
(g)/meyve
Meyve eti oranı (%)
81,9
SÇKM (%)
26,7
Şekil 4.6. Çalışmada kullanılan 30-K1 alıç genotipi ve pomolojik özellikleri.
28
Genotip
30-S1
Meyve rengi
Maun-siyah
Meyve eni (mm)
20,87
Meyve boyu (mm)
17,43
Meyve ağırlığı (g)
4,25
Çekirdek
3,0
sayısı/meyve
Çekirdek ağırlığı
0,83
(g)/meyve
Meyve eti oranı (%)
81,5
SÇKM (%)
22,5
Şekil 4.7. Çalışmada kullanılan 30-S1 alıç genotipi ve pomolojik özellikleri.
Genotip
30-S2
Meyve rengi
Maun-siyah
Meyve eni (mm)
15,79
Meyve boyu (mm)
14,38
Meyve ağırlığı (g)
2,20
Çekirdek
2,4
sayısı/meyve
Çekirdek ağırlığı
0,60
(g)/meyve
Meyve eti oranı (%)
73,7
SÇKM (%)
17,9
Şekil 4.8. Çalışmada kullanılan 30-S2 alıç genotipi ve pomolojik özellikleri.
29
Çizelge 4.1. Alıç meyvelerinin pomolojik özellikleri her tekerrürde 10 meyve ve 3 tekerrür olacak şekilde gerçekleştirilmiştir.
Meyve eni
Meyve boyu
Meyve ağırlığı
Çekirdek sayısı/
Çekirdek ağırlığı
Meyve eti
SÇKM
(mm)
(mm)
(g)
meyve
(g)/meyve
oranı (%)
(%)
30-M1
15,87 ± 0,8
16,17 ± 0,6
2,55 ± 0,1
2,0 ± 0,0
0,57 ± 0,07
77,6 ± 2,7
20,7 ± 0,3
30-M2
15,51 ± 1,1
15,27 ± 0,7
2,14 ± 0,3
2,6 ± 0,5
0,63 ± 0,11
70,6 ± 3,3
17,7 ± 0,3
30-M3
17,24 ± 0,7
16,34 ± 0,6
2,96 ± 0,6
2,2 ± 0,4
0,65 ± 0,18
78,0 ± 2,8
21,5 ± 0,2
30-M4
16,93 ± 0,3
16,66± 0,5
2,49 ± 0,3
1,6 ± 0,5
0,57 ± 0,06
77,1 ± 2,9
24,0 ± 0,1
30-M5
16,95 ± 0,7
17,11 ± 0,9
2,82 ± 0,4
2,0 ± 0,0
0,56 ± 0,07
80,2 ± 3,4
21,6 ± 0,3
30-K1
14,28 ± 0,7
14,42 ± 0,6
1,63 ± 0,3
1,8 ± 0,4
0,31 ± 0,09
81,9 ± 4,1
26,7 ± 0,3
30-S1
20,87 ± 0,4
17,43 ± 0,7
4,25 ± 0,4
3,0 ± 0,0
0,83 ± 0,12
81,5 ± 2,1
22,5 ± 0,3
30-S2
15,79 ± 0,8
14,38 ± 1,2
2,20 ± 0,6
2,4 ± 0,9
0,60 ± 0,17
73,7 ± 2,1
17,9 ± 0,2
Ortalama
16,68
15,97
2,63
2,2
0,59
77,57
21,58
CV (%)
11,69
7,30
29,56
20,62
24,12
26,71
13,83
Genotip
29
30
Çizelge 4.2. Alıç meyvelerinin meyve kabuğu renk değerleri: L* (parlaklık), a* (kırmızı/yeşil), b* (sarı/mavi).
Genotip
30
L
a
b
Chroma
Hue
30-M1
20,09 ± 1,1
11,82 ± 1,3
2,87 ± 0,5
12,17 ± 1,4
13,61 ± 1,6
30-M2
20,40 ± 1,0
16,15 ± 1,5
4,10 ± 0,3
34,48 ± 5,4
22,10 ± 1,4
30-M3
21,00 ± 1,2
17,20 ± 4,5
4,21 ± 1,0
36,06 ± 1,2
16,00 ± 6,3
30-M4
20,72 ± 0,9
14,36 ± 2,0
3,06 ± 0,7
16,67 ± 1,5
14,28 ± 1,2
30-M5
20,42 ± 0,9
13,55 ± 2,6
2,87 ± 0,7
17,72 ± 4,5
13,87 ± 1,2
30-K1
28,67 ± 2,2
31,95 ± 5,1
12,94 ± 2,0
14,69 ± 2,1
11,97 ± 1,3
30-S1
67,48 ± 2,0
1,29 ± 1,2
35,99 ± 1,1
13,85 ± 2,7
11,86 ± 1,4
30-S2
68,50 ± 2,1
-3,60 ± 2,8
34,42 ± 0,9
34,70 ± 0,8
-83,98 ± 4,7
Ortalama
33,41
13,74
12,56
22,54
2,46
CV (%)
64,44
68,01
114,46
46,70
1424
31
4.2. Fitokimyasal Özellikler
Yapılan çalışmada materyal olarak kullanılan alıçlara ait fitokimyasal analizler (toplam
fenolik
madde
tayini,
TMA,
TEAC,
FRAP,
spesifik şeker
ve
organik asit
kompozisyonunun belirlenmesi) sonucu elde edilen bulgular aşağıda sırasıyla verilmiş,
tartışılmış ve istatistiksel olarak yorumlanmıştır (Çizelge 4.3)
Çalışmamızdaki alıç genotipleri, toplam fenolik miktarı bakımından çeşitlilik göstermiştir
(CV %41.35). 30-M2, 10991 µg GAE/g ta ile en fazla fenolik miktarına sahip genotip
olarak belirlenmiştir. Genel olarak maun-siyah genotiplerin yüksek miktarda toplam fenolik
içerdiği ve özellikle bunlardan 30-M2, 30-M3 ve 30-M5 in diğerine oranla daha fazla
oranda toplam fenoliğe sahip olduğu belirlenmiştir. Bunun yanında sarı meyve kabuğuna
sahip 30-S1 genotipinde de fenolik miktarı 10212 µg GAE/g ta ile yine yüksek oranda
tespit edilmiştir. Kırmızı meyve kabuğuna sahip 30-K1 genotipi ise 7754 µg GAE/g ta
oranında toplam fenolik içermiştir. Tüm genotiplerin toplam fenolik miktarı ortalaması
9391 µg GAE/g ta olarak bulunmuştur.
Genel olarak elde edilen toplam fenolik miktarları diğer meyve ve sebzeler arasında
karşılaştırıldığında alıç meyvesinin yüksek miktarda toplam fenolik madde içerdiği tespit
edilmiştir (Sun ve ark., 2002). Renk grupları ile toplam fenolik içeriği arasında belirli bir
trend olmasına karşın, bu konuda daha kesin sonuçlar elde etmek için daha fazla genotiple
çalışılması gerektiği sonucu ortaya çıkmıştır. Diğer meyvelerle literatürde yapılmış
çalışmaların önemli bir kısmında koyu renkli meyvelerin daha fazla toplam fenolik madde
içerdiği tespit edilmiştir (Özgen ve Schreens 2006; Özgen ve Tokbaş 2007; Özgen ve
ark.2009). Özellikle üzümsü meyvelerde olduğu gibi antosiyanin ve diğer bazı pigmentlarin
32
toplam fenolik içeriğine katkısı % 80 lere kadar çıkabilmektedir (Özgen ve ark., 2008).
Ancak kırmızı, mor, sarı ve beyaz gibi değişik renkli soğan çeşitleri ile yapılan çalışmada
(Gökçe ve ark., 2010) üzümsü meyvelerde elde edilen trend bulunamamıştır. Bu sonuçlar
alıç çalışmamızda olduğu gibi bazı meyvelerde toplam fenolik içeriğine ve antioksidan
kapasitesine pigmentlerin yanında ve hatta pigmentlerden daha çok bazı spesifik
fenoliklerin katkıda bulunduğunu işaret etmektedir.
Alıçlar içinde antosiyanin içeren maun-siyah ve kırmızı renkli genotipler arasında yapılan
antosiyanin analizlerinde sırasıyla 30-M1 ve 30-M3 maun-siyah renkli genotiplerin 109.84
ve 104.83 µg siy-3-glk/g ta içerdiği tespit edilmiştir. En az toplam antosiyanin kırmızı
meyveli 30-K1 genotipinde 25.71 µg siy-3-glk/g ta olarak belirlenmiştir. Kırmızı ve maunsiyah renkli alıç genotiplerinin ortalama içerdiği antosiyanin miktarı 76.09 µg siy-3-glk/g ta
olarak hesaplanmıştır. Meyve ekstraksiyonlarının meyve eti ve kabuk olarak ayrı ayrı
yapılmamasına karşın tespit edilen bu miktarların hemen hepsinin meyve kabuğundan
kaynaklandığı gözlenmektedir. Gözlemlerimizde meyve etinde kırmızı veya kırmızımsı bir
renk tespit edilememiştir.
Meyvelerdeki antioksidan kapasitesi TEAC (troloks eşdeğer antioksidan kapasitesi) ve
FRAP (demir indirgenme antioksidan kapasitesi) olmak üzere iki farklı yöntem kullanılarak
hesaplanmıştır (Özgen ve ark., 2006).
Çalışmamızdaki alıç genotiplerinin TEAC
antioksidan kapasitesi ortalama %13.81 olarak belirlenmiştir. En yüksek miktar kırmızı
kabuk renkli 30-K1 genotipte 26.0 µmol TE/g ta ve en düşük miktar sarı renkli 30-S2
genotipinde 7.8 µmol TE/g ta belirlenmiştir. TEAC antioksidan kapasitesi arasındaki
değişkenlik katsayısı CV %51.90 gibi yüksek oranda gerçekleşmiştir. Kırmızı renkli
33
genotipin TEAC antioksidan kapasitesi maun-siyahlara oranla yaklaşık 2 kat, sarı
meyvelilere oranla yaklaşık 3 kat oranında daha yüksek gerçekleşmiştir. Benzer sonuçlar
FRAP yöntemi ile yapılan analizlerle de gözlemlenmiştir. Tüm genotiplerin FRAP
antioksidan kapasitesi ortalaması 12.3 µmol TE/g ta olarak bulunmuştur. Yine kırmızı
renkli 30-K1 genotipi 24.7 µmol TE/g ta ile en yüksek oranda antioksidan içerirken, 30-S2
genotipi 7.4 µmol TE/g ta ile en düşük oranda antioksidan kapasitesine sahip olduğu tespit
edilmiştir. FRAP antioksidan kapasitesi arasındaki değişkenlik katsayısı CV %43.51 ile
TEAC a oranla daha düşük ama genel olarak yüksek oranda gerçekleşmiştir.
34
Çizelge 4.3. Alıç meyvelerinin içerdikleri toplam fenolik (TF), toplam antosiyanin (TMA) ve antioksidan (TEAC ve FRAP)
miktarları
34
a
TFa
TMAb
TEACc
FRAPd
Genotip
(µg GAE/g ta)
(µg siy-3-glk/g ta)
(µmol TE/g ta)
(µmol TE/g ta)
30-M1
8611 ± 391
109,84 ± 4,3
12,7 ± 0,2
10,3 ± 0,3
30-M2
10991 ± 597
86,30 ± 4,7
13,8 ± 0,9
10,6 ± 0,8
30-M3
10844 ± 501
104,83 ± 0,6
14,4 ± 1,0
11,7 ± 0,4
30-M4
8831 ± 502
71,78 ± 1,2
13,0 ± 0,3
13,7 ± 0,2
30-M5
10922 ± 416
58,09 ± 2,2
12,8 ± 0,6
11,2 ± 0,3
30-K1
7754 ± 871
25,71 ± 2,8
26,0 ± 2,7
24,7 ± 1,1
30-S1
10212 ± 744
-
10,0 ± 1,5
8,8 ± 0,2
30-S2
6964 ± 359
-
7,8 ± 0,4
7,4 ± 0,3
Ortalama
9391
76,09
13,81
12,3
CV (%)
41,35
16,68
51,90
43,51
TF Folin-Ciocalteu (Singleton ve Rossi 1965) protokolü yardımıyla gerçekteştirildi. Değerler µg GAE/g ta olarak hesaplandı.
TMA pH-diferansiyel metodu ile (Giusti ve Wrolstad 2005) gerçekteştirildi. Değerler µg siy-3-glk/g ta olarak hesaplandı.
c
TEAC değerleri Özgen ve ark., (2006) göre µmol TE/g ta olarak hesaplandı.
d
FRAP değerleri Benzie ve Strain (1996) göre µmol TE/g ta olarak hesaplandı.
b
35
4.3. Şeker Profili
Alıç genotiplerinin şeker profili HPLC analiz sistemi kullanılarak hakim şekerlerden
fruktoz, glikoz ve sakkaroz cinsinden hesaplanmış, tartışılmış ve istatistiksel olarak
yorumlanmıştır (Çizelge 4.4).
Alıç genotiplerindeki şeker profili meyve renklerine göre farklılık göstermiştir. Özellikle
sarı renkli meyveler, kırmızı ve maun-siyah meyveli alıçlara göre daha farklı şeker dağılımı
sergilemiştir. Maun-siyah ve kırmızı genotiplerde hakim şeker sırasıyla glikoz ve fruktoz
olarak gözlemlenmiştir. Bu genotiplerde eser miktarda sakkaroza rastlanmıştır. En fazla
glikoz 30-K1 genotipinde 20.23 g/100 g olarak tespit edilmiştir. Maun-siyah genotipler
arasındaki glikoz ve fruktoz miktarları sırasıyla 14.26 - 17.11 g/100 g ve 5.29 - 7.21 g/100
g arasında hesaplanmıştır. Sarı meyveli genotiplerde diğerlerinden farklı olarak glikoz ve
sakkaroz hakim şeker olarak belirlenmiştir. 30-S1 genotipindeki dağılım 4.22, 6.77 ve 5.57
g/100 g fruktoz, glikoz ve sakkaroz iken 30-S2 genotipinde bu dağılım sırasıyla 2.09, 5.60
ve 7.19 g/100 g olarak hesaplanmıştır. Sarı meyveli genotiplerle diğerleri arasındaki en
belirgin fark meyvelerin içerdiği sakkaroz miktarı olmuştur. Kırmızı ve maun-siyah
genotiplerde eser miktarda sakkaroza rastlanmışken, sarı meyveli genotiplerdeki sakkaroz
oranı toplam şekerin %33.6 ve 48.3’ü olarak sırasıyla 30-S1 ve 30-S2 genotiplerinde
bulunmuştur.
Tüm genotipler için glikoz, fruktoz ve sakarozun sırasıyla toplam şekere oranı %65.96,
%26.07 ve % 7.97 olarak belirlenmiştir.
Toplam şeker miktarı olarak en yüksek değer 27.18 g/100 g ile 30-K1 genotipinde ve 14.88
g/100 g ile 30-S2 genotipinde belirlenmiştir. Toplam şeker ortalamasının değişkenliği (CV
36
%18.98) olarak tespit edilmiştir. Tüm genotiplerin ortalama toplam şeker miktarı 20.71
g/100 g olarak hesaplanmıştır.
Edwards ve ark. (2012) tarafından farklı alıç türlerinde yapılan çalışmalarda, türlerine göre
farklılık göstermek üzere glikoz, sakkaroz ve fruktozun yanında xylose, sorbitol ve inositol
gibi şekerlerden eser miktarlarda tespit edilmiştir.
4.4. Organik Asit Profili
Çalışmamızdaki sekiz alıç genotipinin organik asit profili HPLC analiz sistemi kullanılarak
hakim asitlerden tartarik asit, malik asit, askorbik asit ve sitrik asit cinsinden hesaplanmış,
tartışılmış ve istatistiksel olarak yorumlanmıştır (Çizelge 4.5).
Alıç genotiplerindeki hakim organik asitler sırasıyla toplam asit miktarına oranla %52.98,
37.80, 7.49 ve 1.69 olarak malik asit, sitrik asit, tartarik asit ve askorbik asit olarak
belirlenmiştir. Malik asit miktarı tüm genotipler arasında farklı şekilde bir dağılım
göstermiş olup renklere göre bir özelik belirlenememiştir. Malik asit içeriği en yüksek
maun-siyah meyveli 30-M2 genotipinde 1132.86 mg/100 g ve en düşük kırmızı meyveli
30-K1 genotipinde 641.61 mg/100 g olarak belirlenmiştir. Ortama malik asit miktarı 854.54
mg/100 g olarak hesaplanmıştır.
İkinci hakim organik asit olarak belirlenen sitrik asit miktarı genotipler arasında 320.64 –
831.73 aralığında 30-K1 ve 30-M2 genotipleri için hesaplanmıştır. Ortama sitrik asit
miktarı 609.81 mg/100 g olarak belirlenmiştir.
Maun-siyah meyveli alıçların tartarik asit miktarları genel olarak kırmızı meyvelilere oranla
4 kat, sarı meyvelilere oranla yaklaşık 10 kat daha az bulunmuştur. Maun-siyah meyveli
37
alıçların tartarik asit miktarı 29.11 – 39.83 mg/100 g arasında değişirken, kırmızı meyveli
30-K1 genotipinde 121.22 mg/100 g ve sarı meyveli 30-S2 genotipinde 392.89 mg/100 g
tartarik asit tespit edilmiştir. Alıçların ortama tartarik asit miktarı 120.90 mg/100 g olarak
hesaplanmıştır.
Antioksidan kapasitesine de etkisi olan askorbik asit içeriklerinde kırmızı ve sarı genotipler
daha yüksek miktarda değerler vermiştir.
Maun-siyah meyveli alıçların askorbik asit
miktarı 7.25 – 12.18 mg/100 g arasında değişirken, kırmızı meyveli 30-K1 genotipinde
59.36 mg/100 g ve sarı meyveli 30-S1 genotipinde 60.02 mg/100 g askorbik asit tespit
edilmiştir. Alıçların ortalama askorbik asit miktarı 27.29 mg/100 g olarak hesaplanmıştır.
Edwards ve ark. (2012) tarafından yapılan çalışmalarda alıç türlerine göre farklılık
göstermek üzere malik ve sitrik asit hakim organik asit olarak belirlenmiş, bunların
haricinde eser miktarlarda süksinik, askorbik, tartarik, protocatechuic, 4-hidroksibenzoik,
salisilik ve siringik asit tespit edilmiştir.
38
Çizelge 4.4. Alıç meyvelerinin içerdikleri spesifik şeker miktarları (g/100g) ± standart sapma.
Şeker profili (g/100g)
Fruktoz
% Fruktoz
Glikoz
% Glikoz
Sakkaroz
% Sakkaroz
Toplam
30-M1
5,55 ± 0,01
26.7
15,18 ± 0,01
72.9
0,08 ± 0,01
0.4
20,82 ± 0,01
30-M2
5,29 ± 0,01
27.0
14,26 ± 0,01
72.7
0,06 ± 0,01
0.3
19,62 ± 0,01
30-M3
5,79 ± 0,01
27.7
15,01 ± 0,01
71.9
0,07 ± 0,01
0.3
20,86 ± 0,01
30-M4
7,21 ± 0,01
29.6
17,11 ± 0,01
70.2
0,07 ± 0,01
0.3
24,39 ± 0,01
30-M5
6,15 ± 0,01
27.7
15,15 ± 0,01
70.9
0,08 ± 0,01
0.4
21,38 ± 0,01
30-K1
6,90 ± 0,01
25.4
20,23 ± 0,01
74.4
0,05 ± 0,01
0.2
27,18 ± 0,01
30-S1
4,22 ± 0,02
25.5
6,77 ± 0,01
40.9
5,57 ± 0,01
33.6
16,56 ± 0,01
30-S2
2,09 ± 0,01
14.0
5,60 ± 0,01
37.7
7,19 ± 0,01
48.3
14,88 ± 0,01
Ortalama
5,40
26.07
13,66
65.96
1,65
7.97
20,71
Genotip
38
39
Çizelge 4.5. Alıç meyvelerinin içerdikleri spesifik organik asit miktarları (mg/100g) ± standart sapma.
Organik Asit (mg/100g)
Tartarik Asit
Malik Asit
Askorbik Asit
Sitrik Asit
Toplam
30-M1
29,11 ± 0,33
762,38 ± 4,65
7,25 ± 0,13
574,08 ± 1,90
1373 ± 4,1
30-M2
33,61 ± 0,11
1132,86 ± 8,98
11,98 ± 0,03
831,73 ± 5,32
2010 ± 4,2
30-M3
30,96 ± 0,27
819,99 ± 5,02
8,53 ± 0,09
763,04 ± 10,08
1623 ± 12,8
30-M4
34,74 ± 0,43
769,18 ± 7,56
11,35 ± 0,02
716,65 ± 3,87
1532 ± 6,3
30-M5
39,83 ± 0,06
727,41 ± 3,31
12,18 ± 0,02
632,53 ± 1,17
1412 ± 3,7
30-K1
121,22 ± 0,24
641,61 ± 3,92
59,36 ± 0,14
320,64 ± 0,98
1143 ± 3,3
30-S1
284,87 ± 6,59
945,50 ± 6,00
60,02 ± 0,17
598,99 ± 5,34
1889 ± 10,5
30-S2
392,89 ± 1,86
1037,68 ± 2,34
47,69 ± 0,04
440,79 ± 2,00
1919 ± 1,1
Ortalama
120,90
854,58
27,29
609,81
1613
%
7.49
52.98
1.69
37.80
100
CV (%)
116,55
19,67
87,43
27,60
18,95
Genotip
39
40
40
5. SONUÇ
Ülkemizin farklı bölgelerinde doğal olarak yetişen alıçlar için yapılmış seleksiyon
çalışmalarında farklı alıç türleri tespit edilmiş ve bu türlerde ümitvar olarak seçilen
genotiplerin pomolojik ve kimyasal analizleri yapılmıştır. Bazı çalışmalarda bu
genotipler arasındaki akrabalık ilişkileri moleküler tekniklerle incelenmiştir (Serçe ve
ark., 2011). Bu çalışmalardan başlıcaları Van ilinin Edremit ve Gevaş ilçelerinde
Karadeniz ve Kalkışım (1996) tarafından 14 genotiple yapılan, Malatya’nın Hekimhan
ve Yazıhan ilçelerinde Asma ve Birhanlı (2003) tarafından ve Hatay ve çevresinde
(Serçe ve ark., 2011) 15 ümitvar genotiple gerçekleştirilen çalışmalardır.
Bu teze konu olan ve Hakkari ve çevresinden selekte edilen genotiplerle yapılan
çalışmamızda meyve ağırlığı 4.25 g ve SÇKM değeri %26.7 gibi yüksek değerlerde
olan ümitvar çeşitler belirlenmiştir. Aynı genotiplerin fitokimyasal analizlerinde fenolik
miktarları diğer meyve ve sebzeler ile karşılaştırıldığında yüksek miktarda toplam
fenolik madde içerdiği tespit edilmiştir.
Renk grupları ile toplam fenolik içeriği
arasında belirli bir trend olmasına karşın, bu konuda daha kesin sonuçlar elde etmek için
daha fazla genotiple çalışılması gerektiği sonucu ortaya çıkmıştır. Diğer meyvelerle
literatürde yapılmış çalışmaların önemli bir kısmında koyu renkli meyvelerin daha fazla
toplam fenolik madde içerdiği tespit edilmiştir. Buna özellikle meyvelere kırmızı rengi
veren antosiyaninlerin etki ettiği bilinmektedir. Fakat benzer sonuçlar kırmızı, maunsiyah ve sarı renkli alıç genotiplerimiz arasında gözlenmemiş, toplam fenolik içeriğine
ve antioksidan kapasitesine pigmentlerin yanında ve hatta pigmentlerden daha çok bazı
spesifik fenoliklerin katkıda bulunduğu sonucuna ulaşılmıştır.
41
Tüm dünyada ve özellikle gelişmiş ülkelerde insan sağlığı açısından büyük öneme
sahip, antioksidan kapasitesi yüksek meyvelere ve bu meyvelerden üretilen ürünlere
olan ilgi gittikçe artmaktadır (Scheerens, 2001). Bu meyvelerin başında koyu renkli,
özellikle kırmızı ve mor renkli yabani mevveler gelmektedir. Yabani meyveler arasında
önemli bir yeri olan alıç, orman alanlarında yetiştiriciliği ve üretimi ile sağlıklı
beslenme için önemli bir potansiyel oluşturmaktadır.
Yabani meyveler; biyolojik çeşitlilik, doğal yaşam ve besin kaynakları, ilaç ve kozmetik
hammaddesi, erozyon kontrolü ve kent ağaçlandırmaları, kırsal peyzaj, tarım,
hayvancılık ve alternatif tıp alanlarında kullanılan önemli kaynaklardır. Günümüz
ormancılığında asli ürün odun hammaddesi olmaktan çıkmış, diğer işlevlere
yönelmiştir. Ormanların bu yeni işlevlerinde yabani meyveler önemli yer tutmaktadır.
Bu özelliği ile orman, çok yönlü işlevsel değerler bütünü olarak kabul edilebilir. Alıç
gibi fitokimyasal içeriği ve antioksidan kapasitesi yüksek meyvelerin doğal olarak
olduğu kadar yeni oluşturulacak orman alanlarında katma değer sağlaması potansiyeli
yüksektir.
Ayrıca varlıkları giderek azalan yabani meyvelerin korunması, aynı zamanda biyolojik
çeşitliliğin korunması açısından da çok önemlidir. Biyolojik çeşitlilik; ekosistem
çeşitliliğini, tür çeşitliliğini ve genetik çeşitliliği kapsar. Diğer birçok meyve türünde
olduğu gibi Ülkemiz alıç genetik çeşitliliği açısından da önemli fırsatlar sunmaktadır.
Yaptığımız bu çalışma ile Hakkari ve çevresinden selekte edilen ümitvar genotiplerin
tolam fenolik, toplam antosiyanin ve antioksidan kapasitesi belirlenmiştir. Bundan
sonraki çalışmalarda hangi fitokimyasalların antioksidan kapasitesine etki ettiği ile ilgili
çalışmalar gerçekleştirilmeli ve hücre kültürü, hayvan denemeleri ve klinik çalışmalar
ile insan sağlığı açısından etkileri disiplinler arası çalışmalar ile sonuçlandırılmalıdır.
42
Bu konuda Yang ve Liu (2011)’nun farklı alıç türlerinde yaptığı çalışmada epikateşin,
aglikon, glikozitler, prosiyanidinler, flavonoller hakim fenolikler olarak tespit edilmiştir.
Bunlardan prosiyanidinler meyvede ve flavonol glikozitler, flavonlar ise alıç yaprağında
hakim olan fitokimyasallar olarak bulunmuştur. Ayrıca bu bileşiklerin konsantrasyonu
farklı türlere, olgunluk safhalarına ve çevresel faktörlere göre değişiklik gösterdiği
tespit edilmiştir.
43
6. KAYNAKLAR
Asma, B., Birhanlı, O. 2003. Malatya ve Çevresinde Doğal Olarak Yetişen Alıçlarda
Seleksiyon Çalışmaları. Türkiye IV. Ulusal Bahçe Bitkileri Kongresi. Akdeniz
Üniversitesi Ziraat Fakültesi Bahçe Bitkileri Bölümü, Antalya, 61–62.
Bartolome, A.P., Ruperez, P. and Fuster, C. 1995. Pineapple Fruit: Morphological
Characteristics, Chemical Composition And Sensory Analysis Of Red Spanish
And Smooth Cayenne Cultivars’. Food Chemistry 53 75-79.
Benzie, I.F.F., Strain, J.J. 1996. The Ferric Reducing Ability of Plasma (FRAP) as a
Measure of “Antioxidant Power”: The FRAP assay, Analytical Biochemistry,
239, 70-76.
Browicz, P.H. 1972. Crataegus. In: Davis PH (ed), Flora of Turkey and the East Aegean
Islands. Edinburg Univ. Press, No: 22, Edinburg.
Cemeroğlu, B., Yemenicioğlu, A., Özkan, M., 2001. Meyve Ve Sebzelerin Bileşimi.
Soğukta Depolanmaları (1). Gıda, 24 (3), 21-25.
Cemeroğlu, B., 2007. Gıda Analizleri. Gıda Teknolojisi Yayınları No: 34. Ankara.
Chang, Q, Zuo Z. 2002. Hawtorn. The Journal of Clinical Pharmacology 42:605-612.
Demiray, H. 1986. C. monogyna subsp. monogyna Jacq. ve C. pentagyna W.et K.
üzerine morfolojik ve anatomik araştırmalar. Doğa TUBITAK Bioloji Dergisi
10:305-315.
Dönmez, A.A. 2004. The genus Crataegus L. (Rosaceae) with special reference to
hybridisation and biodiversity in Turkey. Turkish Journal of Botany 28:29-37.
Dönmez, A.A. 2005. A new species of Crataegus (Rosaceae) from Turkey. Botanical
Journal of the Linnean Society 148:245-249.
44
Dönmez, A.A. 2007. Taxonomic note on the genus Crataegus (Rosaceae) in Turkey.
Botanical Journal of the Linnean Society 155:231-240.
Edwards, J. E., Brown, P. N., Talent, N., Dickinson, T. A., Shipley, P.R. 2012. A
review of the chemistry of the genus Crataegus. Phytochemistry 79: 5-26
Ercişli, S. 2004. A short review of the fruit germplasm resources of Turkey. Genetic
Resources and Crop Evolution 51:419-435.
Giusti, M.M. R.E. Wrolstad 2005. Characterization and measurement of anthocyanins
by uv-visible spectroscopy. Unit F1.2, p. 19–31. In: Wrolstad, R.E. and S.J.
Schwartz (eds.). Handbook of food analytical chemistry . Wiley, New York, NY.
Gökçe, A.F., C. Kaya, S. Serçe, M. Özgen. 2010. Effect of scale color on the
antioxidant capacities of onions. Scientia Horticulturae. 123(4):431-435.
Guo, T, Jiao P. 1995. Hawthorn (Crataegus) resources in China. HortScience 30:11321134.
Kalt, W. 2005. Effects of production and processing factors on major fruit and vegetable
antioxidants. J. Food Sci. 70, 11-19.
Karadeniz, T., Kalkışım, Ö. 1996. Edremit ve Gevaş ilçelerinde yetişen Alıç (Crataegus
azarolus L.) tiplerinin meyve özellikleri ve ümitvar tiplerin seçimi. Yüzüncü Yıl
Üniversitesi, Ziraat Fakültesi Dergisi 6 (1): 27–33.
Kaur, C. Kapoor, H. C. 2001. Antioxidants in fruits and vegetables, The millennium’s
health. Int. J. Food Sci. Technol. 36 (7): 703-725.
Ljubuncic, P., Portnaya I., Cogan U., Azaizeh H., Bomzon A. 2005. Antioxidant
activity of Crataegus aronia aqueous extract used in traditional Arab medicine
in Israel. Journal of Ethnopharmacology 101:153-161.
Özbek, S. 1978. Özel Meyvecilik. Çukurova Ü. Ziraat Fak. Yayınları, No:128.
45
Özcan, M, Hacıseferoğulları H, Marakoğlu T, Arslan D. 2005. Hawthorn (Crataegus
spp.) fruit: some physical and chemical properties. Journal of Food Engineering
69:409-413.
Özgen, M., Reese, R.N., Tulio, A.Z., Miller, A.R., Scheerens, J.C. 2006. Modified 2,2azino-bis-3-ethylbenzothiazoline-6-sulfonic acid (ABTS) method to measure
antioxidant capacity of selected small fruits and comparison to ferric reducing
antioxidant
power
(FRAP)
and
2,2'-Diphenyl-1-picrylhydrazyl
(DPPH)
methods, Journal of Agricultural and Food Chemistry, 54,1151-1157.
Özgen, M., Schreens J.C. 2006. Bazı kırmızı ve siyah ahududu çeşitlerinin antioksidant
kapasitelerinin modifiye edilmiş TEAC metodu ile tespiti ve antikanser
özellikleri. 14-16 Eylül II. Ulusal Üzümsü Meyveler Sempozyumu, 322-327.
Özgen, M.
Tokbaş H. 2007.
Işıklanma ve Meyve Dokusunun Amasya ve Fuji
Elmalarında Antioksidan Kapasitesine Etkisi. GOÜ. Ziraat Fak. Dergisi 24(2):15.
Özgen, M. Wyzgoski F.J., Tulio A.Z., Gazula A., Miller A.R., Scheerens J.C., Reese
R.N., and Wright S.R. 2008. Antioxidant Capacity and Phenolic Antioxidants of
Midwestern Black Raspberries Grown for Direct Markets Are Influenced by
Production Site. Hortscience. 43(7):2039-2047.
Özgen, M., Serce S. C. Kaya. 2009. Phytochemical and antioxidant properties of
anthocyanin-rich Morus nigra and M. rubra fruits. Scientia Horticulturae
119(3):275-279.
Scheerens J.C. 2001. Phytochemicals and the consumers: Factors affecting fruit and
vegetable consumption and the potential for increasing small fruit in the diet.
Horttech 11:547-556.
46
Schussler, M, Holzl J. 1995. Myocardial effects of flavonoids from Crataegus species.
Arzneimittel-Forschung 45:842–845.
Serçe, S., Cimek, C. Toplu, Kamiloglu, O. Alkan, K. Gunduz, M. Özgen, Y.A. Kacar.
2011. Relationships among Crataegus accessions sampled from Hatay, Turkey
as assessed by fruit characteristics and RAPD. Genetic Resources and Crop
Evolution. 58(6):933-942.
Shui, G. and L.P. Leong. 2002. Separation and determination of organic acids and
phenolic compounds in fruit juices and drinks by high-performance liquid
chromatography.
Journal Chromatography. A. 977: 89–96.
Singleton, V.L., Rossi, J.L. 1965.
Colorimetry of Total Phenolics with
Phosphomolybdic-Phosphotungstic Acid Reagents, American Journal of
Enology and Viticulture, 16, 144-158.
Steinmetz, K.A., Potter, J.D. 1996. Vegetable, fruit and cancer epidemiology. Cancer
Causes Control 2: 325-351.
Sun, J., Chu, Y.F., Wu, X., Liu, R.H., 2002. Antioxidant and antiproliferative activities
of common fruits. J. Agric. Food Chem. 50, 7449-7454.
Türkoğlu, N, Kazankaya, A, Sensoy R.İ. 2005. Pomological characteristics of hawthorn
species found in Van Region. Tarım Bilimleri Dergisi 15:17-21.
Yang, B., Liu P. 2012. Composition and health effects of phenolic compounds in
hawthorn (Crataegus spp.) of different origins. Journal of Science Food and
Agriculture. 92:178-190
47
ÖZGEÇMİŞ
1. Adı Soyadı:
Erkan Sorkun
2. Doğum Tarihi:
04/03/1986
3. Ünvanı:
Ziraat Mühendisi
4. Öğrenim Durumu: Mezun
Derece
Alan
Üniversite
Yıl
Lisans
Ziraat Mühendisliği
Selçuk Üniversitesi
2005-2009
Y. Lisans
Ziraat
Mühendisliği
Bitkileri Ana Bilim Dalı)
4.1. Lisans mezuniyet derecesi :
(Bahçe Gaziosmanpaşa
2009-2012
Üniversitesi
2,4 (4’lük sistem)
6. Projeler
Farklı renkteki alıç meyvelerinin pomolojik ve fitokimyasal özelliklerinin belirlenmesi.
GOP Üniversitesi araştırma fonu. 2010/67 (2010-2011). Araştırmacı.
8. Staj deneyimi:
Kurum
Dimes Kazova Vasfi Diren Tarım
İşletmesi
Süresi (iş günü)
30
9. Laboratuar deneyimi:
Meyvelerde kalite kriterleri üzerine pomolojik ve fitokimyasal analizler;
Spektrofotometre, Minolta Renk ölçüm cihazı, pH metre, refraktometre, penetrometre,
dijital kumpas ve santrifuj kullanımında deneyimli.
Download

i FARKLI RENKTEKİ ALIÇ MEYVELERİNİN POMOLOJİK VE