i
T.C.
GAZİOSMANPAŞA ÜNİVERSİTESİ
Bilimsel Araştırma Projeleri Komisyonu
Sonuç Raporu
Proje No: 2010/67
FARKLI RENKTEKİ ALIÇ MEYVELERİNİN
POMOLOJİK VE FİTOKİMYASAL
ÖZELLİKLERİNİN BELİRLENMESİ
Proje Yöneticisi
Doç. Dr. Mustafa ÖZGEN
Bahçe Bitkileri Anabilim Dalı
Doç. Dr. Mustafa ÖZGEN - Bahçe Bitkileri Anabilim Dalı
Erkan SORKUN - Bahçe Bitkileri Anabilim Dalı
ii
(Kasım / 2012)
ÖZET
FARKLI RENKTEKĠ ALIÇ MEYVELERĠNĠN
POMOLOJĠK VE FĠTOKĠMYASAL ÖZELLĠKLERĠNĠN BELĠRLENMESĠ
Alıç, ülkemizin birçok bölgesinde doğal olarak yetiĢebilen ve henüz kültüre
alınmamıĢ bir meyve türü olarak bilinmektedir. Bu çalıĢmada, farklı renklerdeki alıçların
pomolojik özellikleri ve fitokimyasal içeriği hakkında ön bilgilerin edinilmesi
amaçlanmıĢtır. Farklı genotiplerin sıkça rastlandığı Hakkari ili ve çevresinde ümitvar 2 sarı,
bir kırmızı ve 5 maun-siyah renkte toplam 8 alıç genotipi belirlenmiĢtir. Pomolojik
analizlerde meyve eni, boyu, meyve ağırlığı, çekirdek sayısı, meyvedeki çekirdek ağırlığı,
meyve eti oranı ve SÇKM içeriği, fitokimyasal analizlerde ise meyvelerin antosiyanin,
toplam fenolik, antioksidan kapasitesi, Ģeker ve organik asit profili çıkarılmıĢtır. Meyve
iriliği 1.63-4.25 g, SÇKM miktarı %17.7-26.7 aralığında değiĢmiĢtir. Alıçlardaki toplam
fenolik miktarı diğer meyvelere oranla yüksek değerlerde bulunmuĢtur (6964-10991 μg
GAE/g ta). Maun-siyah renkli alıçlardaki ortalama toplam fenolik miktarı diğerlerine
oranla daha yüksek miktarda olmasına karĢın 30-S1 sarı renkli genotipde bu miktar 10212
μg GAE/g ta olarak tespit edilmiĢtir. FRAP ve TEAC yöntemleri ile yapılan antioksidan
kapasitesi 30-K1 kırmızı genotipinde, maun ve sarılara oranla 2-3 kat daha fazla olarak
ölçülmüĢtür. En yüksek antosiyanin maun renkteki alıçlarda ve bunlar içinde 30-M1
genotipinde 109.9 µg siy-3-glk/g ta Ģeklinde tespit edilmiĢtir. Alıçların Ģeker profilinde
hakim Ģeker sarı renklilerde glikoz ve sakkaroz, maun-siyah ve kırmızı renklilerde glikoz
ve fruktoz olmuĢtur. ÇeĢitlilik göstermekle birlikte hakim organik asit; malik asit olarak
belirlenmiĢtir. Elde edilen sonuçlar önümüzdeki ıslah ve farmakolojik çalıĢmalara ıĢık
tutması açısından önemli bulunmuĢtur.
Anahtar kelimeler: Antioksidan, Bioaktifler, Fenolik, Organik asit, Yabani meyveler
Bu çalışma Gaziosmanpaşa Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri Komisyonu
tarafından desteklenmiştir (2010/67)
i
iii
ABSTRACT
POMOLOGICAL AND PHYTOCHEMICAL PROPERTIES
OF DIFFERENT COLOR HAWTHORN FRUITS
Hawthorn is known as a wild fruit naturally adapted in many parts of Turkey. The
aim of this study is to obtain preliminary information on different colors of hawthorn fruits
for their pomological and phytochemical attributes. For this purpose promising two yellow,
one red and 5 black a total of 8 hawthorn genotypes were determined in and around the
province of Hakkari. We investigated fruit width, length, fruit weight, number of cores,
core fruit weight, fruit flesh ratio and total soluble solid content as pomological analyzes
and the fruit anthocyanins, total phenolics, antioxidant capacity, increased sugar and
organic acid profile as phytochemical analysis. Pomological and phytochemical analysis
results were varied regardless of the fruit color. Fruit weight was varied 1.63-4.25 g and
soluble dry matter content ranged from 17.7-26.7%. The amount of total phenolics was
found in high concentrations in comparison with other fruits (6,964 to 10,991 μg GAE/g
ta). Although, in general, the average amount of total phenolics in black hawthorn is higher
than others, yellow fruit 30-S1 genotype displayed 10212 μg GAE/g ta. Antioxidant
capacity of 30-K1 red genotype measured by both TEAC and FRAP methods resulted in 23 times higher values as compared to black or yellow genotypes. The highest anthocyanin
content was measured in black color genotypes, among them 30-M1 had 109.9 mg cy-3glu/g. Glucose and sucrose were predominant sugars in yellow color hawthorns, while
glucose and fructose were dominant sugars in black and red color fruits. Malic acid was the
major organic acid for hawthorn genotypes. The results of the present study might be
important to guide the future breeding and pharmacological studies.
2012, 47 pages
Key words; Antioxidant, Bioactives, Phenolic, Organic acids, Wild fruits
ii
iv
ÖNSÖZ
Tezin hazırlanmasında büyük bir özveri göstererek, çalıĢmamın her aĢamasında
tecrübelerinden, bilgilerinden faydalandığım ve desteğini aldığım sayın hocam Doç. Dr.
Mustafa ÖZGEN’e, materyallerin temini konusunda destek olan Prof. Dr. YaĢar AKÇA’ ya
ve Ziraat Mühendisi Kerem KAZAK beye, yazım aĢamasında ve laboratuar çalıĢmalarımda
büyük bir fedakarlıkla yardımlarını esirgemeyen Yrd. Doç. Dr. Cemal KAYA ve ArĢ.Gör.
Onur SARAÇOĞLU’na sonsuz teĢekkürlerimi sunarım. Ayrıca, hayatım boyunca attığım
her adımda, çalıĢmalarımın her aĢamasında benden hiçbir fedakarlığı esirgemeyen ve
manevi desteğini gördüğüm aileme teĢekkür ederim.
Bu araĢtırmanın yürütülmesi ve gerçekleĢtirilmesinde bizlere ekonomik destek sağlayan
GaziosmanpaĢa Üniversitesi BAP komisyonuna teĢekkürü bir borç bilirim.
Erkan SORKUN
iii
v
İÇİNDEKİLER DİZİNİ
Sayfa No
ÖZET…………………………………………………………………………..
i
ABSTRACT……………………………………………………………………
ii
ÖNSÖZ…………………………………………………………………………
iii
ĠÇĠNDEKĠLER………………………………………………………………..
iv
ġEKĠLLER DĠZĠNĠ………………………………………………………..….
vi
ÇĠZELGELER DĠZĠNĠ
vii
SĠMGELER VE KISALTMALAR
viii
1. GİRİŞ……………………………………………………………………….
1
2. KAYNAK ÖZETLERİ………………………………………………..…...
6
3. MATERYAL VE YÖNTEM…………………………………………….
11
3.1. Materyal………………………………………………..…………………
11
3.2 Yöntem…………………………………………………………………….
11
3.2. Pomolojik analizler………………………………………………..………
11
3.2.1. Meyve en ve boyu………………………………………………..……..
11
3.2.2. Meyve ağırlığı………………………………………………..…………
11
3.2.3. Çekirdek sayısı, ağırlığı ve meyve eti oranı……………………………
12
3.2.4. Meyve rengi tayini………………………………………………..…….
12
3.2.5. Suda çözünür kuru madde (SÇKM) tayini……………………………..
12
3.2.Fitokimyasal özellikler………………………………………………..……
15
3.2.2.1. Örneklerin hazırlığı………………………………………………..…….
15
3.2.2.2. Toplam fenol tayini………………………………………………..…….
15
3.2.2.3. Toplam antosioksidan kapasitesi tayini…………………………………
16
3.2.2.4. Toplam antosiyanin tayini……………………………………………….
18
3.2.2.5. ġeker kompozisyonunun tayini…………………………………………
19
3.2.2.6. Organik asit kompozisyonunun tayini…………………………………
19
3.3. Ġstatiksel değerlendirme………………………………………………..….
20
4. BULGULAR ve TARTIŞMA…………………………………………….
22
4.1. Pomolojik özellikler………………………………………………..……...
22
4.2. Fitokimyasal özellikler…………………………………………………….
31
vi
4.3. ġeker profili………………………………………………..………………
35
4.4. Organik asit profili………………………………………………..……….
36
5. SONUÇ………………………………………………..……………………
41
KAYNAKLAR………………………………………………..……………….
43
ÖZGEÇMİŞ………………………………………………..………………….
48
v
vii
ŞEKİLLER DİZİNİ
Sayfa
ġekil 2.1.
ġekil 3.1.
ġekil 3.2.
ġekil 3.3.
ġekil 3.4.
ġekil 3.5.
ġekil 3.6.
ġekil 3.7.
ġekil 4.1.
ġekil 4.2.
ġekil 4.3.
ġekil 4.4.
ġekil 4.5.
ġekil 4.6.
ġekil 4.7.
ġekil 4.8.
Crataegus cinsinin Türkiye sınırları içindeki baĢlıca türleri ve
yayılım alanları………………………………………………..
ÇalıĢmada kullanılan farklı renkteki alıç genotiplerinin genel
görünümü……………………………………………………...
Kromametre renk değer eksenleri: L*(parlaklık), a*
(kırmızı/yeĢil), b*(sarı/mavi)………………………………….
ÇalıĢmada kullanılan farklı renkteki alıç meyvelerinin
fitokimyasal analizler için homojenizasyonu ve örnek
hazırlığı……………………………………………………….
Toplam fenolik analizinde Folin-Ciocalteu’s ilavesinden
sonraki ekstraksiyonların inkübasyonu………………………
Spektrafotometrede FRAP analizi için 593 nm dalga boyunda
absorbansı ölçülen örnekler…………………………………..
Spektrofotometrede TEAC analizi için 734 nm dalga
boyunda ölçülen örnekler…………………………………….
Kromotografik analizler için örnek hazırlama ve HPLC’ye
enjeksiyon……………………………………………………
ÇalıĢmada kullanılan 30-M1 alıç genotipi ve pomolojik
özellikleri……………………………………………………..
ÇalıĢmada kullanılan 30-M2 alıç genotipi ve pomolojik
özellikleri……………………………………………………...
ÇalıĢmada kullanılan 30-M3 alıç genotipi ve pomolojik
özellikleri..………………………………………………….....
ÇalıĢmada kullanılan 30-M4 alıç genotipi ve pomolojik
özellikleri..…………………………………………………....
ÇalıĢmada kullanılan 30-M5 alıç genotipi ve pomolojik
özellikleri. ………………………………………………….....
ÇalıĢmada kullanılan 30-K1 alıç genotipi ve pomolojik
özellikleri..………………………………………………….....
ÇalıĢmada kullanılan 30-S1 alıç genotipi ve pomolojik
özellikleri. ………………………………………………….....
ÇalıĢmada kullanılan 30-S2 alıç genotipi ve pomolojik
özellikleri……………………………………………………...
vi
10
13
14
15
16
18
17
20
26
26
26
26
27
27
28
28
viii
ÇİZELGELER DİZİNİ
Çizelge
Çizelge 4.1.
Çizelge 4.2.
Çizelge 4.3.
Çizelge 4.4.
Çizelge 4.5.
Sayfa
Alıç meyvelerinin pomolojik özellikleri her tekerrürde 10 meyve
ve 3 tekerrür olacak Ģekilde gerçekleĢtirilmiĢtir…………………..
Alıç meyvelerinin meyve kabuğu renk değerleri: L* (parlaklık),
a* (kırmızı/yeĢil), b* (sarı/mavi)…………………………………
Alıç meyvelerinin içerdikleri toplam fenolik (TF), toplam
antosiyanin (TMA) ve antioksidan (TEAC ve FRAP)
miktarları………………………………………………………….
Alıç meyvelerinin içerdikleri spesifik Ģeker miktarları (g/100g) ±
standart sapma ve toplam Ģeker miktarına % oranları…………….
Alıç meyvelerinin içerdikleri spesifik organik asit miktarları
(mg/100g) ± standart sapma………………………………………
vii
29
30
34
38
39
ix
SİMGELER VE KISALTMALAR
Kısaltmalar
Açıklama
ABTS
2,2’-Azino-bis 3-ethylbenzothiazoline-6-sulfonik asit
FRAP
Demir indirgenme antioksidan kapasitesi
HPLC
Yüksek Performanslı Sıvı Kromotografisi
GAE
Galik asit eĢdeğeri
SÇKM
Suda Çözünebilir Kuru Madde
Siy-3-glk
Siyanidin 3 glikozit
TEAC
Troloks eĢdeğer antioksidan kapasitesi
TE
Troloks eĢdeğeri
TPTZ
[2,4,6-tris(2-pyridyl)-1,3,5-triazine]
viii
1
1. GİRİŞ
Alıç, sistematik olarak, Rosaceae familyası, Maloidae alt familyası, Crataegeae bölümü
ve Crataegus cinsi altında yer almaktadır (Dönmez, 2007). Alıcın kuzey yarım kürede
yayılıĢ gösteren 50, ülkemizde ise 20 den fazla türü bulunmaktadır (Davis, 1972; Dönmez,
2004) (ġekil 2.1). Doğal olarak en fazla yayılıĢ gösteren tür Crataegus monogyna
olmaktadır. Crataegus orientalis, Crataegus oxyacantha, ve Crataegus aronia türleri de
yaygın olarak bulunmaktadır.
Alıç (Crataegus spp.) genellikle kısa boylu ancak 10 m ye kadar yükselebilen kıĢın
yaprağını döken, dikenli ağaç veya çalı formunda bir meyve türüdür. Çiçekleri kırmızı,
pembe, sarı veya beyaz renkli ve meyveleri 6-20 mm çapında, 1-3 tohumlu, sarı, kırmızı,
maun veya siyah renkli lezzetli, hafif ekĢimsi Ģekilde olup tüketilebilmektedir (Dönmez,
2007). Dalları esmer-kırmızı veya kırmızı renkli olup dikenli bir ağaçtır, yaprakları basit
veya lopludur. Alıç ağaçları mayıs ayında çiçeklenir ve meyveleri sonbaharda toplanır.
Güney Avrupa, Akdeniz çevresi ülkeler, Kuzey Afrika, Suriye ve ülkemizde yaygın olarak
yetiĢebilmektedir (Browicz, 1972; Demiray, 1986; Guo ve Jiao 1995). Özellikle ülkemizin
hemen her bölgesinde doğal olarak yetiĢmektedir.
Farklı iklim koĢullarına ve farklı
yükseltilere adapte olabilmiĢ bir türdür. Örneğin Erzincan-Refahiye'de 2200 m. rakıma
kadar yaygın bir Ģekilde yetiĢebilmektedir. Güneyde Akdeniz bölgesi ve Hatay'da (Serçe ve
ark., 2011), Malatya ve çevresinde (Asma ve Birhanlı 2003), Van ilimiz ve çevresinde
(Karadeniz ve KalkıĢım 1996) bir çok türünün olduğu tespit edilmiĢtir.
Hakkari ve
çevresinde de çok farklı renkte meyvelere sahip türleri vardır. Ayrıca farklı toprak
koĢullarına da adaptasyonu iyidir. Madence zengin, ağır ve kireci fazla killi topraklarda
2
dahi yetiĢebilir. Türkiye’nin birçok bölgesinde özellikle dağlık alanlarda ve hatta toprağın
fakir olduğu yerlerde bile bolca yetiĢmektedir. Bu nedenle insan eliyle ormansızlaĢmıĢ
alanların ağaçlandırılmasında önemli türlerden biri olarak kabul edilir. Alıçlar ülkemizin
soğuk ve kurak bölgelerinde, kırsal ve kentsel peyzajın önemli bitkileri olmaları yanında,
içerdikleri yüksek vitamin ve fitokimyasal içerikleri ile sosyal ormancılık açısından
önemlidirler.
Alıç, ülkemizde halk arasında, yemiĢen, alıç, aluç veya ekĢi muĢmula gibi farklı isimlerle
de bilinmektedir. Küçük meyveli olması toplanmasının zahmetli olması ve faydalarının çok
fazla bilinmemesi sebebiyle çok tüketilmemektedir.
Bazı yumuĢak çekirdekli meyve türleri için alıcın anaç olarak kullanılma potansiyeline
sahip olduğu bilinmektedir (ErciĢli, 2004). Fakat bu potansiyelin henüz yeterince
değerlendirilmediği görülmektedir. Ülkemizin farklı bölgelerinde doğal olarak yetiĢen
alıçlar çevirme aĢılarıyla armut ve bazen de elmaya dönüĢtürülebilmektedir. Alıç, derinliği
az, kurak, kumlu ve taĢlı topraklarda, yetiĢtirilecek armutlar için uygun bir anaç özelliği
taĢımaktadır. Alıç, ayrıca soğuğa dayanımı iyi olduğu için armut ve ayva için de alternatif
anaç olma özelliği taĢımaktadır. Alıç anacına aĢılanan armutlar fazla geliĢememekte ağaca
bodurluk kazandırmaktır (Özbek, 1978). Ancak Ģu ana kadar özellikleri belirlenmiĢ standart
bir alıç anacı bulunmamaktadır.
Alıç aynı zamanda önemli tıbbi bitkiler arasında yer almaktadır. Alıcın meyve ve
çiçeklerinde antioksidan özellikteki flavonoidler (flavanlar), vitaminler (özellikle C
vitamini), saponin, organik asitler, eter yağı ve Ģekerler baĢta olmak üzere insan sağlığı
bakımından faydalı birçok madde bulunmaktadır. Alıç ağacının yaprak, çiçek ve meyveleri
3
kalbin düzenli çalıĢmasını desteklemek ve kalp-damar sistemi fonksiyonlarını normalize
etmek için kullanılmaktadır (Chang and Zuo 2002).
Alıç meyvesinin içerdiği antioksidanlar serbest radikal oluĢumunu engelleyerek kalbin
düzenli çalıĢmasını olumlu yönde etkilemektedir. Bunun yanı sıra kalp ve beyine olan kan
akıĢını arttırarak kalbi düzensiz atıĢlara karĢı korumakta, kalbin kasılma gücünü ve kalp
basıncını dengelemektedir. Alıcın kurutulmuĢ çiçek ve meyveleri çay gibi hazırlanarak
boğaz iltihabına, öksürüğe, kalp faaliyeti zayıflığına, kalp ağrılarına, kalp çarpıntısına,
böbrek hastalıklarına, damar sertliğine ve karaciğer ağrılarına karĢı kullanılmaktadır
(Chang ve Zuo 2002). Kalp kuvvetlendirici olarak kullanılan bitkiler genellikle zehirli
glikozitler ihtiva ettiğinden ancak standardize edilerek kullanılabilirler. Alıçta bu durum
zehirli glikozitler taĢımadığından söz konusu değildir. Koroner damarları geniĢleten
bioflavonoidler açısından zengin olan bitki bu maddeler sayesinde damarları geniĢleterek
kan dolaĢımını arttırır. Bioflavonoidler çok güçlü antioksidanlar olup, kalbe oksijen ve kan
akıĢını arttırırlar. Dolayısıyla da angina denilen kalp ağrıları azalır (Schussler ve Holzl
1995). Özellikle yaĢlılarda kalp atıĢlarının hızlanmasıyla birlikte görülen kalp ritmi
bozukluklarında da faydalıdır. YaĢlılarda kalbi kuvvetlendirmek, yüksek tansiyonlu
hastalarda kalbe destek olmak, bilhassa ateĢli hastalıklardan sonra yorulan kalbi
kuvvetlendirmek ve kalpteki ritim bozukluklarını tedavide kullanılır. Hafif kalp
yetmezliğinde de kullanılabilir. Ayrıca spazm çözücü, kabız yapıcı ve idrar söktürücü
etkileri de bulunur. Kalple ilgili bu etkiler uzun süreli kullanımda kendini gösterir.
Son yıllarda, farklı ülkelerde çoğunlukla doğadan toplanan alıç meyvelerinin özellikle
kimyasal içeriği ve pomolojik özellikleri üzerine araĢtırmaların yapıldığı görülmektedir
(Ljubuncic ve ark., 2005: Özcan ve ark., 2005; Türkoğlu ve ark., 2005). Ayrıca tıp
4
alanında, alıç meyvelerinin içerdiği fitokimyasalların insan sağlığı üzerine yaptığı etkileri
araĢtıran çalıĢmaların sayısı her geçen gün artmaktadır. Bu alanda yapılan çalıĢmalar
özellikle kalp sağlığı üzerine alıç meyvesinin olumlu etkiler yaptığını göstermektedir. Ġnsan
sağlığına yararlı olan doğal ürünlere yönelimin artması yakın gelecekte bu yabani meyve
türünün ticari kültürüne olan ihtiyacı ortaya koymaktadır. Bu nedenle ülkemizde doğal
olarak yetiĢen ve farklı kullanım alanları olan alıç meyvesi hakkındaki araĢtırmaların
arttırılması ve kültüre alınabilmesi için gerekli çalıĢmaların tamamlanması önem arz
etmektedir.
Bütün özellikleri dikkate alındığı zaman, alıç meyvelerinin insan sağlığı bakımından
oldukça önemli olduğu görülmektedir. Ayrıca, yaban hayatının sürdürülebilirliği
bakımından alıç önemli bir tür olmaktadır. Ġçeriğinin insan sağlığı üzerine olan yararlı
etkilerinden dolayı alıç meyvelerinin tüketimi önerilmekte ve alıç meyvelerinden elde
edilen
ekstraktların
kullanımı
birçok
ülkenin
sağlık
bakanlığınca
onaylanmıĢ
bulunmaktadır.
Alıçların olgun meyvelerinin renkleri taksonomide özellikle tür teĢhisinde kullanılan
önemli kriterlerdendir (Dönmez 2004). Alıç meyvelerinin dıĢ kabuklarında karĢılaĢılan
baĢlıca üç ana renk tespit edilmiĢtir. Bunlar: sarı, kırmızı ve morumsu-siyah renklerdir. Sarı
olan türlere örnek C. Azarolus, C. Tanacetifolia, C. x bornmuelleri, morumsu-siyah türlere
örnek C. Pentagyna, C. Davisii, C. Caucasica verilebilir. Diğer birçok tür ise kırmızı ve
sarımsı kırmızı tonlarında olduğu tespit edilmiĢtir.
ÇalıĢmamızda ülkemizin birçok bölgesinde doğal olarak yetiĢebilen ve henüz kültüre
alınmamıĢ alıç meyvelerinin dıĢ kabuklarında karĢılaĢılan baĢlıca üç ana renkten (sarı,
kırmızı ve morumsu-siyah) genotipler çalıĢmaya dahil edilerek alıçlar içindeki fitokimyasal
5
varyasyonun incelenmesi ve bu türün fitokimyasal içeriği hakkında ön bilgilerin edinilmesi
amaçlanmıĢtır.
Bu araĢtırma ile tür içinde yeralan farklı renk ve özellikteki alıçlar
incelenip arasındaki farklar pomolojik özellikleri açısından saptanmıĢtır.
6
2. KAYNAK ÖZETLERİ
Son yıllarda yapılan bilimsel çalıĢmalar sayesinde bilinçli tüketiciler meyve sebze
tüketimlerinde onların tat, aroma veya kokularının yanında içerdikleri vitamin ve mineral
değerlerini dikkate almaktaydı. ġimdilerde artık bazı meyve ve sebzelerin içerdiği
antioksidan maddelerin kansere, kalp ve damar hastalıklarına karĢı koruyucu etkisinin
vurgulanması (Kaur ve Kapoor 2001; Steinmetz ve Potter 1996) sayesinde artık tüketiciler
antioksidan maddelerce zengin ürünleri tercih etmeye baĢlamıĢ ve dolayısyle ürünlerin
antioksidan kapasiteleri onların kalite kriterleri arasına girmiĢtir. Yüksek antioksidan
kapasitesi sadece ürün seçimiyle alakalı olmayıp, çeĢit, yetiĢtirme koĢulları, olgunluk
dönemi, muhafaza süresi ve doku türü gibi faktörlere göre de değiĢkenlik göstermektedir
(Kalt 2005; Ozgen ve ark., 2008; Scheerens 2001).
Ülkemizin farklı bölgelerinde doğal olarak yetiĢen alıçlar için yapılmıĢ seleksiyon
çalıĢmalarında o bölgede ümitvar olarak seçilen genotiplerin pomolojik ve kimyasal
analizleri yapılmıĢtır. Bazı çalıĢmalarda bu genotipler arasındaki akrabalık iliĢkileri
moleküler tekniklerle incelenmiĢtir (Serçe ve ark., 2011).
Van ilinin Edremit ve GevaĢ ilçelerinde yetiĢen alıçlar arasından yapılmıĢ olan seleksiyon
çalıĢmasında verim ve kalite bakımından üstün özellikli 14 genotip belirlenmiĢtir
(Karadeniz ve KalkıĢım 1996). Yapılan değerlendirme sonucunda bu tiplerde, meyve
ağırlıkları 0.81-2.14 g, SÇKM miktarı %12.20-27.20, pH 3.47-4.45, meyve eti oranları
%70.27-82.83, çekirdek ağırlıkları 0.17-0.55 g, meyve eni 10.74-17.06 mm ve meyve
boyunun 10.65-15.49 mm arasında değiĢim gösterdikleri belirlenmiĢtir.
7
Asma ve Birhanlı (2003), Malatya’nın Hekimhan ve Yazıhan ilçelerinde doğal olarak
yetiĢen alıç popülasyonlarında yaptıkları seleksiyon çalıĢmasında meyve kalitesi yüksek
genotiplerin belirlenmesi amaçlanmıĢtır. Bu çalıĢmada, ortalama meyve ağırlığı 2.16-7.58
g, SÇKM miktarı %12.80-18.83, et/çekirdek oranı 2.55-6.86, çekirdek ağırlığı 0.77-1.16 g
ve toplam asitlik 1.29-1.69g/100 mL olarak belirlenmiĢtir.
Özcan ve ark. (2005)’nın, alıç meyvelerinin bazı fiziksel ve kimyasal özellikleri üzerine
yapmıĢ oldukları araĢtırmada meyvelerin yüksek miktarda Ca, K, Mg, Na ve P içerdiği
belirlenmiĢtir. Bu değerler sırası ile 3046.37 ppm, 13531.96 ppm, 1502.55 ppm, 312.18
ppm, 1477.88 ppm ve 431307.29 ppm olarak belirlenmiĢtir. Meyve eti, tohum ağırlığı,
uzunluğu, çapı, kütlesi, hacmi, geometrik esas çapı sırasıyla 2.16 g, 0.87 g, 14.39 mm,
19.34 mm, 3.03 g, 3083.3 mm³, 17.52 mm, 1.22 ve 4.19 cm² olarak bulunmuĢtur. Alıç
meyvelerinin içerdiği enerji, protein, selüloz, yağ, kül, asitlik, SÇKM oranı ise sırasıyla
34.02 kcal/g, %2.48, %4.67, %0.87, %2.28, %1.98 ve %32.31 olarak belirlenmiĢtir.
Serçe ve ark. (2011)’nın Hatay ilinde yaptıkları seleksiyon çalıĢmalarında meyve iriliği
açısından geniĢ bir varyasyon bulunmasına karĢın B-3 ve B-7 genotiplerinde 14.9 ve 14.3 g
büyüklüğünde meyvelere rastlanmıĢtır. Toplam 15 genotip ile yapılan çalıĢmada SÇKM
oranı %6.1-23.5 arasında değiĢmiĢtir.
Antioksidanlar, hücrelere zarar veren serbest radikalleri etkisiz hale getirerek, kanser dâhil
pek çok hastalığa ve erken yaĢlanmaya neden olabilecek zincirleme reaksiyonları önleyen
moleküllerdir. Serbest radikaller, vücut hücrelerine zarar verirken aynı zamanda bağıĢıklık
sistemini de zayıflatmaktadırlar. Fazla miktardaki serbest radikaller, hücre çekirdeği
düzeyinde zarar oluĢturarak bazı enzimlerin aktivasyonu sonucu tümör oluĢumlarına neden
olabilmektedirler.
8
Meyve ve sebzeler, farklı biyoaktif özellikler gösteren çok sayıda fitokimyasalı
içermektedir. Hemen hemen tüm bitkilerde, mikroorganizmalarda ve bazı hayvansal
dokularda bulunurlar. Doğal antioksidanların büyük çoğunluğunu fenolik bileşikler,
oluşturur ve bunlar arasında en önemlileri antosiyanin, karotenoidler gibi pigmentler,
tokoferoller, askorbik asit ve flavonoidlerdir.
Antosiyaninler, meyve ve sebzelerin kendine özgü kırmızıdan mora kadar değiĢen tonlarda
çeĢitli renklerini veren, suda çözünebilir nitelikteki doğal renk maddeleridir (Cemeroğlu ve
ark., 2001). Antosiyaninlerin temelini karbonhidratlara bağlanarak daha stabil bir yapı
oluĢturan aglikon antosiyanidinleri oluĢturur. Antosiyanidinlerin Ģekerlerle esterleĢmiĢ
formuna antosiyanin denir. Doğada antosiyanidinler serbest halde bulunmazlar ve daima
bir veya birkaç Ģeker molekülüyle esterleĢmiĢ halde bulunurlar. Antosiyaninlerin stabilitesi,
pH, depo sıcaklığı, kimyasal yapı, yoğunluk, ıĢık, oksijen, çözücüler, enzimlerin bulunuĢu,
flavonoidler, proteinler ve metalik iyonlar gibi birçok faktör tarafından etkilenir.
Tüm dünyada ve özellikle geliĢmiĢ ülkelerde insan sağlığı açısından büyük öneme sahip,
antioksidan kapasitesi yüksek meyvelere ve bu meyvelerden üretilen ürünlere olan ilgi
gittikçe artmaktadır (Scheerens, 2001). Bu meyvelerin baĢında koyu renkli, özellikle
kırmızı ve mor renkli yabani mevveler gelmektedir. Yabani meyveler arasında önemli bir
yeri olan alıç, orman alanlarında yetiĢtiriciliği ve üretimi ile sağlıklı beslenme için önemli
bir potansiyel oluĢturmaktadır.
Yang ve Liu (2011)’nun farklı alıç türlerinde yaptığı çalıĢmada epikateĢin, aglikon,
glikozitler, prosiyanidinler, flavonoller hakim fenolikler olarak tespit edilmiĢtir. Bunlardan
prosiyanidinler meyvede ve flavonol glikozitler, flavonlar ise alıç yaprağında hakim olan
9
fitokimyasallar olarak bulunmuĢtur. Ayrıca bu bileĢiklerin konsantrasyonu farklı türlere,
olgunluk safhalarına ve çevresel faktörlere göre değiĢiklik göstermiĢtir.
Edwards ve ark., (2012) ’nın yaptıkları derlemede Avrupa, Asya ve Amerika’da 27 farklı
alıç türü ile yapılan fitokimyasal çalıĢmalarda 36 farklı flavonoide, 6 farklı Ģekere ve 17
organik asit türüne rastlanmıĢtır.
10
ġekil 2.1. Crataegus cinsinin Türkiye sınırları içindeki baĢlıca türleri ve yayılım alanları
(Dönmez, 2004).
C. tanacetifolia
C. azarolus var. aronia
C. pontica
C. orientalis
C. pentagyna
C. davisii
C. meyeri
C. caucasica
C. ambigua
C. heterophylloides
C. longipes
C. microphylla
C. rhipidophylla
C. pseudoheterophylla
C. monogyna
C. x bornmuelleri
C. x yosgatica
C. x sinaica
C. x rubrinervis
C. x browicziana
C. x kyrtostyla
11
3. MATERYAL ve YÖNTEM
3.1. MATERYAL
AraĢtırmada kullanılacak alıç genotipleri, genetik çeĢitliliğin çok yüksek olduğu Hakkari
ilimiz ve çevresinden selekte edilmiĢtir. Bu ekolojilerde yetiĢen kırmızı, sarı ve maun-siyah
renkteki ümitvar genotipler tespit edilerek laboratuar analizleri gerçekleĢtirilmiĢtir.
Laboratuar analizleri GaziosmanpaĢa Üniversitesi Ziraat Fakültesi Bahçe Bitkileri Bioaktif
Moleküller laboratuarlarında yapılmıĢtır. Alıçların olgun meyvelerinin renkleri
taksonomide özellikle tür teĢhisinde kullanılan önemli kriterlerdendir (Dönmez, 2004).
Alıç meyvelerinin dıĢ kabuklarında karĢılaĢılan baĢlıca üç ana renkten (sarı, kırmızı ve
maun-siyah) genotipler çalıĢmaya dahil edilerek alıçlar arasındaki fitokimyasal
varyasyonun incelenmesi amaçlanmıĢtır.
3.2. YÖNTEM
3.2.1. Pomolojik Analizler
Meyvelerin pomolojik ölçümleri 3 tekerrürlü ve her tekerrürde 10 meyve olacak Ģekilde
yapılmıĢtır.
3.2.1. Meyve eni ve boyu (cm) :
Meyve eni ve meyve boyu 0,01 mm hassasiyetli digital kumpas yardımı ile tespit
edilmiĢtir.
3.2.1.2. Meyve ağırlığı :
Meyveler 0.01 duyarlı hassas terazi de tartılarak meyve ağılıkları g cinsinden belirlenmiĢtir.
3.2.1.3.Çekirdek sayısı, ağırlığı ve meyve eti oranı:
12
Meyvelerin içerdiği çekirdek sayısı belirlemiĢtir. Çekirdeklerin ağırlığı 0.01 duyarlı hassas
terazi ile tartılmıĢtır. Ayrıca meyve etinin tüm meyveye olan oranı, % meyve eti oranı
Ģeklinde hesaplanmıĢtır.
3.2.1.4. Meyve Rengi Tayini:
Alıç meyvelerinin renk tayini minolta renk ölçme cihazı (Chroma Meter, CR- 300, Japan)
ile gerçekleĢtirilmiĢtir (Cemeroğlu, 2007). Renk okumalarına baĢlamadan önce cihaza ait
standart kalibrasyon skalası ile cihaz kalibre edilmiĢtir. Örnekler beyaz bir zemine
konularak renk ölçümü yapılmıĢtır.
Kromametre renk eksenleri (ġekil 3.2.): L*(parlaklık), a* (kırmızı/yeĢil), b*(sarı/mavi).
L; ıĢık geçirgenlik değeri, (Y) ekseninde
0=siyah (koyuluk /geçirgenlik yok), 100=beyaz (açıklık/tamamen geçirgen)
a; +a kırmızı, -a yeĢil, (X) ekseninde
b; +b sarı, -b mavi (Z) ekseninde renk yoğunluklarını göstermektedir.
Hue renk niteliği ;
-1
hue= tan [b/a] formülü ile hesaplanmıĢtır.
Chroma renk doygunluğu ;
kroma=√a*²+b*² formülü ile hesaplanmıĢtır.
3.2.1.5.Suda Çözünebilir Kuru Madde (SÇKM):
3.2.1.6.Alıçlar homojenize edildikten sonra kaba filtre kağıdından geçirilip ilk damlalar saf
suya göre kalibre edilmiĢ el refraktometresi (0-53 ölçekli, Refractometer PAL-1)
üzerine alınıp sonuçlar “%” olarak ifade edilmiĢtir.
13
ġekil 3.1. ÇalıĢmada kullanılan farklı renkteki alıç genotiplerinin genel görünümü.
14
ġekil 3.2. Kromametre renk değer eksenleri: L*(parlaklık),
b*(sarı/mavi).
a* (kırmızı/yeĢil),
15
3.2. Fitokimyasal Özellikler
3.3.1. Örneklerin hazırlığı:
Her genotipten yaklaĢık 100 g meyvenin tartılıp çekirdekleri ayıklandıktan sonra 1-1
oranında su ile birlikte homojenizatör yardımı ile pulp haline getirilmiĢtir. Elde edilen
pulplar farklı analizler için kapalı polietilen tüplere aktarılmıĢtır.
ġekil 3.3. ÇalıĢmada kullanılan farklı renkteki alıç meyvelerinin fitokimyasal analizler için
homojenizasyonu ve örnek hazırlığı.
3.2.2. Toplam fenolik tayini:
Toplam fenol miktarı Singleton and Rossi, (1965) de tarif edildiği üzere Folin-Ciocalteu’s
kimyasalı kullanılarak yapılmıĢtır. Bu amaçla homojenize edilen püre ve aseton, su ve
asetik asit (70:29.5:0.5) çözeltisi ilave edilerek bir saat boyunca tüpler içerisinde
16
ekstraksiyon iĢlemi uygulanmıĢtır. Sonra örneğe Folin-Ciocalteu’s kimyasalı ve saf su ilave
edilmiĢ 8 dakika bekletilmiĢtir. Sonra %7’lik sodyum karbonat ilave edilir. Ġki saat
inkübasyondan sonra mavimsi bir renk alan çözeltinin absorbansı spektrafotometrede 750
nm dalga boyunda ölçülmüĢtür. Sonuçlar gallik asit cinsinden µg gallik asit eĢdeğer/g taze
ağırlık olarak hesaplanmıĢtır.
ġekil
3.4.
Toplam
fenolik
analizinde
Folin-Ciocalteu’s
ilavesinden
sonraki
ekstraksiyonların inkübasyonu
3.2.3. Toplam antioksidan kapasitesi tayini:
Alıçların anitioksidan kapasiteleri Özgen ve ark. (2006) tarafından tavsiye edilen ve bitkisel
materyaller için sık kullanılan FRAP (Demir indirgenme antioksidan kapasitesi) ve TEAC
(troloks eĢdeğer antioksidan kapasitesi) olmak üzere iki farklı yöntem kullanılarak
belirlenmiĢtir.
FRAP (Demir indirgenme antioksidan kapasitesi) analizi
17
Analiz için (Benzie ve Strain 1996), 0.1 mol/L asetat (pH 3.6), 10 mmol/L TPTZ [2,4,6tris(2-pyridyl)-1,3,5-triazine], and 20 mmol/L demir klorid çözeltileri (10:1:1) oranlarında
karıĢtırılarak tampon hazırlanmıĢtır. Son olarak 30 µL ekstrakta 2.97 mL hazırlanan
tampon çözelti ilave edilerek karıĢtırılmıĢ ve 10 dakika sonra spektrafotometrede 593 nm
dalga boyunda absorbansı ölçülmüĢtür. Elde edilen absorbans değerleri Troloks (10–100
µmol/L) standart eğim çizelgesi ile hesaplanarak µmol Troloks eĢdeğeri/g yaĢ ağırlık
olarak belirtilmiĢtir.
ġekil 3.5. Spektrafotometrede FRAP analizi için 593 nm dalga boyunda absorbansı ölçülen
örnekler.
TEAC analizi (Troloks Eşdeğer Antioksidan Kapasitesi)
Analiz
için
(Özgen
ve
ark.,
2006)
7
nm
ABTS
(2,2’-Azino-bis
3-
ethylbenzothiazoline-6-sulfonic acid) 2.45 mM potasyumbisülfat ile karıĢtırılarak karanlık
18
ortamda 12-16 saat bekletilmiĢtir. Daha sonra bu solüsyon 20 mM sodyum asetat (pH 4.5)
tamponu ile spectrofotometrede 734 nm dalga boyunda 0.700 ±0.01 absorbans olacak
Ģekilde sadeleĢtirilmiĢtir.
Nihayetinde 30 µL ekstrakt 2.97 mL hazırlanan tampon
karıĢtırılarak absorbans 10 dakika sonra spektrafotometrede 734 nm dalga boyunda
ölçülmüĢtür. Elde edilen absorbans değerleri Troloks (10–100 µmol/L) standart eğim
çizelgesi ile hesaplanarak µmol Troloks eĢdeğeri/g yaĢ ağırlık olarak hesaplanmıĢtır.
ġekil 3.6. Spektrofotometrede TEAC analizi için 734 nm dalga boyunda ölçülen örnekler
3.2.4. Toplam antosiyanin tayini:
Meyvelerdeki toplam antosiyanin pH farkı metodu kullanılarak yapılmıĢtır (Giusti ve
Wrolstad 2005). Ekstraktlar pH 1.0. ve 4.5 bafurlarında hazırlanarak 531 ve 700 nm dalga
boylarında ölçülmüĢtür. Toplam antosiyanin miktarı molar extinction coefficient of 28000
siyanidin 3-glikozit (µg siy-3-glk) absorbanslar [(A520–A700) pH 1.0 - (A520–A700) pH
4.5] µg antosiyanin /g taze ağırlık olarak hesaplanmıĢtır.
19
3.2.5. Şeker (glukoz, fruktoz, sakkaroz) Kompozisyonunun Belirlenmesi
Homojenizatörde pulp haline getirilen meyveden 5 g alınıp üzerine 20 mL deionize su ilave
edilip 3 dakika homojenize edilmiĢtir. Daha sonra 0.45 µm’lik membran filtreden geçirilip
analize hazır hale getirilmiĢtir. Yüksek basınç sıvı kromotografisinde analiz için Bartolome
ve ark., (1995)’ten değiĢtirilerek; akıĢ hızı 0,9 mL/dak, mobil faz % 80 asetonitril + % 20
saf su, kolon sıcaklığı 300C ve analiz süresi 20 dakika Ģeklinde uygulanmıĢtır. Kolon
olarak SGE HPLC (250x4.6mm SS Exsil AMĠNO) kolon kullanılmıĢtır. Glikoz, fruktoz,
sakkaroz miktarı Perkin Elmer (series-200) refraktif indeks dedektörü kullanılacak
alıkonma zamanına göre tespit edilip pik alanına göre daha önce hazırlanan standart
grafikten hesaplanmıĢ ve miktarlar mg/100g olarak verilmiĢtir.
Akış hızı:
0,9 mL/dak
Mobil faz:
% 80 asetonitril + % 20 deionize su
Sıcaklık:
30 oC
Süre:
30 dakika
Kolon:
SS Exsil Amino, SGE (250x4,6 mm ) - USA
Dedektör:
RI, Perkin Elmer (series-200) - Japan
3.2.6. Organik asit Kompozisyonunun Belirlenmesi
Homojenizatörde pulp haline getirilen meyveden 5 g alınıp üzerine 20 mL deionize su ilave
edilip 3 dakika homojenize edilmiĢtir. Daha sonra 0,45 µm’lik membran filtreden geçirilip
analize hazır hale getirilemiĢtir. Yüksek basınç sıvı kromotografide (HPLC) analiz için
Shui ve Leong (2002)’den değiĢtirilerek; mobil faz A; 2,5 pH’a ayarlanıp sülfürik asit
çözeltisi, mobil faz B; metanol, analiz süresi (baĢlangıç koĢulları 0,5 mL /dakika akıĢ
20
hızında %100 mobil faz A, 15 dakika 0,5ml/dakika akıĢ hızında %100 mobil faz A, 5
dakika 0,54 mL/dakika akıĢ hızında % 82 A+ % 18 B, 5 dakika 0,6 mL/dakika akıĢ hızında
%100 B) 25 dakika ve kolon sıcaklığı 300C olarak uygulanmıĢtır. Analizde SGE
(250x4.6mm SS WAKOSIL C18RS 5 µm OmniSpher) HPLC kolon kullanılmıĢtır. Sitrik,
malik, askorbik asit miktarı Perkin Elmer (series-200) U/V dedektörde 215 nm dalga boyu
kullanılarak alıkonma zamanına göre tespit edilip pik alanına göre daha önce hazırlanan
standart grafikten hesaplanıp ve miktarlar mg/100g olarak verilmiĢtir.
ġekil 3.7. Kromotografik analizler için örnek hazırlama ve HPLC’ye enjeksiyon
3.3. İstatistiksel Değerlendirme
Ümitvar olarak belirlenen 8 genotipin meyvelerinin pomolojik ölçümleri her
tekerrürde 10 meyve ve 3 tekerrür olacak Ģekilde yapılmıĢtır. Sonuçların ortalaması
standart sapma ile birlikte sunulmuĢtur. Fitokimyasal analizlerde meyveden meyveye
oluĢacak varyasyonları azaltmak için daha fazla meyve kullanılmıĢ, meyve ekstraksiyonları
21
yaklaĢık 100 g meyvenin homojenizasyonu ile gerçekleĢtirilmiĢtir. Yine 3 tekerrür ile
yapılan analizlerin değerlerinin ortalaması standart sapma ile birlikte sunulmuĢtur.
Genotipler arasındaki değiĢkenliği belirlemek amacı ile değiĢkenlik/değiĢim katsayısı,
coefficient of variation (CV), standart sapmanın ortalama değere oranı olarak hesaplanarak
% olarak ifade edilmiĢtir.
22
4. BULGULAR ve TARTIŞMA
4.1. Pomolojik Özellikler
Yapılan çalıĢmada materyal olarak kullanılan 2 sarı, bir kırmızı ve 5 maun-siyah renkte
toplam 8 alıç genotipi pomolojik özelliklerden (meyve eni, boyu, meyve ağırlığı, çekirdek
sayısı, meyvedeki çekirdek ağırlığı, meyve ati oranı ve SÇKM), elde edilen bulgular
aĢağıda sırasıyla verilmiĢ, tartıĢılmıĢ ve istatistiksel olarak yorumlanmıĢtır (Çizelge 4.1).
Genotiplerin meyve eni 14.28 mm ile 20.87 mm arasında değiĢim göstermiĢtir. 30-S1 en
fazla meyve etine sahip genotip olarak belirlenmiĢtir. Tüm genotiplerin meyve eni
ortalaması 16.68 mm olarak bulunmuĢtur. Meyve boyu ortalaması meyve eni ortalamasına
göre daha az değiĢkenlik göstermiĢtir (CV %7.30 ve 11.69). Yine en fazla meyve boyu
17.43 mm ile 30-S1 genotipinde tespit edilmiĢtir. Genotiplerin ortalama meyve boyları
15.97 mm olarak belirlenmiĢtir. Meyveler ağırlık olarak değerlendirildiğinde, sarı meyve
etine sahip 30-S1 genotipi 4.25 g ile büyük ortalama meyve ağırlığına sahip olduğu, maunsiyah meyveli genotipler arasında ise 30-M3 genotipinin 2.96 g ile en iri genotip olduğu
tespit edilmiĢtir. Selekte edilen genotiplerden en küçüğü ortalama 1.63 g ile kırmızı meyve
kabuklu 30-K1 genotipi olarak belirlenmiĢtir.
Karadeniz ve KalkıĢım’ın (1996) Van ilinin Edremit ve GevaĢ ilçelerinde yetiĢen alıçlar
arasından yapmıĢ oldukları seleksiyon çalıĢmasındaki 14 genotip arasında meyve ağırlıkları
0.81-2.14 g olarak tespit edildiği düĢünüldüğünde çalıĢmamızdaki 1.63 - 4.25 g meyve
ağırlıkları Hakkari ilinden selekte edilmiĢ bu genotiplerin meyve iriliği açısından Van
seleksiyonuna göre yaklaĢık iki kat daha iri olduğu anlaĢılmaktadır. Diğer taraftan
Malatya’nın Hekimhan ve Yazıhan ilçelerinde Asma ve Birhanlı (2003) tarafından yapılmıĢ
23
olan alıç seleksiyonunda ise meyve irilikleri 2.16 - 7.58 g olarak tespit edilmiĢtir.
Türkiyede yapılmıĢ çalıĢmalarda en iri meyveli genotipler Serçe ve ark. (2011)’nın Hatay
ilinde yaptıkları seleksiyon çalıĢmalarında karĢılaĢılmıĢtır. Toplam 15 genotip ile yapılan
bu araĢtırmada B-3 ve B-7 genotiplerinde 14.9 ve 14.3 g büyüklüğünde meyvelere
rastlanmıĢtır.
Meyvelerde çekirdek sayısı, miktarı ve meyve eti oranı önemli kalite kriterleri arasında
değerlendirilir. ÇalıĢmamızda selekte ettiğimiz çeĢitlerin ortalama çekirdek sayısı 2.2
çekirdek ağırlığı her meyve için ortalama 0.59 g olarak belirlenmiĢtir. Genotipler arasında
çekirdek sayısı ortalama 1.6 - 3.0 ve çekirdek ağırlığı ise her meyve için 0.31 - 0.83 g
olmuĢtur. Bu bulgular eĢliğinde hesaplanan yüzde meyve eti oranları %70.6 - 81.9 olarak
tespit edilmiĢtir. En fazla meyve oranı kırmızı meyve kabuklu 30-K1 genotipinde %81.9
olarak hesaplanmıĢtır. Meyve eti oranları arasındaki değiĢkenlik katsayısı CV %26.71
olarak bulunmuĢtur.
Benzer bir çalıĢmada Karadeniz ve KalkıĢım’ın (1996) Van ilinin Edremit ve GevaĢ
ilçelerinden selekte ettikleri 14 alıç genotipi arasında meyve eti oranları %70.27 - 82.83 ve
çekirdek ağırlıkları 0.17 - 0.55 g olarak tespit edilmiĢtir. Malatya’nın Hekimhan ve
Yazıhan ilçelerindeki seleksiyon çalıĢmasında (Asma ve Birhanlı 2003)
ise çekirdek
ağırlıkları 0.77 - 1.16 g arasında bulunmuĢtur.
ÇalıĢmamızdaki alıç genotiplerinin SÇKM miktarı ortalama %21.58 olarak belirlenmiĢtir.
Meyve tadını direk olarak etkileyen SÇKM miktarının yüksek olması bu meyvelerin
tüketici tarafından kabul edilebilirliğini etkileyecektir. En yüksek miktar kırmızı kabuk
renkli 30-K1 genotipte %26.7 ve en düĢük miktar maun-siyah renkli 30-M2 genotipinde
24
belirlenmiĢtir. SÇKM oranları arasındaki değiĢkenlik katsayısı CV %13.83 olarak
bulunmuĢtur.
Türkiye’de yapılan diğer çalıĢmalarda SÇKM miktarları Malatya’daki seleksiyonlarda
(Asma ve Birhanlı 2003) %12.80 - 18.83, Van’ın ilçelerindeki seleksiyonda (Karadeniz ve
KalkıĢım 1996) %12.20 - 27.20 ve Serçe ve ark. (2011)’de Hatay’da yaptığı çalıĢmada
%6.1 - 23.5 olarak belirlenmiĢtir.
Renk kriteri meyve ve sebzelerin değerlendirilmesi, albenisi ve tüketici tercihleri açısından
önemli olduğu kadar aynı zamanda içerdikleri pigmentler sayesinde insan sağlığı açısından
önemli bir yere sahiptir. Meyve rengi görsel, enstrumental ve kimyasal olarak
belirlenebilmektedir. Bunlardan pratik olarak en çok kullanılanı minolta renk ölçüm
cihazlarıdır.
ÇalıĢmada yer alan 8 genotip için minolta renk ölçüm cihazında elde edilen değerler
Çizelge 4.2. de sunulmuĢtur. IĢık geçirgenliğini temsil eden L; koyu renkli maun-siyah
genotiplerde 20.09-21.00 değerinde, kırmızı 30-K1 için 28.67 ve daha açık renkli sarı
meyveli genotiplerde 67.80-68.50 olarak ölçülmüĢtür. Kırmızı-yeĢil eksenini temsil eden a;
beklendiği üzere en yüksek 30-K1 genotipinde 31.95 olarak belirlenmiĢtir. Maun-siyah
çeĢitlerde bu rakam11.82-17.20 arasında gerçekleĢmiĢtir. Koyu sarı 30-S1 genotipinde 1.29
ve yeĢilimsi sarı renkli 30-S2 genotipinde -3.60 olarak ölçülmüĢtür. Diğer bir eksen olan
sarı-mavi ekseninde b; beklendiği üzere sarı genotiplerde en yüksek (34.42-35.99) maunsiyah genotiplerde en düĢük (2.87-4.21) bulunmuĢtur. 30-K1 kırmzı genotipte 12.94 olarak
ölçülmüĢtür. Chroma; renk doygunluğu değiĢkenlik katsayısı
(CV %46.70) olarak
hesaplanmıĢtır. En yüksek değerler 30-M2, 30-M3 ve 30-S2 genotiplerinde rastlanmıĢtır.
Hue; renk niteliği değerleri 11.86-(-83.98) arasında değiĢmiĢtir.
25
Genotip
30-M1
Meyve rengi
Maun-siyah
Meyve eni (mm)
15,87
Meyve boyu (mm)
16,17
Meyve ağırlığı (g)
2,55
Çekirdek
2,0
sayısı/meyve
Çekirdek ağırlığı
0,57
(g)/meyve
Meyve eti oranı (%)
77,6
SÇKM (%)
20,7
ġekil 4.1. ÇalıĢmada kullanılan 30-M1 alıç genotipi ve pomolojik özellikleri.
Genotip
30-M2
Meyve rengi
Maun-siyah
Meyve eni (mm)
15,51
Meyve boyu (mm)
15,27
Meyve ağırlığı (g)
2,14
Çekirdek
2,6
sayısı/meyve
Çekirdek ağırlığı
0,63
(g)/meyve
Meyve eti oranı (%)
70,6
SÇKM (%)
17,7
ġekil 4.2. ÇalıĢmada kullanılan 30-M2 alıç genotipi ve pomolojik özellikleri.
26
Genotip
30-M3
Meyve rengi
Maun-siyah
Meyve eni (mm)
17,24
Meyve boyu (mm)
16,34
Meyve ağırlığı (g)
2,96
Çekirdek
2,2
sayısı/meyve
Çekirdek ağırlığı
0,65
(g)/meyve
Meyve eti oranı (%)
78,0
SÇKM (%)
21,5
ġekil 4.3. ÇalıĢmada kullanılan 30-M3 alıç genotipi ve pomolojik özellikleri.
Genotip
30-M4
Meyve rengi
Maun-siyah
Meyve eni (mm)
16,93
Meyve boyu (mm)
16,66
Meyve ağırlığı (g)
2,49
Çekirdek
1,6
sayısı/meyve
Çekirdek ağırlığı
0,57
(g)/meyve
Meyve eti oranı (%)
77,1
SÇKM (%)
24,0
ġekil 4.4. ÇalıĢmada kullanılan 30-M4 alıç genotipi ve pomolojik özellikleri.
27
Genotip
30-M5
Meyve rengi
Maun-siyah
Meyve eni (mm)
16,95
Meyve boyu (mm)
17,11
Meyve ağırlığı (g)
2,82
Çekirdek
2,0
sayısı/meyve
Çekirdek ağırlığı
0,56
(g)/meyve
Meyve eti oranı (%)
80,2
SÇKM (%)
21,6
ġekil 4.5. ÇalıĢmada kullanılan 30-M5 alıç genotipi ve pomolojik özellikleri.
Genotip
30-K1
Meyve rengi
Maun-siyah
Meyve eni (mm)
14,28
Meyve boyu (mm)
14,42
Meyve ağırlığı (g)
1,63
Çekirdek
1,8
sayısı/meyve
Çekirdek ağırlığı
0,31
(g)/meyve
Meyve eti oranı (%)
81,9
SÇKM (%)
26,7
ġekil 4.6. ÇalıĢmada kullanılan 30-K1 alıç genotipi ve pomolojik özellikleri.
28
Genotip
30-S1
Meyve rengi
Maun-siyah
Meyve eni (mm)
20,87
Meyve boyu (mm)
17,43
Meyve ağırlığı (g)
4,25
Çekirdek
3,0
sayısı/meyve
Çekirdek ağırlığı
0,83
(g)/meyve
Meyve eti oranı (%)
81,5
SÇKM (%)
22,5
ġekil 4.7. ÇalıĢmada kullanılan 30-S1 alıç genotipi ve pomolojik özellikleri.
Genotip
30-S2
Meyve rengi
Maun-siyah
Meyve eni (mm)
15,79
Meyve boyu (mm)
14,38
Meyve ağırlığı (g)
2,20
Çekirdek
2,4
sayısı/meyve
Çekirdek ağırlığı
0,60
(g)/meyve
Meyve eti oranı (%)
73,7
SÇKM (%)
17,9
ġekil 4.8. ÇalıĢmada kullanılan 30-S2 alıç genotipi ve pomolojik özellikleri.
29
Çizelge 4.1. Alıç meyvelerinin pomolojik özellikleri her tekerrürde 10 meyve ve 3 tekerrür olacak Ģekilde gerçekleĢtirilmiĢtir.
Meyve eni
Meyve boyu
Meyve ağırlığı
Çekirdek sayısı/
Çekirdek ağırlığı
Meyve eti
SÇKM
(mm)
(mm)
(g)
meyve
(g)/meyve
oranı (%)
(%)
30-M1
15,87 ± 0,8
16,17 ± 0,6
2,55 ± 0,1
2,0 ± 0,0
0,57 ± 0,07
77,6 ± 2,7
20,7 ± 0,3
30-M2
15,51 ± 1,1
15,27 ± 0,7
2,14 ± 0,3
2,6 ± 0,5
0,63 ± 0,11
70,6 ± 3,3
17,7 ± 0,3
30-M3
17,24 ± 0,7
16,34 ± 0,6
2,96 ± 0,6
2,2 ± 0,4
0,65 ± 0,18
78,0 ± 2,8
21,5 ± 0,2
30-M4
16,93 ± 0,3
16,66± 0,5
2,49 ± 0,3
1,6 ± 0,5
0,57 ± 0,06
77,1 ± 2,9
24,0 ± 0,1
30-M5
16,95 ± 0,7
17,11 ± 0,9
2,82 ± 0,4
2,0 ± 0,0
0,56 ± 0,07
80,2 ± 3,4
21,6 ± 0,3
30-K1
14,28 ± 0,7
14,42 ± 0,6
1,63 ± 0,3
1,8 ± 0,4
0,31 ± 0,09
81,9 ± 4,1
26,7 ± 0,3
30-S1
20,87 ± 0,4
17,43 ± 0,7
4,25 ± 0,4
3,0 ± 0,0
0,83 ± 0,12
81,5 ± 2,1
22,5 ± 0,3
30-S2
15,79 ± 0,8
14,38 ± 1,2
2,20 ± 0,6
2,4 ± 0,9
0,60 ± 0,17
73,7 ± 2,1
17,9 ± 0,2
Ortalama
16,68
15,97
2,63
2,2
0,59
77,57
21,58
CV (%)
11,69
7,30
29,56
20,62
24,12
26,71
13,83
29
Genotip
30
Çizelge 4.2. Alıç meyvelerinin meyve kabuğu renk değerleri: L* (parlaklık), a* (kırmızı/yeĢil), b* (sarı/mavi).
30
Genotip
L
a
b
Chroma
Hue
30-M1
20,09 ± 1,1
11,82 ± 1,3
2,87 ± 0,5
12,17 ± 1,4
13,61 ± 1,6
30-M2
20,40 ± 1,0
16,15 ± 1,5
4,10 ± 0,3
34,48 ± 5,4
22,10 ± 1,4
30-M3
21,00 ± 1,2
17,20 ± 4,5
4,21 ± 1,0
36,06 ± 1,2
16,00 ± 6,3
30-M4
20,72 ± 0,9
14,36 ± 2,0
3,06 ± 0,7
16,67 ± 1,5
14,28 ± 1,2
30-M5
20,42 ± 0,9
13,55 ± 2,6
2,87 ± 0,7
17,72 ± 4,5
13,87 ± 1,2
30-K1
28,67 ± 2,2
31,95 ± 5,1
12,94 ± 2,0
14,69 ± 2,1
11,97 ± 1,3
30-S1
67,48 ± 2,0
1,29 ± 1,2
35,99 ± 1,1
13,85 ± 2,7
11,86 ± 1,4
30-S2
68,50 ± 2,1
-3,60 ± 2,8
34,42 ± 0,9
34,70 ± 0,8
-83,98 ± 4,7
Ortalama
33,41
13,74
12,56
22,54
2,46
CV (%)
64,44
68,01
114,46
46,70
1424
31
4.2. Fitokimyasal Özellikler
Yapılan çalıĢmada materyal olarak kullanılan alıçlara ait fitokimyasal analizler (toplam
fenolik
madde
tayini,
TMA,
TEAC,
FRAP,
spesifik
Ģeker
ve
organik
asit
kompozisyonunun belirlenmesi) sonucu elde edilen bulgular aĢağıda sırasıyla verilmiĢ,
tartıĢılmıĢ ve istatistiksel olarak yorumlanmıĢtır (Çizelge 4.3)
ÇalıĢmamızdaki alıç genotipleri, toplam fenolik miktarı bakımından çeĢitlilik göstermiĢtir
(CV %41.35). 30-M2, 10991 µg GAE/g ta ile en fazla fenolik miktarına sahip genotip
olarak belirlenmiĢtir. Genel olarak maun-siyah genotiplerin yüksek miktarda toplam fenolik
içerdiği ve özellikle bunlardan 30-M2, 30-M3 ve 30-M5 in diğerine oranla daha fazla
oranda toplam fenoliğe sahip olduğu belirlenmiĢtir. Bunun yanında sarı meyve kabuğuna
sahip 30-S1 genotipinde de fenolik miktarı 10212 µg GAE/g ta ile yine yüksek oranda
tespit edilmiĢtir. Kırmızı meyve kabuğuna sahip 30-K1 genotipi ise 7754 µg GAE/g ta
oranında toplam fenolik içermiĢtir. Tüm genotiplerin toplam fenolik miktarı ortalaması
9391 µg GAE/g ta olarak bulunmuĢtur.
Genel olarak elde edilen toplam fenolik miktarları diğer meyve ve sebzeler arasında
karĢılaĢtırıldığında alıç meyvesinin yüksek miktarda toplam fenolik madde içerdiği tespit
edilmiĢtir (Sun ve ark., 2002). Renk grupları ile toplam fenolik içeriği arasında belirli bir
trend olmasına karĢın, bu konuda daha kesin sonuçlar elde etmek için daha fazla genotiple
çalıĢılması gerektiği sonucu ortaya çıkmıĢtır. Diğer meyvelerle literatürde yapılmıĢ
çalıĢmaların önemli bir kısmında koyu renkli meyvelerin daha fazla toplam fenolik madde
içerdiği tespit edilmiĢtir (Özgen ve Schreens 2006; Özgen ve TokbaĢ 2007; Özgen ve
ark.2009). Özellikle üzümsü meyvelerde olduğu gibi antosiyanin ve diğer bazı pigmentlarin
32
toplam fenolik içeriğine katkısı % 80 lere kadar çıkabilmektedir (Özgen ve ark., 2008).
Ancak kırmızı, mor, sarı ve beyaz gibi değiĢik renkli soğan çeĢitleri ile yapılan çalıĢmada
(Gökçe ve ark., 2010) üzümsü meyvelerde elde edilen trend bulunamamıĢtır. Bu sonuçlar
alıç çalıĢmamızda olduğu gibi bazı meyvelerde toplam fenolik içeriğine ve antioksidan
kapasitesine pigmentlerin yanında ve hatta pigmentlerden daha çok bazı spesifik
fenoliklerin katkıda bulunduğunu iĢaret etmektedir.
Alıçlar içinde antosiyanin içeren maun-siyah ve kırmızı renkli genotipler arasında yapılan
antosiyanin analizlerinde sırasıyla 30-M1 ve 30-M3 maun-siyah renkli genotiplerin 109.84
ve 104.83 µg siy-3-glk/g ta içerdiği tespit edilmiĢtir. En az toplam antosiyanin kırmızı
meyveli 30-K1 genotipinde 25.71 µg siy-3-glk/g ta olarak belirlenmiĢtir. Kırmızı ve maunsiyah renkli alıç genotiplerinin ortalama içerdiği antosiyanin miktarı 76.09 µg siy-3-glk/g ta
olarak hesaplanmıĢtır. Meyve ekstraksiyonlarının meyve eti ve kabuk olarak ayrı ayrı
yapılmamasına karĢın tespit edilen bu miktarların hemen hepsinin meyve kabuğundan
kaynaklandığı gözlenmektedir. Gözlemlerimizde meyve etinde kırmızı veya kırmızımsı bir
renk tespit edilememiĢtir.
Meyvelerdeki antioksidan kapasitesi TEAC (troloks eĢdeğer antioksidan kapasitesi) ve
FRAP (demir indirgenme antioksidan kapasitesi) olmak üzere iki farklı yöntem kullanılarak
hesaplanmıĢtır (Özgen ve ark., 2006).
ÇalıĢmamızdaki alıç genotiplerinin TEAC
antioksidan kapasitesi ortalama %13.81 olarak belirlenmiĢtir. En yüksek miktar kırmızı
kabuk renkli 30-K1 genotipte 26.0 µmol TE/g ta ve en düĢük miktar sarı renkli 30-S2
genotipinde 7.8 µmol TE/g ta belirlenmiĢtir. TEAC antioksidan kapasitesi arasındaki
değiĢkenlik katsayısı CV %51.90 gibi yüksek oranda gerçekleĢmiĢtir. Kırmızı renkli
33
genotipin TEAC antioksidan kapasitesi maun-siyahlara oranla yaklaĢık 2 kat, sarı
meyvelilere oranla yaklaĢık 3 kat oranında daha yüksek gerçekleĢmiĢtir. Benzer sonuçlar
FRAP yöntemi ile yapılan analizlerle de gözlemlenmiĢtir. Tüm genotiplerin FRAP
antioksidan kapasitesi ortalaması 12.3 µmol TE/g ta olarak bulunmuĢtur. Yine kırmızı
renkli 30-K1 genotipi 24.7 µmol TE/g ta ile en yüksek oranda antioksidan içerirken, 30-S2
genotipi 7.4 µmol TE/g ta ile en düĢük oranda antioksidan kapasitesine sahip olduğu tespit
edilmiĢtir. FRAP antioksidan kapasitesi arasındaki değiĢkenlik katsayısı CV %43.51 ile
TEAC a oranla daha düĢük ama genel olarak yüksek oranda gerçekleĢmiĢtir.
34
Çizelge 4.3. Alıç meyvelerinin içerdikleri toplam fenolik (TF), toplam antosiyanin (TMA) ve antioksidan (TEAC ve FRAP)
miktarları
34
a
TFa
TMAb
TEACc
FRAPd
Genotip
(µg GAE/g ta)
(µg siy-3-glk/g ta)
(µmol TE/g ta)
(µmol TE/g ta)
30-M1
8611 ± 391
109,84 ± 4,3
12,7 ± 0,2
10,3 ± 0,3
30-M2
10991 ± 597
86,30 ± 4,7
13,8 ± 0,9
10,6 ± 0,8
30-M3
10844 ± 501
104,83 ± 0,6
14,4 ± 1,0
11,7 ± 0,4
30-M4
8831 ± 502
71,78 ± 1,2
13,0 ± 0,3
13,7 ± 0,2
30-M5
10922 ± 416
58,09 ± 2,2
12,8 ± 0,6
11,2 ± 0,3
30-K1
7754 ± 871
25,71 ± 2,8
26,0 ± 2,7
24,7 ± 1,1
30-S1
10212 ± 744
-
10,0 ± 1,5
8,8 ± 0,2
30-S2
6964 ± 359
-
7,8 ± 0,4
7,4 ± 0,3
Ortalama
9391
76,09
13,81
12,3
CV (%)
41,35
16,68
51,90
43,51
TF Folin-Ciocalteu (Singleton ve Rossi 1965) protokolü yardımıyla gerçekteĢtirildi. Değerler µg GAE/g ta olarak hesaplandı.
TMA pH-diferansiyel metodu ile (Giusti ve Wrolstad 2005) gerçekteĢtirildi. Değerler µg siy-3-glk/g ta olarak hesaplandı.
c
TEAC değerleri Özgen ve ark., (2006) göre µmol TE/g ta olarak hesaplandı.
d
FRAP değerleri Benzie ve Strain (1996) göre µmol TE/g ta olarak hesaplandı.
b
35
4.3. Şeker Profili
Alıç genotiplerinin Ģeker profili HPLC analiz sistemi kullanılarak hakim Ģekerlerden
fruktoz, glikoz ve sakkaroz cinsinden hesaplanmıĢ, tartıĢılmıĢ ve istatistiksel olarak
yorumlanmıĢtır (Çizelge 4.4).
Alıç genotiplerindeki Ģeker profili meyve renklerine göre farklılık göstermiĢtir. Özellikle
sarı renkli meyveler, kırmızı ve maun-siyah meyveli alıçlara göre daha farklı Ģeker dağılımı
sergilemiĢtir. Maun-siyah ve kırmızı genotiplerde hakim Ģeker sırasıyla glikoz ve fruktoz
olarak gözlemlenmiĢtir. Bu genotiplerde eser miktarda sakkaroza rastlanmıĢtır. En fazla
glikoz 30-K1 genotipinde 20.23 g/100 g olarak tespit edilmiĢtir. Maun-siyah genotipler
arasındaki glikoz ve fruktoz miktarları sırasıyla 14.26 - 17.11 g/100 g ve 5.29 - 7.21 g/100
g arasında hesaplanmıĢtır. Sarı meyveli genotiplerde diğerlerinden farklı olarak glikoz ve
sakkaroz hakim Ģeker olarak belirlenmiĢtir. 30-S1 genotipindeki dağılım 4.22, 6.77 ve 5.57
g/100 g fruktoz, glikoz ve sakkaroz iken 30-S2 genotipinde bu dağılım sırasıyla 2.09, 5.60
ve 7.19 g/100 g olarak hesaplanmıĢtır. Sarı meyveli genotiplerle diğerleri arasındaki en
belirgin fark meyvelerin içerdiği sakkaroz miktarı olmuĢtur. Kırmızı ve maun-siyah
genotiplerde eser miktarda sakkaroza rastlanmıĢken, sarı meyveli genotiplerdeki sakkaroz
oranı toplam Ģekerin %33.6 ve 48.3’ü olarak sırasıyla 30-S1 ve 30-S2 genotiplerinde
bulunmuĢtur.
Tüm genotipler için glikoz, fruktoz ve sakarozun sırasıyla toplam Ģekere oranı %65.96,
%26.07 ve % 7.97 olarak belirlenmiĢtir.
Toplam Ģeker miktarı olarak en yüksek değer 27.18 g/100 g ile 30-K1 genotipinde ve 14.88
g/100 g ile 30-S2 genotipinde belirlenmiĢtir. Toplam Ģeker ortalamasının değiĢkenliği (CV
36
%18.98) olarak tespit edilmiĢtir. Tüm genotiplerin ortalama toplam Ģeker miktarı 20.71
g/100 g olarak hesaplanmıĢtır.
Edwards ve ark. (2012) tarafından farklı alıç türlerinde yapılan çalıĢmalarda, türlerine göre
farklılık göstermek üzere glikoz, sakkaroz ve fruktozun yanında xylose, sorbitol ve inositol
gibi Ģekerlerden eser miktarlarda tespit edilmiĢtir.
4.4. Organik Asit Profili
ÇalıĢmamızdaki sekiz alıç genotipinin organik asit profili HPLC analiz sistemi kullanılarak
hakim asitlerden tartarik asit, malik asit, askorbik asit ve sitrik asit cinsinden hesaplanmıĢ,
tartıĢılmıĢ ve istatistiksel olarak yorumlanmıĢtır (Çizelge 4.5).
Alıç genotiplerindeki hakim organik asitler sırasıyla toplam asit miktarına oranla %52.98,
37.80, 7.49 ve 1.69 olarak malik asit, sitrik asit, tartarik asit ve askorbik asit olarak
belirlenmiĢtir. Malik asit miktarı tüm genotipler arasında farklı Ģekilde bir dağılım
göstermiĢ olup renklere göre bir özelik belirlenememiĢtir. Malik asit içeriği en yüksek
maun-siyah meyveli 30-M2 genotipinde 1132.86 mg/100 g ve en düĢük kırmızı meyveli
30-K1 genotipinde 641.61 mg/100 g olarak belirlenmiĢtir. Ortama malik asit miktarı 854.54
mg/100 g olarak hesaplanmıĢtır.
Ġkinci hakim organik asit olarak belirlenen sitrik asit miktarı genotipler arasında 320.64 –
831.73 aralığında 30-K1 ve 30-M2 genotipleri için hesaplanmıĢtır. Ortama sitrik asit
miktarı 609.81 mg/100 g olarak belirlenmiĢtir.
Maun-siyah meyveli alıçların tartarik asit miktarları genel olarak kırmızı meyvelilere oranla
4 kat, sarı meyvelilere oranla yaklaĢık 10 kat daha az bulunmuĢtur. Maun-siyah meyveli
37
alıçların tartarik asit miktarı 29.11 – 39.83 mg/100 g arasında değiĢirken, kırmızı meyveli
30-K1 genotipinde 121.22 mg/100 g ve sarı meyveli 30-S2 genotipinde 392.89 mg/100 g
tartarik asit tespit edilmiĢtir. Alıçların ortama tartarik asit miktarı 120.90 mg/100 g olarak
hesaplanmıĢtır.
Antioksidan kapasitesine de etkisi olan askorbik asit içeriklerinde kırmızı ve sarı genotipler
daha yüksek miktarda değerler vermiĢtir.
Maun-siyah meyveli alıçların askorbik asit
miktarı 7.25 – 12.18 mg/100 g arasında değiĢirken, kırmızı meyveli 30-K1 genotipinde
59.36 mg/100 g ve sarı meyveli 30-S1 genotipinde 60.02 mg/100 g askorbik asit tespit
edilmiĢtir. Alıçların ortalama askorbik asit miktarı 27.29 mg/100 g olarak hesaplanmıĢtır.
Edwards ve ark. (2012) tarafından yapılan çalıĢmalarda alıç türlerine göre farklılık
göstermek üzere malik ve sitrik asit hakim organik asit olarak belirlenmiĢ, bunların
haricinde eser miktarlarda süksinik, askorbik, tartarik, protocatechuic, 4-hidroksibenzoik,
salisilik ve siringik asit tespit edilmiĢtir.
38
Çizelge 4.4. Alıç meyvelerinin içerdikleri spesifik Ģeker miktarları (g/100g) ± standart sapma.
Şeker profili (g/100g)
Fruktoz
% Fruktoz
Glikoz
% Glikoz
Sakkaroz
% Sakkaroz
Toplam
30-M1
5,55 ± 0,01
26.7
15,18 ± 0,01
72.9
0,08 ± 0,01
0.4
20,82 ± 0,01
30-M2
5,29 ± 0,01
27.0
14,26 ± 0,01
72.7
0,06 ± 0,01
0.3
19,62 ± 0,01
30-M3
5,79 ± 0,01
27.7
15,01 ± 0,01
71.9
0,07 ± 0,01
0.3
20,86 ± 0,01
30-M4
7,21 ± 0,01
29.6
17,11 ± 0,01
70.2
0,07 ± 0,01
0.3
24,39 ± 0,01
30-M5
6,15 ± 0,01
27.7
15,15 ± 0,01
70.9
0,08 ± 0,01
0.4
21,38 ± 0,01
30-K1
6,90 ± 0,01
25.4
20,23 ± 0,01
74.4
0,05 ± 0,01
0.2
27,18 ± 0,01
30-S1
4,22 ± 0,02
25.5
6,77 ± 0,01
40.9
5,57 ± 0,01
33.6
16,56 ± 0,01
30-S2
2,09 ± 0,01
14.0
5,60 ± 0,01
37.7
7,19 ± 0,01
48.3
14,88 ± 0,01
Ortalama
5,40
26.07
13,66
65.96
1,65
7.97
20,71
Genotip
38
Çizelge 4.5. Alıç meyvelerinin içerdikleri spesifik organik asit miktarları (mg/100g) ± standart sapma.
39
Organik Asit (mg/100g)
Genotip
Tartarik Asit
Malik Asit
Askorbik Asit
Sitrik Asit
Toplam
30-M1
29,11 ± 0,33
762,38 ± 4,65
7,25 ± 0,13
574,08 ± 1,90
1373 ± 4,1
30-M2
33,61 ± 0,11
1132,86 ± 8,98
11,98 ± 0,03
831,73 ± 5,32
2010 ± 4,2
30-M3
30,96 ± 0,27
819,99 ± 5,02
8,53 ± 0,09
763,04 ± 10,08
1623 ± 12,8
30-M4
34,74 ± 0,43
769,18 ± 7,56
11,35 ± 0,02
716,65 ± 3,87
1532 ± 6,3
30-M5
39,83 ± 0,06
727,41 ± 3,31
12,18 ± 0,02
632,53 ± 1,17
1412 ± 3,7
30-K1
121,22 ± 0,24
641,61 ± 3,92
59,36 ± 0,14
320,64 ± 0,98
1143 ± 3,3
30-S1
284,87 ± 6,59
945,50 ± 6,00
60,02 ± 0,17
598,99 ± 5,34
1889 ± 10,5
30-S2
392,89 ± 1,86
1037,68 ± 2,34
47,69 ± 0,04
440,79 ± 2,00
1919 ± 1,1
Ortalama
120,90
854,58
27,29
609,81
1613
%
7.49
52.98
1.69
37.80
100
CV (%)
116,55
19,67
87,43
27,60
18,95
40
5. SONUÇ
Ülkemizin farklı bölgelerinde doğal olarak yetiĢen alıçlar için yapılmıĢ seleksiyon
çalıĢmalarında farklı alıç türleri tespit edilmiĢ ve bu türlerde ümitvar olarak seçilen
genotiplerin pomolojik ve kimyasal analizleri yapılmıĢtır. Bazı çalıĢmalarda bu
genotipler arasındaki akrabalık iliĢkileri moleküler tekniklerle incelenmiĢtir (Serçe ve
ark., 2011). Bu çalıĢmalardan baĢlıcaları Van ilinin Edremit ve GevaĢ ilçelerinde
Karadeniz ve KalkıĢım (1996) tarafından 14 genotiple yapılan, Malatya’nın Hekimhan
ve Yazıhan ilçelerinde Asma ve Birhanlı (2003) tarafından ve Hatay ve çevresinde
(Serçe ve ark., 2011) 15 ümitvar genotiple gerçekleĢtirilen çalıĢmalardır.
Bu teze konu olan ve Hakkari ve çevresinden selekte edilen genotiplerle yapılan
çalıĢmamızda meyve ağırlığı 4.25 g ve SÇKM değeri %26.7 gibi yüksek değerlerde
olan ümitvar çeĢitler belirlenmiĢtir. Aynı genotiplerin fitokimyasal analizlerinde fenolik
miktarları diğer meyve ve sebzeler ile karĢılaĢtırıldığında yüksek miktarda toplam
fenolik madde içerdiği tespit edilmiĢtir.
Renk grupları ile toplam fenolik içeriği
arasında belirli bir trend olmasına karĢın, bu konuda daha kesin sonuçlar elde etmek için
daha fazla genotiple çalıĢılması gerektiği sonucu ortaya çıkmıĢtır. Diğer meyvelerle
literatürde yapılmıĢ çalıĢmaların önemli bir kısmında koyu renkli meyvelerin daha fazla
toplam fenolik madde içerdiği tespit edilmiĢtir. Buna özellikle meyvelere kırmızı rengi
veren antosiyaninlerin etki ettiği bilinmektedir. Fakat benzer sonuçlar kırmızı, maunsiyah ve sarı renkli alıç genotiplerimiz arasında gözlenmemiĢ, toplam fenolik içeriğine
ve antioksidan kapasitesine pigmentlerin yanında ve hatta pigmentlerden daha çok bazı
spesifik fenoliklerin katkıda bulunduğu sonucuna ulaĢılmıĢtır.
41
Tüm dünyada ve özellikle geliĢmiĢ ülkelerde insan sağlığı açısından büyük öneme
sahip, antioksidan kapasitesi yüksek meyvelere ve bu meyvelerden üretilen ürünlere
olan ilgi gittikçe artmaktadır (Scheerens, 2001). Bu meyvelerin baĢında koyu renkli,
özellikle kırmızı ve mor renkli yabani mevveler gelmektedir. Yabani meyveler arasında
önemli bir yeri olan alıç, orman alanlarında yetiĢtiriciliği ve üretimi ile sağlıklı
beslenme için önemli bir potansiyel oluĢturmaktadır.
Yabani meyveler; biyolojik çeĢitlilik, doğal yaĢam ve besin kaynakları, ilaç ve kozmetik
hammaddesi, erozyon kontrolü ve kent ağaçlandırmaları, kırsal peyzaj, tarım,
hayvancılık ve alternatif tıp alanlarında kullanılan önemli kaynaklardır. Günümüz
ormancılığında asli ürün odun hammaddesi olmaktan çıkmıĢ, diğer iĢlevlere
yönelmiĢtir. Ormanların bu yeni iĢlevlerinde yabani meyveler önemli yer tutmaktadır.
Bu özelliği ile orman, çok yönlü iĢlevsel değerler bütünü olarak kabul edilebilir. Alıç
gibi fitokimyasal içeriği ve antioksidan kapasitesi yüksek meyvelerin doğal olarak
olduğu kadar yeni oluĢturulacak orman alanlarında katma değer sağlaması potansiyeli
yüksektir.
Ayrıca varlıkları giderek azalan yabani meyvelerin korunması, aynı zamanda biyolojik
çeĢitliliğin korunması açısından da çok önemlidir. Biyolojik çeĢitlilik; ekosistem
çeĢitliliğini, tür çeĢitliliğini ve genetik çeĢitliliği kapsar. Diğer birçok meyve türünde
olduğu gibi Ülkemiz alıç genetik çeĢitliliği açısından da önemli fırsatlar sunmaktadır.
Yaptığımız bu çalıĢma ile Hakkari ve çevresinden selekte edilen ümitvar genotiplerin
tolam fenolik, toplam antosiyanin ve antioksidan kapasitesi belirlenmiĢtir. Bundan
sonraki çalıĢmalarda hangi fitokimyasalların antioksidan kapasitesine etki ettiği ile ilgili
çalıĢmalar gerçekleĢtirilmeli ve hücre kültürü, hayvan denemeleri ve klinik çalıĢmalar
ile insan sağlığı açısından etkileri disiplinler arası çalıĢmalar ile sonuçlandırılmalıdır.
42
Bu konuda Yang ve Liu (2011)’nun farklı alıç türlerinde yaptığı çalıĢmada epikateĢin,
aglikon, glikozitler, prosiyanidinler, flavonoller hakim fenolikler olarak tespit edilmiĢtir.
Bunlardan prosiyanidinler meyvede ve flavonol glikozitler, flavonlar ise alıç yaprağında
hakim olan fitokimyasallar olarak bulunmuĢtur. Ayrıca bu bileĢiklerin konsantrasyonu
farklı türlere, olgunluk safhalarına ve çevresel faktörlere göre değiĢiklik gösterdiği
tespit edilmiĢtir.
43
6. KAYNAKLAR
Asma, B., Birhanlı, O. 2003. Malatya ve Çevresinde Doğal Olarak YetiĢen Alıçlarda
Seleksiyon ÇalıĢmaları. Türkiye IV. Ulusal Bahçe Bitkileri Kongresi. Akdeniz
Üniversitesi Ziraat Fakültesi Bahçe Bitkileri Bölümü, Antalya, 61–62.
Bartolome, A.P., Ruperez, P. and Fuster, C. 1995. Pineapple Fruit: Morphological
Characteristics, Chemical Composition And Sensory Analysis Of Red Spanish
And Smooth Cayenne Cultivars’. Food Chemistry 53 75-79.
Benzie, I.F.F., Strain, J.J. 1996. The Ferric Reducing Ability of Plasma (FRAP) as a
Measure of “Antioxidant Power”: The FRAP assay, Analytical Biochemistry,
239, 70-76.
Browicz, P.H. 1972. Crataegus. In: Davis PH (ed), Flora of Turkey and the East Aegean
Islands. Edinburg Univ. Press, No: 22, Edinburg.
Cemeroğlu, B., Yemenicioğlu, A., Özkan, M., 2001. Meyve Ve Sebzelerin BileĢimi.
Soğukta Depolanmaları (1). Gıda, 24 (3), 21-25.
Cemeroğlu, B., 2007. Gıda Analizleri. Gıda Teknolojisi Yayınları No: 34. Ankara.
Chang, Q, Zuo Z. 2002. Hawtorn. The Journal of Clinical Pharmacology 42:605-612.
Demiray, H. 1986. C. monogyna subsp. monogyna Jacq. ve C. pentagyna W.et K.
üzerine morfolojik ve anatomik araĢtırmalar. Doğa TUBITAK Bioloji Dergisi
10:305-315.
Dönmez, A.A. 2004. The genus Crataegus L. (Rosaceae) with special reference to
hybridisation and biodiversity in Turkey. Turkish Journal of Botany 28:29-37.
Dönmez, A.A. 2005. A new species of Crataegus (Rosaceae) from Turkey. Botanical
Journal of the Linnean Society 148:245-249.
44
Dönmez, A.A. 2007. Taxonomic note on the genus Crataegus (Rosaceae) in Turkey.
Botanical Journal of the Linnean Society 155:231-240.
Edwards, J. E., Brown, P. N., Talent, N., Dickinson, T. A., Shipley, P.R. 2012. A
review of the chemistry of the genus Crataegus. Phytochemistry 79: 5-26
ErciĢli, S. 2004. A short review of the fruit germplasm resources of Turkey. Genetic
Resources and Crop Evolution 51:419-435.
Giusti, M.M. R.E. Wrolstad 2005. Characterization and measurement of anthocyanins
by uv-visible spectroscopy. Unit F1.2, p. 19–31. In: Wrolstad, R.E. and S.J.
Schwartz (eds.). Handbook of food analytical chemistry . Wiley, New York, NY.
Gökçe, A.F., C. Kaya, S. Serçe, M. Özgen. 2010. Effect of scale color on the
antioxidant capacities of onions. Scientia Horticulturae. 123(4):431-435.
Guo, T, Jiao P. 1995. Hawthorn (Crataegus) resources in China. HortScience 30:11321134.
Kalt, W. 2005. Effects of production and processing factors on major fruit and vegetable
antioxidants. J. Food Sci. 70, 11-19.
Karadeniz, T., KalkıĢım, Ö. 1996. Edremit ve GevaĢ ilçelerinde yetiĢen Alıç (Crataegus
azarolus L.) tiplerinin meyve özellikleri ve ümitvar tiplerin seçimi. Yüzüncü Yıl
Üniversitesi, Ziraat Fakültesi Dergisi 6 (1): 27–33.
Kaur, C. Kapoor, H. C. 2001. Antioxidants in fruits and vegetables, The millennium’s
health. Int. J. Food Sci. Technol. 36 (7): 703-725.
Ljubuncic, P., Portnaya I., Cogan U., Azaizeh H., Bomzon A. 2005. Antioxidant
activity of Crataegus aronia aqueous extract used in traditional Arab medicine
in Israel. Journal of Ethnopharmacology 101:153-161.
Özbek, S. 1978. Özel Meyvecilik. Çukurova Ü. Ziraat Fak. Yayınları, No:128.
45
Özcan, M, Hacıseferoğulları H, Marakoğlu T, Arslan D. 2005. Hawthorn (Crataegus
spp.) fruit: some physical and chemical properties. Journal of Food Engineering
69:409-413.
Özgen, M., Reese, R.N., Tulio, A.Z., Miller, A.R., Scheerens, J.C. 2006. Modified 2,2azino-bis-3-ethylbenzothiazoline-6-sulfonic acid (ABTS) method to measure
antioxidant capacity of selected small fruits and comparison to ferric reducing
antioxidant
power
(FRAP)
and
2,2'-Diphenyl-1-picrylhydrazyl
(DPPH)
methods, Journal of Agricultural and Food Chemistry, 54,1151-1157.
Özgen, M., Schreens J.C. 2006. Bazı kırmızı ve siyah ahududu çeĢitlerinin antioksidant
kapasitelerinin modifiye edilmiĢ TEAC metodu ile tespiti ve antikanser
özellikleri. 14-16 Eylül II. Ulusal Üzümsü Meyveler Sempozyumu, 322-327.
Özgen, M.
TokbaĢ H. 2007.
IĢıklanma ve Meyve Dokusunun Amasya ve Fuji
Elmalarında Antioksidan Kapasitesine Etkisi. GOÜ. Ziraat Fak. Dergisi 24(2):15.
Özgen, M. Wyzgoski F.J., Tulio A.Z., Gazula A., Miller A.R., Scheerens J.C., Reese
R.N., and Wright S.R. 2008. Antioxidant Capacity and Phenolic Antioxidants of
Midwestern Black Raspberries Grown for Direct Markets Are Influenced by
Production Site. Hortscience. 43(7):2039-2047.
Özgen, M., Serce S. C. Kaya. 2009. Phytochemical and antioxidant properties of
anthocyanin-rich Morus nigra and M. rubra fruits. Scientia Horticulturae
119(3):275-279.
Scheerens J.C. 2001. Phytochemicals and the consumers: Factors affecting fruit and
vegetable consumption and the potential for increasing small fruit in the diet.
Horttech 11:547-556.
46
Schussler, M, Holzl J. 1995. Myocardial effects of flavonoids from Crataegus species.
Arzneimittel-Forschung 45:842–845.
Serçe, S., Cimek, C. Toplu, Kamiloglu, O. Alkan, K. Gunduz, M. Özgen, Y.A. Kacar.
2011. Relationships among Crataegus accessions sampled from Hatay, Turkey
as assessed by fruit characteristics and RAPD. Genetic Resources and Crop
Evolution. 58(6):933-942.
Shui, G. and L.P. Leong. 2002. Separation and determination of organic acids and
phenolic compounds in fruit juices and drinks by high-performance liquid
chromatography.
Journal Chromatography. A. 977: 89–96.
Singleton, V.L., Rossi, J.L. 1965.
Colorimetry of Total Phenolics with
Phosphomolybdic-Phosphotungstic Acid Reagents, American Journal of
Enology and Viticulture, 16, 144-158.
Steinmetz, K.A., Potter, J.D. 1996. Vegetable, fruit and cancer epidemiology. Cancer
Causes Control 2: 325-351.
Sun, J., Chu, Y.F., Wu, X., Liu, R.H., 2002. Antioxidant and antiproliferative activities
of common fruits. J. Agric. Food Chem. 50, 7449-7454.
Türkoğlu, N, Kazankaya, A, Sensoy R.Ġ. 2005. Pomological characteristics of hawthorn
species found in Van Region. Tarım Bilimleri Dergisi 15:17-21.
Yang, B., Liu P. 2012. Composition and health effects of phenolic compounds in
hawthorn (Crataegus spp.) of different origins. Journal of Science Food and
Agriculture. 92:178-190
47
ÖZGEÇMİŞ
1. Adı Soyadı:
Erkan Sorkun
2. Doğum Tarihi:
04/03/1986
3. Ünvanı:
Ziraat Mühendisi
4. Öğrenim Durumu: Mezun
Derece
Alan
Üniversite
Yıl
Lisans
Ziraat Mühendisliği
Selçuk Üniversitesi
2005-2009
Y. Lisans
Ziraat
Mühendisliği
Bitkileri Ana Bilim Dalı)
4.1. Lisans mezuniyet derecesi :
(Bahçe GaziosmanpaĢa
2009-2012
Üniversitesi
2,4 (4’lük sistem)
6. Projeler
Farklı renkteki alıç meyvelerinin pomolojik ve fitokimyasal özelliklerinin belirlenmesi.
GOP Üniversitesi araĢtırma fonu. 2010/67 (2010-2011). AraĢtırmacı.
8. Staj deneyimi:
Kurum
Dimes Kazova Vasfi Diren Tarım
ĠĢletmesi
Süresi (iş günü)
30
9. Laboratuar deneyimi:
Meyvelerde kalite kriterleri üzerine pomolojik ve fitokimyasal analizler;
Spektrofotometre, Minolta Renk ölçüm cihazı, pH metre, refraktometre, penetrometre,
dijital kumpas ve santrifuj kullanımında deneyimli.
Download

BİTLİS YÖRESİNDE NAR (Punica granatum L