KEİB / BDT Araştırma Dizisi No : 3
KAZAKİSTAN
Hazırlayan
Prof. Dr. RONA TURANLI
İSTANBUL TİCARET ODASI
YAYIN NO : 1993 - 12
İÇİNDEKİLER
Sayfa
İKİNCİ BASKI İÇİN
I
SUNUŞ
II
DEĞERLENDİRME
Ill
Para Sistemi
Ill
Sanayi
Ill
Ziraat
IV
Dış Ticaret
IV
İç Ticaret
IV
GİRİŞ
1
BÖLÜM : 1
ÜLKE VE TOPLUM
I. KAZAKİSTAN'IN TARİHİ GELİŞİMİ
3
A. Devrime Kadar
3
B. Devrimden Sonra
4
C. Kazal^istan'm Bağımsızlığına Kadar Ve Bağımsızlığını
Hazırlayan Koşullar
••••
5
II. KAZAKİSTAN'IN DOĞAL KONUMU VE İDARİ YAPISI
10
A. Doğal Konumu
10
B. İdari Yapısı
12
III. KAZAKİSTAN'IN DEMOGRAFİK YAPISI
12
A. Kazakistan Nüfusu
12
B. Etnil< Yapısı
14
BÖLÜM: 2
KAZAKİSTAN'IN EKONOMİK YAPISI
I. İSTİHDAM VE BEŞERİ SERMAYE
15
II. MADDİ ÜRETİM
16
III. SEKTÖREL GELİŞMELER
21
A. Doğal Kaynaklar
21
B. Tarım
24
C. Endüstri
27
1) Demir-Dışı Metalürji Endüstrisi
27
2) Demir-Metalürji Endüstrisi
27
3) Kimya ve Retro- Kimya Endüstrisi
4) Enerji Endüstrisi
27
'
28
Sayfa
5) Makine Yapım Endüstrisi
28
6) Hafif Endüstri
29
7) Yapım Malzemeleri Endüstrisi
29
IV. K A Z A K İ S T A N ' I N SOSYAL YAPISI
30
A . Gelir Dağılımı
30
B. Kazakistan'da Eğitim
34
C. Kazakistan'da Sağlık
35
D. Kazakistan'da Kültürel Yaşam
36
V. İÇ VE DIŞ TİCARET
37
A . İhracat
39
B. İthalat
40
V i . M A L İ VE PARASAL POLİTİKALAR
42
A . Mali Politikalar
42
B. Parasal Politikalar ve Kredi Politikası
44
V I I . K A Z A K İ S T A N TÜRKİYE İLİŞKİLERİ
47
BÖLÜM:3
PİYASAYA İLİŞKİN BİLGİLER
I. P İ Y A S A N I N Y A P I S I
49
İL E K O N O M İ K FAALİYETLERİ ÖZENDİRİCİ MEVZUAT
49
A . Giriş
49
B. Kazakistan'daki Bazı Mevzuat
51
1) Kazakistan'da Serbest Ekonomik Bölgelere İlişkin Mevzuat
51
2) Kazakistan Cumhuriyeti'ndeki Kur Düzenlemelerine İlişkin Mevzuat
54
3) Kazakistan Dış Ekonomik İlişkilerin Temel İlkeleri
56
4) Kazakistan Dış Ekonomik ilişkilerin Temel İlkeleri
58
5) Kazakistan Cumhuriyeti İmtiyaz Mevzuatı
59
6) Özelleştirme
62
BÖLÜM:4
İŞADAMLARI İÇİN YARARLI BİLGİLER
I. P A S A P O R T VE VİZE İŞLEMLERİ
65
II. NASIL GİDİLİR
65
m . GÜNLÜK YAŞAM
66
IV. YARARLI ADRESLER
67
V. ÖTEKİ YARARLI BİLGİLER
70
SONUÇ
71
Ekler
73
Kaynaklar
97
TABLOLAR
LİSTESİ
-
Sayla
TABLO NO
1.
BDT'yi Oluşturan Üyelerin Yüzölçümü ve Payları
...»
11
2.
Kazakistan'ın 1990 Nüfusu ve BDT İle Karşılaştırılması.
13
3.
Kazakistan'ın Nüfusu
13
4.
Kazakistan'ın Etnik Yapısı
14
5.
Kazakistan'da İşgücünün Sektörel Dağılımı
15
6.
Kazakistan ve BDT'de Toplam İşgücü ve İstihdam Karşılaştırılması...........
16
7.
BDT'yi Oluşturan Üyelerin Net Maddi Üretimleri ve Devlet
Bütçesine Katkıları
17
8.
Net Maddi Üretimde Kazakistan'ın Payı
18
9.
Kazakistan'ın Net Maddi Ürün % Artış Oranı
18
10. Çıktı ve Fiyat Göstergeleri
19
11. Sektör Bakımından N.M.Ü
20
12. Kazakistan'ın Mallar İtibariyle Toplam NMÜ İçindeki % Payı
20
13. Kazakistan ve Bazı Cumhuriyetlerde 1970-1989 Kömür Üretimi...................................
22
14. Kazakistan ve Bazı BDT Üylerinde Petrol Üretimi
23
15. Kazakistan ve BDT'de Demir Cevheri Üretimi ve % Payları
16. Kazakistan ve Öteki BDT Üyelerinde Ekilebilir Alanların Ürünlere
24
Göre Dağılımı
25
17. Kazakistan ve BDT Üyelerindeki Tahıl Ürünlerinin Verimliliği.....
25
18. Kazakistan ve BDT Üyelerindeki Tarım Ürünleri ve % Dağılımı
26
19. Kazakistan ve BDT'nin Bazı Üylerinde Kişi Başına Düşen Milli Gelir
30
20. Kazakistan ve BDT'nin Bazı Üyelerinde Kişi Başına Düşen Milli Gelir (Ruble) .....^ ^
31
21. Kazakistan ve BDT'nin Bazı Üyelerinde Sanayi Kesimindeki İşçilerin
Aylık Ruble Cinsinden Maaşları
31
....
22. Kazakistan ve BDT'nin Bazı Üyelerinde Yapım ve Montaj Kesimindeki İşçilerin
Aylık Ruble Cinsinden Maaşları
32
23. Kazakistan ve BDT'nin Bazı Üyelerinde Yapım ve Montaj Kesimindeki Yıllar
İtibariyle Kişi Başına Düşen Tüketim Harcamaları
32
24. Kazakistan ve BDT Üyelerindeki Öğrenci Sayısı ve 1989-1990
Başı Okullaşması
»
34
25. Kazakistan ve BDT Üyelerindeki Orta Öğrenim Kurumlarıodaki Bilgisayar
Oda ve Merkezleri
...............
35
26. Kazakistan ve BDT Üyelerinde Hastane Yatağı ve Uzman 0-^,
36
,
Sayfa
27. Kazakistan'da Kültürel Yaşamla İlgili Yıllar İtibariyle Göstergeler
37
28. Kazakistan ve BDT Üyelerinin Birbirleriyle ve Dış Alenr^le Olan Ticaretleri
38
29. Kazakistan ve BDT Üyelerinde Faaliyetteki Joint Venture'lar
41
30. Kamu Mali İşlemleri
42
3 1 . Kamu Mali İşlemleri
43
32. Banka Sistemleri Hesabı
45
33. Parasal Göstergeler Hesabı
46
İ K İ N C İ B A S K I Î Ç Î N Î ....
Eski Sovyetler Birliği'nin dağılması sonucu oluşan Bağımsız Devletler Topluluğu'nun ilk
aşamada 7 tanesini inceleyen araştırmalarımızın birinci baskısı 1992 yılı Kasım ayında
kamuoyuna sunulmuştu.
Çalışmalarımız gerek üyelerimiz gerekse kamu kuruluşları ve araştırma kuruluşları tarafından
büyük ilgi ile karşılanmış ve kitaplarımız planlanan dağıtım süresinden çok daha kısa bir sürede
tamamen satılmıştır.
Üyelerimize ve ilgili diğer kişi ve kuruluşlara her zaman en iyiyi sunmayı kendine ilke edinen
İstanbul Ticaret Odası bu ülkelerde oluşan yeni durumlara bağlı olarak alınan kararlar ile
başlatılan uygulamaları, ilk çalışmayı gerçekleştiren ekipleri ile değerlendirerek ikinci baskı için
yeniden hazırlamıştır.
Çalışmaların bu ülkelerle ilgilenenlere yararlı olmasını diliyoruz.
Prof. Dr. İsmail ÖZASLAN
Genel Sekreter
SUNUŞ
Eylül 1 9 9 1 , Dünyanın ikinci büyük gücü Sovyetler Birliği"nin çöküşünün başladığı tarih. Bir
zamanlar herbiri kendi zengin tarihi ve kültürel birikime sahip 15 Ulusal Cumhuriyetten oluşan
büyük bir federasyon. Bugün ise bir ülke olmadığı gibi Avrupa Topluluğu gibi üye ülkeler
topluluğu olarak da nitelendirilemeyen Bağımsız Devletler Topluluğu.
İşte bu çalışmada Bağımsız Devletler Topluluğu'na dahil olan ülkelerden ilk aşamada 7 tanesi
(Rusya, Ukrayna, Kazakistan, Özbekistan, Türkmenistan, Azerbaycan ve Kırgızistan) incelene­
rek her biri ayrı bir kitap olarak hazırlanmıştır.
Bu çalışmalar yapılırken ilk olarak bu ülkelerle ilgili yayınlanmış veya yayınlanmamış temin
edilebilen yerli ve yabancı yayınlar taranmış, daha sonra üçer kişilik üç ekip bu ülkelere gitmiş
ve elde edilen bilgiler mahallinde de değerlendirilerek eksik olanların tamamlanabilmesine
çalışılmıştır. Ancak, hemen belirtelim bu araştırmanın sahaya yönelik kısmı güç koşullarda
gerçekleştirilmiştir. Öncelikle yeni bağımsızlığını kazanan Cumhuriyetlerde derlenmiş bilgilerin
bulunmaması veya mevcut bilgilerin verilmek istenmemesi veya görüşme yapılan kişilerden
alınan bazı bilgilerin bir başkası tarafından doğrulanmaması gibi.
Araştırmanın gerçekleştirilmesi amacıyla bu ülkelere yapılan ziyaretlerde Türk Büyükelçilik­
leri en büyük yardımcımız olmuştur. Özellikle Orta Asya Cumhuriyetlerindeki Büyükelçilerimiz
zor çalışma şartlarına ve kısıtlı kadrolarına rağmen güçlükleri yenmemizde en büyük desteği
vermişlerdir. Bu nedenle Alma Ata Büyükelçimiz Sn. Argun Özbay'a, Taşkent Büyükelçisi Sn.
Volkan Çotur'a, Bişkek Büyükelçisi Sn. Altan Karamanoğlu'na, Kiev Büyükelçisi Sn. Acar
Germen'e ve Moskova Ekonomi ve Ticaret Müşavirliği Yetkililerine teşekkürlerimiz sonsuzdur.
Bu proje Genel Sekreter Yardımcısı Dr. Cengiz Ersu'un koordinasyonunda Prof. Dr. Nazım
Engin, Prof. Dr. Rona Turanlı, Prof. Dr. Osman Z. Orhan, Doç. Dr. Ahmet încekara, Erdoğdu
Pekcan, Özlenen Sezer, Zehra Mumcu ve Nuran Mihmandarlı'dan oluşan ekip tarafından
gerçekleştirilmiştir.
Araştırmaların bu ülkelerle iş ilişkilerine girmeyi planlayan tüm ilgililere yararlı olmasını
diliyoruz.
Prof.Dr. İsmail ÖZASLAN
Genel Sekreter
DEĞERLENDİRME
Sovyetler Birliği'nin dağılması ile yeniden yapılaşma sürecine giren Azerbaycan, Türkme­
nistan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve Tacikistan Cumhuriyetleri, ülkemizle olan tarihi
ve kültürel ilişkilerini geliştirmek, bağlarını ve yeniden yapılanmalarında Türkiye'yi model almak
istediklerini bağımsızlıklarını hemen sonrasında yapılan ekonomik, kültürel ve sosyal kapsamlı
anlaşmalarla ifade etmişlerdir.
Aktedilen anlaşmalar çerçevesinde sözkonusu ülkelerde yapılan ön araştırmalar, mevcut ve
muhtemel bazı sorunları ve bu sorunların boyutlarını yeterince ortaya koymuştur.
Şimdi esas olan, çözüm yollarının araştırılması ve uygun sonuçlara varılabilmesi için anlaşma
hükümleri çerçevesinde, gereken kararların süratle alınabilmesidir.
Türk Cumhuriyetleri ile kurulacak ticari ilişkilerde özellikle ilk akla gelen soru, nasıl bir ticari
şeklin mümkün olabileceğidir. Ayrıca ekonomilerin sağlıklı bir yapıya oturabilmesi için yasal
düzenlemelerin tamamlanmış, benimsenmiş ve işlerlik kazanmış olması şarttır. Oysa sözkonu­
su ülkelerde çağdaş anlamda dış ticaret, banka - kambiyo ve gümrük mevzuatı bulunmamakta,
eski dönemin kalıntıları olan yasalar yürürlüktedir.
Dolayısıyla ihtiyaç olan yasal düzenlemelerin süratle oluşturulması kaçınılmaz bir şart olmaktadır.
Ticari ilişkilerin sağlıklı gelişmesinin temini için öncelikle araştırmalarda geniş şekilde incelen­
meye çalışılan bu ülkelerle ilgili bazı temel konuların kısaca değerlendirilmesinde fayda görmekteyiz.
PARA SİSTEMİ
Yeni Cumhuriyetler serbest piyasa ekonomisine uyum çabasında adeta zorlanmakta, bazen
çeresiz kalmaktadırlar. Halen kullanılması zorunlu olan para birimi Ruble, rahatsızlığın başlıca
engellerinden birini teşkil etmekte, her geçen gün biraz daha değer kaybetmesi, mal ve hizmet
mübadelesinde takas ve Dolar kuru üzerinden değer tayinini ön plana çıkarmaktadır.
a) İç piyasada halk, ihtiyaçlarını. Dolar bazında tayin edilen fiyatlarla karşılamaya çalışmakta
ancak ücretler Ruble olarak ödenmektedir. Bu nedenle ekonomik rahatsızlık, bazen çaresizliğe
dönüşmektedir.
b) Serbest döviz veya takas yoluyla mal değişimlerinde dünya piyasalarının çok altında
yapılan anlaşmalar ülkenin kaynaklarını zorlamaktadır.
c) Her Cumhuriyet kendi bağımsız para birimini oluşturma çabasında olup, sorunun nasıl
çözümleneceğinin arayışı içindedir. Bu konuda ilk adım Azerbaycan tarafından atılmıştır.
SANAYİ
Sanayiye ilişkin gözlemde ise eski Sovyet Yönetimi'nin bölgelere dağılan sanayileri, merke­
ziyetçi politikayla yönettiği, hiçbirinin bağımsız olarak yeterli bir yapıya kavuşmamalarına özen
gösterildiği tesbit edilmektedir. Bu durumun sanayi dışındaki ekonomik faaliyetlere de yansıtıl­
dığı Cumhuriyetler içinde en üst düzeyde sanayileşmiş Kazakistan'ın bile belli konuların dışında
yetersiz ve merkeze bağımlı bir sanayi yapısı içinde olduğu anlaşılmaktadır. Bazı sanayi dalla­
rında dünya standartlarında veya üzerinde gelişmeler mevcut olmakla beraber tüm sanayi
dallarında kabul edilebilir ölçülerin dışında bir merkeze veya başka sanayilere bağımlılığın
sözkonusu olduğu, bunun sonucu olarak da aşağıdaki olumsuzlukların doğduğu görülmektedir.
- Mevcut sanayinin idamesi için hala Rusya'ya bağımlılık mevcuttur.
- Rusya ile ilişkilerin kısa dönemde kesilmesi halinde üretimin durabileceği tehlikesi görül­
mektedir.
- Sanayi girdilerinin diğer ülkelerden sağlanmasındaki ekonomik güçlükler, daha da artmak­
tadır.
Ill
- Rusya ve diğer ülke pazarlarının kaybedilmesi halinde serbest rekabet piyasasında yer
bulabilme endişeleri mevcuttur.
- Özelleştirme hareketlerine bağlı olarak istihdamda belli ölçüde rahatsızlık oluşmaktadır.
- En önemlisi sınai üretim giderek azalmaktadır.
Yukarıda sıralanan olumsuzluklar giderilmekdikçe bu ülkelerin sağlıklı bir sanayi yapısına
kavuşmaları imkansız görülmektedir.
ZİRAAT
Zirai mahsûl açısından mevcut sıkıntı eski SSCB politikasının yarattığı suni bir darlık olmak­
tadır. Zira Kırgızistan ve Tacikistan gibi %90'ı dağlık ülkeler dışında, ekilebilir toprak miktarının
nüfusa oranı oldukça yüksektir. Ancak aşağıda ifade edilen sebeplere bağlı olarak üretim
yetersiz kalmaktadır.
a) Merkezi idare tarafından yapılan zirai programlar bölge halkının ihtiyacına göre değil
Merkezi İdarenin bölgedeki baskıcı politikalarına hizmet edecek şekilde planlanmaktadır. Yeni
kurulan hükümetlerin kendi zirai politikalarını uygulayabilme imkanı bulmaları halinde bu soru­
nun büyük ölçüde ortadan kalkacağı tahmin edilmektedir.
b) Eski yönetimin zirai programlarının uygulayıcısı olan devlet çiftlikleri (Kolhoz) verimlilik
esasına göre çalıştırılmadığından üretimde yeterli sonuçlar alınamamakta ve bu sistem hala
sürdürülmektedir. Yapılacak yasal düzenlemelerle bilhassa özelleştirme ile ülke ihtiyaçlarına
yeterli olmaları ve milli hasılaya yüksek oranda katkıları sağlanabilecektir.
c) Her zirai ürünün üretim bölgesi ayrı olduğundan diğer bölgede aynı ürünün sıkıntı çekil­
mekte ve hatta Merkezi İdarenin bölge ülkeleri arasındaki dış ticaret politikası sonucu üretim
yapıldığı ülkede bile aynı malın sıkıntısı çekilmektedir. Zirai ihtiyacın fazlası değil, yıllık ihraç
planının gerektirdiği miktar, diğer ülkelere sevkedilmektedir.
Ülkelerin gerçek anlamda bağımsızlıklarına kavuşmaları ile üretim yetersizliği sorununun da
ortadan kalkacağı beklenmektedir.
DIŞ T İ C A R E T
Orta Asya Cumhuriyetleri bağımsızlıklarını kazandığı 1991 yılı sonundan itibaren kendi başla­
rına bağımsız Devletler Topluluğu dışındaki ülkellerle dış ticaret işlemleri yapmaya başlamıştır.
Şüphesiz ki gerek bu konudaki yasal düzenlemelerin henüz tamamlanmamış olması gerekse bu
ülkelere aracılık eden kurumların oluşmamış olması nedeniyle dış ticaret işlemleri ülkelerin
potansiyelleri ve ihtiyaçları ile aynı orantıda değildir. Örneğin Kazakistan 1992 yılının ilk ayında
sadece 202 milyon Dolarlık ihracat yapabilmiştir.
Cumhuriyetler yeterli döviz rezervlerine sahip olmadıkları için dış ticaretlerini barter yoluya
(Bağlı muamele) olarak yapmak zorunda kalmaktadır. Ancak her ülkedeki yetkililer bağlı mua­
mele yapmak istemediklerini ve bu işlemden en kısa sürede vazgeçme arzusunda olduklarını
belirtmektedirler.
İÇ T İ C A R E T
Cumhuriyetlerde bugün en büyük sorun üretimde meydana gelen d ü ş ü ş e bağlı olarak
piyasaya arzedilen mal yetersizliğidir. Bu yetersizlik ve kontrol altına alınması şimdilik mümkün
görülmeyen ve ilk 8 ayda % 600 'lerle ifade edilen fiyat artışları kısa dönemde çözülmesi oldukça
güç olan sorunlardır.
Ayrıca bölgedeki kara ve demiryolları, asgari ihtiyaçlar ile ana üretim merkezleri dikkate
alınarak yapıldığından, ihtiyaç duyulan malların naklinde de büyük sorunlar ortaya çıkmaktadır.
GİRİŞ
Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği'nin dağılarak, Cumhuriyetlerin birer birer bağımsız­
lıklarını ilan etmeleri ve bu kez bazıları dışında başka bir çatı altında gene ancak öncekinden
farklı koşullarda bir araya gelmeye çalışmaları, sadece kendilerini değil fakat Kuzey Batı Avrupa
ile Ort:^ Asya, Kuzeydoğu Karadeniz bölgesindeki dengeleri değiştirerek bütün dünya ülkelerini
yakından ilgilendirmiş ve hatta endişelendirmiştir.
Bu ülkelerden biri de kuşkusuz Türkiye'dir. Türkiye'nin ilgili bir ülke olması haklı nedenlere
dayanmaktadır. Çünkü ilgili Cumhuriyetlerin bir kısmı ile ortak sınırı vardır; Türkiye ilgi göster­
mekle gene haklıdır, çünkü bu Cumhuriyetlerin bir bölümü hem müslüman, hem de daha önemlisi
Türk'tür.
Bu çalışmada, sınır komşusu olmamakla birlikte, bir Türk Cumhuriyeti olması ve tarihten
gelen yakınlığımız nedeniyle Kazakistan Cumhuriyeti analiz edilmiştir.
Çalışma:
- Ülke ve Toplum
- Kazakistan'ın ekonomik yapısı
- Piyasaya ilişkin bilgiler
- İş adamları için yararlı bilgiler olmak üzere, 4 bölümden oluşmaktadır.
1. Bölümde, Kazakistan'ın tarihi gelişimiyle, doğal konumu idari ve demografik yapısı,
2. Bölümde, istihdam ve beşeri sermaye, maddi üretim, sektörel gelişmeler, sosyal yapı, dış
ticareti ve Türkiye ile olan ilişkileri;
3. Bölümde, piyasanın yapısı ve ekonomik faaliyeti özendirici mevzuat,
4. Bölümde ise, Kazakistan'da karşılaşabilecek konularla ilgili yararlı bilgilerle, bazı önemli
adresler yeralmaktadır.
Bu bilgiler, otuzdan fazla tablo ile zenginleştirilmiştir. Tablolarda, bağımsızlığını ilan eden ve
"Bağımsız Devletler Topluluğu" adı verilen bir topluluğa üye olan ve bizce üyeliği ilerde gerçek­
leşebilecek Cumhuriyetlere de yer verilmiştir. Böylelikle, Litvanya, Letonya ve Estonya dışındaki
Cumhuriyetlerin, Kazakistan ile karşılaştırılmasının yapılması olanağı doğmuştur.
Ayrıca Ek'lerde, BDT'nın kurulmasına ilişkin anlaşmanın; Kazakistan Cumhurbaşkanı Nursultan Nazarbaev'in Türkiye'yi ziyareti sırasında 28 Eylül 1991'de yaptığı konuşmanın ve Kültür
Bakanlığı ile Kazakistan Cumhuriyeti Kültür Komitesi arasındaki Kültür işbirliği sözleşmesinin
tam metinleri, Eximbank'm kredi koşulları, 1992 ithalat ve ihracat mal grupları ve miktarları
yeralmaktadır.
BÖLÜM 1 : ÜLKE VE T O P L U M
L K A Z A K İ S T A N ' I N TARJHİ G E L İ Ş İ M İ
A. D e v r i m e Kadar
Kazakistan Asya Kıtasının orta kesimindeki dalgalı platolarda yer almaktadır.
XI. yy.'dan sonraki Türkçe tarihsel kayıtlardaki "Kazak" ifadesi, belli bir halk adından ziyade
"Bozkır Atlısı" anlamına gelmektedir.
Orta Asya'da yaşamlarını sürdüren Kazaklardan tarihi kaynaklarda ilk kez 1534 yılında Rusça
metinlerde rastlanmıştır. Bununla birlikte, Kazakların "Umumi Türk Boyları Kuzey-Batı Grubu"nun, "Altınordu Devleti"nin egemenliği altında yaşayan "Kıpçak Kolu"na bağlı oldukları ileri
sürülmektedir.
Kazaklar XV. ve XVI. yüzyıllarda komşu devletlerin karşı karşıya olduğu iç ve dış müdahale­
lerden de yararlanarak Hazar Denizi'nin doğusuyla Aral Gölünün kuzeyinde kalan topraklardan,
îrtiş Nehri'nin kuzey kesimine ve Altay Dağlarının batısına kadar uzanan bölgede "Kazak
Hanlığı" olarak bilinen büyük bir göçebe imparatorluğu kurmayı başarmışlardır. Burunduk Han
(1488-1509) ve Kasım Han (1509-1518) yılları arasında, sözü edilen bölgeye bütünüyle hakim
olmuşlardır. Yaklaşık 200.000 atlıdan oluşan ordusuyla Kazaklar, komşularının çekindiği büyük
bir güç durumuna gelmiştir.
Kasım Han'ın ölümünden sonra gevşeyen birliği oğlu Haknazar Han bir süre toparlamaya
çalışmış ve Taşkent'i ele geçirmiştir. Ancak Mamaş Han (1518-1523) ve Buydaş Han'ın (15331538) yönetiminde Hanlığın otoritesi zayıflamaya başlamış bunun üzerine hanlık topraklarını üç
ayrı "Orda" (cüz)'ya bölmek için ilk adımları atmıştır. Taşkent yönetim merkezi olmak üzere
doğuda Balkaş Kıyılarıyla Çu Tasal ve İli nehirleri arasında "Büyük Orda" (Ulu Cüz); batıda Hazar
Denizi'nin kuzeyinde Yayık Nehri'ne kadar uzanan yerlerde "Orda Orda" (Orta Cüz); Sarısu,
Tobol, İşim ve îrtiş Nehirleri arasında kalan bölgede de "Küçük Orda" (Küçük Cüz) yerleşti.
Ordaların kurulmasından sonra, sultan olarak anılan "Oymak" başkanlarıyla oymakları oluşturan
boyların başındaki "Bey" ve "Batır"lar fiilen başına buyruk güçler durumuna geldi. Atlı savaşçı­
lardan oluşan büyük bir orduya komuta eden Han, temelde Sultanlardan elde ettiği desteğe;
Sultanlar ise Bey ve Batırların desteğine muhtaçtı.
Kazakların toprak kaybetmeye başladığı XVII. yüzyılın son dönemlerinde hüküm süren Tevke
Han (1680-1718) Kazak oymaklarını tek bir "Konfederasyon" çatısı altında tutmayı başardı.
Tevke Han'dan sonra Kazaklar, Oyrat Hükümdarı Cevang Rabdan'ın (1697-1727) sürekli
yağmalamaları karşısında, direnemeyerek büyük mal ve can kaybına uğradılar. Oyrat Devleti'nin
1757'de Çin'in Mançu Hükümdarları tarafından yıkılmasına dek süren Oyrak akınları, düzenli bir
Kazak Devleti'nin kurulmasına engel olarak, Kazak kültürünün gelişmesini olumsuz yönde
etkilemiştir. Öte yandan. Kazakların kuzeyden gelen Rus saldırılarına da karşı koyamamaları
Kazak Birliği'nin kurulmasını engelleyen başka bir etken olmuştur.
1722 yılında Rus çarı I. Petro, "Kazakların orduları bütün Asya ülkelerinin anahtarı ve
kapısıdır; bu nedenle bu ordular Rus hakimiyetine alınmalıdır, böylelikle öteki bütün Asya
Ülkeleriyle ilişkiye geçilerek Rusya için yararlı önlemler alınabilir..." diyerek hedef belirlemesi
yapmıştır.
Bu hedef üzerine Kazak toprakları üstünde Rus yayılması 1723'ten itibaren başlamış îrtiş
Nehri boyunca bir dizi Rus Kalesi inşaa edilmiş; ardından da İrtiş'den Ural Nehrine kadar uzanan
tahkim edilmiş bir bölgenin yaratılmasına çalışılmıştır. Oyrat akınlarına karşı Ruslardan yardım
isteyen Küçük Orda'yı zamanla Orta ve Büyük Orda'lar da izlemiştir. Bununla birlikte bunların
yardım taleplerinin bir çözüm getirmemesi yanısıra, kendilerini Oyrat topraklarının mirasçısı gibi
gören Mançular da, Kazaklar için Doğu kesiminde yeni bir tehdit unsuru oluşturmuştur. Bununla
birlikte, sınırlarının birbirinden uzak bulunmaları nedeniyle Mançu'ların tehdit unsuru pek önemli
olmamıştır.
Topraklarının genişliği ve savaşçı bir ırk olmaları Kazakların XIX. yüzyılın başlangıcına dek
Ruslara karşı direnmelerine neden olmuştur. Kazakların üstündeki baskılarını yoğunlaştıran
Ruslar, sonuçsuz kalan bir dizi Kazak ayaklanmasının ardından 1822'de Orta Orda, 1824'de
Küçük Orda ve 1848'de Büyük Orda Hanlarını tahttan indirerek Kazak topraklarını bütünüyle
egemenlikleri altına aldılar. Ruslar, 1853'de Ak Meçet'i ele geçirdiler. 1854'de ise Verni yani
bugünkü Alma Ata kalesini kurdular. Daha sonra Ruslar, ele geçirdikleri bölgeyi dört eyalete
böldüler. Bu eyaletler sırasıyla, Uralsk, Turgay, Akmolinsky ve Semipalatinsky idi. Ruslar, öte
yandan Kazakistan'ın kuzey kesiminde çok sayıda Rus köyü kurdular.
Çarlık Döneminde özerklikten yararlanamayan Kazaklar arasında XX. yüzyıl başlarında
milliyetçi hareketler oluşmaya başladı.
1905 devriminin ardından toplanan ilk Duma'da (Devlet Meclisi) Kazak milletvekilleri de
bulundu. Bu arada, 1910'de ilk Kazak gazetesi "Aykan" yayınlanmaya başladı, bu gazeteyi
1913'de "Kazak" gazetesi izledi.
Çarlık Hükümetinin 1916'da 19-43 yaş arası bütün erkek nüfusu yedek kuvvet olarak askere
alma kararı adından Abdülgaffar ve Amangeldi Imanov önderliğinde başlayan ayaklanma Ruslar
tarafından sert ve acımasız bir biçimde bastırıldı. Ulusal bir ayaklanma olarak değerlendirilen bu
hareket sırasında Kazak Türklerinden yaklaşık 675.000 kişinin öldürüldüğü iddia edilmektedir (1).
B. D e v r i m ' d e n s o n r a
1917 Devriminden sonra Alihan Bukeyhanov önderliğindeki milliyetçi Kazaklar, Sovyet Hükü­
metinden tam özerklik talebinde bulundular. Aynı yıl "Alaş Orda" olarak bilinen milliyetçi bir Kazak
Hükümeti kuruldu. 1905 yılında kurulmuş bulunan "Alaş Partisi"nin adını alan ve "Milli Kurultay"
kararıyla ilan edilen "Alaş Orda-Milli Hükümeti" Ruslar'a karşı 1920 yılına dek mücadelesini
sürdürdü. 1920 yılında milliyetçi orduyu yenen "Kızılordu", Kazakistan'ı işgal ederek Orenburg'da
özerk bir Sovyet Cumhuriyeti kurulmasına önayak oldu. Bir iddiaya göre Cumhuriyete yanlışlıkla
"Kırgız" adı verildi ve bu ad 1925'de "Kazak" olarak değiştirildi (2). Başka bir kaynağa göre ise
Kazakistan 1920 yılına kadar Rusya imparatorluğunun valiliği durumundaki Türkistan'a bağlıydı.
Türkistan, 1920'de Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği'nin bir Cumhuriyeti olunca yönetim işleri
yeniden düzenlenerek 1925'de Kazakistan, Kırgız Cumhuriyetinin bir bölümü haline getirildi. 5
Aralık 1936'da Kırgız Sovyet Sosyalist Cumhuriyetinden ayrılarak, doğrudan doğruya Sovyet
Sosyalist Cumhuriyetler Birliği'nin üyesi bir cumhuriyet oldu.
1925 yılında "Kızıl Orda" olan başkent, 1926 yılında Alma Ata'ya taşındı.
Bu arada Sovyet Hükümeti yöreye çok sayıda Rus ve Ukraynalı yerleştirmeye çalıştı.
1936'da Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği'ne katılan "Kazakistan Komünist Partisi"nin ilk
kongresi bir yıl sonra 1937'de toplandı.
(1)
Ana Britanica, cilt XIII. s.119.
(2)
Meydan Larousse, Cilt V I I , s.123.
II. Dünya Savaşı döneminde Komünist Parti I. Sekreteri bulunan Jumabay Şayahmetov,
Sovyet hükümetinin tahıl ürünlerinin üretimini arttırmak amacıyla Kazakistan'ın kuzeyinde ve
Sibirya'nın batısında yeni toprakları tarıma açmaya yönelik bir kampanya başlatma kararına
olumsuz tepki gösterdiğinden 1954 yılında görevden alındı. Yerine İslav kökenli Ponomarenko,
2. Sekreterlik görevine de Brejnev atandı.
Sovyet hükümetinin uygulamak istediği tarım politikasını benimseyen Brejnev, 1955-1956
yıllarında da Kazakistan Komünist Partisi 1. Sekreterliğine getirildi (1).
Rusların Kazakistan topraklarına bütünleştirme amacı ile yerleştirdiği Rus ve Ukraynalıların
hızla artması sonucu Kazakistan'ın orta kesimine rastlayan Karaganda'da Aral gölünün 240 km.
kuzey doğusundaki Baykonur yakınlarında yer alan çöl, SSCB'nin uzay üssü olarak seçildi.
C . K a z a k i s t a n ' ı n B a ğ ı m s ı z l ı ğ ı n a K a d a r ve B a ğ ı m s ı z l ı ğ ı n ı H a z ı r l a y a n K o ş u l l a r
1985 yılında. Komünist Parti Genel Sekreterliğine Mikhail Gorbachev getirildi. Şimdiye kadar
bu makama getirilen sekreterler içinde Gorbachev hem en gençlerinden, hem de çizilen Rus
tiplerinden oldukça farklıydı. Gerçekten de Gorbachev dünya görüşü, hareketliliği, güler yüzü
ve giyim kuşamıyla kendisinden öncekilerden odukça farklıydı. Öte yandan, bu dönemde
SSCB'nin içinde bulunduğu durum da pek parlak değildi. Yıllardır ülke kaynaklarının uzay
çalışmalarına ve silahlanmaya ayrılması, ekonomik darboğaz ve kısıntıların geçiştirilemeyecek
bir düzeye ulaşması, SSCB'nin içinde bulunduğu bu kötü durumdan yararlanma hazırlığındaki
Doğu Avrupa Devletleriyle Baltık Devletlerindeki kıpırdanmalar, Gorbachev'i bekleyen başlıca
sorunları oluşturmaktaydı. Kuşkusuz bütün bunlarla birlikte kimse Gorbachev ile SSCB'nin
kaderinin değişiminin başlangıcı olduğunu aklına getirmemişti. Hatta Gorbachev'in kendisi bile.
Gorbachev'in atanmasını müteakip yaptığı ilk işlerden biri, kansız bir temizlik işlemi uygu­
layarak, çevresine, genç, inandığı ve güvendiği kişileri almak olmuştur.
Gorbachev, çevresini ve ekibini oluşturduktan sonra ikinci iş olarak "Glasnost" ve "Perestroika" adını verdiği "politik" ve "sosyal" yapıyı yeniden oluşturacak harekâtı başlatmak olmuştur.
Gorbachev, 1989 yılında, 1985'den beri sürdürdüğü genel sekreterlikten Devlet Başkanlığına
seçilmiştir. Gorbachev böylelikle Devlet'in idari yapısıyla ilgili bir dizi değişikliği uygulama
olanağını eline geçirmiştir. Gerçekten de Gorbachev, Brejnev'in daha önce yukarıda da belirtil­
diği üzere idari mekanizmadaki başlatmış olduğu değişiklikleri sürdürerek, komünist partinin
idari etkinliğine son vererek Devlet Başkam'nm yetkilerini arttırmıştır.
Bununla birlikte, ülkenin genelinde yaşanan ekonomik darboğaz ile sistemin yumuşatılmasıyla idari etkinliğin zayıflamasının aynı döneme rastlamasıyla, yıllardır dindirilemeyen milliyetçi
ve bölgesel hareket sisteme darbe vurmaya başlamıştır.
Öte yandan 70 yıllık bir sistemin savunuculuğunu yapan ve müdahale edilmediği takdirde
ideolojinin çökeceğine inanan ve kendilerini izleyen dünya ülkelerinin bir kaos yaşayacağını
savunan Komünist Muhafazakar kesim iş-işten geçmeden bir darbe planlayarak uygulanmaya
sokmuşlardır. Darbeyi izleyen günlerde başarısızlıktan güç alan SSCB'ni oluşturan cumhuriyet­
ler teker teker bağımsızlıklarını ilan etmeye başlamışlardır.
L e o n i d İlyiç Brejnev 7 Mayıs 1960'da SSCB Devlet Bakanlığına denk gelen Yüksek Sovyet Prezidyumu
başkanlığına getirildi. Ekim 1964'de ise Kruşçev'in yerine SBKP 1.Sekreteri oldu. Brejnev 1971 Nisan'ında
SBKP Genel Sekreterliğine 2. kez seçildi. 16 Haziran 1977'de oybirliği ile Prezidyum Başkanlığı'na
seçilerek S S C B ' d e lıem Devlet Bakanlığı, hem de Parti Genel Sekreterliği görevlerini üstlenen ilk yönetici
olan Brejnev, her iki görevi de ölümüne yani 1982 yılına kadar sürdürdü.
Darbeyi izleyen günlerde Estonya ilk bağımsızlığını ilan eden ülke olmuştur. Estonya'yı bir
gün arayla Letonya izlemiştir. 24 Ağustos'da Baltık ülkelerinden sonra bu kez Ukrayna Cumhu­
riyeti SSCB'den ayrıldığını ifadeyle bağımsızlığını ilan etmiştir. 25 Ağustos 1991'de ise Beyaz
Rusya bağımsızlığını ilan etti. 27 Ağustos 1991'de Moldavya Cumhuriyeti bağımsızlığını ilan
ederken, bir yandan da Avrupa Topluluğu bir deklarasyon yayınlayarak, Baltık Cumhuriyetlerini
tanıma konusunda ortak bir tavır içinde bulunduklarını belirtmişlerdir.
Bir yandan Cumhuriyetler bağımsızlıklarını ilan ederken öte yandan da SSCB'de bir dizi karar
alınmakta ve yeni oluşumun kaosa dönmemesi için çabalar harcanmaktaydı. Gerçekten de
SSCB' yeni bir yapılanma ile karşı karşıya idi. Bu yapılanma, bağımsızlığını ilan eden Cumhu­
riyetlerin ekonomik yönden pazar ekonomisine transformasyon, politik yönden de demokratik­
leşme süreçlerini ifade etmekteydi. Bütün bunların yanısıra Valentin Pavlov hükümetinin toplu
düşüşünden sonra 16 Ağustos'da 4 kişilik bir "Acil Durum Komitesi" en yetkili ekonomik otorite
olmak üzere atandı. Rus bakanı îvan Silayev'in başkanlığını ettiği komitede, Yuri Luzhkov, tarım,
ticaret ve sosyal işlerden; Grigory Yavlinsky piyasa ekonomisine geçiş ve uyumdan; Arkady
Yolsky, endüstri inşaat ve ulaşımdan sorumluydu. "Ekonomik Komite" olarak da tanımlanabile­
cek bu komite, Sovyet Komünizminin düşüşü ve komünist imparatorluğunun çözülmesini takiben
birliğin bir koruyucusu olarak görülebilir. Bunun yanında komite "Post-Komünist Birliğin" çekir­
deği olarak da kabul edilebilir.
Sovyetler Birliği'nin Batı destekli değişiminden yana olan Yavlinsky'nin de sözü edilen
komitede bulunması, olayın bu şekilde yorumlanmasında temel bir neden sayılabilir.
Bu arada bağımsızlıklar birbirini izlemekteydi. Nitekim 30 Ağustos'da Azerbaycan Cumhuriye­
ti bağımsızlığını ilan ederken aynı tarihte Rusya Federasyonu ile Kazakistan Cumhuriyeti
sınırlarını saptamaya yönelik bir anlaşma imzalamakla meşguldüler.
31 Ağustos 1991'de bu kez iki Orta Asya Ülkesi Özbekistan ile Kırgızistan Cumhuriyetleri
bağımsızlıklarını ilan ettiler. 9 Eylül'de Tacikistan Cumhuriyeti bağımsızlığını ilan etti.
Bu arada, piyasa ekonomisine geçiş ve uyumundan sorumlu ve yıdızı giderek parlayan
Yavlinsky, Sovyetler Birliği üyelerini sağlam ve ekonomik birlik içinde birleştirmeye yönelik bir
proje hazırladı. Yavlinsky'nin projesi Sovyetler Birliği'nin en yüksek kuruluşuna 16 Eylül 1991 'de
sunuldu. Baltık Ülkeleri ve Moldavya dışındaki tüm Cumhuriyetlerin ilke olarak desteklediği
projede şu hususlar yeralmaktaydı:
1. Bütün Cumhuriyetlerin arzuladığı bir biçimde katılabileceği yeni bir birlik için sözleşme
imzalanması,
2. Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri Birliği Devlet Başkanı ile Cumhuriyetlerin başkanlığının
oluşturacağı kalıcı Devlet Konseyi,
3. Ekonomik faaliyetin koordinasyonu için bir komite kurulması,
4. Cumhuriyetlerin kendi parlamentolarının belirleyici "Halk Temsilciler Konseyi"nin oluştu­
rulması,
5. Cumhuriyetlerin, Parlamento ve Birliğin yasama organında onaylanması gerekli yeni bir
anayasa taslağının hazırlanması,
6» Cumhuriyetlerin tümünün katılımıyla "Ekonomik Birlik Anlaşması'nm" imzalanması,
7. Ortak Güvenlik ile ilgili bir "Ortak Güvenlik" anlaşmasının yürürlüğe konulması,
8. "Helsinki İnsan Hakları Sözleşmesi"ne ayrım gözetilmeksizin bağlı kalınması,
9. Aynca Birliğin tüm uluslararası yükümlülüklere bağlılığını açıklayarak bunları yerine getir­
mesi.
Kuşkusuz önerilerin tümünün aynen benimsenmesi gibi bir husus beklenemezdi. Özellikle
muhafazakar kesimden gelen tepkiler üstüne, önerilerde bazı önemli değişiklikler yapıldı. Bun­
lardan en önemlisi ise her Cumhuriyetin katılım biçimini kendisinin belirleyeceği "Egemen
Devletler Gönüllü Birliği"nden oluşan bir Konfederasyon gerçekleştirilmesiydi. Halk Temsilciler
Kongresi bu amaçla aşağıdaki kararları aldı:
1. Egemen Devletler Birliği, Devletlerin bağımsızlık ve toprak bütünlüğüne, haklarına, demok­
rasi ve adalet ilkelerine saygı gösterecektir.
2. Cumhuriyetler aralarında anlaşarak ekonomik, bilimsel ve teknolojik işbirliğini, hak ve
özgürlükleri, hem biçimlendirecek hem de koruyacaklardır.
3. Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği"nin bugüne kadar imzaladığı bütün anlaşmalara
uyulacak. Cumhuriyetlerin uluslararası hukuka uyum ve Birleşmiş Milletlere üye olma istekleri
desteklenecektir.
4. Ortak askeri bir güç oluşturulacak ve nükleer silahlarla ötesi askeri araçların ortak kontrolü
sağlanacaktır.
5. Cumhuriyetlerin bağmısızlıkla ilgili alacakları kararlara saygı gösterilecek, öte yandan yeni
birliğe katılmayı reddeden Cumhuriyetler, ayrılma istekleri sonucu ortaya çıkabilecek sorunlarla,
kişi hak ve özgürlüklerine yönelik uluslararası anlaşmalar da dahil olmak üzere "Nükleer
Silahların Yayılmasını Önleme Anlaşması" ve "Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Konferansı (AGİK)"
nın getirdiği sorunların çözümü için "Birlik" ile müzakerelerde bulunacaklardır.
Yukarda özetlenerek sıralanmış bulunan kararları kabul eden kongre, bunlara işlerlik kazan­
dırmak için Cumhuriyetlerin gücünü arttıran ve merkezi yetkileri azaltan 3 organı da oluşturdu.
Bu organlar:
- Yüksek Sovyet,
- Devlet Konseyi ve
- Cumhuriyetlerarası Ekonomik Komi.te'dir.
Yukardaki metinden de anlaşılacağı gibi Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği'nin eski
yıkıntılarından uluslararası anlamda ekonomik ve politik bir güç çıkarma düşüncesi yatmaktadır.
1 Ekim 1991'de Yevgeny Saburov Alma Ata'da Rusya adına "Ekonomik İşbirliği Anlaşması"
taslağını imzaladı. Anatoly Sobchak'a göre (St. Petersburg valisi eski Leningrad şehri) yeni bir
Birliğe gereksinim duyulmasının temel nedeni, SSCB'ne bağlı Cumhuriyetlerin komünist man­
dasından çıkmalarını gerçekleştirmektir. Eğer, Sobchak'a göre daha önceleri "merkez" Cumhu­
riyetlere Komünizm ihraç ettiyse, şimdi de "Anti Komünizm" ihraç etmelidir. Sobchak'ın bu
düşünceleri. Birliğin "Anti-komünist" kanadını oluşturan taraftarları tarafından da destek gör­
müştür ki bunların başında Kazakistan Cumhurbaşkanı Nursultan Nazarbayev gelmektedir.
Kuşkusuz Sobchak'ın bu çağdaş görüşü Batı Devletleri ve IMF gibi uluslararası kuruluşlarca da
destek görmüştür.
5. maddesi özetlenmiş bulunan Halk Temsilciler Kongresi'nin toplantısını izleyen ayda, 10
Ekim 1991 tarihinde Birlik Antlaşmasının taslağı hazırlandı. Bu taslakta şu hususlar belirlendi:
1. Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği'nin adı "Bağımsız Devletler Topluluğu" biçiminde
değiştirilecektir.
2. Demokratik bir Devlet niteliğindeki Birlik kendisini oluşturan Cumhuriyetlerin tanıyacağı
yetkiler ölçüsünde hükümet edebilecektir.
3. Seçilecek "Devlet Başkanı" Devletin uluslararası taahhütlerini yerine getirmesini gözete­
cektir.
4. Birliği oluşturacak Cumhuriyetler, bireylerine mülkiyet seçme ve seçilme hakkı tanımaya.
Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Bildirisine ve öteki temel uluslararası hukuk belgelerine uygun
dil, din ve kültür seçme ve geliştirme özgürlüğüne saygı duymayı temel ilke olarak kabul
edecektir.
5. Birliği oluşturan Cumhuriyetler, merkezden bağımsız olarak 3. ülkelerle diplomatik ilişkiler
kurabilecektir.
6. Birliği oluşturan Cumhuriyetler, birbirlerinin egemenlik haklarına saygı göstereceklerdir.
7. Cumhuriyetler, Ortak Savunma, Dış Politika, Ekonomik Birlik, Devlet Güvenliği, İnsan
Haklarının Korunmasında birlikte davranacaklardır (1).
Halk Temsilciler Kongresinin 16 Eylül 1991'deki toplantısında "Yavlinsk Projesi" olarak
sunulan taslağın 6. maddesinde yeralan "Ekonomik İşbirliği Anlaşması" son biçimini alarak 18
Ekim 1991'de Moskova'da 9 Cumhuriyetin temsilcisi tarafından imzalandı. "Ekonomik İşbirliği
Antlaşması". 12 Bölüm ve toplam 59 maddeden oluşmaktadır (2).
Metinde özetle şu hususlar yeralmaktadır:
- Malların, hizmetlerin ve emeğin dolaşımı serbest olacaktır.
- Birliği oluşturan Cumhuriyetler, merkezi karar otoritesini eleyerek serbest piyasa ekonomi­
sine geçişi özendirecek ve müteşebbis ruhunu yaratmaya çalışacaklardır.
- Cumhuriyetler arasında, ham madde, gıda maddeleri, öteki tüketim malları, sınai mallar ve
hizmetler, alış veriş, topluluk kesin biçimi alana dek, ikili ya da çok taraflı anlaşmalarla
yürütülecektir.
- Birtakım sakıncaları önlemek amacıyla Ruble, şimdilik Cumhuriyetler arasında tek para
birimi olarak kabul edilecektir.
- Topluluğa yeni Cumhuriyetlerin katılmaları, topluluğun yükümlülüklerine uymaları halinde
mümkün olabilecektir.
- Cumhuriyetler, topluluğu ilgilendiren harcamalara katılacaklar, bu amaçla da bu tür harca­
maların finansmanı için "Topluluk Ekonomik Bütçesi"ni oluşturacaklardır.
- Cumhuriyetlerin kendi aralarındaki mal ve hizmet dolaşımı her türlü vergiden muaf ve
serbest olacak, öte yandan, Topluluk dışından yapılacak mal ve hizmet dolaşımı ise saptanacak
ortak gümrük tarifeleriyle gerçekleştirilecektir.
- Topluluk, rublenin ortak ödeme aracı kabul edimesi nedeniyle "Cumhuriyetlerarası Emisyon
Bankası" (Interstate Emissions Bank) kuracaktır.
- Cumhuriyetler 3. ülkelerle, ayrı ayrı anlaşmalar yaparak, geri ödemeleri salt kendi yüküm­
lülüklerine ait olmak üzere dış kredi alabileceklerdir.
- 3. ülkelerin para birimlerinin Cumhuriyetlere girişi, topluluğun moneter sistemine zarar
vermeyecek biçimde gerçekleştirilmelidir. Bu koşullar ayrı bir anlaşmayla belirlenecektir. Bun­
dan amaç, konvertibiliteyi oluşturma ve geliştirme olacaktır.
- Topluluk kendi arasında vardığı anlaşmalar çerçevesinde borç alabilecektir.
- Cumhuriyetler tek bir vergi sistemi uygulayacaklardır. Ayrıca federal bir vergilendirme
bulunmayacaktır.
- Bir "Topluluk Bütçesi" oluşturulacaktır. Bütçe açığı limitleri Cumhuriyetlerin öngörüleri
yönünde saptanacaktır. Artan açıklar, topluluğun borcu olarak işlem görecektir.
(1)
Çiçek Betül "Sovyetler Birliği" Emlak Bankası Yayınları, Ank. 1 9 9 1 , s.14.
(2)
T a m metin için Bkz., Country Report, No.4, 1 9 9 1 , s.54-62.
- Tekelci üreticiler tarafından belirlenmiş ve uygunluğu sağlanmış fiyatlar dikkate alınarak bir
fiyat reformu gerçekleştirilecektir.
- Topluluğu oluşturan Cumhuriyetler, dış ekonomik faaliyetleri rahatça uygulayabilecek ve
lisans artı kotalar, ekonomik işbirliği antlaşmasının limitleriyle düzenlenecektir.
Ekonomik İşbirliği Anlaşması'nm imzalanmasından sonra, Mikhail Gorbachev, imza törenini
Cumhuriyetlerin yaşamlarındaki en önemli eylem olarak ifade etti. Kazakistan Başkanı Nursul­
tan Nazarbayev ise, olayı "tarihi bir eylem" olarak niteledi.
Yukarda da belirtildiği üzere ekonomik işbirliği anlaşmasına, Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler
Birliği adına Michail Gorbachev olmak üzere, Kazakistan, Ermenistan, Beyaz Rusya, Kırgızistan,
Rusya Federasyonu, Tacikistan, Türkmenistan ve Özbekistan'dan oluşan 8 Cumhuriyet imzala­
dı. Dikkat edileceği gibi Ukrayna ve Gürcistan imzadan kaçındılar. Ancak Ukrayna ve Gürcistan
daha sonra koşullu olarak Ekonomik İşbirliği Anlaşmasına imzalarını attılar.
25 Ekim 1991'de Kazakistan bağımsızlığını ilan etti.
Ekonomik İşbirliği Anlaşmasından sonra sıra tek tek bağımsızlıklarını ilan eden Cumhuriyet­
lerin, bir birlik altında ve fakat eşit ve demokratik koşullar içinde birleşmelerini gerçekleştirmeye
geldi. Bu konuda Shatalin, ekonomik yönü ağırlıklı olan bir plan önerdi.
Nihayet, Beyaz Rusya, Rusya Federasyonu ve Ukrayna Cumhuriyetleri Başkanları, 8 Aralık
1991'de Minks'de biraraya gelerek, "Bağımsız Devletler Topluluğu"nu oluşturdu.
"Bağımsız Devletler Topluluğu (BDT)"nun kurulmasına ilişkin bu anlaşma, 14 maddeden
oluşmaktadır.
Bu anlaşmanın giriş kısmına göre SSCB'nin varlığının sona erdiği ortaya çıkmaktadır. Buna
göre yukarda adı geçen 3 Cumhuriyet ve BDT'ye katılacak öteki Cumhuriyetler de Demokratik
hukuk devleti kurmayı amaç edinerek,
- İlişkilerini Bağımsız Cumhuriyetlerin tanınması ve saygınlığı temeline göre geliştirme niye­
tini, reddedilemeyen kendi kaderini kendi saptama hakkını, eşit haklar ve iç işlerine karışmama
ilkelerini, kuvvete başvurmama, ekonomik yahut öteki baskı yöntemlerinin kullanılmasının red­
dini; anlaşmazlıkları uzlaşma yolu ile ve herkesçe kabul edilen ilkelerle öteki uluslararası hukuk
kurallarına göre çözme niyetini açıklamaktadırlar.
- Cumhuriyetler arasındaki, dostluk, iyi komşuluk, karşılıklı işbirliğinin gelecekte gelişmesinin
ve kuvvetlenmesinin halklarının en önemli ulusal çıkarlarına yanıt verdiğini, barış ve güvenliğe
hizmet ettiğini gözönünde tutarak Birleşmiş Milletler Yasasına, Helsinki Sonuç Belgesine ve
Avrupa'da güvenlik ve İşbirliği toplantılarının öteki belgelerine bağlılığını kabul etmektedirler ve
- Bütün dünya ülkelerinin uyması gereği, insan haklarına ilişkin bütün uluslararası ilkelere
uymayı taahhüt etmişlerdir.
Bu giriş kısmından sonraki maddelerde ise BDT'yi oluşturan Cumhuriyetlerin (Devletlerin)
anlaştıkları konular yer almaktadır. Buna göre:
1) Vatandaşlara eşit hak ve özgürlükler tanınacak, bu haklar öteki Devletlerin vatandaşlarıy­
la. Devletlerde yaşayan ancak 3. ülkelerin vatandaşı olanlara da uygulanacaktır.
2) Devletlerdeki azınlıkların her türlü özgün etnik, kültür, dil ve dinleri korunacak ve gelişme­
leri desteklenecektir;
3) Devletlerin politik, ekonomik, kültür, eğitim, sağlık, çevre korunması, bilim, ticaret alanla­
rındaki gelişmelerine yardımcı olunacaktır;
4) Mevcut sınırların değişmezliği kabul edilecektir;
5) BDT'yi oluşturan Devletler, barış ve güvenliğin sağlanmasına silah ve savunma harcama­
larının azaltılmasına ilişkin önlemler alacaklar ve bu konularda işbirliğine gideceklerdir.
6) BDT'yi oluşturan Devletler, ortak faaliyetlerden olmak üzere:
- Dış politika faaliyetlerini koordine edecekler,
- Ortak Ekonomi Alanı ile Ortak Avrupa ve Avrasya pazarlarının kurulmasında ve gümrük
politikalarında işbirliği yapacaklar,
- Ulaşım ve haberleşmede işbirliğine gideceklerdir.
7) Eski SSGB'nin kuruluşlarının topluluğa dahil Devletlerdeki faaliyetleri sona erecektir.
8) Topluluğun Koordinasyon Kuruluşlarının resmi yerleşim yeri Minsk şehri olacaktır.
Minks'de imzalanan BDT'na, Baltık ülkeleri hariç bütün Devletler katılmıştır. Ancak Gürcistan
sonradan katılmak hakkı saklı kalmak üzere, gözlemci statüsünü tercih etmiştir (1).
Böylece, Ekim 1991'de bağımsızlığını ilan eden Kazakistan "Bağımsız Devletler Topluluğu"
anlaşmasına imza koyarak. Dünya Ülkeleri içinde statüsüne kavuşmuştur.
Türkiye Cumhuriyeti, Kazakistan'ın bağımsızlığını resmen tanıyarak Alma-Ata'da bir Büyük­
elçilik açılmasına karar verdi. 12.01.1992 tarihinde Kazakistan'a Büyükelçi tayini yapıldı.
Şubat 1992 ayında Kazakistan, "Birleşmiş Milletler"e üyelik için başvurusunu yaptı.
Kazakistan'ın başvurusu, protokol gereği güvenlik Konseyi'nde kabul edildi. 2 Mart 1992
tarihinde de Birleşmiş Milletler Genel Kurulu'nda oylama sonucu Kazakistan resmen Birleşmiş
Millet'lerin özgür bir ülke sıfatıyla üyesi oldu (2).
II. K A Z A K İ S T A N ' I N DOĞAL KONUMU VE İDARİ YAPISI
A. Doğal K o n u m u
Kazakistan, 46°-56° kuzeybatı enlemleri arasında kalan topraklardadır. Kazakistan'ın Batı ve
Güney Batı kesimlerine hakim Hazar çöküntüsünün güneyinde Üstyurt Yaylası, Mangışlak
Yarımadasında ise Karadağ ve Akdağ uzanmaktadır. Daha Doğudaki Ural Platosuyia Mugodyar
tepeleri Hazar çöküntüsünü geniş Turan ovasından ayırmaktadır. Kazakistan kuzeyden Omsk,
kuzeydoğudan Batı Sibirya bölgesi, doğuda Doğu Türkistan güneyde Türkmenistan, Özbekistan,
Kırgız Cumhuriyeti ve Özbekistan'ın Karakalpak bölgesiyle çevrilmiştir.
Kazakistan doğudan batıya 2500 km; kuzeyden de güneye 1700 km. uzunluğunda ve toplam
2.717.300 km^'lik bir toprak parçasına sahiptir ki BDT'nin % 13.3'lük kısmını oluşturmaktadır.
Aşağıdaki Tablo 1'de Kazakistan'ın ve öteki BDT Cumhuriyetlerinin yüzölçümleri ve % si
yeralmaktadır.
(1)
Hernekadar BDT anlaşmasını 11 Devlet imzaladıysa, çok kısa sürede çatlak sesler çıkmaya başladı.
Bunların başında, Ukrayna ve Rusya Federasyonu gelmektedir. 1 4 . 0 2 . 1 9 9 2 tarihinde Minsk'deki
toplantıda, silahlı kuvvetlerin birarada tutulmak istenmesi konusunda çıkan menfaat çatışmaları BDT'yi
dağılma noktasına getirdi.
(2)
Aynı dönemde aynı aşamalardan geçen, Tacikistan, Özbekistan, Kırgızistan, Ermenistan, Moldavya,
Türkmenistan ve Azerbaycan'da BM'e Kazakistan ile resmen üye oldular.
TABLO : 1
BDT'Yİ OLUŞTURAN ÜYELERİN YÜZÖLÇÜMÜ VE PAYLARI
Ülkeler
1. Rusya Federasyonu
2. Beyaz Rusya
3. Ukrayna
4. Moldavya
5. Ermenistan
6. Azerbeycan
7. Türkmenistan
8. Tacikistan
9. Kırgızistan
10. Özbekistan
11. Gürcistan
12. Kazakistan
Yüzölçümleri km2 (000)
17.075.4
207.6
603.7
33.7
29.8
86.6
488.1
143.1
198.5
447.4
69.7
2.717.3
Payları %
76.7
0.9
2.7
0.1
0.1
0.2
2.3
0.6
0.9
1.9
0.1
13.5
Kaynak: Narodnoe, Khozyaistvo SSSR ve USSR, country Profile 1991 -1992'den düzenlenmiştir»
Tablo 1'den anlaşılacağı üzere, BDT'yi oluşturan Devletler içinde yüzölçümü, Rusya Fede­
rasyonundan sonra en büyük Devlet Kazakistan olup, toprak payı yaklaşık % 13.5'dir.
Kazakistan toprakları batıdan doğuya doğru yükselme eğilimi göstermektedir. Arazînin en
alçak kısmını deniz düzeyinden 26 m. aşağıdaki Hazar Denizi kıyıları oluşturmaktadır.
Bu düz topraklarda 4. zamana rastlayan çöküntülerin oluşturduğu Hazar Denizi'nin güney
batı bölümünde Aral ve Hazar arasında Yüksek Üstyurt ovasının batı bölümüyle şeki! olarak bir
benzeri Mangışlak adaşıdır.
Kazakistan'ın güneyinde Aral Gölü bulunmaktadır. Kurumuş nehirlerin geçmişte taşıdığı kum,
Büyük ve Küçük Barsuki ile Karakum ve Kızılkum çöllerini oluşturmuştur.
Dalgalı bir plato görünümündeki, orta kesimde tuz göllerinin yeraldığı birçok çöküntü bulun­
maktadır. Turan ovasının güney-doğusundan gelen Kara-Tou silsilesi Şiri Derya ile Çu nehri
bölgelerini birbirinden ayırmaktadır. Kuzeyde ise dağların yüksekliği 1500 m. bulmaktadır. Bats
kesimini Uludağ ve Cengiz dağı adı verilen sıradağlar çevrelemektedir. Doğu ve güney doğudaki
yüksek dağ kütleleri vadilerle yarılmıştır. Altay Dağ sisteminin uzantısı olan Listvyaga, Holzun
ve Çangarya Aladağları ile Balkaş gölünün bulunduğu çöküntünün güneyinden Kazakistan
sınırları içine girmektedir. Batıdaki geniş arazi parçası Kazakistan'ın bu dalgalı bölümünü güney
ovasından ayırarak Batı Sibirya ile Turan Ovası'nı birleştirmektedir.
Kazakistan'da 7000'den fazla akarsu bulunmaktadır. Bunların büyük bir bölümü Hazar Denizi
ile Aral, Balkaş ve Tengiz göllerinin su toplama havzalarında yer almaktadır. Kazakistan'ı
boydan boya geçen ve Kuzey Buz Denizi'ne dökülen başlıca akarsular İrtiş, İşim ve Tobol'dur»
İrtiş akarsuyu Batı Sibirya su toplama havzasına her yıl yaklaşık 30 milyar m^ su sağlamaktadır.
Ülke tarımında önemli bir yer tutan Seyhun ırmağının üstündeyse sayısız baraj bulunmaktadır.
Kazakistan'ın dünyanın en büyük iç denizi Hazar'daki kıyılarının uzunluğu 2.320 km.'dir. Öteki
büyük göller ise Aral, Balkaş, Zaysan, Alakol, Tengiz ve Seletitengiz'dir.
Kazakistan, bulunduğu yeryüzü noktası bakımından iç kıt'a iklim özelliğine sahiptir. Kaza­
kistan'da özellikle vadi ve ovalarda çok sert bir kara iklimi hüküm sürmektedir. Mevsimlere göre
sıcaklık farkı büyük ölçülerdedir. Hatta bölgelere göre de ısı değişmektedir. Örneğin ölçülen en
yüksek sıcaklık 45° iken, en düşüğü ise -45° dir. Yıllık ortalama ısı farkı kuzeyde 1° ve güneyde
13° arasında değişmektedir.
Kuzey ve orta kesimlerde 200-300 mm. olan yıllık yağış miktarı, güneye gidildikçe 400-500
mm. yükselmektedir. Çöllerde ise yazın, yağış yok denecek derecede azdır. Kazakistan'ın
güneybatısındaki dağlarda ise yağışlar artar, ancak 300 mm. pek geçmez.
B. İ d a r i Y a p ı s ı :
Bağımsızlığını ilan etmeden başka bir ifadeyle SSCB dağılmadan önce 24 Mart 1937'de kabul
edilen Kazakistan SSC Anayasasına göre bütün iktidar, ideoloji gereği çalışan halka aitti ve
üretim araçlarının tümünün Devlet mülkiyetinde bulunduğu sosyalist bir sistem yürürlükteydi. En
yüksek yasama organı Kazakistan SSC Yüksek Sovyeti idi. Kazakistan Komünist Partisi her 5
yılda bir Yüksek Sovyete seçilecek adayları belirlemekteydi. Yılda 2 kez toplanan Yüksek
Sovyet, oturumlarında Devlet işlerini yürütecek 19 kişilik Prezidyum ile yürütme göreviyle yüklü
Bakanlar Kurulu'nu seçmekteydi. Yüksek Sovyet Başkanı Sovyetler Birliği Bakanlar Kurulu'nun
üyeleri arasında bulunur. Komünist parti politikalarının oluşturulmasında belirleyici rol alırdı.
Yerel yönetim organları iki yıl süreyle görev yapan köy, kasaba, kent ve il ve yönetim birimi
sovyetleriydi.
Kazakistan bağımsızlıktan önce, 4 ana gruba bölünmüştü. Bunlar, Batı Kazakistan, Kuzey
Kazakistan, Doğu Kazakistan ve Güney Kazakistan idi.
Kazakistan'ın Başkenti 1929 yılında Kızıl Orda'dan Alma - Ata'ya taşınmış ve Alma - Ata
Başkent olarak ilan edilmiştir.
Alma - Ata'dan başka önemli şehirler arasında şunlar sayılabilir:
Karaganda (kuzey doğu); Semipalatinsk (kuzey doğu), Chimkent (güney); Üst Kamenogor;
Cambul; Pavlodor Petropavlosks (güney); Aktübe, Kustanay (kuzey), Kızılorda, Uralsk, (güney­
batı), Shevchenko, (batı), Guryev (batı), Chelkar (batı), Dzhusaly, Dzhezkazgan, Rudai.
Kazakistan'ın Cumhurbaşkanı, Nursultan Nazarbayev'dir. Başbakan Sergey A. Treshenko,
Maliye Bakanı Tooleoobek Abdikadirov, Dışişleri Bakanı T.Süleymanov'dur.
III. K A Z A K İ S T A N ' I N DEMOGRAFİK
YAPISI
A. Kazalcistan N ü f u s u
Fiziksel yapılari itibariyle Moğol ırkını andıran ve Türk Dillerinden birini konuşan Kazaklar,
aşağıda da görüleceği üzere Kazakistan nüfusunun tamamını oluşturamamışlardır. XIX. yy'm
sonlarına doğru başlayan yeni bir göç akımı nedeniyle nüfus bileşimi daha karmaşık bir yapı
kazanmıştır.
Tablo 2'de Kazakistan nüfusunun BDT üyeleriyle bir karşılaştırması yeralmaktadır.
TABLO : 2
KAZAKİSTAN'IN 1990 NÜFUSU VE BDT İLE KARŞILAŞTIRILMASI
Ülkeler
. 1. Kazakistan
2. Rusya Federasyonu
3. Beyaz Rusya
4. Ukrayna
5. Moldavya
6. Ernnenistan
7. Azerbeycan
8. Türkmenistan
9. Tacikistan
10. Kırgızistan
11. Özbekistan
12. Gürcistan
BDT
Nüfus (1990) (000)
16.700
148.100
10.200
51.800
4.400
3.300
7.100
3.600
5.200
4.400
20.300
5.400
280.500
BDT Payı %
5.95
5.279
3.63
18.46
1.56
1.17
2.53
1.28
1.85
1.56
7.23
1.92
% 100
Kaynak: Marodnoe, Khozyaistvo ve SSSR ve Country Profile 1991-1992.
Tabloya göre, yüzölçümü itibarıyla en büyük ikinci BDT üyesi iken, Kazakistan'ın karşılaştır­
malı nüfusu 4. sıradadır.
Tablo 2'den a(nlaşılacağı gibi Kazakistan nüfusunun BDT içindeki % payı, Rusya Federasyo­
nu, Ukrayna ve Özbekistan'dan sonra gelmekte ve 5.95 civarındadır.
Kazakistan, öteki Müslüman Cumhuriyetlerle birlikte Topluluk içinde nüfusu hızla artan
ülkelerden biridir.
Aşağıdaki tablo 3'de ise 1970-1990 arası Kazakistan nüfusundaki gelişmeler yeralmaktadır:
TABLO : 3
KAZAKİSTAN'IN NÜFUSU
Yıllar
Nüfus (000)
BDT % Payı
1979
1989
1990
14.684
16.536
16.700
5.50
5.70
5.95
Kaynak : USSR Yearbook 1991'den düzenleme
T a b l o ' y a g ö r e , Kazakistan nüfusu artma eğilimi göstermektedir. Bu BDT içindeki % payının
artışından da anlaşılmaktadır. Gerçekten 1970 yılında, % 5.5 pay 1990 yılında % 6'ya ya­
klaşmıştır.
Kazakistan'da bölgelere göre, coğrafi özellikleri nedeniyle de, nüfus bileşimi farklılık göster­
mektedir. Kuzeyde steplerde nüfus "Kolhoz" ve "Sovhoz"ların bulunduğu büyük köylerde toplan­
mışken, son derece düzensiz bir dağılım gösteren nüfusun en yoğun olduğu kesimler, gelişmiş
bir tarıma dayanan kuzey ve güney doğu bölgeleridir.
II. Dünya Savaşı'ndan bu yana sanayileşmeye bağlı hızılı bir kentleşme sürecine giren
Kazakistan'da kentlerin nüfusunu artıranlar, kırsal kesimden kentlere göç edenler değil öteki
Cumhuriyetlerden gelenler olmuştur.
Kazakistan'ın bazı önemli şehirlerinin nüfusları şöyledir: Alma-Ata (1.200.000); Karaganda
( 6 1 4 . 0 0 0 ) ; T s e l i n o g r a d (277.000); Cambul (285.000); Çimkent (350.000); Petropavlovsk
(241.000), Aktürbe (225.000), Uralsky (200.000).
B. E t n i k Y a p ı s ı
Kazakistan nüfusunun etnik yapısı da hem BDT üyelerinden önemli bir farklılığa sahiptir, hem
de hızla değişmektedir. Kazakistan'ın etnik yapısındaki önemli farklılık, öteki üye ülkelere göre
Cumhuriyete adını verenlerin oranının çok düşük olmasıdır. Hızla değişiminin nedeni ise Kazak
nüfusunu oluşturanlardaki hızlı nüfus artışıdır. 1950-1960 yılları arasında Kazakistan önemli bir
göç hareketi yaşamıştır. Bunun sonucu Rus ve Ukrayna kökenlilerin nüfus payı hızla artmıştır.
Aşağıdaki tablo 4'de, Kazakistan nüfusunun 1970 ve 1990 yılları itibariyle etnik yapısı
yeralmaktadır.
TABLO : 4
KAZAKİSTAN'IN ETNİK YAPISI
Etnik Gruplar
1980
1990
1.
2.
3.
4.
5.
36
40.8
6.1
2.1
15
40
38
5
2
15
Kazaklar
Ruslar
Ukraynalılar
Tatarlar
Diğerleri
Kaynak : USSR Yearbook 1991 euromoney Supplement, February. 1992.
Tablo 4'den anlaşılacağı gibi, 1980 yılına görel 990 yılında, genel nüfus içinde Kazak oranı
% 4 artarak % 40'a ulaşmakla birlikte, daha kendi topraklarında nüfusun % 50'ni aşamadığı gibi
Rus ve Ukraynalıların da toplam payından daha az bir paya sahiptir.
Kazakistan'da diğerleri olarak tanımlanan ve nüfusun % 15'ni oluşturanların içinde başta
Almanlar olmak üzere Polonya ve Koreliler bulunmaktadır.
Kazakistan nüfusunun, 1989 yılı itibariyle % 57'si şehirlerde geriye kalan % 43'ü ise kırsal
alanlarda yaşamaktadır.
BÖLÜM : 2 KAZAKİSTAN'IN EKONOMİK YAPISI
Bu ana başlık altında, Kazakistan'ın istihdamı, maddi üretimi ve sektörlerindeki gelişmelerle,
sosyal yapısı ve iç ve dış ticareti özetlenmeye çalışılacaktır.
I - İSTİHDAM VE BEŞERİ SERMAYE
Yukarıda da ifade edildiği gibi Türk Cumhuriyetlerinde Kuzey ve Batı Cumhuriyetlerine göre
ekonomi tarıma dayalı olunca, kuşkusuz işgücünün de aynı yönde bir gelişme göstereceği
kaçınılmazdır. Bununla birlikte Kazakistan'da durum biraz daha farklıdır. 2. Dünya Savaşı'ndan
sonra önemli bir miktarda Rus ve Ukraynalı'nın ve sanayi kuruluşlarının bir kısmının Kazakista­
n'a yerleştirilmesi nedeniyle, çalışan nüfusun sanayi ve tarım kesimleri arasındaki dağılımı
endüstri kesimi lehinedir. Her ne kadar, ekonominin de önde gelen kesimi sanayi olmakla
birlikte, bu kesimde çalışan Kazak oranı çok düşüktür. Endüstrinin ihtiyacı olan işgücünü önemli
bölümü Rus ve Ukraynalı işçilerle azılıklardan karşılanmaktadır.
Tablo 5'de Kazakistan'da 1987 yılı itibariyle işgücünün sektörel % dağılımı görülmektedir.
TABLO : 5
KAZAKİSTAN'DA İŞGÜCÜNÜN SEKTÖREL DAĞILIMI (1987)
(% Olarak)
Sektörler
% Payı
Endüstri - İnşaat
Tarım - Ormancılık
Taşımacılık - Haberleşme
Ticaret
Sağlık - Bilim - Eğitim - Sanat
Diğerleri
31
23
11
8
19
8
Kaynak : DEİK.
İşgücünün sektörel dağılımında, yukarda da ifade edildiği üzere Türk Cumhuriyetleri içinde,
endüstri kesiminin payının yüksek olduğu tek ülke Kazakistan'dır. Kazakistan, BDT içinde sağlık,
bilim, eğitim ve sanat sektöründe de hatırı sayılır bir paya sahiptir.
Toplam işgücünün ister endüstri ister tarım ve isterse öteki kesimler olsun nerelerde istihdam
edildiği de önemli bir konudur. Tablo 6'da toplam işgücünün fiilen ne kadarının nerelerde
istihdam edildiği yeralmaktadır.
TABLO : 6
KAZAKİSTAN VE BDT'DE TOPLAM İŞGÜCÜ VE İSTİHDAM KARŞILAŞTIRMASI
Toplam İşgücü
İstihdam
Devlet İşletmeleri
Kollektif Çiftlikler
Özel Üretim
Öğrenci
Diğerleri
Kazakistan %
100
81
75
3
3
8
11
BDT %
100
85
75
7
3
7
8
Kaynak : DEİK
Tablo'dan, Kazakistan'da Devlet işletmelerinde çalışanlarm paymm BDT ile aynı olduğu
anlaşılmaktadır. Dikkat edilecek olursa tarım kesiminin ifadesi olan kollektif çiftliklerde itihdam
edilenlerin payı, genel ortalamanın oldukça altındadır. Bu da çalışan nüfusun önemli bir bölü­
münün endüstri kesiminde istihdam edilmesinin bir kanıtını oluşturmaktadır.
BDT'nin müslüman nüfusun yoğun olduğu bölgelerde yetişmiş insan gücü konusunda en
büyük sorun yüksek doğum oranlarından kaynaklanmaktadır. Kazakistan'daki şaşırtıcı sonucun
Kazak nüfusunun, genel toplam içindeki payının düşük olmasından ileri geldiği unutulmamalıdır.
Özellikle kırsal bölgelerde eğitimin düşük olması, işgücünün yeteri ölçüde eğitilememesinden
ileri gelmektedir. Kazakistan'ın bağımsızlığını ilan etmesinden sonra bazı üretim dallarında
ilerde de görüleceği üzere, dar boğazlar yaşanmaya başlamış ve üretim düzeyinde düşüşler
başgöstermiştir. Buna bağlı olarak da işsizlik sorunu ortaya çıkmıştır. 1992 yılının ilk 6 ayının,
yapılan analizine göre Kazakistan'da 30 bine yakın işsiz bulunmaktadır.
II. MADDİ ÜRETİM
Kapitalist ekonomideki gayri safi milli hasıla ile safi milli hasıla terimleriyle, SSCB'deki karşılık
gelen terimleri birbirinden farklı anlamlar taşımaktadır. SSCB'de resmi istatistiklerde toplam
üretim yahut aynı anlama gelmek üzere GSMH, "Maddi Üretim" yahut "Net Maddi Üretim"
terimleriyle ifade edilmektedir. Net maddi üretim terimi, gayri safi milli hasıla terimine daha
yakındır. Yalnız, net maddi üretim kavramı ile GSMH arasında amortismanlar ve bazı hizmet
kesimlerinin çıktıları açısından farklılık vardır. GSMH - Amortismanlar + Hizmetler: NMP. NMP
bu açıdan batıda kullanılan Nihai Toplam Yurt İçi Hasılaya eşittir. Başka bir ifadeyle GSMH'den
üretim kayıpları, net ihracat ve stok artışlarının düşülmesiyle hesaplanabilir. Bu hesaplamaya,
ulaştırma ve üretimin dağıtım harcamaları dahil edilmemektedir. 1988 yılında Devlet İstatistik
Komitesi, ilk kez, Birleşmiş Milletler yöntemini kullanarak Net Maddi Ürün hesaplamasına gitti.
Bu hesaplamaya ikâme yatırımlar ve üretken olmayan hizmetler de eklendi.
Net Maddi Üretimde, toplam yatırımlar, endüstri ve öteki sektörlere ilişkin veriler, genel olarak
pek güvenilir kabul edilmemektedir. Bu durum genellikle enflasyonun dikkate alınmadığı, sabit
fiyatlı zaman serilerinden kaynaklanmaktadır. Batılı istatistiki tahminler, Sovyetlerin resmi olarak
yayınladıkları trend ve rakamlardan oldukça farklıdır. Bu farklılık, genelde tanımlardaki farklılık­
lardan da ileri gelmektedir. Bununla birlikte son yıllarda gizlenmeye çalışılan enflasyon ve buna
bağlı olarak "Ruble"nin yabancı paralar karşısında aşırı değerli gösterilmesi (1 $ = 0.85 Rb) bu
farklılığın en önemli kaynağını oluşturmaktadır. Örneğin 1981-1987 yılları arasında CIA, Sovyet­
ler Birliği'ndeki yıllık Reel Net Maddi Üretim büyümesini % 1.9 olarak tahmin etmiştir. Aynı
dönem içinde Sovyet verileri % 3.5 oranında bir büyüme açıklamışlardır. Bazı Batılı gözlemciler,
ClA'nın tahminlerini aşırı bulmuşlardır. Bununla birlikte Sovyet verilerinin eflasyondan daha az
etkilenmiş olduğu konusunda herhangi bir kanıt da bulunmamaktadır. Sonuç bakımından, Sov­
yetler Birliği'ndeki son yıllardaki büyümenin gerçekçiliği konusunda önemli kuşkular bulun­
duğundan bundan sonra yeralan tablolar daha ihtiyatlı dikkate alınmalıdır.
Aşağıda Tablo 7'de, BDT'ye üye ülkelerin Net Maddi Üretimleri yeralmaktadır. Ayrıca tabloya,
ülkelerin BDT dağılmadan önce Devlet Bütçesine katkıları eklenmiştir.
TABLO : 7
BDT'Yİ OLUŞTURAN ÜYELERİN NET MADDİ ÜRETİMLERİ VE
DEVLET BÜTÇESİNE KATKILARI
Ülkeler
1. Kazakistan
2. Rusya Federasyonu
3. Ukrayna
4. Beyaz Rusya
5. Özbekistan
6. Gürcistan
7. Azerbeycan
8. IVIoldavya
9. Kırgızistan
10. Tacikistan
11. Ermenistan
12. Türkmenistan
Toplam Net
Maddi Üretim
r-^^r,r^*r',r.\r.
Tarımın
/n^ri
c : w o + i o . . \
(Carı
Fiyatlar) Endüstrinin
o/
Payı (1)
% Payı
(1988)%
(Milyar)
4.3
61.1
16.3
4.2
3.3
1.6
1.7
1.2
0.8
0.8
0.9
0.7
2.5
61.9
16.7
4.0
2.3
1.4
1.7
1.0
0.6
0.5
1.2
0.4
6.1
48.1
17.1
4.9
5.2
2.1
2.2
1.8
1.3
1.2
0.7
1.2
Devlet
Bütçesine
Katkıları
(1990 Tahmin)
6.1
48.1
17.1
4.9
5.2
2.1
2.2
1.8
1.3
1.2
0.7
1.2
Öteki
Cumhuriyet
Gelir
Transferi
30.9
18.0
39.1
69.6
43.2
53.7
58.7
62.1
50.2
41.8
63.7
50.7
(1) Baltık cumhuriyetleri dikkate alınmadan paylar yeniden hesaplandığından, payların toplamı
= 100 olmayabilir.
Kaynak : IMF, IBRD, DECD, EBRD, The Economy of USSR ve USSR-Country Profile 1991-1992.
Tablo 7'den anlaşılacağı gibi yaratılan net maddi ürünün Kazakistan'a düşen payı % 4.3
düzeyindedir. En yüksek pay % 61.1 ile Rusya Federasyonuna aittir. % 20'lik bölümünü ise
Beyaz Rusya ile Ukrayna gerçekleştirmektedir. Başka bir ifade ile, BDT'yi oluşturan, üç ülke,
toplam ürünün % 81.6'sını gerçekleştirmektedir. Geriye kalan 9 Cumhuriyet ise % 18.4'ünü
yaratmaktadır.
Aşağıdaki Tablo 8'de, Net Maddi Üretimin BDT Kazakistan'ınkinin karşılaştırılması yeralmak­
tadır.
TABLO : 8
NET MADDİ ÜRETİMDE KAZAKİSTAN'IN PAYI
(Cari fiyatlarla milyar Ruble)
1. BDT
2. Kazakistan
Net
Maddi
Üretim
19
Toplam
İçindeki
Payı
8 6
Net
Maddi
Üretim
19
Toplam
İçindel^i
Payı
8 7
Net
Maddi
Üretim
19
Toplam
İçindeki
Payı
8 8
Net
Maddi
Üretim
19
Toplam
İçindeki
Payı
8 9
587.4
25
100
4.26
599.6
25
100
4.17
630.8
7.17
100
4.26
673.7
28.4
100
4.22
Kaynak : DEİK
Kazakistan'ın yıllar İtibariyle net maddi üretimi 1986-1987 yıllarında aynı İken sonraki yıllarda
çok az miktarda bir artış gösterirken, BDT'ye göre payı hesaplandığında ise, giderek azaldığı
anlaşılmaktadır. Öte yandan, Türk Cumhuriyetleri içinde net maddi üretimde BDT'deki payları
bakımından Kazakistan yaklaşık 4 kat daha fazladır.
Net maddi ürünün artış oranları, başka bir ifadeyle ortalama yıllık % büyüme oranları ise tablo
9'da yeralmaktadır (1).
TABLO : 9
KAZAKİSTAN'IN NET - MADDİ ÜRÜN % ARTIŞ ORANI
(1971 - 1989)
Ortalama Yıllık Büyüme Oranı (%)
Toplam
BDT
Kazakistan
Rusya Federasyonu
Azerbaycan
Türkmenistan
Özbekistan
Tacikistan
Kırgızistan
Toplam
1971 - 85
1986 - 89
1971 - 85
4.4
3.1
4.4
6.4
3.1
5.1
4.1
4.2
2.7
1.9
2.5
0.7
4.9
2.9
3.2
4.9
3.5
1.8
3.7
4.6
0.4
2.2
1.4
2.1
1986 - 89
1.7
0.9
1.8
-0.8
2.2
0.3
0.0
2.9
Kaynak: DEİK
(1)
Kuşkusuz Türkiye açısından, BDT üyeleri içinde, "Türki" Cumhuriyetleri olarak adlandırılanları önemlidir.
Bu bakımdan tablolar oluşturulurken, bir fikir edinmek ve de Kazakistan'ın ekonomik ve sosyal yapısını
d a h a iyi belirleyebilmek ve böylelikle bir karşılaştırma yapabilmek için öteki Türk Cumhuriyetlerine de yer
verilmeye çalışılmıştır. BDT'nin en güçlü üyesi R.Federasyonu olduğu için de, konumunun daha iyi
anlaşılması amacıyla o da tablolara dahil edilmiştir.
Yukardaki tablo dönemler itibariyle incelendiğinde şu çarpıcı sonuç ortaya çıkmaktadır.
Gorbachev'den önce yani 1985 yılına dek NMÜ ortalama artış hızı ve kişi başına düşen payın
%'si Gorbachev'den sonra yani yeniden yapılanma hamleleri ile birlikte düşmeye başlamıştır.
Kuşkusuz bu sonuç, SSGB'nin o dönemde ekonomik darboğaz ile dağılma sancılarına bağlana­
bilir. Öte yandan bu durumdan sadece Tacikistan ve Kırgızistan'ın etkilenmediği anlaşılmaktadır.
Kazakistan'da ise önemli azalmalar olduğu tablodan anlaşılmaktadır. Başka bir ifadeyle bu
durumdan en çok Kazakistan'ın etkilendiği söylenebilir.
Kazakistan'ın net maddi ürünündeki azalma 1989'dan sonra sürmüştür. Gerçekten de net
maddi ürün 1990'da % 2, ve 1991 de de % 10 kadar azalmıştır. Aşağıdaki Tablo da 1988 - 1991
arası bazı çıktı ve fiyat göstergeleri yeralmaktadır.
TABLO : 10
ÇIKTI VE FİYAT GÖSTERGELERİ
1988
1989
1990
1991
(Yüzde Farkı)
-2
-2
Reel Net Maddi Ürün (NMP)
Reel milli gelir
Petrol çıktısı
Tüketilen elektrik
Endüstri
Tarım
Ulaşım
5
2
3
3
5
5
2
1
4
2
-10
-10
-7
1
-1
11
2
Reel Net Maddi Ürün İçindeki Paylar
Endüstri
Tarım
İnşaat
Ulaşım ve İletişim
Ticaret ve (hizmet yemek) servisi
Diğer
32
33
17
9
5
4
30
35
19
9
5
4
28
40
15
9
5
3
31
37
15
10
5
3
12
4
4
17
14
101
84
172
65
51
33
35
51
61
64
92
Yüzde Fark
NMP deflatörü
Ortalama Perakende Fiyatlar
Ortalama Toptan Fiyatlar
Hanehalkı .Geliri
Ortalama Ücretler
9
9
8
11
9
Milyar Ruble
Milli Gelir
Reel Net Maddi Ürün
Brüt Yurt İçi Üretim
27
28
39
27
30
42
Kaynak: Kazak yetkilileri, IMF kadrolarının tahmini
Net maddi ürün, bir ülkenin üretim gücünü belirleme açısından önemli bir göstergedir. Bu ürün,
farklı kesimlerden (sektörlerden) elde edilmektedir. Bunun bilinmesi de kanımızca önemlidir. Tablo
11'de sektör bakımından Kazakistan, R.Federasyonu ve bazı Cumhuriyetlerdeki net çıktılar, 1988
itibariyle yer almaktadır.
TABLO : 11
SEKTÖR BAKIMINDAN N.M.Ü.
1988
BDT
Kazakistan
R.Federasyonu
Azerbeycan
Türkmenistan
Özbekistan
Tacikistan
Kırgızistan
Toplam
Endüstri
Tarım
İnşaat
Taşımacılıl<
İletişim
Diğer
100.0
4.3
61.1
1.7
0.8
3.3
0.8
0.8
100.0
2.5
63.7
1.7
0.5
2.4
0.6
0.6
100.0
6.4
50.3
2.3
1.3
5.5
1.3
1.4
100.0
6.0
62.5
1.8
1.2
3.8
0.9
0.8
100.0
6.7
65.6
0.9
0.8
2.7
0.5
0.5
100.0
3.5
66.9
1.2
0.4
2.4
0.6
0.5
Kaynak : DEİK.
Tablo'dan görüleceği gibi, sektör bakımından, Kazakistan ki Türk Cumhuriyetleri içinde en
büyüğüne sahiptir, toplam içindeki payı ancak % 4.3'dür. NMÜ açısından enbüyük payı ise %6.7 ile
taşımacılık ve iletişim sektörüne aittir. Bunu tarım % 6.4 ve inşaat da % 6 payla izlemektedir.
Bu bölümü bitirmeden önce, maddeler bakımından Kazakistan'ın BDT içindeki payını toplu olarak
görmekte yarar vardır. Aşağıdaki tablo 12'de bu mallar ve % payları yeralmaktadır.
TABLO : 12
KAZAKİSTAN'IN MALLAR İTİBARİYLE TOPLAM NMÜ İÇİNDEKİ % PAYI
MAL İSMİ
. 1. Pamuklu Kumaş
2. Yünlü Kumaş
3. Jean Kumaşı
4. İpekli Kumaş
5. Çorap
6. Örgü Giyim
7. Ayakkabı
8. Petrol
9. Doğal Gaz
10. Kömür
1 1 . Elektrik
12. Çelik
13. Demir - Çelik Madde
14. Çelik Boru
15. Demir Cevheri
16. Elektrik Motorları
17. Metal Kesme Makineleri
18. Kaynak Makineleri
19. Petrol Donanımı
20. Kimyasal Donanım
2 1 . Tarım Alet Makineleri
22. Eskavatör
23. Kuleli Vinç
24. Kalsine Soda
25. Kostik Soda
26. Gübreler
27. Kimyasal Elyaf
28. Oto Lastiği
29. Kereste
30. Tomruk
(1989) % PAYI
1.9
4.7
-
3.5
3.9
6.4
4.3
4.2
0.8
18.7
5.2
4.3
4.3
0.1
9.8
-
1.6
2.8
2.8
1.8
6.2
1.4
0.6
2.0
5.0
1.3
3.5
0.7
2.0
MAL İSMİ
31.
32.
33.
34.
35.
36.
37.
38.
39.
40.
41.
42.
43.
44.
45.
46.
47.
48.
49.
50.
51.
52.
53.
Kâğıt
Çimento
Asbest Levlıa
Çatı İzalasyon Mad.
İnşaat Tuğlası
Pencere Camı
Pamuk Elyafı
Radyo
Televizyon
Kasetçalar
Buzdolabı
Elektrik Süpürge
Ütü
Çamaşır Makinesi
Bisiklet
Motosiklet
Mobilya
Şeker
Et
Balık
Tereyağı
Bitkisel Yağ
Konserve
(1989) % PAYI
6.2
7.7
6.6
5.4
3.8
0.8
2.8
3.1
4.0
8.4
3.4
2.8
7.3
0.8
4.8
2.8
2.1
Kaynak: Euromoney, IMF, USSR Year Book 1991'den derlenmiştir.
Tablo 12'den anlaşılacağı üzere Kazakistan'ın mallar itibariyle NMÜ içindeki payı kömür (%
18.71)
aşamamaktadır. İşin şaşırtıcı yönü doğal gaz ve petrol
Î.71) hariç hiçbirinde % 10'u bile aşan"
içindeki payı bile toplam % 5'in altındadır.
İM. S E K T Ö R E L G E L İ Ş M E L E R
Bu başlık altında, Kazakistan'ın, önce doğal kaynakları dikkate alınacak sonra da tarım
sektörü ve endüstri sektörü ile alt başlıkları incelenecektir.
A - Doğal Kaynaklar
Kazakistan doğal kaynaklar bakımından oldukça zengindir. Dağılmadan önce Kazakistan,
SSCB'nin hammadde ihtiyacının önemli bir kısmını karşılamaktaydı.
Kazakistan, BDT'nin ve hatta dünyanın 3. büyük kömür yataklarına sahiptir. Kömür yatakla­
rının önemli bölümü Çimkent ve Akmolinsk yöresinde bulunmaktadır. Ayrıca 50 milyar ton kok
kömürü kapasitesine sahip Karaganda kömür sahası Kazakistan'ın en büyük rezervlerinden
birini oluşturmaktadır. Öte yandan Ekibastuz'da da önemli kömür damarları bulunmaktadır.
Aşağıdaki tablo 13'de Kazakistan ve bazı BDT üyelerinin 1970-1989 dönemi kömür üretimleri
yeralmaktadır.
TABLO : 13
KAZAKİSTAN'IN VE BAZI CUMHURİYETLERDE 1970 - 1989 KÖMÜR ÜRETİMİ
Yıllar (Milyon ton)
1.
2.
3.
4.
5.
6.
BDT
Kazakistan
Rusya
Ukrayna
Özbekistan
Kırgızistan
Yıllar İtibariyle %
1970
1975
1980
1985
1989
1970
1975
1980
1985
1989
624
62
345
207
4
4
701
92
381
216
5
4
716
115
391
197
6
4
726
131
395
189
5
4
740
138
410
180
6
4
100
10
55
33
1
1
100
13
54
31
1
1
100
16
55
28
1
1
100
18
54
26
1
1
100
19
55
24
1
1
Tablo'dan görüldüğü gibi, Kazakistan Rusya (1) ve Ukrayna'dan sonra BDT'nin, kömür
ihtiyacmm % 19'nu karşılamaktadır. 1970'den 1990'a Kazakistan'ın payının % 100 arttığı tablo­
dan anlaşılmaktadır.
Kazakistan, enerji kullanımına yarayan kaynaklar bakımından oldukça zengindir. Kömür yatak
ve rezervlerinin yanında petrol yatakları açısından da Kazakistan'ın şanslı olduğu ifade edilebilir.
Kazakistan'da ilk petrol üretimi çalışmaları 1989 yılına rastlamaktadır. Embaneft'te başlatılan
çalışmalar sonucu kalitesi son derece yüksek petrol elde edilmiş ve edilmektedir.
Mangıshlakneft, Kazakistan'ın petrol üretiminin % 66'na yakın kısmını karşılamaktadır. Bu
bakımdan cumhuriyetin en büyük petrol birliği Argısklakneft'dir. Bu birlik, Mangıshlak adasında,
Güzen ve Zhetibai'nin petrol yatakları üstünde kurulmuştur. Bu petrol kuyularında, üretime
1960'ların ortasından itibaren geçilmiştir. Güzen ve Zhetibai kuyularının işletilmesiyle Kazakis­
tan'ın petrol üretiminin yaklaşık 6.5 kat artmasına yolaçmıştır. Aynı zamanda, Mangıshlak
yarımadasındaki petrol üretimiyle birlikte gaz alanlarının kullanıma açılması, "gaz üretim endüstrisi"nin de gelişmesine neden olmuştur.
Bouzachi yarımadasında, Kalamkas ve Karazhanbas'da yeni bulunan petrol kuyularının da
üretime katılmasıyla son 10 yılda Mangıshlak petrol kuyularından elde edilen petrol çıktılarında
önemli bir artış sağlanmıştır. Karazhanbas petrol rezervlerinin kullanımındaki temel özellik,
üretimi artırmak için, petrol taşıma sistemlerinde modern tekniklerin kullanılmış olmasıdır.
Üretimin vanadyum özü içermesi nedeniyle Bouzachin petrolleri de önemli bir özelliğe sahip
bulunmaktadır.
1981'de, Aktabinskneft üretim kuruluşu, Aktoubinks bölgesinde yeni bir petrol rezerv alanı
olan Zhanachol ve Kenkiak petrol alanını içine alarak kuruldu.
Kazakistan Cumhuriyeti'nin en yeni petrol üretim kuruluşu "Tengizneftegaz" birliğidir. Bu
birlik, Prorva, Koulseripetrol kuyuları ile Gouriev bölgesindeki yeni petrol kuyularının yeraldığı
Tengiz üzerinde kurulmuştur.
Aşağıdaki tabloda, Kazakistan ve öteki bazı BDT üyelerindeki petrol üretim (doğal gaz dahil)
ve % payları yeralmaktadır.
(1)
1 5 . 0 4 . 1 9 9 2 ' d e yapılan oylama sonucu, "Rusya Federasyonu" oy çokluğu ile adını "Rusya" olarak
değiştirmiştir, bundan sonra daha çok Rusya ifadesi kullanılacaktır.
TABLO : 14
KAZAKİSTAN VE BAZI BDT ÜYELERİNDE PETROL ÜRETİMİ
(Doğal Gaz Dahil)
Yıllar (Milyon ton)
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
BDT
Kazakistan
Rusya
Ukrayna
Azerbaycan
Türkmenistan
Gürcistan
Özbekistan
Yıllar İtibariyle %
1970
1975
1980
1985
1989
1970
1975
1980
1985
1989
553
13
285
14
20
15
2
491
24
411
13
17
16
1
603
19
547
8
15
8
3
1
595
23
542
6
13
6
1
1
607
25
552
5
13
6
3
100
4
81
4
6
4
1
100
5
84
3
4
3
-
100
3
91
1
2
1
1
-
-
100
4
91
1
2
1
-
100
4
91
1
2
1
-
Kaynak: DEİK.
Tablo 14'den anlaşılacağı gibi, Kazakistan, petrol üretiminde Rusya'dan sonra gelmektedir.
Türkmenistan'ın yüksek gibi görülen payı ise, Türkmenistan'ın doğal gaz üreticisi bir Cumhuriyet
olmasından kaynaklanmaktadır.
Kazakistan ve özellikle Batı Kazakistan, dikkate değer petrol ve gaz rezervlerine sahiptir.
Kısa dönemde petrol ve doğal gaz üretiminde önemli bir aşamaya gelen Kazakistan'ın gelecekte
bu konuda dünya piyasalarında söz sahibi bir konuma ulaşacağı beklenmelidir. Nitekim, Ame­
rikan petrol şirketi Chevron ile Kazakistan'ın yukarda sözü edilen yeni petrol kuruluşu olan
Tengizneftegaz Tengiz ve Korolev bölgelerinde petrol çıkarmak üzere Nisan 1993'de bir an­
laşma sağlanmıştır. Dünya'nm en büyük petrol anlaşmalarından birisi sayılan ve Chevron'un %
50 hisse ile katılacağı proje Tengiz bölgesinde petrol aranmasını öngörmektedir.
Chevron şirketi, proje süresi boyunca Tengiz Bölgesinde 6-9 milyar varil petrol çıkaracak.
Bölgedeki petrol rezervlerinin 20 milyar varil olduğu tahmin edilmektedir. Şirketler, 3.900 km^
bir alanda petrol arayacaklar. Halen yılda 3 milyon ton petrol çıkarılan Tengiz'de petrol arama
işlemlerinin bölgede varolan zehirli hidrojen sülfit gazı nedeniyle büyük bir özenle yapılması
gerekmektedir. Petrolden elde edilecek gelirin %80'i Kazakistan'ın olacak. Anlaşmanın imza­
lanmasıyla birlikte ilk 3 yıl içinde 1.5 - 1.8 milyar dolar yatırım yapılacaktır. Toplam yatırım
tutarının 20 milyara ulaşması beklenmektedir.
Kazakistan Cumhuriyeti'nin petrol ve gaz üretimlerini "AKGİSKLAKNEFT", "ENBANEFT",
"AKTUBÎNSKNEFT", "TENGÎZNEFTGAZ" üretim birliklerince, Petrol ve Gaz üretiminin yönetimi
ise "KARAZHANBASTERNEFT" ve Kazak-Gaz İşbirliği Ortaklığı tarafından yürütülmektedir.
Kömür ve petroT'den başka, madenler açısından da Kazakistan oldukça zengindir ve "Mendeleyev Tablosu"ndaki bütün madenlere sahiptir. Kazakistan BDT'nin bakır rezervinin yaklaşık
% 74'nü elinde bulundurmaktadır. Balkaş gölü kıyısındaki Kounradsk'de, Batı Kazakistan'daki
Dzezkazgan ve Başçekul'da zengin bakır madenleri mevcuttur.
Kazakistan dünyanın altın rezervlerine sahip sayılı ülkelerinden biridir. Yıllık altın üretimi
yaklaşık 500 tondur. SSCB, dağılmadan önce elde edilen altının tümü Moskova tarafından idare
edilmekteydi (1).
(1)
Kazakistan'ın bağımsızlığını ilan ettikten sonra serbest piyasa ekonomisine geçişte uğrayacağı nakit
sıkıntısını, elinde bulundurduğu altını ihraç yoluyla karşılayacağını ileri sürmek yanlış olmaz. Bu da Batılı
ekonomileri zor duruma sokabilir.
Bakır ve altından başka, Kazakistan'da maden ve metallerden, kurşun, çinko, gümüş, kalay,
tungsten, kromit, nikel, kobalt, titan, mangan, antimon, vanadyum, fosforit, asbest ve molibden
de üretilmektedir.
BDT üyeleri içinde, bakır, çinko, kurşun ve tungsten üretiminde başı çeken Kazakistan,demir
cevheri üretiminde de 3. sırada bulunmaktadır. Aşağıda tablo 15'de Kazakistan ve BDT üyele­
rinden bazılarının yıllar itibariyle demir cevheri üretimiyle % payları yeralmaktadır.
TABLO : 15
KAZAKİSTAN VE BDT'DE DEMİR CEVHERİ ÜRETİMİ VE % PAYLARI
(1970 - 1989)
Yıllar (Milyon ton)
1.
2.
3.
4.
5.
BDT
Kazakistan
Rusya
Ukrayna
Azerbaycan
% Payları
1970
1975
1980
1985
1989
1970
1975
1980
1985
1989
197
18
67
111
1
235
22
89
123
1
245
26
92
125
1
248
23
104
120
1
241
24
107
110
1
100
9
34
56
1
100
9
38
52
1
100
11
38
51
-
100
9
42
48
-
100
10
44
46
-
Kaynak: DEİK.
Tablo'dan izlenebileceği gibi Kazakistan, demir cevheri üretiminde, 1989 itibariyle BDT'nin
üretimi içinde yaklaşık % 10'luk bir paya sahiptir. Kazakistan demir cevheri potansiyeli bakımın­
dan üretiminin düşük düzeyde olduğu ifade edilmektedir.
B. T a r ı m
Kazakistan, coğrafi açıdan dikkate alındığında çok geniş topraklara sahip olan bir Cumhuriyettir.
Kazakistan topraklarının yaklaşık % 7'sini, kuzeydeki bozkırlarla zengin çernozem toprakları
oluşturmaktadır. Kazakistan'ın güney kısmında ise yaylalarla daha çok kestane renkli topraklar
bulunmaktadır. Doğuda ise yapay sulamaya tâbi tutulan arazilerle verimsiz alkali topraklar
bulunmaktadır. Kazakistan'ın tarıma en elverişli bölgesi yukarıda anılan kuzeydeki topraklarla
bilhassa, kara toprakların devam ettiği batı bölgesidir. Kazakistan'ın büyük bir bölümünü de
çöller kaplamaktadır. Ancak çöllerin bazı yerlerinde de pelinotu ve ılgın gibi değerli otlar
yetiştirilmektedir. Kurak, bozkırlarda ise pelinotunun yanısıra sorguçotu da yetiştirilmektedir.
Orman alanı ise Kazakistan'da yok denecek kadar azdır.
Devrimden önce Kazakistan'da toprağın ancak 4.5 milyon hektarında tarımla uğraşılmaktay­
dı. O dönemde Kazaklardan ziyade bölgeye yerleşmiş Rus göçmenleri tarımcılık yapmaktaydı­
lar. Savaş ve daha sonraki yıllarda tarım alanı oldukça daralmış 1930'da 1913'ün düzeyine
gelmiş, izleyen yıllarda da alan önemli ölçüde genişlemiştir. 1960'dan sonra 25.5 milyon hektar
toprağın ekime açılmasıyla Kazakistan Cumhuriyeti tarım üreticisi bir ülke haline dönüşmüştür.
Önceki adı Akmolla olan bölgeye daha sonra Zellograd denmiştir.
Tarım 2100 dolayındaki kollektif çiftlik ile 390 devlet çifliğine dağılmış idi. Şimdi bunları tümü
Kazakistan'ın tasarrufuna geçmiş bulunmaktadır.
Aşağıdaki tabloda, Kazakistan'ın ve öteki bazı BDT üyeleriyle birlikte ekilebilir alanları ve %
payları yeralmaktadır.
TABLO : 16
KAZAKİSTAN VE ÖTEKİ BDT ÜYELERİNDE EKİLEBİLİR ALANLARIN
ÜRÜNLERE GÖRE DAĞILIMI
Buğday
1. BDT
2. Kazakistan
3. Rusya
4. Ukrayna
5. Özbekistan
6. Gürcistan
7. Azerbeycan
8. Kırgızistan
9. Tacikistan
10. Türkmenistan
56.1
70.2
57.2
49.2
23.8
37.3
36.0
41.3
26.1
13.9
%
Teknik
Kültür
52.6
66.4
53.6
45.0
24.1
38.4
39.9
41.5
27.9
15.2
6.6
1.2
4.8
11.2
49.7
5.4
23.2
5.7
39.9
50.7
Patates
Sebze ve
Bahçecilik
Kültürü
%
6.8
1.3
5.2
11.6
44.7
4.7
19.3
4.8
38.2
5.0
4.1
0.8
3.7
6.8
4.8
10.5
5.1
3.5
4.9
6.7
%
3. 9
0.,9
3.,4
6,.4
6 .4
10 .0
5 .1
4 ,1
6 .1
24 .4
Yem
Kültürü
33.2
27.8
34.3
32.8
21.7
46.8
35.7
49.5
29.1
27.4
%
36.7
31.4
37.8
37.0
24.8
46.9
35.7
49.6
27.8
27.4
Kaynak: DEİK.
Yukardaki tablo'dan anlaşılacağı gibi Kazakistan ekilebilir topraklar bakımından, buğdaya
ayrılmış pay ile, yaklaşık % 66.4, en başta gelmektedir. O halde Kazakistan'ın BDT'nin en büyük
tarım alanını kullanan bir Cumhuriyet olduğunu söylemek yanlış olmasa gerektir. Kazakistan
yem kültürü bakımından da Türk Cumhuriyetlerinin önünde yeralmaktadır.
Kuşkusu:^ tarıma ayrılan alanların yanında, tahıl verimliliği de ekonomik bakımdan üstünde
durulması gerekli önemli bir konudur. Tablo 17'de, gene Kazakistan ve BDT'nin bazı üyelerinin
her bin hektardan alınan "Kental" bazındaki tahıl verimliliği yeralmaktadır.
TABLO : 17
KAZAKİSTAN VE BDT ÜYELERİNDEKİ TAHIL ÜRÜNLERİNİN VERİMLİLİĞİ
(Bir hektardan alınan kental)
Yıllık Ortalama
1. BDT
2. Kazakistan
3. Rusya
4. Ukrayna
5. Özbekistan
6. Gürcistan
7. Azerbaycan
8. Kırgızistan
9. Tacikistan
10. Türkmenistan
Kaynak : DEİK.
1981-1985
1986-1990
1990
13.8
7.9
13.0
23.4
20.2
20.1
23.9
24.0
14.4
21.7
17.3
10.0
15.9
30.6
18.1
23.7
23.6
30.3
14.8
20.1
19.9
12.2
18.5
34.9
18.8
24.7
23.4
28.0
13.1
23.6
Tablo 17'den, karşımıza çarpıcı bir sonuç çıkmaktadır. Topraklarının % 70'e yakın bir bölü­
münü tarıma açmış ve BDT içinde de yüksek bir paya sahip Kazakistan'da verimliliğin çok düşük
olduğu anlaşılmaktadır. Hatta Kazakistan Türk Cumhuriyetleri içinde bile en geride kalmaktadır.
Bu bakımdan tarım alanındaki beklentilere koşut olarak tarım üretiminin geliştirilmesine önem
vermek gerekmektedir. Bu bağlamda, Kazakistan'da tarım verimliliğinin arttırılmasına yönelik
yeni teknolojilere ve makineleşmeye ihtiyaç duyulacağı açıktır.
Kazakistan'da özellikle buğday tahıl ürünlerinin içinde ilk sırayı tutmaktadır. Arpa, yulaf,
buğdayı izlemektedir.
Tablo 18'de, Kazakistan ve BDT'nin bazı üyelerindeki başlıca tarımsal ürünleri ile dağılımı
görülmektedir.
T A B L O : 18
KAZAKİSTAN VE BDT ÜYELERİNDEKİ TARIM ÜRÜNLERİ VE DAĞILIMI %
(1986 - 1989)
Tahıl
Pamuk
Ş.Pancarı
Ayçiçeği
Keten
Patates
Sebze
Üzüm
Narenciye
Öte Meyv.
Et
Süt
Yumurta
Kazak.
Rusya
Ukry.
Gürcis.
Azerb.
Türkm.
Özbek.
Tacik.
12.0
3.8
1.7
1.8
2.8
4.3
1.9
2.6
7.5
5.0
5.0
52.9
37.6
49.4
37.3
49.8
39.0
12.2
24.3
54.2
44.4
30.2
24.5
26.2
13.0
26.5
22.4
22.7
20.9
0.3
0.6
0.8
1.1
0.2
15.3
0.9
61.1
0.2
11.0
0.9
0.9
1.3
2.6
0.4
8.9
10.5
0.3
1.8
3.0
0.4
18
0.7
0.5
0.5
0.4
0.4
2.2
2.2
2.6
2.7
2.2
0.6
0.3
0.7
1.3
1.1
1.0
0.8
-
27.7
49.8
51.1
57.5
-
0.1
0.1
0.5
2.1
10.7
95.8
6.9
0.9
0.7
1.1
Kırgız
_
_
_
_
0.2
8.0
23.0
_
_
4.5
1.0
1.0
1.3
Kaynak: DEİK.
Tablo'dan izlenebileceği gibi tarımsal ürünlerden tahılın payı Kazakistan'da % 12 ile başta
gelmekte, tarım ürünlerini % 7.5 payla et üretimi izlemektedir. BDT üyeleri içinde de, tahıl
ürünlerinde Kazakistan, Rusya ve Ukrayna'dan sonra 3. sırada bulunmaktadır.
Kazakistan'daki geniş çayır ve otlaklar, Kazakistan'ın hayvancılık ve besicilik konusunda da
önemli bir yer tutmasını mümkün kılmaktadır. Kazakistan'da hayvan üretimi Rusya'dan sonra 2.
sırada gelmektedir. Hayvan üretimine elverişli toprakların yaklaşık 1/3'ü Kazakistan'da bulun­
maktadır. Ayrıca BDT üyeleri içindeki otlak alanların % 45'i Kazakistan sınırları içindedir.
Kazakistan'da faaliyette bulunan 500'e yakın kollektif çiftlik ve 1500'den fazla devlet çift­
liğinde 9.8 milyon baş sığır; 3.3 milyon başa yakın domuz; 36.2 milyon baş koyun ve keçi; 59.3
milyon baş kümes hayvanıyla 1.6 milyon baş at mevcuttur.
Evcil hayvan yetiştiriciliği ve sığır verimliliğindeki gelişmelerin, bilim ve teknolojinin uygulan­
ması ve yüksek düzeyde beslenme ile kalkınma içinde ivme kazanması planlanmaktadır.
Kazakistan'ın kuzeyinde, kürk hayvanı yetiştiriciliğinde uzmanlaşmış 5 adet de özel çiftilk
bulunmaktadır. Bu çiftliklerde yılda 3-5 milyon ruble değerinde kürk üretilmekte ve pazarlanmaktadır.
Deniz ürünlerinde Hazar Denizi, Kazakistan'ın bu konuda yararlandığı en önemli alandır.
Hazar Denizi, Kazakistan balıkçılığının % 20'ye yakın bölümünü oluşturmaktadır. Dağıstan ile
kuzey doğu Kazakistan kıyıları da balıkçılık yönünden son derece zengindir.
C. Endüstri
Kazakistan Cumhuriyeti daha çok hafif endüstriyel ürün kollarında gelişme göstermektedir.
Bunlar arasında, demir-dışı metalürji, demir metalürji, kimya, petrol ve petro-kimya endüstrisi,
güç endüstrisi, petrol ve gaz üretimi endüstrisi, makine-inşaa endüstrisi, hafif endüstri ve inşaat
malzemeleri endüstrisi sayılabilir.
Şimdi kısaca bu endüstri kollarını ve Kazakistan ekonomisi üstündeki etkinliklerini gözden
geçirmeye çalışalım.
1) D e m i r - D ı ş ı M e t a l ü r j i
Endüstrisi
Kazakistan Cumhuriyetinde, demir-dışı metalürji endüstrisi, öncü kabul edilen endüstriler­
dendir. Demir-dışı metalürji endüstrisi, Kazakistan Cumhuriyeti'nin, endüstriyel üretiminin top
lam hacminin % 11.2'sini oluşturmaktadır.
Kazakistan'da 34 önde gelen kuruluş, bu endüstri kolunda faaliyet göstermektedir. Bu
kuruluşlardan 12'si çinko üretimiyle ilgilidirler. Bu kuruluşlardan en büyük olanları, Ust-Kame­
nogorsk Entegre kurşun ve çinko fabrikaları, Leninogorsk Polimetal fabrikaları, Zyrianovsk
kurşun fabrikaları, Achisay Polimetal fabrikaları ve Çimkent kurşun fabrikasıdır.
2) D e m i r - M e t a l ü r j i
Endüstrisi
Demir metalüji kuruluşları Kazakistan'ın endüstriyel potansiyelinde önemli rol oynamaktadır.
Kazakistan'ın demir, demir metalürji sektörü. Cumhuriyetin ticari üretiminin toplam değerinin
yaklaşık % 6'ına sahiptir. Mevcut temel üretiminin değerinden yıllık ortalama olarak aldığı pay
4.7 milyar ruble yahut % 12.6'dır. İstihdam kapasitesi, mühendislik, yeniden inşaa kısımlarının
çalışanları dahil 93.500 kişi dolayındadır. 1987 yılı itibariyle bu kesimde çalışanların toplam
istihdam hacmi içindeki payı, % 31'e kadar yükselmektedir. Demir metalürji endüstrisinde, 9
metalürji kuruluşu, bir maden işletmesi tekeli Gipromez ve Chermatavtomatika Bilimsel Üretim
Birliği Bölümleriyle metalürji endüstrisinin yapımına ait 10 kuruluş faaliyet göstermektedir.
Birçok endüstri kolunda olduğu gibi, Karaganda bölgesi dahilinde olan Karaganda Entegre
Metalürji Fabrikaları Cumhuriyetin öncü endüstri dalıdır.
Karaganda metalürji işletmeleri, saç da dahil olmak üzere tüm demir metallerden, madeni
levha üretiminde ihtisaslaşmışlardır. İşletmelerde üretilen ticari ürünlerin 1 yıllık öteki Cumhu­
riyetlere ve kısmen de dışarıya satış hacmi 1 milyar rubleyi aşmaktadır. Kazakistan'da üretilen
çelik Rusların meşhur "Kamaz" kamyonlarıyla beyaz eşyada buzdolabında, ayrıca elektrik
motorlarında, çamaşır makinelerinde ve öteki tüketim maddelerinin yapımında kullanılmaktadır.
İşletmede üretilen metal ürünler 24 yabancı ülkeye ihraç edilmektedir.
3) K i m y a v e P e t r o - K i m y a E n d ü s t r i s i
Kazakistan Cumhuriyeti'nde kimya ve petro-kimya endüstrisinde faaliyette bulunan 30'dan
fazla büyük kuruluş vardır. Bu kuruluşlar, petrol rafine ederler ve motor yağı, dizel yakıt,
havagazı, fuel-oil, asfalt yağı... vs. üretiminde bulunurlar.
Fosfor cevherinin işlenmesi ve sarı fosforun, yapay gübrenin, deterjanların üretilmesi için
büyük bir kompleksi mevcuttur.
Bunların dışında, otomobil ve tarım makinelerinde kullanılmakta olan plastik aksamı, tekerlek,
kimyasal lifler ve iplikler, krom alaşımları, kalsiyum karpit, sodyum hidroksit ve öteki kimyasal
ürünlerin üretimi için birçok kuruluş mevcuttur.
4) E n e r j i
Endüstrisi
1990'da Kazakistan Cumhuriyeti'nde 87.4 milyar kw/h elektrik enerjisi üretilmiştir. Kaza­
kistan'ın elektrik enerji istasyonlarının kurulu gücü 18.05 milyon kw/h'dır. Elektrik enerjisinin
toplam değerinin % 65'i Ekibastuz bölgesindeki kömürden yararlanılarak elde edilmektedir.
1984'de, bu kompleksin ilk enerji istasyonu (Ekibastuz-Heps-1) işletmeye açılmıştır. İstasyo­
nun enerji kapasitesi 4000 kw'dir. Bu enerji istasyonunda yılda milyar kw/h'den daha fazla
elektrik enerjisi üretilmektedir. Başka bir ifadeyle Kazakistan Cumhuriyeti'nde üretilen, tüm
elektrik enerjisinden 1/4'nü bu kuruluş üretmektedir. Günümüzde, aynı kapasitedeki Ekibastuz
Heps-2'nin inşaatı, Balkaş Gölü'nün güney-batı kıyısında devam etmektedir. Ekibastuz Heps2'de, Ekibastuz Heps-1 ile aynı kömür madenlerinden yararlanılacaktır. Gelecekte, Ekibastuz
Heps-3'ün yapımı düşünülmektedir.
1995 yılında, yapılan planlar çerçevesinde Kazakistan enerji istasyonlarının toplam elektrik
enerjisi üretiminin 105.5 milyar kw/saat'e ulaşılmasına çalışılmaktadır.
5) Malcine Y a p ı m E n d ü s t r i s i
Kazakistan Cumhuriyetinde 155 makine-yapım kuruluşu mevcuttur. Kazakistan'da faaliyette
bulunan 155'e yakın bu kuruluş, toplam endüstriyel üretimin % 16'sını oluşturmaktadır. Parasal
ifadeyle, bu kuruluşların yıllık katma değerleri yaklaşık 4.5 milyar rubledir.
Kazakistan'ın, makine endüstrisinin temel çıktıları arasında, Pavladar Tractor fabrikalarında
üretilen traktör "Tselinogradselmasch", "Kazselmash" tarım makinaları fabrikalarında üretilen
tarım makina ve donanımı; "Aktoubselmash", "Petropavlovskzhivmash" kuruluşlarında sığır
yetiştirilmesine ilişkin makinalarla yapay yem makinaları sayılabilir.
Ayrıca, Chimkent'teki demir-baskı imalathanelerinde demir-baskı teçhizatı; Alma-Ata'daki
araç inşaat fabrikalarında metal kesim makina ve aletleri, Taldi-Kurgan'daki akümülatör fabri­
kalarında, jeneratör ve akümülatörler; Tselingrad'daki "Tselingidromash" fabrikalarında santrafüj pompaları, "Aktoubrentgen" fabrikalarında da röntgen aletleri üretiminde bulunulmaktadır.
Kazakistan'da faaliyette bulunan kuruluşların ürettikleri tüketim mallarının yıllık değerlerinin
500 milyon rubleden fazla olduğu tahmin edilmektedir. 1990 yılı ile karşılaştırıldığında, 1991-95
yılları arasında, makine yapım kuruluşlarının üretim hacminin 1.6 kadar büyüyeceği ifade
edilmektedir.
Yapılan planlama çalışmalarında, alet yapımında, elektronik ve radyo teknik endüstrilerinde,
tıbbi ve teknik araç ve gereçlerde önemli gelişmeler hedeflenmektedir.
Öte yandan, tüketim malları üretimi için de 3 milyar rublelik bir hacim öngörülmektedir ki bu,
makine-yapım kuruluşlarının üretimlerinin % 24'üne tekabül etmektedir.
6) H a f i f E n d ü s t r i
Kazakistan Cumhuriyeti'nde aydınlatma endüstrisi, Kazlegprom şirketi tarafından yetki veri­
len kuruluşlar ve firmalarca oluşturulmuş; Kazlegprom, endüstrinin toplam çıktısının % 75'ini
üretmektedir. Ayrıca, Cumhuriyetin aydınlatma endüstrisinde, daha küçük kuruluşlar da faa­
liyette bulunmaktadır. Kazlegprom şirketi, 70'den fazla kuruluşu ve 100 binden fazla götürü iş
yapan girişimciyi içeren bir birlikten oluşmaktadır. Kazlegprom şirketinin durağan varlıklarının
değerinin toplamı yaklaşık 1 milyar ruble tutarındadır.
Kazlegprom şirketinin yan kuruluşları, kumaş, ayakkabı, çorap örme-dokuma ürünleri gibi
temel giyim malları üretiminde bulunmaktadırlar.
7) Y a p ı m M a l z e m e l e r i
Endüstrisi
Kazakistan Cumhuriyeti'nde yapım malzemeleri endüstrisi 16 ayrı dalı kapsayan büyük ve
kompleks bir endüstridir. Bu endüstri, Kazakistan'ın endüstriyel üretiminin % 5.9'unu, durağan
varlıklarının % 74'ünü ve toplam istihdamın da % 9.7'sini oluşturmaktadır.
Yapım malzemeleri endüstrisi yıllık olarak 770.000 ton asbest, kağıt endüstrisi için porselen
hamuru, radyatör ve konvektörlerin 2.000.000 kw'ni;9.4 milyon ton çimento, 700 milyon konvansiyonel oluklu asbest levha, 8.400 km. konvansiyonel oluklu asbest boru; 134 milyon m^ kiremit,
linolyum, 700 parça sıhhi eşya, 1.5 milyar m^ çatı malzemesi, 1127 milyon m^ yer seramik çinisi,
3.5 milyar adet klasik tuğla, 44.2 milyar m^ madeni olmayan inşaat malzemesi, 2.9 milyon m^
gözenekli çakıl; yaklaşık 1 milyon ton kireç ve alçı taşı, 800.000 m^ ısı yalıtım aleti ve paneller
üretiminde bulunmaktadır.
Kazakistan, yapım malzemeleri endüstrisi, yapım maliyet ve malzemelerindeki kullanım
miktarını azaltacak ve kaliteyi geliştirecek yeni malzemelerin prefabrik yapı ve parçaların
üretilmesi yönünde köklü dönüşümlere gitmektedir.
Yapım endüstrisi artan bir biçimde, yüksek kaliteli çimento çeşitleri; enerji tasarrufu sağlayan
çimento, büyük çaptaki oluklu asbestos tahtalar, kaynaklı çatılama malzemesi, termostatlı taban
linelyumu seramik çiniler ve birçok yapım malzemesi de üretmektedir.
Yapım endüstrisi yukarda özetlenmeye çalışan malzemelerin önemli bölümünü, Karaganda
ısıtma araçları tesisi, Kazutroipolimer üretim birliği, Zhetgarata'daki Kustanabasbest Entegre
maden cevheri toplama fabrikaları, Tselinograd'daki entegre seramik fabrikaları ile Pavlador'daki yer ve çatı kaplama kuruluşları yardımıyla sağlamaktadır.
IV. K A Z A K İ S T A N ' I N S O S Y A L YAPISI
Bu bölümde, ekonomik yapısıyla ilgili temel bilgilerin yanında, Kazakistan Cumhuriyeti'nin ve
karşılaştırmasını yapabilmek amacıyla da BDT üyelerinden bazılarındaki toplumsal veriler hak­
kında da bilgi sahibi olmak zorunluluğu vardır. Bu başlıkta, kısaca, bu veriler hakkında tablolar
yardımı ile bilgi verilmeye çalışılacaktır:
A. Gelir Dağılımı
Kişi başına düşen gelir bakımından Kazakistan Türk Cumhuriyetlerinin önde gelenlerindendir. Aşağıdaki tablo 19'da bu durum görülmektedir:
TABLO : 19
KAZAKİSTAN VE BDT'NİN BAZI ÜYELERİNDE KİŞİ BAŞINA DÜŞEN MİLLİ GELİR
(Topluluk Ortalamasının % si Olarak)
1975
1980
1985
1989
100
100
100
100
92
93
91
93
109
110
109
110
4. Ukrayna
92
91
96
96
5. Azerbaycan
63
64
68
71
6. Türkmenistan
77
71
71
64
62
1. BDT
2. Kazakistan
3. Rusya
7. Özbekistan
66
73
67
8. Tacikistan
61
58
55
54
9. Kırgızistan
70
70
70
72
10. Gürcistan
94
94
95
95
Kaynak: DEİK
Tablo 19'dan anlaşılacağı üzere, BDT ortalamasının üstüne çıkan tek üye Rusya'dır. Öteki
bütün üyeler ortalamanın altında kalmakla birlikte yukarda da ifade edildiği gibi Kazakistan 93
ile Gürcistan ve Ukrayna'yı izlemektedir.
Tablo 20'de ise 1985-1990 yılları arasındaki kişi başına düşen gelir, ulusal para birimi ruble
cinsinde yeralmaktadır.
TABLO : 20
KAZAKİSTAN VE BDT'NİN BAZI ÜYELERİNDE KİŞİ BAŞINA DÜŞEN MİLLİ GELİR
(Ruble)
1985
1986
1987
1988
1989
1990
1. BDT
1516
1555
1599
1729
1940
2255
2. Kazakistan
1345
1373
1410
1521
1672
1922
3. Rusya
1707
1756
1813
1956
2581
4. Ukrayna
1442
1493
1527
1657
2198
1834
917
921
936
1018
1 123
1285
6. Gürcistan
1480
1493
1540
1706
1866
2170
7. Azerbaycan
1008
1015
1023
1079
1140
1341
8. Kırgızistan
1026
1045
1057
1151
1236
1359
1061
1475
5. Özbekistan
9. Tacikistan
10. Türkmenistan
800
809
809
866
954
1088
1089
1088
1179
1292
2122
Kaynak: DEİK.
Tablo 20'den da anlaşılacağı üzere, kişi başına düşen gelirde, sadece Rusya BDT ortalama­
sını aşmaktadır. Kazakistan ise Rusya, Ukrayna ve Gürcistan'ın arkasından gelmektedir. Bu­
nunla birlikte yıllar itibariyle ücretlerde önemli artışların olduğu (fiyatların o tarihlerde merkezi
Devlet'in denetiminin de bulunduğu düşünülecek olursa) tablodan çıkan başka bir sonuçtur.
Aşağıdaki tablolarda ise, sırasıyla 21 ve 22, endüstri kesimiyle yapım ve montaj kesiminde
çalışanların ruble cinsinden aylık maaşları görülmektedir.
TABLO : 21
KAZAKİSTAN VE BDT'NİN BAZI ÜYELERİNDE SANAYİ KESİMİNDEKİ
İŞÇİLERİN AYLIK RUBLE CİNSİNDEN MAAŞLARI
1985
1986
1987
1988
1989
1990
1. BDT
210.6
215.7
221.9
240.8
263.7
296.2
2. Kazakistan
212.4
218.0
223.5
244.6
266.6
296.0
3. Rusya
217.9
223.5
230.3
250.3
275.2
310.9
4. Ukrayna
201.5
206.2
21 1.0
228.2
249.1
277.7
5. Özbekistan
178.9
179.7
183.6
198.0
214.1
232.4
6. Gürcistan
197.9
200.5
207.1
221.4
234.5
249.0
7. Azerbaycan
181.9
184.4
188.1
196.8
209.4
218.7
8. Kırgızistan
188.1
193.8
198.0
214.7
237.4
263.7
9. Tacikistan
175.2
178.6
181.9
198.5
213.7
230.8
10. Türkmenistan
206.0
208.8
212.6
227.8
241.5
264.9
Kaynak: DEİK.
Yukarıdaki tablo 21'den şaşırtıcı bir sonuç ortaya çıkmaktadır. Buna göre Kazakistanda
sanayi kesimindeki aylık ücretlerin bazı yıllarda BDT ortalmasının bile üstünde olduğudur.
Aslında bu sonuç o kadar şaşırtıcı olmamalıdır. Kazakistan'ın demografik yapısı incelendiğinde,
hatırlanacağı üzere Kazak nüfusun toplam nüfus içindeki payı, o da son dönemde, Rus nüfustan
çok az bir oranda fazla; toplamda ise % 40 dolayındaydı ve gene hatırlanacağı üzere Kazak
nüfusu daha çok tarım ve sonra da yapım kesiminde faaliyette bulunmaktaydı. O halde buradan,
ortalamayı artıran unsurun, Rus nüfusun Kazakistan'da daha çok endüstri kesiminde çalıştığı
sonucu çıkarılabilir.
Tablo 22'de ise bu kez, yapım ve montajda çalışanların ruble cinsinden aylık maaşları
yeralmaktadır.
TABLO : 22
KAZAKİSTAN VE BDT'NİN BAZI ÜYELERİNDE YAPIM VE MONTAJ KESİMİNDEKİ
İŞÇİLERİN AYLIK RUBLE CİNSİNDEN MAAŞLARI
1. BDT
2.Kazakistan
3. Rusya
4. Ukrayna
5. Özbekista
6. Gürcistan
7. Azerbaycan
8. Kırgızistan
9. Tacikistan
10. Türkmenistan
1985
1986
1987
1988
1989
1990
239.5
234.9
246.9
214.4
229.6
272.4
249.7
206.8
202.5
258.3
247.1
241.4
255.7
221.8
227.7
283.8
256.5
213.1
206.5
258.3
259.0
251.3
270.4
228.8
230.8
295.0
263.8
219.5
212.2
254.2
286.6
275.6
301.9
251.7
251.0
293.1
274.4
242.0
227.2
271.5
312.3
303.3
332.2
269.0
261.9
325.9
273.0
249.5
243.4
277.1
349.7
331.4
372.8
308.8
281.9
339.1
285.5
276.1
266.3
297.0
Kaynak: DEİK.
Yapım ve montaj işçilerinin aylık maaşları ise Kazakistan'da tablodan izlenebileceği gibi BDT
ortalamasının altındadır. Bu konuda Kazakistan, Rusya ve Gürcistan dışındaki Cumhuriyetlerin
önünde bulunmaktadır. Bununla birlikte genel olarak bu kesimde. Cumhuriyetler arasında çok
çarpıcı bir ücret yapısı göze çarpmamaktadır.
Aşağıdaki tablo da ise, kişi başına düşen yıllık tüketim harcamaları yeralmaktadır.
TABLO : 23
KAZAKİSTAN VE BDT ÜYELERİNDE YAPIM VE MONTAJ KESİMİNDEKİ YILLAR İTİBARİYLE
KİŞİ BAŞINA DÜŞEN TÜKETİM HARCAMALARI (Ruble)
1. BDT
2. Kazakistan
3. Rusya
4. Ukrayna
5. Özbekistan
6. Gürcistan
7. Azerbaycan
8. Kırgızistan
9. Tacikistan
10. Türkmenistan
Kaynak: DEİK.
1985
1986
1987
1988
1989
1990
1253
1089
1411
1178
782
1079
739
862
707
833
1275
1098
1431
1208
799
1108
752
86-1
717
871
1301
1132
1459
1239
776
1119
766
881
712
865
1382
1197
1551
1316
830
1200
806
867
747
930
1501
1286
1689
1453
876
1232
864
1048
786
997
1718
1439
1938
1666
963
1423
951
1123
881
1117
Yıllar itibariyle kişi başına tüketim harcamalarında, Kazakistan, Rusya, Ukrayna'nın ardan­
dan gelmekte ve Gürcistan'ın da önünde bulunmaktadır.
Ancak, Cumhuriyetlerin etnik yapıları yanında inançları da farklı bulunduğundan tüketim
yapıları da değişik biçimlerdedir. Örneğin, alkollü içki tüketimi, Rusya ve Ukrayna'da Türk
Cumhuriyetlerine göre daha yüksek orandadır. Bunun yanında, bu Cumhuriyetlerde ekmek
tüketim oranları ise, Kuzey Batı Cumhuriyetlerine oranla çok fazladır.
Fiyatlar ve üretim konusunda 1992'nin ilk altı ayında Kazakistan'da endişe verici fiyat ve
üretim dalgalanmaları olmaktadır. Bu dalgalanmalardan bazılarını sıralamakta yarar vardır:
- Bu dönemde (1992'nin ilk 6 ayı) toptan eşya fiyatları 16,6 kat artmıştır. Endüstri kesimindeki
artış ise 14.6 düzeyinde gerçekleşmiştir.
- Öte yandan, 1991'den bu yana gıda maddelerindeki fiyat artışı % 730 oranında olmuştur.
Elektrikli aletler ve giyim endüstrisinde fiyatlar ise 10 kat artmıştır.
- Nakliye fiyatları 1992'nin ilk 6 ayında 8 kat, uçak bilet fiyatları 10 kat, şehiriçi taşımacılığı
ve demiryolu taşımacılığı 5 kat, telefon ücretleri 47 kat, posta hizmetleri 11.8 kat ve telgraf
ücretleri de 7.3 kat artmıştır.
- Tüketici fiyatları 1992'nin ilk altı ayında ortalama % 675, gıda malları ise gene aynı dönemde
% 730 yükselmiştir. Pazar yerlerinde satılan malların, ki bunlar genellikle gıda mallarıdır, fiyatları
ise ortalama % 270 yükselmiştir(l).
Fiyat yükselmelerinin önemli 2 nedeni vardır:
Bunlardan ilki üretim düzeylerindeki önemli düşüşlerdir. Tarımsal ürünlerdeki d ü ş ü ş ; ör­
neğin,
- Et üretimi %15,
- Süt üretimi % 19,
- Yumurta üretimi % 14 düzeyinde olmuştur.
Buna bağlı olarak, talep edilen miktarlarda da azalma olmuştur.
Endüstriyel üretim ise % 21 oranında azalmıştır. Endüstriyel üretimde bulunan firmalardan %
17.6'sı 1992'nin ilk altı ayındaki verilere göre zarar içindedirler.
İnşaat sektöründe Devlet yatırımlarında da azalma sözkonusudur. Bu sektörde Devlet yatı­
rımları cari fiyatlarla 42 milyar (210 milyar dolar)'dır. Devlet inşaat sektörüne sabit fiyatlarla
geçen yıla göre 2 kat daha az yatırım yapmıştır. Halen 32 yapım projesi Devletçe finanse
edilmektedir, ancak inşaatlara geçici bir süre ara verildiğinden ilk altı aylık zarar 30 milyar ruble
düzeyindedir. Bu nedenle,
- Okul inşaatlarında % 4 1 ,
- Kreş inşaatlarında % 59,
- Hastane inşaatlarında % 25,
- Poliklinik inşaatlarında ise % 58'lik bir azalma sözkonusudur.
(1)
1 9 9 2 yılının ilk 3 ayı da dikkate alındığında belirtilen yüzde artışları 2,5 ile çarpmak doğru olacaktır. Örneğin
giyim endüstrisi fiyatları en az 30 kat artmıştır.
ikincisi, ücretlerin bir tür eşel-mobil sistemine bağlanmış olmasıdır. Bu nedenle, bir yandan
üretim düşüş ve fiyatlar yükselirken öte yandan sağlanan ücret artışları, sonucu olmayan mala
talep Kazakistan ekonomisini şimdilik kısır bir döngü içine sokmuştur.
B. K a z a k i s t a n ' d a E ğ i t i m
Kazakistan Cumhuriyetinde eğitim 7-17 yaşları arasında hem zorunlu, hem de zorunlu olduğu
için de parasızdır.
Aşağıdaki tabloda, Kazakistan ve bazı BDT üyelerindeki öğrenci sayısı, eğitim yönleri yeral­
maktadır:
T A B L O : 24
KAZAKİSTAN VE BDT ÜYELERİNDEKİ ÖĞRENCİ SAYISI VE
1989 - 1990 BAŞI OKULLAŞMASI (000)
Genel Eğitim Veren
Kurumlarda
1.BDT
Özel Eğitim Veren
Kurumlarda
Yüksek Eğitim Veren
Kurumlarda
43.502
4.081
5.037
3.214
255
286
20.427
2.338
2.861
4. B.Rusya
1.499
147
189
5. Ukrayna
7.094
777
889
6. Ermenistan
599
47
65
7. Moldavya
737
52
55
4.649
277
332
881
44
93
1.357
61
100
11. Kırgızistan
945
46
59
12. Tacikistan
1.259
42
66
841
35
42
2. Kazakistan
3. Rusya
8. Özbekistan
9. Gürcistan
10. Azerbaycan
13. Türkmenistan
Kaynak: USSR, Yearbook, 9 1 .
Tablo'dan, Kazakistan'da yaklaşık 3.755.000 çocuğun okullarda eğitildiği anlaşılmaktadır.
Özel eğitim veren okullar başka bir ifadeyle, ara hizmetler için yetiştirilen öğrenci miktarı yüksek
okulda okuyanların sayısına yakındır.
Aşağıdaki tablo'da ise orta okul diyebileceğimiz, ilk okul sonrası eğitim kurumlarındaki
bilgisayar odaları ve merkezleri yeralmaktadır.
TABLO : 25
KAZAKİSTAN VE BDT ÜYELERİNDEKİ ORTA ÖĞRENİM KURUMLARINDAKİ
BİLGİSAYAR ODA VE MERKEZLERİ
Bilgisayar Odası Olan Orta Eğitim
Kurumları Sayısı
Bilgisayar Çalışma Merkez Sayısı
»
7
v
y
Okul Sayısına Göre Oranı (%)
1986 - 87
1988 - 8
8.94
37.569
65.907
4.9
17.8
770
1.851
4.035
11.5
13.2
22.706
39.371
56
193
2.3
7.6
401
1.918
1.464
949
16.2
10.0
6.598
7.500
6. Ermenistan
48
217
4.7
20.6
683
2.506
7. Moldavya
52
48
5.9
5.3
815
570
774
590
12.8
9.3
3.931
5.956
9. Gürcistan
38
136
2.1
7.2
332
1.726
10. Azerbaycan
21
114
0.9
4.7
316
2.075
11. Kırgızistan
17
85
1.4
6.7
227
1.386
12. Tacikistan
40
37
2.5
2.2
790
483
-
34
-
2.7
-
565
1986 - 87
1986 - 87
1988 - 89
6.053
7.136
5.4
202
758
3.341
4. B.Rusya
5. Ukrayna
1. BDT
2. Kazakistan
3. Rusya
8. Özbekistan
13. Türkmenistan
1988 - 89
Kaynak: USSR, Yearbook, 9 1 .
Tablo 25'den anlaşılacağı üzere, Kazakistan'da olduğu gibi, bütün BDT Cumhuriyetleri'nde,
SSCB dağılmadan önce, okullarda bilgisayarlaşma % 400'lere varan oranlarda gelişmiştir.
Bu artış oranı Kazakistan'da % 375 dolayında olmuştur. Bununla birlikte Kazakistan'da
bilgisayar odası bulunan ortaokulların bütüne oranı daha % 17.8'di. Öte yandan gene Kazaki­
stan'da bilgisayar çalışma merkezleri de 1988 - 89 döneminde, bir önceki döneme göre % 240
dolayında artmıştır.
Kazakistan nüfusunun yoğun olmadığı bölgelerde orta eğitim dönemindeki çocuklar için yatılı
okullar bulunmaktadır. Bunun yanında orta dereceli okullarda gece çok sayıda çiftçi ve işçi
eğitim görmektedir.
C. K a z a k i s t a n ' d a Sağiıl(
Kazakistan'ın hemen her yerinde faaliytte bulunan ana ve çocuk sağlığı merkezleriyle hasta­
neler ileri düzeyde sağlık hizmeti vermektedirler.
Aşağıdaki tabloda 1980 - 1988 arası Kazakistan ve BDT üyelerindeki hastaneler, ihtisas­
laşmış personel yeralmaktadır:
TABLO : 26
KAZAKİSTAN VE BDT ÜYELERİNDE HASTANE YATAĞI VE UZMAN SAYISI
Hasta Yatak Sayısı
(000)
BDT
Kazakistan
Rusya
Ukrayna
B.Rusya
Ermenistan
Moldavya
Özbekistan
Gürcistan
Azerbaycan
Kırgızistan
Tacikistan
Türkmenistan
Uzman Doktor Sayısı
10.000 Kişiye
(000)
1980
1988
1980
1988
1980
3.231
196
1.802
627
121
26
48
183
54
60
44
40
30
3.670
222
2.022
688
137
32
55
243
58
70
51
53
39
1.254
130
130
125
125
83
120
113
107
97
120
99
105
1.421
133
137
134
135
91
130
121
110
100
117
104
109
966.4
47.8
560.7
182.7
32.7
10.9
12.5
46.0
24.2
20.7
10.6
9.4
8.2
10.000 Kişiye
1988
1.245.5
67.9
702.0
225.7
41.7
14.0
17.7
73.2
31.2
28.2
16.0
15.1
12.8
1980
1988
399.6
31.8
40.3
36.5
33.9
34.8
31.4
28.5
48.1
33.4
29.1
23.5
28.3
477.6
40.4
47.4
43.8
40.8
39.5
41.4
35.4
58.8
29.8
36.3
28.6
35.4
Kaynak: USSR, Year Book, 1991'den düzenlenmiştir.
Tablo 26'ya göre, Kazakistan'da hasta yatak sayısı 2.200.OO'dir ki, bunun anlamı her 10.000
kişiye 1988 rakkamlarıyla 133 yatak demektir. Uzman doktor sayısında da Kazakistan Türk
Cumhuriyetleri içinde önde gelmektedir. Ancak uzman doktor sayısında ise Cumhuriyet ortalar­
da yeralmaktadır.
Hastaneden başka Cumhuriyette, orman ve göl kıyılarında sayısız miktarda senatoryum
mevcuttur.
D. K a z a k i s t a n ' d a K ü l t ü r e l Y a ş a m
Kazakların zengin bir kültür mirası ve köklü düşünsel geleneği mecuttur.
1945 yıllarında kurulmuş bulunan Kazakistan SSC Bilimler Akademisi, Kazak Dili ve Edebiya­
tı, Kazak Halkının Tarihi ve Etnografyası üstüne yeni çalışmaların yapılmasında önemli bir rol
oynamaktadır.
XIX. yy. sonu Kazak düşünür ve Edebiyatçısı Abay İbragim Kunanbayev'in yazılı Kazak
Edebiyatını ve edebiyat dilini geliştirmeye yönelik çalışmaları XX. yy.'ın ilk yarısında Kazak
düşün ve siyaset adamı Ahmet Baytursinuli tarafından sürdürülmüştür. Şair Cambut Cabayev
ve oyun yazarı Muhtar Avezov, çağdaş Kazak edebiyatının önde gelen isimerindendir.
Aşağıdaki tablo'da Kazakistan'ın kültür yaşamı hakkında, fikir edinme bakımından, bazı
bilgiler derlenmiş bulunmaktadır.
TABLO : 27
KAZAKİSTAN'DA KÜLTÜREL YAŞAMLA İLGİLİ
YILLAR İTİBARİYLE GÖSTERGELER
1980
1985
1988
760
719
669
- Basım miktarı (000)
13.831
10.221
13.953
- Kütüphane sayısı
95.000
97.000
98.000
98.1
113.3
113.8
- Tiyatro sayısı
31
35
36
- Müze Sayısı
54
69
69
- Ziyaretçi (milyon)
2.3
2.7
2.9
- Seyirci (milyon)
4.0
4.3
4.3
- Yayınlanan kitap sayısı
- Kitap ve süreli yayın sayısı (000)
Kaynak: USSR, Year book 1991'den derlenmiştir.
V. İÇ V E D I Ş T İ C A R E T
Bütün konularda olduğu gibi, SSC Birliği dağılmadan önce, başka bir ifadeyle Gorbachev'e
kadar bu büyük ülkede iç ve dış ticaret genellikle merkeziyetçi bir yapıya sahip olup, kontrol
altında yapılmaktaydı.
Gorbachev ile birlikte merkeziyetçi yapıdan vazgeçilerek yeni düzenlemelere gidilmeye
başlanmıştır. Nitekim 1989 yılından itibaren de SSC Birliğindeki bu gelişmeler sonucu Kazakis
tan'daki tüm ekonomik kuruluşlar, üretim kooperatifleri ve ortak yatırım şirketleri dış ticaret
faaliyetlerini yürütmede serbestlik kazanmışlardır. Buna göre, Kazakistan Cumhuriyeti'nde
yaşayanlar:
- Kendi ürettikleri mal ve hizmetleri ihraç ve
- İhtiyaç duydukları ham ve yarı mamul malları ithal edebilmek için ya kendi ya da yabancı
kaynaklardan yararlanma, olanağını elde etmiş olmaktadırlar.
1989 yılında, Cumhuriyetlerin kendi aralarındaki ticaret, net maddi ürünün, BDT'ye göre
düzenlenmiş biçimiyle % 29.4'üne eşit olmaktadır.
Aşağıdaki tabloda, Kazakistan ve öteki BDT üyelerinin kendi aralarındaki ve dünya ile olan
ticaretleri ve bunlar arasındaki ilişkiler yeralmaktadır.
TABLO : 28
KAZAKİSTAN VE BDT ÜYELERİNİN BİRBİRLERİYLE VE DIŞ ALEMLE OLAN TİCARETLERİ
(Milyar Ruble) 1989
İthalat
İhracat
Ticaretin
Ticaret Dengesi
N M Ü % Payı
İÇ
1. BDT
2. Kazakistan
Dış
171 94.6
13.7
Toplam
Dış
İ9
265.6 172.1
Toplam
İç
Dış
4.6
218 -1.2 -46.4
0.8
9.1
69.2 33.3
102.5
Toplam
İç
-47.6 21.1
Dış
-5.8
Toplam
Genel Denge
İç
Dış
Toplam
-
-5.8
-5.8
29.5 -14.5
-5.1
-34.2
-6.2
29.4
2.7
16.4
69 66.9
135.9
-33.3 12.9
9.4
22.3
0.1
-6.3
4. Ukrayna
36.4 13.4
49.9
40.1
6.9
46.9
3.6
-6.6
-2.9 26.9
7.1
34.0
2.6
-4.6
-2.1
5. Beyaz Rusya
11.2
3.7
17.8
18.2
1.7
19.9
4.1
-2.0
-2.1
7.4
5.7
44.6
11.1
-5.4
52.0
6. Özbekistan
10.6
1.7
12.3
9.0
1.5
10.5 -1.7
-0.2
-1.8
5.6
-6.4
34.1
-5.8
-0.6
39.7
5.5
0.4
5.9
0.3
-0.9
-0.6
5.9
-4.2
37.9
2.0
-6.2
43.8
3. Rusya
8.3
-5.4
-1.9
0.3 -33.6
-7.3
4.7 -19.6
7. Gürcistan
5.2
1.3
6.5
8. Azerbaycan
4.3
1.4
5.7
6.4
0.4
6.8
2.1
-1.0
1.1
6.0
7.3
35.4
13.9
-6.6
41.3
9. Moldavya
5
1.1
6.1
4.8
0.3
5.1
-0.2
-0.8
-1.0
6.4
-9.7
45.9
-1.9
-7.9
52.2
10.Kırgızistan
3
0.8
3.8
2.5
0.1
2.6 -0.5
-0.7
-1.2
6.0 -17.5
39.7
-7.2 -10.2
45.6
11 .Tacikistan
3
0.5
3.5
2
0.3
2.3
-1.0
-0.1
-1.2
6.0 -17.4
37.7 -15.3
12.Ermenistan
4
0.9
4.9
3.7
0.1
3.8
-0.3
-0.8
-1.1
5.8 -13.9
47.9
2.5
0.4
2.9
2.4
0.2
2.6
-0.1
-0.2
-0.3
4.6
37.6
1 S.Türkmenistan
-4.6
-2.1
43.7
-4.2
-9.7
53.7
-1.5
-3.1
42.2
Kaynak: European Commission Economy. No. 45
Tablo 28'den anlaşılacağı gibi, Kazakistan, ithalatının, ister hammadde ister mamul olsun,
13.7 milyarını öteki Cumhuriyetlerden, ancak 2.7 milyarını da dış alemden karşılamaktadır.
Kazakistan Cumhuriyeti'nin İthalat açısından BDT içindeki payı % 6.17 dolayındadır.
İthalat toplamında en büyük paya her zaman olduğu üzere Rusya sahiptir. Rusya 131.9 milyar
ruble ile ithalatta ilk sırayı almaktadır ki, bu da BDT içinde, % 49.6'ya tekabül etmektedir. İthalat
içinde toplam olarak, Türkmenistan 2.9 milyar ruble ile sonuncu sırada gelmektedir.
İhracatta ise durum ithalat rakkamlarmdan pek farklı değildir. Kazakistan, yarattığı net maddi
ürünün 9 milyar rublelik kısmının 8.3 milyarını Cumhuriyetlere, ancak 0.8 milyar rublelik bölü­
münü de dış aleme ihraç etmektedir. Kazakistan Cumhuriyeti'nin toplam ihracat içindeki payı,
% 4.1 düzeyindedir. Kazakistan'ın bu verilere göre, iç ticaret içinde ihraç payı % 6.2, dış ticaretin
ihraç kalemleri içindeki payı ise % 17 düzeyindedir.
İhracatta en yüksek payı 102.5 milyar ruble ile Rusya almaktadır. Rusya 102.5 milyarlık
ihracatının 69.2 milyarını Cumhuriyetlere, geriye kalan 33.3 milyarı da dış aleme yapmaktadır.
İthalat ve ihracat dengesi ise 1989 rakkamlarmdan elde edilen sonuçlara göre, çok büyük bir
kısmıyla negatif çıkmaktadır. Gerçekten de, Beyaz Rusya ve Azerbaycan dışında, BDT'yi
oluşturan bütün üyelerde negatiftir.
Kazakistan Cumhuriyeti'nde, ticaret dengesi - 7.3 milyar rublelik bir açığa sahiptir. Bu açığın
5.4 milyar rublelik bölümü iç, geriye kalan 1.9 milyar rublelik kısmı da dış ticaretten kaynaklan­
maktadır. İşin ilginç yanı, Rusya iç ticarette çok az bir fazlalığa sahipken, dış ticarette 33.6 milyar
rublelik bir açık vermiştir ki bu açığın BDT içinde payı % 72.4 düzeyindedir.
Ticaretin net maddi ürüne göre oranına gelince, toplam ticaret BDT'de % 29.4 oranındadır.
Başka bir ifadeyle NMÜ'nün, % 28.4'ü iç ve dış dolaşıma dahil olmaktadır.
Kazakistan Cumhuriyeti'nin NMÜ'nün % 29.5'i ticaret konusu olmaktadır. Yaratılan NMÜ'nün
en fazla ticaret konusu olduğu Cumhuriyet % 47.9 ile Ermenistan'dır. Rusya'da ise NMÜ'nün
ancak % 22.3'ü iç ve dış ticaret konusu olmaktadır.
Yukardaki veriler değerlendirilirken dikkate alınması gerekli olan önemli bir husus, Rusya'nın
büyük oranlarda ihraç ettiği petrol ürünleri ithalatçısı olduğu yiyecek ve tüketim maddelerine
oranla yapay bir biçimde oluşturulmuş çok düşük ülke içi fiyatlarıdır.
Gerek ülke içi Cumhuriyetlerarası ve gerekse dış alem ticaret rakkamları, geçerli dünya fiyatlarıyla
değerlendirildiğinde ticaret dengesinin Rusya lehine büyük oranda düzeldiği görülecektir (1).
Zaman içinde, ekonomilerdeki yapısal değişiklikler sonucu. Cumhuriyetler arasındaki tica­
rette transferlerin yönünün değişeceği açıktır. Örneğin, Rusya'dan yakıt ve öteki benzeri mad­
delerin ithalatının, BDT üyeleri bazında yüksek fiyatlar ve pazarların yönlendirilmesi sonucu
önemli boyutlarda azalacağı beklenmelidir.
Kazakistan Cumhuriyeti'nde piyasa ekonomisine geçişin önemli koşullarından biri de dünya
fiyatlarının dikkate alınması ve dış ekonomik ilişkilerin geliştirilmesidir. Kazakistan'da varlığı ileri
sürülen altın ve elmas stokları, döviz sıkıntısı bulunan Cumhuriyetin dış ekonomik ilişkilerinde
güvenini artırmaktadır. Bunların yanında endütriyel gelişme, bilimsel ve teknik birikim ve tarım­
sal durumla birlikte dış ekonomik ilişkilerin geliştirilmesi, ihracatın artması ve yabancı yatırım­
ların ülkeye çekilmesi için gerekli ön koşulları yaratmaktadır. Yukardaki tabloların ayrıntılarına
inildiğinde Kazakistan'ın dış pazarlara 300 çeşide yakın mal sattığı anlaşılacaktır.
Gerçekten de Kazakistan'da üretilen yüksek kalitede demir-dışı metallere dünya piyasaların­
da büyük talep vardır. Öte yandan, Ust-Kamenogorsk Entegre Kurşun ve Çinko yataklarından
çıkarılan ürünlerin Balkash Kurşun ve Çinko kuruluşlarında üretilmekte olan Katot bakırının ticari
kalite standartlarına uygunluğu "Londra Demir - Dışı Metaller Borsası" tarafından onaylanmıştır.
Ayrıca, Kazakistan'da üretilen demir alaşımları, yuvarlak demir ürünleri ve yapay gübreler dünya
pazarlarında rağbet görmektedir.
Tarım ve yapım endüstrisi kompleksleri ürünlerinin ihracat içindeki payı % 22 dolayındadır.
Bu ürünler içindeki temel kalemler: Pamuk elyafı, yün, tahıl ürünleri, ham deri, konserve ve ettir.
Mermer, granit, sheil-rock, wollastonit gibi yapım malzemelerinin inşaat potansiyeli çok
yüksektir. Ayrıca bu alanda herhangi bir yatırıma gerek duyulmamaktadır, bu konulara yapılacak
yatırımların getirişi ise çok kısa zamanda elde edilebilir.
A - İhracat
Yukardaki açıklamalardan anlaşılacağı gibi Kazakistan'ın dış ekonomik ilişkilerinin geliştiril­
mesinde temel konu ihracattır. 1 Ocak 1992 itibariyle, Kazakistan'da dışarıya yönelik, başka bir
ifadeyle dış pazarlara giriş izni verilmiş organizasyon ve kuruluşların sayısı 1200 dolaylarında­
dır. Halihazırda dış ekonomik ilişkilerle ilgili olmak üzere 25 kuruluş faaliyette bulunmaktadır.
Bu kuruluşların amacı, hem üretilen ürünlerin ihracatının, hem de üretimin daha etkin gerçek­
leştirilmesi için gerekli teknolojilerin transferidir.
Yukarda Kazakistan'ın dış pazarlara 300 çeşit malın ihracını gerçekleştirdiği ifade edilmişti.
Kazakistan sözkonusu 300 çeşit malı yaklaşık 80 ülkeye satmaktadır. Bu sözkonusu 80 ülkeden
% 55'ini gelişmiş ülkeler, % 36'sını da eski sosyalist ülkeler oluşturmaktadır. Geriye kalanı da
öteki ülkeler oluşturmaktadır ki, Türkiye bunların içinde yeralmaktadır.
Öte yandan Kazakistan BDT dışında kalan ülkelere ve Türkiye de dahil olmak üzere, 1992
yılı itibariyle 3 milyar dolarlık bir ihracat kotası ayırmış bulunmaktadır. BDT'ye ayrılan pay ise
35 milyar dolar düzeyindedir. Kazakistan 1992 yılında 280 milyon dolarlık ihracat yapmayı
planlamış ve 1992'nin ilk 6 ayında bunun 150 milyon dolarlık kısmını gerçekleştirmiştir.
(1)
En büyük petrol ve hammadde üreticisi olan Rusya, en büyük sübvansiyonu sağladığından, dış fiyatlar
dikkate alındığında bu sübvansiyonlar ortadan kalkacağından kuşkusuz bundan yarar görecektir.
B. İ t h a l a t
İthalata gelince, bağımsızlıktan sonra tüketim piyasalarında oluşan dengesizlik, Rusya fede­
rasyonunun ürettiği bazı malların yavaş yavaş piyasadan çekilmesi, Kazakistan yetkililerini zor
durumda bırakmıştır. Toplumun tepkisini önleyebilmek ve bağımsızlıktan önceki standardı yaka­
layabilmek için yetkililer sert devlet kontrolleri ile, özellikle, ilaç, tıbbi araç gereç, giyim, gıda ve
hafif endüstriyel ürünlerin ithalatına öncelik vermeye çalışmaktadırlar.
Kazakistan, uzun dönemde ise gelişmesini öngördüğü endüstrilerin ve maden endüstrilerinin
ihracatının kalkındırılmasına yardımcı olacak teknolojik düzeyin yüksetilmesine yönelik malların
da ithalatını özendirmektedir. Böylelikle Kazakistan zamanla toplam ithalat düzeyini aşağı
çekmeyi sağlamış olacaktır. Kazakistan, ithalatının büyük bir bölümünü hâlâ sosyalist ülkelerden yapmaktadır. Ancak bu
ülkelere eski sosyalist ülkeler demek daha doğru olur. Toplam ithalat içinde bu ülkelerin payı % 69
dolaylarındadır. Çin Halk Cumhuriyetinin payı % 56 düzeyindedir. Çin'i sırasıyla % 9.8 payla
Yugoslavya; %8 payla Macaristan, %5.4 payla Finlandiya ve %3.5 payla da Almanya izlemektedir.
İthalat daha ziyade Barter anlaşmalarıyla yapılmaktadır. Barter yönteminin toplam ihtalat
içindeki payı % 80'dir. % 20'lik bölümü ise hemen ya da "consigm" satış sonrası serbest döviz
karşılığı gerçekleşmektedir. Acil gereksinmelerden olduğundan Kazakistan gıda ürünleri ithala­
tının büyük bir kısmını serbest dövizle yapmaktadır.
İthal ürünlerinin bileşimine gelince, yukarda da ifade edildiği üzere gıda malları, toplam
ithalatın % 66.7'sini oluşturmaktadır; Çin'in gıda ürünleri içindeki payı % 40'dır. Gıda'dan sonra
hayvansal ürünlerle öteki tüketim malları gelmektedir; bunların oranları ise yaklaşık % 14 ve %
13 dolaylarındadır.
İthal edilen mallardan Kazakistan'da halen herhangi bir gümrük vergisi alınmamaktadır.
Dış ticaret dengesi, Kazakistan'da 1992'nin ilk 6 ayı itibariyle fazlalık vermektedir. Buna göre,
ihracat 399 milyon dolar, ithalat ise 202 milyon dolar düzeyindedir.
Kazakistan, ithalat için 3 yol önermektedir:
Bunlardan;
- İlki, ithal edilen mal karşılığında döviz ödemesidir. Başka bir tanımla döviz karşılığı ithalat. Ancak
bu yol Kazakistan ithalatının, o da yaşamsal mallar grubu olmak koşulu ile % 1'ni oluşturmaktadır.
- 2. yol yukarda açıklanmaya çalışılan Barter anlaşmalarına dayanandır. Şimdilik en elverişli yol
olmakla birlikte Kazaklar pek sıcak yaklaşmamadadırlar. Çünkü, bağımsızlıklarını ilân etmeden
Moskova ile yaptıkları ticari değişim aynı yöntemle gerçekleşmekteydi. Hammadde kaynaklarını ve
özelikle yarı mamul mallarını Moskova'ya vererek karşılığında mamul mal almışlardır. Bu açıdan
ekonomik bir kayba uğradıklarını gördükten sonra, artık bu yönteme en kısa zamanda son vermeyi
düşünmektedirler. Şu anda ithalatın % 80'i bu yöntemle yapılmaktadır.
- 3. yol, "Consigne" mal satışı denilen "emanet" yöntemidir. Bu yönteme göre Kazakistan'ın
ithal ettiği mal piyasada satılacaktır. Genellikle 6 aylık satış süresinde satılan malların parası,
döviz değerinden ödenecektir. Bu yöntem, ithal eden ülkeye bir tür kredili mal satışına benze­
mektedir. Şu anda bu yöntemin Kazakistan'ın ithalatının içindeki payı % 19 düzeyindedir.
Bütün bunlar yanında dış ekonomik ilişkilerin geliştirilmesinde kuşkusuz gene en büyük
etken, yabancılarla kurulacak firmalardır. Kazakistan Kanunları % 100 yabancı sermayeli gi­
rişimlerin kurulmasına izin vermektedir. Kazakistan Cumhuriyeti ortak girişimler için sınırsız
ayrıcalıklar tanımıştır. Bu amaçla, Manghystan, Taldy-Kurgen Karaganda, Doğu Kazakistan ve
Djeskazgan yörelerinde serbest bölge çalışmaları yapılmaktadır. Aşağıdaki tabloda 1990 yılı
itibariyle "joint venture"ler yeralmaktadır.
TABLO : 29
KAZAKİSTAN VE BDT ÜYELERİNDE FAALİYETTEKİ JOINT VENTURE'LAR
1.BDT
2.Kazakistan
3. Rusya
4. Ukrayna
5. Beyaz Rusya
6. Özbekistan
7. Gürcistan
8. Azerbaycan
9. Moldavya
10.Kırgızistan
11 .Tacikistan
12.Ermenistan
.13.Türkmenistan
Kurulan Joint
Faaliyetteki
Venture'lar
J.V.'lar
2426
16
1971
209
54
30
77
15
29
2
3
17
3
850
11
620
113
33
18
30
1
19
5
-
JOINT V E N T U R E ' L A R I N S E K T Ö R L E R E DAĞILIMI
Endüstri
371
8
271
55
21
3
8
5
-
Yapım
Ticaret
Araştırma
Öteki
47
35
5
1
82
2
1
1
1
75
50
9
2
7
4
-
-
-
2
-
-
-
98
3
193
38
8
12
13
8
-
-
3
-
-
-
71
6
3
1
-
-
Kaynak: T.C. moskova Elçiliği Ekonomi ve Ticaret Müşavirliği
Tablo'dan izlenebileceği gibi Kazakistan'da faaliyette bulunan joint venture'larm toplam
sayısı 38'dir. Yukardaki verilere göre 1991 sonu itibariyle faaliyette bulunan 11 adet joint
venture'lardan 8 tanesi endüstri kesiminde geriye kalan 3 tanesi de tabloda belirtilenlerin
dışındaki alanlarda faaliyet göstermektedir.
Kazakistan, yabancı sermayeli üretimin joint-venture aracılığı ile yapılmasına önem vermekte
ve yabancı sermayeyi bu yönde özendirmektedir.
Nitekim bağımsızlığının ilanından, 1992 yılının ilk altı ayına kadar, sadece Türkiye ile Kazakistan
arasında kurulan ve Türkiye - Kazakistan işbirliğine dayanan 41 adet "Joint Venture" kurulmuştur.
Dış ekonomik ilişkiler yetkililerine göre en büyük kolaylık ortaklık biçiminde kurulan işletme­
lere tanınıyor. Bu kolaylıklar arasında vergi muafiyetleri sayılabilir.
Genel olarak joint venture yapıldığında ilk 5 yıl vergi muafiyeti sözkonusudur. Ortaklığın 2.
yılında ise tahakkuk eden verginin % 50'i muaftır(l).
Ancak yukardaki muafiyetler genel anlamdadır. Eğer, yabancı sermayenin ortaklıktaki payı
toplam sermayeye göre % 30'u aşıyorsa bu muafiyetler sözkonusudur.
Getirilecek yabancı sermaye için bir ölçü bulunmamaktadır. Başka bir ifadeyle getirilecek
sermaye miktarı serbesttir.
Anlaşılacağı gibi BDT üyeleri içinde joint venture bakımından oldukça yetersiz bulunan
Kazakistan'da joint-venture ile üretimde bulunmak gelecek için avantajlı gözükmektedir.
Gerçekten de bu amaçla, Kazakistan'da gelişmiş bir dış ticaret sigortası sisteminin oluşturulması
ve ilk planda ticaret sigortası kuruluşlarına izin verilmesi düşünülmektedir. Ayrıca Cumhuriyet, çeşitli
şehirlerde uluslararası otellerin, uluslararası hava alanlarının yapımını ve buralara yakın yerlerde de
uluslararası iş ve ticaret merkezlerinin kurulmasını hedeflemektedir. Gene Cumhuriyette, ticari
işlemlerin maliyetlerinin düşürülmesi, pazarların ve ortakların seçimi ve araştırılması, sergi ve
fuarların organizasyonu, atış öncesi etkin hazırlık ve satış sonrası hizmeti sağlamaya dönük yabancı
ortaklık danışmanlık ve aracı firmalar ve kuruluşlar öngörülmektedir.
(1)
Bu konuda daha ayrıntılı bilgi "mevzuat" kısmında bulunmaktadır.
VI - MALI VE P A R A S A L POLİTİKALAR
A - Mali Politikalar
Kazakistan'ın mali durumunu da bu arada incelemekte yarar vardır. Kazakistan'ın 91 yılı
içinde bütçesi tam olarak denk gelmiştir. Kazakistan'ın mali durumunun kötüye gittiği dönemde
Birlikten gelen net transferler Yurt İçi Brüt hasılatı 1985'de %4'den 1990'da %10'a yükseltmiştir.
Aşağıdaki tabloda ruble cinsinden kamu mali işlemleri yeralmaktadır.
TABLO : 30
KAMU MALİ İŞLEMLERİ
(Milyon Ruble)
1988
1989
1990
1991
1992
(Bütçe)
Toplam Gelir ve Transferler
Toplam Gelir
Cari Gelir
Vergi Geliri
Gelir, kâr ve sermaye
kazancmdan alman vergi
Sosyal güvenlik yardımları
Mal ve hizmetlerdeki yerel
vergiler
Uluslararası ticaret vergisi
Öteki vergiler
Vergi Dışı Gelir
Sermaye Geliri
Birlik Bütçesinden Transferler
13.796
10.064
10.064
9.812
15.391
10.789
10.789
10.497
17.686
11.633
11.633
11.187
25.391
19.388
19.385
16.997
83.806
83.571
83.571
65.082
4.123
1.467
4.393
1.573
4.238
1.805
9.873
—
19.208
4.142
4.438
4.925
6.268
80
252
93
292
219
446
—
--
--
3.732
4.602
6.053
857
2.388
3
6.003
33.610
85
12.179
18.489
Toplam Harcama
Ekonomi Finansmanı
Sosyal ve Kültürel
Programların Finansmanı
Kamu eğitimi ve meslek
eğitimi de dahil olarak
Sağlık bakımı
Sosyal güvenlik
Öteki
Öteki Harcamalar
Birlik Bütçesine Transferler
13.499
7.323
15.371
8.696
17.044
9.009
32.758
10.924
94.511
30.074
5.385
5.830
6.498
14.156
51.013
2.635
1.108
1.635
7
276
515
2.768
1.283
1.796
10
367
479
3.001
1.473
2.013
11
541
995
6.252
2.987
4.289
628
5.836
1.842
21.464
10.829
16.474
2.246
13.423
297
19
642
-7.367
-10.705
Genel Denge
Kaynaklar: - Kazak yetkililer
- İMF raporları
--
—
235
--
Bozulan ekonomik durumla ilgilenmek ve SSCB'den aimmakta olan transfer kayıplarını telafi
etmek zorundaki yetkililer, 1991 yılı boyunca ekonomi politikalarını güçlendirmeye çalıştılar.
Böylece harcamaları kısma dönemine girilmiş oldu. SSCB'de olduğu gibi yetkililer yeni bir vergi
reformuna gittiler. İşletmelerin önemli bir bölümü orantılı bir sabit vergiye, bireyler de artan
oranlı gelir vergisine tabi tutuldular. Ayrıca, % 5'lik bir satış vergisi de yasalaştınidı; öte yandan
1991 yılında sosyal ve kültürel harcamalar, kamu transferleri ve işletmelere verilen transferler
büyük meblağlara ulaşmıştır. Harcamaları kısma çalışmalarına karşın toplam mali açık yurt içi
maddi üretimin % 8'ne ulaşmıştır.
Bu bozulma yukardaki tablonun, yüzdelerini oluşturan aşağıdaki tablodan da izlenebileceği
gibi, birlikten elde edilen net transferlerin yurt içi maddi üretimin % 4.5 kadarıdır ki bu bir önceki
oranın yarısına bile ulaşmamaktadır.
TABLO : 31
KAMU MALİ İŞLEMLERİ
(Yüzde)
1988
1989
1990
1991
Toplam Gelir ve Transferler
Toplam Gelir
Cari Gelir
Vergi Geliri
Gelir, kâr ve sermaye
kazancından alınan vergi
Sosyal güvenlik yardımları
Mal ve hizmetlerdeki yerel
vergiler
Uluslararası ticaret vergisi
Öteki vergiler
Vergi Dışı Gelir
Sermaye Geliri
Birlik Bütçesinden Transferler
35.4
25.8
25.8
25.2
36.6
25.7
25.7
25.0
34.7
22.8
22.8
21.9
27.6
21.1
21.1
18.5
10.6
3.8
10.5
3.7
8.3
3.5
10.7
10.6
10.6
9.7
6.8
--
--
--
•--
0.2
0.6
0.2
0.7
0.4
0.9
0.9
2.6
9.6
11.0
11.9
6.5
Toplam Harcama
Ekonomi Finansmanı
Sosyal ve Kültürel
Programların Finansmanı
Kamu eğitimi ve meslek
eğitimi de dahil olarak
Sağlık bakımı
Sosyal güvenlik
Ötekiler
Öteki Harcamalar
Birlik Bütçesine Transferler
Genel Denge
34.6
18.8
36.6
20.7
33.4
17.7
35.6
11.9
13.8
13.9
12.7
15.4
6.8
2.8
4.2
6.6
3.1
4.2
5.9
2.9
3.9
6.8
3.2
Birlikten Net Kamu Transferleri
Kaynaklar: - Kazak yetkililer
- İMF raporları
--
--
--
--
--
0.8
1.3
0.8
0.8
1.1
--
1.1
2.0
1.3
4.7
0.7
6.3
2.0
-8.0
8.2
9.8
9.9
4.5
Birlikten net kamu transferlerinin düşmesi, ek bir bütçe için ayrılmış bulunan sosyal sigortalar
katılımlarının kısılmasına neden olmuştur. Böylelikle Kazakistan hükümeti, düşük faiz oranıyla
da olsa önemli bir bölümü Kazakistan Bankası'ndan olmak üzere iç borçlanmaya gitmiştir.
Kazakistan'daki Ocak 1992 fiyat reformunun sonucu olarak hükümet, tamamı iç kaynaklardan
sağlanması düşünülen 10.7 milyarlık bir açık hedefleyen bir bütçe kabul etti
(Bkz tablo 30).
1992 bütçesinin hazırlanmasında önemli zorluklar yaşandı. Bunlardan en önemlisi Rusya'dan,
ve Rusya'ya olan genel giderleri karşılamak için yapılacak transferlerle dış finansman belirsiz­
leridir. 1992 bütçesinin gelir tarafı vergi sistemindeki önemli değişikliklere dayanılarak hazırlan­
mıştır. 84 milyar rubleye ulaşan gelirlerin önemli bir bölümünü, vergi reformu nedeniyle artan
tahsilatın oluşturacağı tahmin edilmektedir. Bütçenin gider tarafı da 95 milyar rubleye ulaşmak­
tadır. Giderlerin, ekonomik bir sınıflandırmasının bulunmamasıyla birlikte, hükümetin 1992'de
kiraları dondurma niyeti ve % 90'na ulaşan ücret artışı da dikkate alındıktan sonra bile yurt içi
maddi üretime oranla azalmakta olduğu ifade edilebilir.
1992 bütçesi hazırlandığı zamanda etkin olan belirsizliklerin sonucu, ülkenin ekonomik ve
mali gerçeklerini tam olarak yansıtmamaktadır. Bütçe, yetkililerin ifadelerine göre hayali kam­
biyo hadlerine de dayandırılmaktadır. Öte yandan bütçe gene savunma, uzay araştırmaları ve
genel projeler için gerekli harcamalar içindeki Kazakistan'ın payını da dikkate almamaktadır.
Buradan hareketle, yıl içinde yetkililerin gelir artırıcı ve gider azaltıcı politikalara başvurması
beklenmelidir.
B- P a r a s a l P o l i t i k a l a r V e K r e d i P o l i t i k a s ı
1991 yılına dek, parasal kararlar bir bütün olarak SSCB'nin politikaları tarafından saptan­
maktaydı. Kazakistan dahil bütün Cumhuriyetlerdeki örneğin kredi genişlemeleri için hedeflerde
ve bu hedeflerin gözden geçirilmesinde SSCB yetkilileri etkiliydiler. Ancak 1991 Nisan'ındaki
fiyat liberasyonunu izleyerek ve SSCB'nin para arzının genel olarak hızlı büyümesi koşulu
altında, Kazakistan'daki mali kurumlarla genişletilmiş krediler, neredeyse iki katına çıkmıştır.
Aşağıdaki tablo 32'de bu durum görülmektedir.
TABLO : 32
BANKA SİSTEMLERİ HESABI^
(Mevcut Dönem Sonu, Milyon Ruble)
1988
1989
1990
1991
--
--
1.942
6.555
25.871
55.274
6.304
25.570
20.763
1.100
3.708
-6.003
13.670
55.690
50.177
1.726
3.787
-14.087
27.814
61.828
6.580
21.234
13.865
47.963
Net Dış Talepler^
Net Dahili Varlıklar
Hükümete verilen net kredi
Ekonomiye kredi
Teşebbüse kredi
Kooperatiflere kredi
Hanehalkına kredi
Net diğer birimler
--
27.619
22.389
2.442
2.788
27.935
22.361
2.179
3.395
Genel Para Miktarı (M2)
Cari^
Mevduat^
...
15.033
17.004
Kaynak: Kazakistan Milli Bankası ve İMF kadrolarının tahmini.
SSCB otoritelerinin bütün sınırlama çabalarına, refinansman oranını %8'den % 12'ye yükselt­
melerine ve ticari bankalardaki mevduatlardaki rezerv ihtiyaçlarını öne sürmelerine karşın Kazak
Milli Bankasının banka refinansmanı yükselmesini sürdürdü ve bu yükselme sadece o yıl basılan
nakit stoğunu iki katına çıkardı. Bu durum aşağıdaki tablodan izlenebilir.
1.
Bilgiler her yıl gösterilen 31 Aralık tarihlidir.
2.
Hükümet tarafından yürütülen dış değişimi (ticaret) kapsar. Bu birim Kazakistan'ın karşı karşıya olduğu
eski SSCB'ın diğer cumhuriyetlerine olan belirli ruble alacak ve borçlarını da kapsar. Ruble rakamları ve
konvertible tedavüldeki (döner) varlıklar 1990 ve 1991 için ayrı ayrı belirli değil. 1992 öncesi konvertible
döner varlıkların sıfır olduğu varsayılmıştır.
3.
Mevcut nakit miktarının Kazakistan Milli bankasının çıkardığıyla eşit olduğu varsayılmıştır.
4.
Kamu yatırımlarının depozitlerini kapsar.
TABLO : 33
PARASAL GÖSTERGELER HESABA
(Dönem Sonu Stokları, Milyon Ruble)
Net Yabancı Varlıklar^
Net Dahili Varlıklar
Hükümete verilen net kredi
Ekonomiye kredi
Bankalara kredi
Net diğer birimler
Toplam Borçlar
Nakit^ (tedavüldeki)
İhtiyaç duyulan ihtiyatlar
Tasarruf banka mevduatları
Öteki banka mevduatları
Diğer mevduat borçları^
1990
1991 (Tahm.)
1.942
6.555
19.081
45.522
4.181
0
810
14.090
17.340
48
27.043
1.090
21.023
52.076
6.580
0
14.158
265
21
13.865
3.800
20.211
13.000
1.200
Kaynaklar: Kazakistan Milli Bankası ve İMF kadrolarının tahmini.
Bu gelişmelerle birlikte Kazakistan'ın yakın gelecekte ruble alanında kalacağı ve bu nedenle
ruble alanının öteki üyeleriyle ve özellikle Rusya Merkez bankasıyla yakın işbirliğinde olacağını
iler sürmek yanlış olmaz. Bu arada, işbirliği eksikliğinin ve bütün üyeleri mali ihtiyat ve parasal
sınırlamalara uymaları konusunda kuralların bulunmayışının birtakım güçlüklere neden olacağı
belirtilmelidir. Parasal politika ve kredi politikasının yakın işbirliği çok önemlidir; ruble alanını
güçlendirmek için harcanan çabalarla kısa sürede büyük yararlar sağlanabilir.
Ruble alanındaki parasal dengeyi kurmak için, harcanan çabaların bir parçası olarak, yetki­
liler Kazakistan Milli Bankası'nm Rusya Merkez Bankasından almak ihtiyacını duyacağı nakit
miktarını kısıtlayan politikalar uygulamayı düşünmektedirler.
Öte yandan Hükümetin etkin bir kredi politikasını yürütebilmesi için Kazak Milli Bankasının para
yönetiminin ıslah edilmesi düşünülmektedir. Bu amaçla kurumların muhasebe uygulamalarının
düzenlenmesi, bunları denetleyecek kurumların oluşturulması hedeflenmektedir.
1.
Tahminler her yıl gösterilen 31 Aralık tarihlidir. Milli bankanın denge kâğıtları için gerekli göstergeler henüz
hazır değildir ve yıl sonu tahminlerin önemli ölçüde yenilenmesi olasıdır.
2.
Hükümet tarafından yürütülen dış değişimi kapsar. Bu birim Kazakistan'ın karşı karşıya olduğu eski
SSCB'ın diğer cumhuriyetlerine olan belirli ruble istek ve borçlarını da kapsar. Ruble rakamları ve konvertible tedavüldeki (döner) varlıklar 1990 ve 1991 için ayrı ayrı belirlenmemiştir. 1992 öncesi konvertible
döner varıkların sıfır olduğu varsayılmıştır.
3.
Mevcut nakit miktarının Kazakistan Milli Bankasının çıkardığıyla eşit olduğu varsayılmıştır.
4.
Kamu yatırımlarının depozitlerini kapsamaktadır.
VII- KAZAKİSTAN - TÜRKİYE İLİŞKİLERİ
Yukardaki açıklamalardan şöyle bir sonuç ortaya çıkmaktadır. Yıllardır Sovyet egemenliği ve
sosyalist ideoloji öğretisi altında yaşamış Türk ırkından ve müslüman bir ülke, bugün bağımsız­
lığını ilan etmiş bir Cumhuriyet haline dönüşmüştür.
Türkiye ile tarihsel ve kan bağı olan Kazakistan'la gerek ekonomik ve gerek sosyal ilişkiye
geçmek kaçınılmazdır. Nitekim, bağımsızlığının ilanından kısa bir süre sonra, Türkiye Kazakista­
n'ı resmen tanımış ve temaslara geçmeye de başlamıştır. Bu bağlamda akla gelen soru Kaza­
kistan ile Türkiye'nin hangi alanlarda ekonomik ilişkiler kurabilecği ve bu ilişkilerin niteliğinin
nasıl olacağıdır.
Kazakistan'ın doğal kaynakları incelenirken özellikle petrol ve doğal gaz rezervleri bakımın­
dan zengin olduğu belirtilmişti.
Sovyetler Birliğinin egemenliğinden yerel hükümetin kontrolüne geçen bu kaynaklardan
Kazakistan'ın etkin bir biçimde yararlanması, finansman ve yetişmiş personel yetiştirilmesiyle
mümkündür. Başta ABD olmak üzere, bütün gelişmiş ülkeler Kazakistan'ın bu kaynaklarına göz
dikmiş bulunmaktadır.
Türkiye bu ülkelerle gelişmişlik açısından boy ölçülemeyecek düzeyde olmakla birlikte,
yukarda da ifade edildiği üzere, onların sahip bulunmadığı kültür ve din birliği avantajına sahiptir.
Her ne kadar ekonomik ilişkilerde bu avantajlar 2. planda kalmakla birlikte, Türkiye'nin bu
avantajı iyi ve yerinde kullandığı takdirde bu olanaklardan beklediği payı alabilir.
Türkiye'nin önündeki en önemli projelerden biri, Kazakistan doğal gazının ve petrolünün da
Avrupa ülkelerine nakledilmesidir. Kazakistan'ın da olumlu bir gözle baktığı bu proje, uluslara­
rası finans kuruluşlarına ihtiyaç göstermektedir. Bu amaçla Türkiye'nin zaman geçirmeden
Avrupa finans merkezleriyle ilişkiye girmek üzere harekete geçmesi lazımdır.
Nitekim benzer konuda bir öneri Fransızlardan gelmiştir. Kazakistan'ın batısında çıkarılmakta
olan petrolün ihracı amacıyla Kazak-Fransız ortaklığıyla kurulmuş Kazakistan Boru Hattı Firma­
sının (KPC) yetkilileri, Ermenistan topraklarından geçmesi koşuluyla Bakû-Ceyhan hattına
Hazar Denizi'nin altından geçecek bir boru hattıyla Kazakistan'a bağlantı yapmak istediklerini
açıklamışlardır. Bilindiği gibi Bakû-Ceyhan boru hattının 60 km'lik bir bölümü İran ve Nahçıvan
üstünden Doğu Beyazıt'tan Türkiye'ye giriş projesi yapılmaktadır, bu bakımdan Ermenistan
üstünden gelecek bir başka hattın sorun yaratmayacağı düşünülebilir. Özetle Türkiye'nin yap­
ması gerekli teklifi, Fransızlar bize yapmış bulunmaktadırlar.
Öte yandan doğal kaynaklar bölümündeki açıklamalardan hatırlanacağı gibi Kazakistan, altın
rezervine sahip dünyanın sayılı ülkelerinden biridir. Bu altının birlikte çıkarılması ve değerlendi­
rilmesi her iki ülkenin de menfaatinedir. Türkiye ihtiyacı bulunduğu kok kömürünü de Kazakis­
tan'dan sağlayabilir.
Kazakistan Cumhuriyeti ile Türkiye arasında ortak bir sınır bulunmadığı için ulaşım ve
haberleşme ön plana çıkmaktadır. Bu yüzden Kazakistan ile ulaşım ve haberleşme sisteminin
kurulması kaçınılmazdır. Yetkililerin açıklamaları çerçevesinde denizyolu, havayolu ve Meşhed
ve Leninakan üzerinden Kazakistan'ın güneyine demiryolu ulaşımı için alınan kararların zaman
geçirilmeden uygulamaya konulmasının her iki ülke açısından sınırsız yararları olacağı açıktır.
Bunun yanında telefon, teleks bağlantıları zaman geçirilmeden sağlanmalıdır. Görsel iletişimde
TV'nin önemi inkar edilemez. TRT yayınları uydular kanalı ile Kazakistan'a ulaştırılmalı ve bu
süreklilik kazanmalıdır.
TRT-Avrasya kanalının Kazakistan'dan da seyredilmesi kuşkusuz sevindirici bir durumdur.
Ancak bu yayının daha erkene alınması, 4 saatlik, saat farkının telâfisi bakımından önemlidir.
Öte yandan. Kazaklarla Türkçe anlaşma oldukça zordur. Bazı kelimeler benzemekle birlikte
cümleler anlaşılamadığından mümkünse, Türk Cumhuriyetlerine yönelik yayınlarda o Cumhu­
riyetin Türkçesinde yayın yaparak onlarla iletişim kurma yolları aranmalıdır.
Kültürel alanda, ortak birçok noktanın bulunduğu Kazakistan ile yapılacak birçok işbirliği
imkanı vardır. Kazakistan'da eğitim ve öğretim kuşkusuz kendi koşulları çerçevesinde oldukça
gelişmiş durumdadır. Okuma yazma oranının yüzde 99.8 olmasına karşın, istatistiklerden ulus­
lararası standartlardan yoksun oldukları anlaşılmaktadır. Öncelikle kültürel alanda işbirliğini
güçlendirmek amacıyla, sanatçı, öğrenci, öğretmen, uzman değişimi, karşılıklı kültür, sanat gün
ve haftaları düzenlenmesine ilişkin programlar yapılmalıdır. Bu amaçla, Kazak gençlerinin Türk
üniversitelerinde okumaları için kontenjanlar oluşturulmalı ve seçilen öğrenciler üniversitelere
yerleştirilmeleri ve bunlara eğitim bursları sağlanmalıdır. Ayrıca Kazaklarla Türkiye'nin gelişti­
kleri alanlarda öğrenci-öğretmen ve öğretim üyesi mübadelesi gerçekleştirilerek bilgi alış-verişine gidilmeli, bu amaçla planlamalara vakit geçirilmeden başlanmalıdır.
Böylelikle, Kazakistan ile Türkiye arasında alt-yapı ilişkileri tamamlandıktan sonra ekonomik
işbirliği konularında daha hızlı adımlarla ilerlemek mümkün olabilir.
Kazakistan bireysel mülkiyetin bulunmadığı ekonomik bir yapıya sahiptir. Yukarda da belirtil­
diği üzere özelleştirme Kazakistan için önemli ve çözümü son derece gerekli bir problemdir.
Kazakistan'da özelleştirmeye yönelik bir alt yapının bulunmaması çok büyük bir sorun olduğu
gibi büyük güçlüklere de uğrayacağı açıktır. Bu nedenle çıkarılan ve çıkarılacak yasaların hemen
sonuçlarını vereceğini beklemek fazla iyimserlik olacaktır. Bununla birlikte Türkiye üstüne
düşenleri, kendi bakımından yerine getirmelidir. Bunların başında, çeşitli ülkelerle dış ticareti­
mize dinamizm kazandıran ve uzun vadeli krediler sağlayan Eximbank'a Kazakistan ile olan
ticari ilişkilerimizi yürütme bakımından büyük yetkiler sağlamak gelmektedir. Böylece Eximbank
kanalıyla, doğal gaz, petrol, altın, demir çelik hammadde ve mamul maddeleri ve benzeri ürünleri
Türkiye'ye ithal etmek kolaylaşır ve ayrıca bu ürünler karşılığı, onların ihtiyaç duyduğu mallar
da daha kolaylıkla ihraç edilebilir. Kazakistan ile Batılı anlamda ticari bir ilişkinin oluşturulması
zaman alacağa benzediğinden, ilişkileri koparmamak ve ilerletmek üzere ilk anda mal mübade­
lesi biçimindeki Barter yolu benimsenmelidir. Mal ve hizmet mübadelelerinde "telafi edici
anlaşmalar"a yönelik perspektifler oluşturulmalıdır ve ayrıca" ençok kayrılan ülke statüsü"de
dikkate alınmalıdır.
Nitekim, Türk Eximbank tarafından 20.08.1992 tarihinde başında 35 milyon Amerikan doları
tutarında Kazakistan Cumhuriyetine ihracat kredisi açılmıştır. Bu krediye göre Türkiye'den
Kazakistan'a Türk menşeli yerli katkı payı veya katma değer oranı en az yüzde 50 olan üsteli
mallar bulunmaktadır (1).
(1)
Bu konuda tam bilgi ve referanslar için, Bkz. "Ek:4 "Türk Eximbank tarafından..." ve Ek 5, Ek 6 ve Ek 7.
BÖLÜM 3: PİYASAYA İLİŞKİN BİLGİLER
I. P i y a s a n ı n Yapısr
Kazakistan'ın acil ihtiyaç duyduğu mallar başta gıda malları olmak üzere, konfeksiyon ürün­
leri, hafif sanayi ve ilaçtır. Türkiye bu malların üretimi ve ihracı konusunda oldukça uzman­
laştığından, pek büyük bir zorlukla karşılaşmayacaktır. Nitekim, yoğun olmamakla birlikte, gıda
ürünlerine ve bazı giyim (kazak, ceket gibi) mallarına satış yerlerinde rastlanmaktadır. Kuşkusuz
bu konularda büyük bir ihraç potansiyeline sahip Türkiye'nin, münferit ve rastlantısal ihraç yolu
ile bu Cumhuriyetle ticari ilişkiye girmesi beklenemez.
Türkiye'nin ilk anda ihraç edebileceği bu mallarda Kazakistan oldukça geridir. Malların
kalitelerinin kötülüğü yanında hiçbir albenisi de bulunmamaktadır. Öte yandan ambalajlama yok
denecek kadar azdır. Sistem gereği tüketici tercihine önem verilmediğinden, "bulduğunu satınal"
politikası güdülmüş ve serbest piyasa ekonomisinin temel unsurlarından rekabet buralara
girememiştir.
Türk yatırımcılarının piyasaya girişlerinde önemli konu, yerel bir kuruluşla ortaklık yapıp
yapmayacağıdır. Mevzuat kısmında da görüleceği üzere, yerel bir kuruluşla yapılacak ortaklık
önemli avantajlar getirmektedir.
Gene mevzuat kısmında, vergi muafiyet ekinde belirtilen tip yatırım ve mallara yönelik
üretimlerde de önemli muafiyetler sözkonusudur.
Kazakistan TV ve radyosu sesli ve görüntülü reklama yer vermektedir. Özellikle maç aralarında
ve film bölümlerinde reklam yapılmaktadır. Ayrıca, duvar ve pano ilanı da yapmak mümkündür.
Kazakistan TV'den başka, Rusya TV de reklam yayını yapmaktadır. Bu bakımdan Rus
kanalından da yararlanmak mümkündür.
II. E K O N O M İ K F A A L İ Y E T L E R İ ÖZENDİRİCİ MEVZUAT
A. Giriş
Kuşkusuz bu öngörülerin bazı alt yapı kurumlarıyla desteklenmesi de kaçınılmazdır. Bu kurumlar­
da en önemlileri "özelleştirme" ile "hukuki yapı" ve "rekabet piyasasfnın oluşturulmasıdır.
Kazakistan'da özelleştirme programı, öncelikle özelleştirilmesi zorunlu kuruluşlara ilişkin ulusal
ekonomik projeleri Devletin mülkiyetindeki kuruluşların satış biçimlerini. Devlet girişimciliğinin ma­
liyet hesaplama yöntemlerini içermektedir. Devlet kesiminin etkinliğinin çok az olduğu alanlarda
özelleştirme öncelikli olarak ele alınmaktadır. Cumhuriyette, sosyal güvenlik ve ülke savunması
konularında Devlet girişimciliğinin yeniden yapılanması öngörülmektedir.
Ekonomide olumlu sonuçlara ulaşmak için özelleştirme süreci vergi reformu, fiyat oluşumu,
ücretler ve bankacılık politikasında reformlarla eşanlı olarak yürütülmektedir.
Kazakistan Cumhuriyetinde, küçük işletmelerin gelişmesine büyük önem verilmektedir. Bu
amaçla hazırlanmakta olan küçük ve orta işletmelerin geliştirilmesi programı, tüketim malları,
yiyecek ve tıbbi malzemeyle ilgili alanlardaki girişimlere uygulanacak vergi muafiyetleri, devlet
mülkiyetindeki kuruluşların taksitle satışı, özel ve tüzel kişilere kredi yardımı yapılması, gene bu
gibi kuruluşların hisselerinin çalışanlara düşük fiyatla satılması için elverişli koşulların oluştu­
rulması bir girişim niteliğini taşımaktadır. Bölgesel ve sektörel özellikler gözönünde tutularak
Devletin ekonomide sahip bulunduğu pay azaltılacaktır.
Tekelci kuruluşların yeniden yapılanması ve sayılarının önemli ölçüde azaltılmasıyla Cumhu­
riyetteki anti-tekel politikalar yönünde önemli adımlar atılmıştır.
Kazakistan Cumhuriyeti'nde dış yatırımlar, serbest ekonomik bölgeler. Cumhuriyet parası ile ilgili
hukuki düzenlemeler hakkındaki taslaklar yasalaşmış bulunmaktadır. Yakında da dış ekonomik
ilişkilerin düzenlenmesi, gümrük, bankacılık ve teşvikler konusunda ortaya çıkan problemleri gide­
recek kanunlar yapılacaktır. Dış ekonomik ilişkilerde, serbestleştirme amacına yönelik bazı düzen­
lemeler planlanmaktadır. Aşağı yukarı dış ekonomik ilişkilerin yapısı şekillenmiştir. Cumhuriyette
"Dış Ekonomik İlişkiler Bakanlığı" ve "Dış Ekonomi Bankası" kurulmuştur.
Kazakistan'da "Mülkiyet", "Dış Ekonomik İlişkilerdeki Temel Kurallar", "Kazakistan'da Yaban­
cı Yatırımlar"; "Kazakistan'da Serbest Ekonomi Bölgeleri"; "Kazakistan'da Ekonomik Faaliyetle­
rin Serbestliği ve İş İlişkilerinin Gelişmesi"; "Kazakistan'da Banka ve Bankacılık" gibi kanunlar
yasalaşmıştır.
Mülkiyet kanununa göre, mülkiyet biçimlerinde olduğu gibi temlik hakkının sahipleri ve bu sahi­
plerin edindiği şeyler kurumsallaşmıştır. Kazakistan'da mülkiyet, "bireysel" "komünal" ve "Devlet
mülkiyeti" ile temsil edilmektedir. Kanun, mülkiyet düzenini, mülkiyet dokunulmazlığı hakkındaki
garanti edilen hakları açıkça belirtmekte ve her tür mülkiyetin eşitliğini garanti altına almaktadır.
Ekonomik faaliyet hürriyeti ve ticaretin geliştirilmesiyle ilgili kanunlar bireyleri ticaret hürriye­
tini ve yasal varlıklarını sağlayan temel ekonomik ve sosyal koşulları ve bu konudaki garantileri
açıkça belirlemektedir. Bu kanunlar yardımıyla Kazakistan'da müteahhitlik hizmetleri aşağıda
sıralanan organizasyon biçimlerine bağlanmıştır:
- Kişisel sahiplik ya da birlik biçimindeki girişimler;
- Ekonomik yahut ekonomi dışı alanlardaki birlik ya da şirketler;
- Fonlar ya da öteki kamu organizasyonları;
- Özel faaliyetler.
Kazakistanda, tekelci eğilimlerin sınırlanmasına ilişkin yasanın tamamlanmasına büyük önem
verilmektedir. Bu yasanın amacı, Cumhuriyet'te piyasa düzenleme mekanizmasının harekete
geçirilmesi, serbest rekabetin teşviki, ticaretin ve tüketici çıkarlarının korunmasıdır. Zorunlu
durumlarda anti-tekel kanununun yürürlüğe konulması düşünülmektedir.
Bunun yanında elektrik üretimi, demiryolu yapımı ve işletimi, savunma gereçleri üretim
endüstrileri, uzay araştırmaları ve çalışmaları konusunda Devlet tekeli korunmaktadır.
De-nasyonalizasyon ve özelliştirme kanunu ile mülkiyetin de Devlet tekelinden çıkarılarak
özelleştirilmesi süreci için yasal temeller oluşturulmuştur. Bu yasal temeller ile:
- Cumhuriyetin ve ortak mülkiyetin, devlet tekelinden çıkarılması ve özelleştirme biçimlerinin
ve özelleştirilecek kurumların seçiminin doğruluğu;
- Devlet mülkiyetindeki kuruluşların özelleştirilmesi ve bu özelleştirme sürecinin sırası ve
nitelikleri;
- Özelleştirme sürecinde ortaklığın koşulları, ayrıcalıklar ve yasal düzenlemeler;
- Devlet konut alanlarının özelleştirme düzeni ve biçimi;
- Devlet tekelinden çıkarma ve özelleştirmeye elverişli olmayan kuruluş çeşitleri ve grupları;
belirlenmeye çalışılmıştır.
Ticaretin geliştirilmesi, çeşitli bankacılık tiplerini içeren yeni bankacılık yapısının oluşturul­
masıyla desteklenecektir. İlk yabancı ortaklı banka, "Albaraka-Kazakistan" Suudi Arabistan'ın
katkısıyla kurulmuştur. Farklı şirket ve kuruluşlarla, doğrudan ilişkiye geçilmesi cari ve uzun
dönemli programların gerçekleştirilmesini güçlendirmektedir.
Yeni yönetim organları, Devlet Ekonomi Komitesi, Yeni Ekonomik Yapılan Destekleme ve
Tekelci Hareketleri Engelleme Komitesi, Devlet - Mülkiyetindeki İşletmelerin İdaresi Komitesi,
Kazakistan Cumhuriyeti Sanayi Bakanlığı bünyesinde kurulmuştur.
35 Ortak Şirket, 76 şubelerarası ve dış ekonomik birlik, yaklaşık 30 işletme ve konsorsiyum
ve 30'dan fazla ticari banka, ekonomik reformların derinleştirilmesi koşullarında esnek üretim
yapılarının biçimlendirilmesinde ortak girişimler, iki taraflı işbirliği, işbölümünün ve işbirliğinin
geliştirilmesi konusunda çalışmaktadır.
Kazakistan Cumhuriyetindeki yerleşik tüm girişim ve organizasyonlar, Kazakistan Yasalarına
bağlı olarak çalışmak zorundadırlar. Üretim konularının yeniden yapılanması ve makine donanı­
mının bilimsel ve teknik temelde dönüşümü programı tüketim mallan piyasasının gereklerini
yerine getirme çerçevesinde ilerlemektedir.
Yukarıdaki açıklamalardan anlaşılacağı üzere Cumhuriyet'te meydana getirilen ekonomik
reformlar, ekonomik yönetim, yerleşim, işleyiş ve idari organların rolünde temel bir değişim
sağlamıştır. Bu alanda atılan adımların esası, mülkiyet temeline dayalı kanunlarca garanti altına
alınarak, ekonomik faaliyette bağımsızlık gerçekleştirilmiştir. Bu bağlamda temel hedef, rekabet
artışında ve alternatif faaliyet konularındaki ilişkilerde gelişme sağlayarak, üretim organizasyo­
nunun modern biçimlerine yapılacak dönüşüm için elverişli koşulları yaratmaktadır. Böylelikle,
Kazakistan Cumhuriyeti, mal piyasaları, sağlıklı mübadele, para piyasası, ticari bankalar, toptan
ve aracı kuruluşlar, ticari enformasyon merkezleri, reklamcılık kuruluşları ve öteki dikkate değer
birçok kuruluşun dahil olacağı modern bir rekabetçi piyasa düzenine kavuşmuş olacaktır.
B- K A Z A K İ S T A N ' D A K İ B A Z I M E V Z U A T
1) K a z a k i s t a n ' d a S e r b e s t E k o n o m i k B ö l g e l e r e İ l i ş k i n M e v z u a t :
M a d d e - 1 : "Serbest Ekonomik Bölge" (SEB) Kavramı
1- Serbest Bölgeler, yabancı sermayeyi, yabancıların teknoloji ve yönetim tecrübelerinden
yararlanmak için kurulmuştur.
2- Bu bölgelerde BDT üyeleri ve yabancılara ilişkin ekonomik işletmelerin (doğrudan askeri
amaçlılar Kazakistan tarafından izin verilmeyenler dışında) kurulmasına izin verilebilir.
3. SEB dışındaki işletmeler bu bölgelerde yeni kuruluşlar ve şubeler açabilirler.
Madde-2: "SEB"lerin Kuruluşu:
SEB'ler Kazakistan Cumhuriyeti'nin ilgili Bakanlığı'nm onayıyla kurulurlar. Sınırları ve geçer­
lilik süresi ilgili Bakanlıkça belirlenir.
Madde-3: SEB'de Geçerli Mevzuat:
1- Kazakistan Cumhuriyeti mevzuatı geçerlidir.
2- Kazakistan Cumhuriyeti'nin yaptığı uluslararası düzenlemeler, varolan hukuktan daha açık
belirlemeler içeriyorsa o geçerlidir.
Madde-4: SEB'deki Hakların ve Varlıkların Yasal Garantisi
1- Yasal hak ve çıkarlar Kazakistan Cumhuriyeti'nin güvencesi altındadır.
2- SEB'deki firmaların, birliklerin, organizasyonların hakları Kazakistan Cumhuriyeti'nin gü­
vencesi altındadır.
3- Nedensiz hükümet müdahaleleri sonucu uğranılan zararlar karşılanacaktır.
SEB YÖNETİMİ
Madde-5: Yönetim, Organizasyon ve Genel İlkeler
1- Yönetim otoriteleri, yerel meclisler tarafmdan seçilir.
2- SEB'deki Kazakistan Cumhuriyeti'nin mülkiyetindeki temel maddeler, doğal kaynaklar,
barajlar gibi unsurlar Yerel Yönetim Konseyi'nin kontrolü altındadır.
3- Yerel konseyin. Cumhuriyetin kaynaklarının rasyonel kullanılmasının üzerinde yetkisi
saklıdır.
4- SEB'deki toprakların, yabancılara satışı yasaktır. Kendilerine kullanım hakkı verilmiş
yukarda belirtilen kaynakların irrasyonel kullanımı sonucu, zarar verilmişse, bu zararlar firma­
lara ödettirilir ve bunlar kullanım haklarını kaybederler.
5- SEB'in yönetimi, SEB bölge yönetim konseyine aittir.
6- Yönetim Konseyi Cumhuriyet Hükümeti tarafından teklif edilip, Kazakistan Meclisi tarafın­
dan onaylanır. Konsey Başkanı, Kazak olmalıdır.
Madde-6: Yönetim Konseyi'nin Yetki ve Görevleri
1- Yönetim Konseyi mevcut hukuk ve Kazakistan Cumhuriyeti Bakanlar Kurulu kararlarına
tabidir.
2- SEB Yönetim Konseyi
- Yabancı sermayenin teşvikini denetler,
- Bölgenin gelişmesi için program yapar,
- İthalat, ihracat ve kota tahsislerini denetler,
- SEB'de faaliyette bulunacak girişimcilerin sicil kayıtlarını yapar,
- SEB'deki varlıkların kiralanmasını denetler,
- Vergileri toplar,
- Ekolojik, tarihi ve kültürel değerlerin korunmasını yapar,
- SEB'e girecek yabancı kişiler, şirketler ve organizasyonlara ilişkin düzenlemeleri yapar,
- Menkul kıymetler ve benzeri piyasaların kurulmasına yardım eder.
YABANCI VE ORTAK GİRİŞİMLERİN KURULMASI VE İŞLEYİŞİ
Madde-7: Salt Kazak menşelilerle ilgili...
Madde-8: Kazaklarla ortak, yabancı menşeli şirketlerin tescili,
1- SEB'de iş yapmak isteyen girişimciler ilgili belgelerle Yönetim Konseyi'ne başvurmalıdır,
2- Başvurudan sonraki 30 gün içinde red ya da kabul yanıtı verilir,
3- Kabul edildiğinde, buna ilişkin bir belge verilir,
4- Kabul edilen şirket yasalarla kendisine bağışlanan tüm haklara sahip olur,
5- Yasaların ve düzenlemelerin ihlali durumunda ekonomik faaliyetin devamına, izinlerin
iptaline Konsey yetkilidir.
6- Konsey, firma ve işadamlarının faaliyet sürelerini uzatabilir.
S E B ' İ N P A R A S A L , F İ N A N S A L VE KREDİ M E K A N İ Z M A S I
Madde - 9: Fiyat Formasyonu,
SEB'de serbest ve kontrat fiyatları geçerlidir.
Madde - 1 0 ve 1 1 : Para Dolaşınfiı,
1- Cumhuriyet SEB'deki finans anlaşmalarından sorumlu değildir. Onlar da Cumhuriyettekilerden sorumlu değildir.
2- SEB'in kredi bütçesi ve ödemeler bilançosu vardır.
3- Cumhuriyet ve yabancı kuruluşların bölge dışındaki yerel ortaklar ile ödünç verme ve kliring
işlemleri ruble ve yabancı paralar cinsinden olabilir.
BDT üyeleri ve yabancı firmaların, döviz üstünden bölge dışında yaptığı işlemler Kazak
Vneshekonombank'ın bölge şubeleri ve Kazak Devlet Bankası nezdindeki öteki bankalarca
yürütülür.
4- Bölge ve yabancı ülkeler arasındaki işletme anlaşmaları, genel ve uluslararası hukuk
kurallarına göre, herhangi bir döviz cinsinden gerçekleştirilebilir.
5- SEB'de Ruble sağlam paralara çevrilebilir. Kliring taraflar arasında dövizlerle yapılabilir:
Kredi Sistemi
1- SEB'de görev yapan bankalar,
- Kazak Cumhuriyeti Devlet Bankası,
- Kazak Vnesheconombank,
- Tasarruf Bankası,
- A.Ş. Statüsündeki Bankalar,
- Ticari Bankalar,
- Öteki Bankalar,
2- Kazakistan Devlet Bankası, bölgedeki kredi ve finans girişlerini ve bölgedeki döviz
dolanımını kontrol eder ve yönetir.
3- Vnesheconombank, bölgedeki ruble ve öteki dövizler cinsinden kredilendirmeleri, kur ve
faiz riski sigortalarını, döviz işlemleri ve hizmetler ile ilgili işlemlerin denetimini yapar.
4- Öteki bankalar da ruble ve döviz cinsinden hizmet sağlar.
SEB'DE VERGİLEME
Madde - 1 2 : Genel İlkeler
1- Yönetim Konseyi her türlü vergi işleminde yetkilidir.
2- Ödemeler Konsey bütçesine gider.
Madde - 1 3 : Tercihli Vergileme
Bölgedeki girişimcilere ve ortaklara aşağıdaki ayrıcalıklar tanınmıştır:
1- 2-5 yıl kazanç vergisinden muafiyet,
2- Kârların ülke içinde kullanımı halinde vergi muafiyeti,
3- Malların Cumhuriyette satımından elde edilen kârların vergi muafiyeti,
4- Kârların, Cumhuriyetin alt yapısı için harcanan bölümüne vergi muafiyeti.
Madde - 1 3 ve Madde - 1 4 : Önemli değil.
Madde - 1 5 : Gümrük Düzenlemeleri
- Üretilen veya ithal edilen hammadde, yarı mamul ve mamul maddeler, gümrük vergisinden
muaftır.
- Bölgeye satılmak üzere getirilen tüketim malları kısmen ya da tamamen gümrük vergisinden
muaftır.
SEB'DE ÇALİŞMA
DÜZENLEMESİ
Madde - 1 6 : Emeğin organizasyonu ve emek kaynakları,
1- SEB'de İLO düzenlemeleri geçerlidir. İLO'nun koşullarının Kazak Cumhuriyeti'nce uygu­
lanmadığı hallerde Kazakistan Kanunları geçerlidir.
2- Yabancı ortaklı işletmelerde emek ve üretim ilişkileri; personelin sağlık ve sosyal gelişme
problemleri, iş kontrolleri yoluyla işletme yönetimince düzenlenir.
3- SEB'e giriş ve çıkış koşulları, SEB yönetim konseyince belirlenir.
2) K a z a k i s t a n C u m h u r i y e t i ' n d e Kur D ü z e n l e m e l e r i n e
İlişkin Mevzuatın Genel Koşulları
Yerleşikler ve yabancılar, Kazakistan Cumhuriyeti mensupları, BDT üyelerinin vatandaşları
ve yabancılar, Kazakistan diplomatik muafiyetine sahip vekiller ve diplomatlar, yurt dışında
bulunan yasal girişimlerdir.
Madde-4: Cari Döviz İşlemleri
1- Mal ve hizmet alımlarıyla telif hakları işlemlerinden,
2- Araç bakımları, faizler, alacaklardan, depozitolardan ve öteki finansal işlemlerden doğan gelirler,
3- Ticari olmayan araçların transferlerinden doğan gelirler, sermaye transferiyle ilgili nakit işlemleri,
- Yatırımlar,
- Hesaplar ve depozitolar,
- Kredi alış-verişi,
- Belirli bir dönem içinde gerçekleştirilen finansal işlemler, veya mülkiyet haklarının parasal
değerlerinin transferi.
Ruble cinsinden (yahut Kazakistan parasıyla (ya da Ruble) hesap açmasına Kazakistan
Devlet Bankası'nm talimatı uyarınca ve belirli dönemler için izin verilir.
Madde - 4: Rublenin değeri: geçerli değil.
Madde - 5: Döviz piyasası,
Döviz işlemlerinin düzenlenmesi, Kazakistan Devlet Bankası'nca onaylanan "Döviz Piyasısı
Düzenlemeleri" ile belirlenmiştir.
Madde - 6: Kazakistan Cumhuriyeti'ndeki döviz işlemleri,
1- Kazakistan Bakanlar Kurulu, ülkedeki döviz ile gerçekleştirilen perakende ticaret ve
hizmetlere ilişkin düzenlemeleri yapacaktır.
2- Tam konvertibl dövizlerle yapılan işlemleri nakit servisi Kazak Vnesheconombank ve
Kazak Devlet Bankası'nm bu işlemleri yapmaya izin verdiği ticari bankalar tarafından yapılır.
3- Kazakistan Cumhuriyeti'ndeki hesaplamalarda döviz ve döviz cinsinden ödeme belgele­
rinin kullanımı Kazak Devlet Bankası'nm düzenlemeleri ile sağlanacaktır.
Döviz
D Ü Z E N L E M E L E R İ VE DÖVİZ K A Y N A K L A R I N I N K O N T R O L Ü VE K A Z A K
BANKACILIK SİSTEMİNİN
FONKSİYONLARI
Madde - 6: Kazakistan Devlet Bankası, Ticari Bankalara, bankacılık işlemleri ve yabancı para
üzerinden yapılan sözleşmelere ait hizmetleri ve sermaye transferi yapma yetkisi tanıma ile ilgili
düzenlemeleri oluşturur ve Cumhuriyetin para ve finansal işlemlerle ilgili istatistikleri hazırlar
ve yayınlar.
Kazak Devlet Bankası, yetkili bankaların kayıtlarını tutar ve fonksiyonlarını yerine getirmeyen­
lerin yetkisini iptal eder.
Madde - 7: K. Vnesheconombank'ın İşlemleri
Banka, Devletin döviz işlemlerinin düzenlemesini yapmak üzere kurduğu özel bir bankadır.
Cumhuriyetin, ihracat, ithalat ve ticari sözleşmelerini ve öteki ana sözleşmeleri hazırlar,
denetler, yabancı ülkelerle parafiskal ve gelir ilişkisini geliştirir.
- Cumhuriyetin kredi taleplerini karşılar,
- Uluslararası, para, kredi ve değerli madenler piyasalarında işlemler yapar,
- Dış ekonomik faaliyetlere ilişkin sözleşmelere garantör banka olarak hizmet eder.
Madde - 8: Döviz İşlemi Yapan Ticaret Bankalan'nın Fonksiyonları,
Ticari bankalar, para işlemlerini Kazgosbank'ın izniyle yapacaklardır.
K A Z A K İ S T A N C U M H U R İ Y E T İ PARA FONU VE YEREL GÜÇ O L U Ş U M U
Madde - 9, 10, 1 1 , 12: Cumhuriyetin döviz fonunun kuruluşu ve kullanımı: İlgilendirmiyor
Döviz İşlemlerinin İdaresi:
a) Madde - 1 3 : yerleşiklerin döviz işlemleri,
b) Madde - 1 4 : Yerleşik olmayanların döviz işlemleri,
- Yerleşik olmayanlar dövizlerini, Kazakistan'a ithal edebilirler. Yasal yolla getirilmiş yahut
Kazakistan'da elde edilen (kazanılan) döviz dışarıya transfer edilebilir.
Yerleşik olmayanlar döviz işlemerini sadece K.Vnesheconombank aracılığı ile yapabilirler.
Yerleşik olmayanların bu banka aracılığı ile elde ettikleri gelirler, tekrar aynı bankaya dövize
çevrilmek üzere verilir; elde edilen döviz, yurt dışına transfer edilir.
Madde - 1 5 : Kazakistan SEB'deki Döviz İşlemlerinin İdaresi
1- SEB'de girişimcilerin, organizasyonların ve özel şirketlerin döviz kazançlarından bir fon
oluşturulacaktır.
- Döviz işlemleri K.Vnesheconombark, yabancı bankalar ve bu işlemleri gerçekleştirmeye
yetkili ticari bankalar tarafından yapılacaktır.
Madde - 1 6 : SEB'de ruble ve konvertibilitesi serbest paralar tedavül edecektir.
Madde - 1 7 : Kurlar Kazak Devlet Bankası tarafından belirlenecektir, bu kurlara uymama, bu
yasalara uymama anlamına gelecektir.
3) K a z a k i s t a n C u m h u r i y e t i ' n d e Y a b a n c ı Y a t ı r ı m l a r
Madde - 1 : Yabancı yatırımcılar ve yatırımlar.
Cumhuriyette yabancı yatırımcı olarak faaliyette bulunanlar:
- Yabancı yasal varlıklar,
- Yabancılar,
- Hisseleri yabancıların kontrolünde olan yabancı ya da kamu kurumları elindeki yasal Kazak
varlıkları.
Madde 2 ve 3: Cumhuriyete ithal edilen her türlü yatırım ve üretim için kullanılan mal, hizmet
ve para, yatırım sayılacaktır.
Madde - 4: Yabancı sermaye yatırımlarının işleyişi engellenemez.
Madde - 5: Yabancı ortaklı yasal kuruluşların faaliyetleri Kazak yasaları ile birlikte bu kanunla
düzenlenmiştir.
Yabancı Ortaklı Yasal Kuruluşların Kuruluşuna ve İşleyişine İlişkin Kurallar:
Madde - 6: Bu kuruluşların tescili. Maliye Bakanlığı, Dış Ekonomik İlişkiler Bakanlığı ya da
belirlenecek başka organlar tarafından yapılır.
Madde - 7 : Yabancı sermaye izinleri Kazakistan Dış Ekonomik İlişkiler Bakanlığı'nca verile­
cektir. Yabancılar ilgili belgelerle Bakanlığa başvurmalıdırlar. 30 gün içinde yanıt verilecektir.
İzinden itibaren 1 yıl içinde yatırımcı yükümlülüklerini yerine getirecektir. Aksi halde yeni bir izin
gerekecektir.
Madde - 8:
Ekonomik
kuruluşlar,
gönüllü olarak herhangi bir ekonomik kuruluşa üye
olabilirler.
Madde - 9: Askeri alan dışındaki bütün konularda ortaklıklar kurulabilir.
Madde - 10: Kârlar Kazakistan sınırları içinde yeniden yatırıma dönüştürülebilir.
Madde - 1 1 : Yabancı girişimciler, döviz ve sermaye piyasalarında, yerel firmalarla aynı
haklara sahiptir.
Madde - 1 2 : Bu ortaklıklar, emekle ilgili kararlarını bağımsızca alabilirler, toplu sözleşme ve
bireysel iş akitlerinde Kazak yasaları geçerlidir.
Madde - 1 3 : İşçi ve memurların sosyal sigortları K. Cumhuriyeti yasalarınca belirlenir.
Madde - 1 4 : Gayri Menkul ve risk sigortaları, yatırımcı şirketlerce çözülecektir.
Madde - 1 5 : Önemli değil.
Madde - 16: Yabancı yatırımcıların yatırımları ve satmak için getirmediği mallar gümrük
vergisinden muaftır. Yabancı uzmanların özel eşyaları da gümrük vergisinden muaftır.
Madde - 1 7 : SEB'deki yabancı yatırımlar ve yabancı ortaklı kuruluşlar ve Kazak Cumhuriyeti'nce yapılan imtiyaz anlaşmaları Cumhuriyet hukukuna tabidir.
Madde - 1 8 : İlgili değil,
VERGİLENDİRME
Madde 19: Yabancı ortaklıklar Kazakistan Cumhuriyeti yasalarına göre vergi öderler. Çifte
vergilendirme, uluslararası anlaşmalarla önlenmiştir.
Madde - 20: Yabancı kuruluşlara, kendilerine sağlanan muafiyetler dışında aşağıdaki vergi
muafiyetleri tanınmıştır:
a) % 30'dan fazlası yabancıların elinde olan ve bu Kanunun ekinde yazılı mal ve hizmetlerin
üretimi ile uğraşan firmalar, kâr beyanlarından itibaren 5 yıl vergiden muaftır, takip eden 5 yıl
için de %50 indirimli vergi uygulanacaktır.
Madde - 2 1 : Yabancı ortaklı kuruluşlar ayrıca Maliye Bakanlığı'nın sağladığı mal indirimlerin­
den de yararlanırlar.
Madde - 22: Mali ve öteki Devlet organları, yabancı ortaklı firmaların (YOYK) yasalara
uyguluğunu kontrol ederler. Bu firmalar, hesaplarını ve belgelerini bu organlara göstermek
zorundadırlar.
Madde - 23: YOYK tam ve doğru muhasabe kayıtları tutmak zorundadırlar.
Yabancı Yatırımcılara Garantiler:
Madde - 24 - 25: Tanım.
Madde - 26: Kazakistan Cumhuriyeti yabancı yatırımcıların kârlarını, YOYK tasfiyesiyle elde
edilen paralarını yurt dışına çıkarmalarını garanti eder.
Madde - 27: önemli değil - ödeme belgeleri
Madde - 28: Hukuki anlaşmazlıklar
Madde - 29: Anlaşmaların Kazakistan Cumhuriyeti Hukuku'na aykırılığı.
Ek:
20. maddedeki yabancı yatırımcılara sağlanan ayrıcalıklardan yararlanabilecek ma! ve hiz­
metler:
- Tüketim malları üretimi,
- Tarımsal ürünlerin geliştirilmesi ve depolanması,
- Elektronik malların üretimi,
- Bioteknik ürünler,
- Tıbbi malzemeler,
- Maçlar,
- Giyim malları,
- İnşaat malzemeleri üretimi,
- Endüstriyel artıkların, maden ve metalürjik artıkların ve yeniden kullanılacak kaynakların
geliştirilmesine ilişkin yatırımlar.
4) K a z a k i s t a n Dış E k o n o m i k İlişkilerinin Temel İlkeleri
Madde - 1 : Dış Ekonomik Faaliyetlerin (DEF) Tanımı
DEF yasal kurumlar ve vatandaşlar tarafından yapılan ekonomik, ticari, döviz, bilimsel,
teknik, kültürel ve yabancı kuruluşlarla yapılan öteki faaliyetleri içerir.
Madde - 2 : DEF'da Bulunabilecek Kurumlar
- Yasal Kazak kurumları ve vatandaşlar,
- BDT'lerin yasal kurumları, vatandaşları ve vatansızlar,
- Yabancı kuruluş ve yabancılar.
Madde - 3: DEF'în Yasal Düzenlemeleri
DEF'lerin yasal düzenlemeleri, yürürlükteki hukukla Cumhuriyet'in imzaladığı anlaşmalar,
yürürlükteki hukukla çatışmayan uluslararası düzenlemeler ve normlara göre yürütülür.
Madde - 4: Hukuk; Kurullarıyla ilgili.
Madde - 5: DEF'in Devlet Düzenlemesi
DEF devlet düzenlemesi şunları içerir:
- DEF'deki ortakların tescili.
- Ülke sınırlarını geçen mal ve hizmetlerin deklarasyonu,
- Mal ve hizmet ihracı, ithalatının düzeni,
- DEF'lerin düzenleme ölçütleri.
Madde - 6: DEF'lerin Düzenlenmesinde Yetkili ve Sorumlu Organlar
- Dış Ekonomik İlişkiler Bakanlığı, Maliye Bakanlığı,
Madde -7: DEF'de Bulunan Kuruluşların Hakları
DEF, kuruluşların mülkiyet biçimlerini saptar ve faaliyet trendlerinden bağımsız olarak, yasal
çerçeve içinde, faaliyetlerinin yönünü belirleme hakkına ve hepsi eşit haklara sahiptir.
DEF'ler Kazakistan ve BDT üyelerine bankalarda hesap açma hakkına sahiptir. Yabancılar
da bu haklardan yararlanırlar.
Madde - 8: DEF'lerin Yasal Yükümlülükleri
- Faaliyetlerini yasalara ve normlara göre sürdürmek,
- Devlet organlarına muhasebe kayıtlarını ve istatistiki verilerini vermek,
Madde -9: DEF'lerin Çıkarlarının ve Haklarının Korunması
Hak ve çıkarlar. Cumhuriyet kanunlannca korunur. DEF'lere ait taşınmazlar kamulaştınlamaz.
Madde - 1 0 : DEF'in Yükümlülükleri
Devlete, yasal kuruluşlara ve vatandaşlara vereceği zararlardan sorumludur.
Madde - 1 1 : Anlaşmazlıkların çözümü
Kazakistan Cumhuriyeti mahkemeleri ve Devletin atayacağı hakemlerle DEF'deki anlaşmaz­
lıklar çözüme kavuşturulur.
5) K a z a k i s t a n Cumhuriyeti İmtiyaz Mevzuatı
Madde - 1 : Teme! Kavramlar
İmtiyaz sahibine, mülk, toprak, doğal kaynakları kiralama hakkı sağlar.
Madde - 2: Kazakistan Cumhuriyeti imtiyaz Yasaları
İmtiyaz sözleşmesinin temel unsurları bu kanunla, ayraca Kazakistan Cumhuriyeti'nin yabancı
yatırımlar, mülkiyet, yatırım faaliyetleri özelleştirme, çevre koruma ve öteki konularla ilgili
kanunlarla düzenlenmiştir.
Kazakistan Cumhuriyeti'nin bu konuda imzaladığı uluslararası anlaşmalar, varolan kanunlar­
dan daha geniş kurallar koyuyorsa, uluslararası anlaşmalar geçerlidir.
Madde - 3: İmtiyaz Faaliyetinin Temel İlkeleri
- Devlet imtiyaz sahibine mülkiyet ve kullanma hakkı bağışlayacaktır.
- Yabancı yatırımcı imtiyaz sahibi, toprak ve doğal kaynaklar dışındaki taşınmazlar için
ödemede bulunacaktır. Bu ödemeden sonra mülkiyet tamamen yabancı yatırımcıya geçecektir.
- Cumhuriyet bölgesindeki imtiyazlar rekabete göre dağıtılacaktır. Rekabet kuralları Kaza­
kistan Cumhuriyeti Medeni Kanununa göre belirlenecektir.
Madde - 4: İmtiyaz Alanları
- Yasaklı bölgeler dışındaki her türlü alanlar dahildir.
- İmtiyaz sözleşmeleri ile yabancı yatırımcılar:
- Bölgeler ve bu bölgelerdeki yenilenebilir veya yenilenemeyen kaynakların,
- Maden yataklarının,
- Endüstriyel malların imtiyazlarını alabilir.
İmtiyazların Verilmesi ve İşleyişi
Madde - 5 - 6: İmtiyaz Verebilme Düzeni
İmtiyazların bölgelere ve konulara göre dağıtımını Devlet Mülkiyet Komiteleri (DMK) ve Yerel
Halk Meclisi (YHM) belirler.
- İmtiyaz anlaşmaları hazırlamak ve yapmak DMK ve YHM'nin yetkisi altındadır. (Sözkonusu
yatırımın, sermaye miktarına bağlı olarak),
- 1000 Milyon Ruble'ye kadar YHM,
- 1000 Milyon Ruble'nin üstü DMK, yetkisindedir,
- İmtiyaz başvuruları DMK'ne yapılacaktır.
- İmtiyaz sözleşmesiyle kurulur. Ev sahibi taraf DMK'nin alt grubudur. Belgelerin incelenmesi
1 ay içinde yapılır. Sözleşme taslağı ve fizibilite raporu, finansal garantörlerin sertifikaları da
arzedilmelidir.
- İmtiyaz sözleşmesi YHM tarafından onaylanmalıdır.
- Onaydan sonra Kazak Cumhuriyeti Maliye Bakanlığı'nca tescil edilmelidir.
Madde - 7 : İmtiyaz Sözleşmesinin İçeriği
- Sözleşme konusu,
- İmtiyazın amaçları,
- imtiyaza konu olan mülkiyetin maliyeti ve ödeme planı ve vergi ödemelerinin süresi,
- İthal edilecek mallara ilişkin kanun,
- imtiyaz sahibinin bilgi transferi konusundaki sorumluluğu,
- Sigorta,
- Çevre koruma unsurları,
- Tarihi değer, bitki örtüsü, doğal dokuyu koruma koşulları,
- İmtiyaz süresi, uzatma ve düzeltme koşulları,
- Anlaşmazlıkların çözümünün düzeni ve tarafların sorumlulukları,
- Yatırılacak minimum sermaye,
- Tarafların mali garantileri ve yasal adresleri,
- Ürünlerin hangi iç ve dış piyasaya dağıtılacağının projesi.
Ü r e t i m d e K u i l a n ı l a c a i c A l e t ve E d e v a t :
Madde - 8: Nihai Ürünlerin Gerçekleştirilmesi Dönemi
1- Eğer satış imtiyaz sahibini tatmin ederse yahut kazanç sözleşmede sabitse Devlet payını
alabilir.
2- Üretim sonucu elde edilen ürün ya da kazanç, sahibine aittir. Ayrıca imtiyaz sahibinin kendi
kaynaklarından elde ettiği ve kiralanmış malın geliştirilmesi için yapılan harcamalar da imtiyaz
sahibinin mülküdür.
Madde - 9: İmtiyaz Sahibinin Ödemeleri
1- Bir kereye mahsus ödemeler: Bu ödemeler, yatırım başlamadan yapılan ödemelerdir ve
tekrarlanmaz. Ödemenin miktarı sözleşmede belirtilir.
2- Kiralar: Kiralar YHM'ce belirlenir. Yatarımcının biran önce faaliyete geçmesi için kira belirli
bir süre ertelenebilir.
3- Ürün Ödemeleri: (Royalty) Bu ödemeler hakların kullanımından doğar, Royalty vergi
muafiyetleri ve indirimleri sistemine uygulanmaz. Royalty'nin biçim ve oranı, sözleşmeyle
belirlenir.
4- Gelir Ödemeleri: Vergilendirmeye ilişkin düzen, ülkedeki geçerli kanunlarla yapılır.
Madde - 1 0 : Sözleşme Dönemleri
1- imtiyaz sözleşmelerinin süresi 5 yıldan az 40 yıldan fazla olamaz.
2- imtiyaz sözleşmesine göre gerekli işlemler yapılmaz ve imtiyazda öngörülen gelişmeler
yerin getirilmezse bu süreler geçersizdir.
3- Süre bittiğinde imtiyaz hakkı sona erer ve devlete geçer.
4- Özel durumlarda 5 yıldan daha az süreli imtiyaz sözleşmesi yapılabilir. Sözleşme bittiğinde
taraflar arasında bir anlaşmazlık olmazsa, sözleşme yenilenebilir.
Madde - 1 1 : Sigorta
1- Sigorta konusu taraflar arasındaki anlaşmalarla belirlenir.
2- Çalışanların sigortaları Kazakistan Cumhuriyeti kanunlarına tabidir.
Madde - 1 2 : Muhasebe, Kayıtlar, Kontrol
1- İmtiyaz saliibi muhasebe l^ayıtlan ve istatistikleri Kazakistan Cumhuriyeti kanunlarına
tabidir.
2- Yabancı paraların Rubleye dönüştürülmesi kuralları imtiyaz sözleşmesinde belirtilir,
3- Devlet vergi ve kontrol organları, imtiyaz sahiplerinin yasalara uygunluğunu denetleyebilir.
Madde-13: İmtiyazın Uzatılması ve İptali
1- Sözleşme dönemlerindeki değişkliklere taraflar arasında anlaşma olması halinde izin
verilebilir.
2- İmtiyaz sahibinin değişmesi, şartların değişmesi ya da sözleşmenin iptalini gerektirecek
öteki nedenler,
3- K.C. Meclisi özel bir kararla sözleşme koşullarını değiştirebilir veya şartlara uyulmadığını
ifadeyle sözleşmeyi iptal edebilir.
İmtiyazın Yönetimi:
Madde-14: İmtiyaz sözleşmesinin düzenlenmesinde devlet organlarının yetki ve sorumluluk­
ları,
Madde-15:
Kabul eden tarafın hakları,
Madde-16: İmtiyaz Sahibinin Hakları,
İmtiyaz sahibine şu haklar verilmiştir:
1- Kendine bağlı şube ve acente kurmak,
2- Üretim süresince kullanmak için gümrük vergisinden muaf mal çekmek,
3- Yabancılar dahil işçi ve memur çalıştırmak,
4- Alt yapıyı geliştirmek, personeli eğitmek amacı ile kârların yeniden yatırıma dönüştürülmesi
durumunda, vergi ve gümrük bağışıklıkları,
5- Girişimcilerin harcamalarının karşılanması amacıyla öteki girişimcilerle konsorsiyum
oluşturmak,
6- İllegal durumlarda mahkemeye başvurmak.
Madde-17: İmtiyaz Sahibinin Yükümlülükleri
Yatırımcılar faaliyetlerini yasalar çerçevesinde yürütürler.
Madde-18: İmtiyaz verenlerin yükümlülükleri.
Emek Koşulları:
Madde-19: İstihdama İlişkin Hükümler
İmtiyaz sahibi, emekle ilgili düzenlemeleri yapar, İşçilerin çoğu Kazak vatandaşı olabilir.
Yabancı uzman ve yöneticilerin sayısı %30'u geçemez.
Çalışanların hakları İLO anlaşmalarıyla çelişkili olamaz.
Madde-20: İmtiyaz Sahibinin Çılcarlarına Devlet Garantisi
1- İmtiyaz mülkiyetini, millileştirme, müsadere ve tasfiyeye karşı korur.
2- Sözleşmenin süresinden önce feshi karşısında, imtiyaz sahibine, yaptığı ödemeleri iade
etmek,
3- Sözleşmenin devlet tarafından ihlâli, merkezi ve yerel yetkililerin yasa dışı davranışları
sonucu meydana gelen zararın karşılanması,
4- Sözleşme şartlarının sınırları dışında devletin yönetim ve ekonomik faaliyete müdahale
etmemesi.
Anlaşmazlıkların Çözümü:
Madde-21:
1 - Taraflar arasındaki anlaşmazlıklar mahkemeler kanalıyla çözülür.
2- Sözleşmenin sonuçlanmasında taraflar, sözleşmeye uyma sorumluluğuna ve Kazak yasa­
larına tabidir.
6) Ö z e l l e ş t i r m e :
Özelleştirme Kanunu 1991 yılında yürürlüğe girmiştir. 2-3 yıldan beri uygulanmaya başlanan
yeni ekonomik yapılanmayla ilgili yasalar, merkezi sistemden pazar ekonomisine geçiş üretim
birimlerinde de değişikliği gerektirmiştir. Bu sürecin sonucunda. Özelleştirme Kanunu'na bağlı
olarak 1991 Temmuz "Özelleştirme Kurumu" kurulmuştur.
Özelleştirme Kurumunun Başkanı Bakandır ve Kurum, Devlet Başkanına karşı doğrudan
sorumludur.
Özelleştirme Kurumunun Faaliyet Alanları:
1- Yeni ekonomik yasaların uygulamaya konmasının sağlanması,
2- Eski sistemdeki tekelci yapının değiştirilmesi,
3- Ekonomik faaliyetlere malî destek sağlanması,
4- Yeni ekonomik yasaların uygulanmasını gerçekleştirecek ve konusunda uzman personelin
yetiştirilmesi.
Özelleştirme kurumunun en önemli amaçlarından biri olan "ekonomik faaliyetlere destek
sağlamak" ve özelleştirmeye ilişkin katlanılan harcamalar için "fon" kurulmuştur. Bu fona Devlet
Bütçesinden %1 'lik bir pay ayrılması kanunda öngörülmektedir. Sözkonusu fonun yatırımlara ne
biçimde dağıtılacağını belirleyen özel bir komite daha bulunmaktadır.
Özelleştirme Kurumunun Kazakistan'ın 19 bölgesinde şubesi bulunmaktadır.
Şu anda özellikle eğitimciler için yabancı ülkelerde eğitim programları düzenlenmektedir. İlke
olarak her bakanlık kendi eğitim programını oluşturacak, ancak bu konudaki gerekli Koordinas­
yonu Özelleştirme Kurumu yürütecektir. Bu amaçla İngiltere'ye 30, Almanya'ya 40 kadar perso­
nel gönderilmiştir. Bu konuda Türkiye ile de bir anlaşma imzalanmıştır. İlk olarak 200 personelin
Türkiye'ye gönderilmesi hedeflenmiştir.
Kurumun amaçlarından olan Kamu kuruluşlarının tekelci yapılarının ortadan kaldırılması için
zamana ihtiyaç bulunmaktadır. Bu konuda izlenecek yol ve yöntemin belirlenmesi için gerekli
çalışmalar sürdürülmektedir. Gerçekten de kamu kuruluşlarının hali hazırda özel bir konumda
bulunmamaları büyük kaynak sorunu yaratmaktadır. Bu konuda İngiliz yetkililerle yakın ilişki
içinde bulunmaktadırlar. Bununla birlikte yabancı ülkelerin verdikleri fikirlerin hepsinin ülke
gerçeklerine uymaması nedeniyle özelleştirme konusunda dikkatli ve yavaş adımla hareket
edilmektedir.
Devlet halen üretimde belirleyici olmak ve kontrolü elinde tutmak istememektedir. Özelleşti­
rilmesi düşünülen kurumların programı şöyledir:
- %3ri
Devlet'e aittir,
- %19'u Devlete ait ve pazarlıkla satılabilecek kısım,
- %20 İşçilere dağıtılması düşünülen kısım,
- %20 Ortaklara bırakılacak kısım,
- %10 Yabancı yatırımcılara bütünüyle bırakılacak kısım.
Özelleştirmeye tam anlamıyla karar verildiğinde sözkonusu yatırımların değerini belirleyecek
ayrı bir komisyon kurulması öngörülmektedir.
1992 yılının ilk 6 ayında 1806 özelleştirme işlemi yapılmıştır. Bunların %254'ü özel mülkiyete
%75'i de kollektif mülkiyete geçmiştir.
BÖLÜM - 4
İ Ş A D A M L A R I İÇİN YARARLI BİLGİLER
i - P A S A P O R T VE VİZE İŞLEMLERİ
İlk gidişler için Rusya'da yetkili bir turizm acentesiyle anlaşmak, en elverişli yoldur. BDT'nin
bütün üyelerinde oteller zincirine sahip yetkili kuruluşlar, her türlü vize işlemleriyle otel ve tur
rezervasyonlarmı yapmaktadır. Bu bakımdan güvenilir kuruluşlardır.
Yetkililerin ifadelerine göre Kazakistan vize işlemlerini kaldırmıştır. Ancak bu konuda dikkatli
olmakta yarar vardır. Vizenin yürürlükte olduğu varsayımına itibar edildiğinde, edinilen vize
kağıdının çok iyi korunması gereklidir. Ayrıca tamamen Rusça ifadeler taşıyan vize kağıdında
ülkeye giriş ve ülkeden çıkış tarihlerine çok dikkat edilmelidir. Belirtilen tarihten sonra çıkış
yapılmak istendiğinde büyük zorluklarla karşılaşılmakta ve hatta ülkede kalma zorunluluğu
sözkonusu olmaktadır. Herhangi bir değişiklik için gerekeceğinden bol miktarda vesikalık fotoğ­
raf bulundurulmasında yarar vardır.
II - N A S I L G İ D İ L İ R ?
Kazakistan'a hava, kara ve demiryolu ile gitmek mümkündür. Kuşkusuz maceraperester
dışındakilere önerilecek tek yol havayoludur. Türk Hava Yolları yolcu taşımacılığı yapmaktadır.
Türk Hava Yolları pazartesi ve perşembe günleri akşam 19.40'da Atatürk Hava Limam'ndan
hareket etmekte ve Taşkent üstünden saat 07.10'da Alma-Ata'ya varmaktadır. THY, salı ve
cuma günleri Alma-Ata'dan hareketle aynı yolu izleyerek, saat 12.35'de İstanbul'a dönmektedir.
1 Ağustos 1992 tarihinden itibaren Türk Hava Yolları, BDT içinde örneğin Alma-Ata'dan
Taşkent'e yolcu taşıma hakkı elde etmiştir. Kazakistan Hava Yollan'nm Alma-Ata - İstanbul ve
İstanbul - Alma - Ata karşılıklı direkt uçuşları vardır. Çarşamba ve Cumartesi günleri saat
10.00'da Alma-Ata - İstanbul, aynı gün saat 14.20'de de İstanbul - Alma-Ata uçuşu yapılmakta­
dır. Ancak BDT'nin yerel uçuş saatlerine dikkat etmek gereklidir. Çünkü genellikle uçuşlar
Moskova saatiyle yapılmaktadır. Kazakistan ile Türkiye arasında 4 saat fark vardır.
Kazakistan'ın başkenti Alma-Ata, Ankara'nın iklim koşullarını göstermekle birlikte kışları
Ankara'ya göre hem daha yumuşak hem de biraz daha kısadır. Ancak Kuzeye gittikçe iklim
sertleşmektedir. Kuru ve sıcak yazları, kışları da gene kuru soğuklar sözkonusudur. Bu bakım­
dan ilk gidişlerin bahar ve yaz aylarına getirilmesinde yarar vardır.
Gümrüklerde yabancılara, istenilen yerine getirildiğinde fazla bir zorluk çıkarılmamaktadır.
Gümrük geçişlerinde 2 konuya dikkat edilmelidir.
- Sadece Alma-Ata hava alanında gümrük girişlerinde yolculara 1 $ karşılığı satılan "decla­
ration" kağıdı denilen kâğıt, dikkatli bir biçimde doldurulmalıdır. Bu kâğıtta belirtilen yerlere
yazılan döviz tutarları tam olarak bidirilmelidir. Çünkü para kupürleri tek, tek sayılmaktadır. Öte
yandan varsa kamera, film makinesi ve altın ve takılar (değerli) beyan edilmelidir ve doğru
biçimde.
Deklarasyon kâğıdı, Kazakistan terkedilene kadar (şayet başka bir BDT ülkesine gidiliyorsa
Alma-Ata'dan yetkiliden muhakkak istenmelidir) muhafaza edilmelidir. Gümrük çıkışında bu
kâğıdın ibraz edilememesi, uçağı kaçırmaya neden olabilir. Kuşkusuz Deklarasyon kâğıdına ek
olarak çıkışta da dolduracağınız deklarasyon kâğıdı arasındaki bilgilerde çelişki olmamalıdır.
Örneğin gümrük girişinde 2000 $ beyan etmişseniz, çıkışta 2500 $ beyan etmeniz büyük sorun
doğurabilir.
Ill - G Ü N L Ü K Y A Ş A M
Kıyafet konusunda Türkiye'den pek farklı değildir. Yazları çok ve kuru sıcak olduğundan,
bürokratların büyük çoğunluğu ceket giymemekte ve kravat takmamaktadırlar.
Kazakistan'da iç ulaşım, eyaletlerarası uçak, karayolu ve demiryolu ile yapılmaktadır. Eğer
özel bir araçla gidilecekse, aracın bir yerden başka bir yere gitmesine ilişkin "laisser passer"
izin belgesinin alınması zorunludur.
Şehir içi ulaşım (Alma-Ata'da) hem kolay ve hem de rahattır.
Şehir içi ulaşım:
- Otobüs ve troleybüslerle,
- Taksilerle,
- Özel taksilerle (!) sağlanmaktadır.
Devlet taksileri istendiğinde taksimetre açmaktadırlar. Türkiye'de korsan taksi olarak nitelen­
dirilen, özel taksiler de "oto-stop" işareti yapıldığında, yolcu almakta ve pazarlık usulü ile
çalışmaktadırlar. Bu tip taksileri gün boyunca gene pazarlıkla kiralamak mümkündür ve en
ekonomik olanı da budur.
Devlet dairelerinin büyük bölümü cumartesi ve pazar günleri çalışmamaktadır. Ancak bazıları
cumartesileri öğlene kadar açık bulunmaktadır. Çalışma saatleri 9 - 1 8 arasıdır. Bazıları 17.30'a
kadar çalışmaktadırlar.
Mağazalar ise 9-19 arası çalışmakta, bazıları 12-13, bazıları 13-14 bazıları 14-15 arası kapalı
kalmaktadır.
Haberleşme oldukça zordur. Sosyalist sistemden miras kalan sistem hâlâ çaıştığından, Türkiye ile
konuşmak ancak uzun bir beklemeden sonra, o da Moskova üzerinden olmak koşulu ile mümkündür.
Bununla birlikte, PTT'nin girişimiyle de çok kısa bir süre içinde uydu aracılığı ile bağlantıların teleks,
faks da olmak üzere gerçekleşeceği yetkililerce ifade edilmektedir. Nitekim yoğun çalışmalar sonucu
30 Ağustos 1992'den itibaren Türkiye ile otomatik konuşma imkanı PTT'nin kurduğu santralla
beklemesiz sağlanmıştır. Kazakistan'ın kodu 732'dir.
- Alma-Ata'da kalınacak oteller belirlidir. Bunların dışındakiler önerilebilecek oteller değildir:
- Othar Otel, Ulitsa Gogolja
- Alma-Ata Otel, Ulitsa Kalilina
- Kazakhistan Otel, Prospekt Lenina
- Zhetysu Otel, Kommunistichesky Prospect'dedir.
Bu oteller için de en büyük olanı Kazakhistan Otelidir.
Otel odalarının hemen hepsinde bir renkli TV, bir radyo, bir adet de buzdolabı bulunmaktadır.
Çok titiz olmayan bir insan için odaların ve yatakların temiz olduğu söylenebilir. Odalarda
havalandırma mevcut olup, banyolar sıcak suludur.
Lokanta açısından Alma-Ata oldukça zayıftır. Bununla birlikte otellerin çevresinde ancak
20'den sonra genellikle yemek bulmakta zorluk çekilen lokantalar bulunmaktadır. Kazakhistan
Oteli'nin altında Güney Korelilerin hem Mc Donald benzeri bir hamburger satan lokantası hem
de özel yemekler yapan bir restoranı bulunmaktadır.
Ayrıca şehrin tepesine doğru "Medeo Ice Rink" de çok güzel 2 lokanta mevcuttur.
Öte yandan yemeğine titiz olanlar, yanlarında getirebilecekleri yiyecekleri buzdolabında
saklayabilirler. Ayrıca meyve açısından, şehrin belirli yerlerindeki açık pazarlar bu ihtiyaç için
oldukça elverişlidir.
IV- Y A R A R L I A D R E S L E R
Kazakistan yetkilileri ile, randevu alarak karşılıklı konuşma ve anlaşma olanağı mevcuttur.
Kazakistan'da bu gibi randevularda genellikle en az bir Rus olmak üzere 2'den fazla Kaza­
kistan yetkilisi karşınıza çıkmaktadır. Toplantılarda "kartvizit" değişimi yapıldığından, bir tarafı
İngilizce (genellikle) ve/veya başka bir geçerli dilden (Fransızca - Almanca) öteki tarafı da
Türkçe yazılı kart bulundurmanın yararı önemlidir. Gerçekten de bir süre sonra yapılacak başka
bir toplantıda kartvizitlerle hatırlanma mümkün olmakta, bu da önemli yararlar sağlamaktadır.
Toplantılarda, İngilizce - Rusça (ya da bilinen yabancı lisanlara göre Fransızca - Rusça Almanca-Rusca) bilen bir üniversite öğrencisini tercüman bulundurmak yararlıdır. Tercümanın
konuşulacak konuda eğitim görmesinin kuşkusuz yanlış tercümeyi önleme bakımından büyük
avantajı vardır. Ayrıca tercümandan ücreti ödenmek üzere bütün 1 gün yararlanılabilir. Tercü­
man konusunda Türk Elçilğinden yardım istenebilir. Unutulmaması gerekli önemli bir konu da
Kazakistan yetkilileriyle yapılacak toplantılara en fazla 5 kişiyle katılınmasıdır. Kazak yetkililer,
kalabalık heyetlerle bir yere varılamayacağına inanmaktadırlar.
Türkiye Büyükelçiliği
Adres
Tel
Sekreter
İdari Ateşe
Başkatip
Büyükelçi Argun ÖZPAY
(732) 72 61 81 53
(732) 72 61 39 32
(732) 72 61 89 27
(732) 72 61 37 10
Devlet Başkanı
Adres
Nursultan NAZARBAYEV
Genel Koordinatör
Seytkazi B. Mataev
Government House - ALMA ATA
Başkanlık Ofisi
(732) 72 623016
Tel
(732) 72 639595
Fax
BAŞBAKAN
Sergey A. TERESHENKO
Basın Müdürü
İgor ROMANOV
Başkanlık Ofisi
Tel : (732) 72 620090
Maliye Bakanı
Tooleoobek ABDİKADİROV
Prospekt Kommunistcheskiy 97
4 8 0 0 9 1 / A L M A ATA
T e l : (732) 72 624060
Dış İlişkiler Bakanı
T S . SOOLEYMENOO
Prospekt Mira 167/ALMA ATA
T e l : (732) 72 632538 - 631387
Dış Ekonomik İlişkiler Bakanı
Sızdık J. ABISHEV
Prospekt Kommunistcheskiy 77/ ALMA ATA
T e l : 7 3 2 72 624057
Endüstri Bakanı
Victor VLASSOV
Prospekt Kommunistcheskiy 93/95/ ALMA ATA
Tel : (732) 72 620603
Devlet Ekonomik Planlama Komisyonu
Başkan: Tleookhan KABDRAXMANOV
Prospekt Mira, 1 1 / ALMA ATA
T e l : ( 7 3 2 ) 72 626500 637200
Ekonomik Pazar Bölümü Başkanı
Taken A.JANAKAEV
Özelleştirme Komitesi Government House/ ALMA ATA
Tel : (732) 72 625013
Yeni Ekonomik Yapılanmayı Yürütme Devlet Konseyi
Başkan : Christian D. DRİLLER
Prospekt Kommunisticheskiy, 93/95 ALMA ATA
Tel : (732) 72 625013
Kazakistan Merkez Bankası Başkanı
Bahis D.RİABOV
Merk. Koktem - 3 D.21/ALMA ATA
Tel : (732) 72 473794
Fax : (732) 72 637342
Kazakistan Dış Ekonomik İşler Bankası
Berlin K.İRESHEV
39, Prospekt Lenina 480091 /ALMA ATA
Tel: (732) 72 618382
Kazakistan Ticaret Bankası
Başkan: Nikolai S.KRASOVSKI
Ul. Mate Zalki 80 / ALMA ATA
Tel : (732) 72 271284
263343
Turbank Ticaret Bankası
Başkan: Oraz. M.BEİSENOV
UlOktiabrskaya 55 / ALMA ATA
T e l : (732) 72 624965
Kazakistan Sanayi ve Ticaret Odası
Başkan: Aueskhan M.KYRBASOV
Bşk. Yard.: Aset Karabotovich BAYKENOV
Prospekt Kommunisticheski 93-95 480091 ALMA ATA
T e l : (732) 72 621446, 621620, 620995, 621464
Telex: 251228 KAZINSU
Fax: (732) 72 620594
Kazakistan Dış Ticaret Organizasyonu
Genel Başkan: S.J.ABİSHEV
V / 0 Kazakhintorg. 111 Goglia Street 480003 / ALMA ATA
T e l : (732) 72 328381
Tlx: 25138 kurs su
Alma Ata Döviz Borsası
Ul. Timipiazeva 42, / ALMA ATA
T e l : (732) 72 441043 - 447809
Fax: (732) 72 447809 - 636634 - 631207
Kaztag - Kazakistan Enformasyon Ajansı
Başkan: Amangeldi A.AKHMETAÜMOV
Prospekt Kommunistricheski 77 / ALMA ATA 480091
T e l : 73272 - 625037 - 634335
Dış Ekonomik İlişkiler Bakanlığı, Dış Ekonomik İlişkiler
Geliştirme ve Koordinasyonu Bölümü
Başkanı: Sabit M. TAİROV
Prospekt Kommunisticheski, 77.480091 / ALMA ATA
T e l : (732) 72 629162
F a x : ( 7 3 2 ) 72 620806
Tlx: 251364 Radon Su
Kazakistan Dış Ekonomik İlişkiler Bakanlığı, Uluslararası Ticaret Merkezi
Pazarlama ve İş İdaresi İşlemleri Bölümü
Başkan: Amanzhol Zh. KUANYSHEV
Ahlai Khan Ave. 77 480091 / ALMA ATA
T e l : (732) 72 629194
Tlx: 192364 radon su
Fax: (732) 72 626098
Kazakistan Devlet Ekonomik Konseyi, Planlama Komitesi Başkanlığı
Başkan: Kahraman BABAGULOVİCH
Zbeltoksan St. 115 / ALMA ATA 480091
T e l : (732) 72 695143
Teetype: 251287 plan
Kazakistan Devlet Ekonomik Konseyi, Ekonomik İşler Dairesi
Ödemeler Dengesi, Dış Ekonomik İlişkiler ve İthalat İhracat
Başkan: Beisenbek OZHUMABEKOVICH (PUİSEBAYEV)
Zheltoksan St, 115 480091 / ALMA ATA
T e l : (732) 72 629556 / Fax: (732) 72 636605
Kazakistan Yeni Ekonomik Yapılanmayı Yürütme ve Tekelci
Faaliyetleri Engelleme Konseyi
Bakan Yrd. ve Başkan: Maksutbek S.RAKHANOV
Hükümet Evi (House of Government) 48009 / ALMA ATA
T e l : (732) 72 692869 - 623865
Fax: (732) 72 631207
Kazakistan Yeni Ekonomik Yapılanmayı Yürütme ve Konseyi,
Uzman ve Personel Hazırlama Dairesi
Başkan: Şamsutdinov RİNAT
T e l : (732) 72 692968
F a x : ( 7 3 2 ) 72 631207
Kazakistan Dış Ticaret Birliği KAZAKHİNTORG
Kazakhintorg Başkanı: Korubay K.MAKHATOV
Genel Müdür: Salken S.SEİDUALİEV
Genel Md. Yrd.: Konstantin İ.PETROV
Gogol Str. 1 1 1 , 480003 / ALMA ATA
T e l : (732) 72 327722, 32832 - 327661
Tlx: 251238 kurs su
Fax: (732) 72 328488
Enformasyon Bakanı
Koanish S. Sultanov
Ul. Metchni Kova 34/ALMA - ATA
T e l : (732) 72625013
V - ÖTEKİ YARARLI BİLGİLER
Alma-Ata'da alış-veriş yapılacak irili ufaklı birçok mağaza vardır. Supermarket biçimindeki
birkaç mağaza dışında, belirli malları satan küçük mağazalar ve batı mallarının yeraldığı kulü­
beler mevcuttur.
Ulista Corjkogo'nun trafiğe kapalı bölümünde, sağlı sollu birçok mağaza ve küçük kafeler
mevcuttur.
Öte yandan;
- Breiozka (80 Furmanov Street) ve
- Sulu (64 Gorky Stret) de ulusal hediyelik eşyalar ve günlük ihtiyacı giderebilecek her tür
malı bulmak mümkündür.
- KAZAKHİSTAN (40 Lenin Prospekt) ve ALMAZ (76/85 Gogol Streeet) da, ulusal hediyelik
eşya ile ziynet eşyası satın almak mümkündür.
- DOSTYK (109 Kalinin Street)'de yabancı dillerdeki kitaplar satılmaktadır.
- SİMFONİYA (Kinv Caddesinin Furmanov Caddesi'n bakan köşesinde) klasik ve pop müzik
alet ve CD, kaset ve LP'leri bulmak mümkündür.
- ARTİSTİK BULUŞLAR GALERİSİ (58 Oktyabrskaya Caddesi)'nde ise çizgi sanatlarıyla
seramik ve takılarla ilgili mallar satılmaktadır.
SONUÇ
Buraya kadar, artık Bağımsız Devletler Topluluğu'nun, bir üyesi statüsündeki Kazakistan
Cumhuriyeti çeşitli ve özellikle ekonomik yapısı bakımından incelenmeye çalışıldı.
Yapılan açıklamalardan dünyanın en zengin doğal gaz, petrol ve maden rezervlerine sahip
olan Kazakistan'ın öteki Cumhuriyetlere göre, daha iyi bir gelecek oluşturduğu anlaşılmaktadır.
Uzmanların ifadelerine göre yakın gelecekte önemli yanlışlıklar yapılmadığı takdirde Kazakistan
zengin bir ülke haline gelecektir. Ayrıca Kazakistan'ın dünyanın en hızlı büyüme oranına sahip
Çin'e sınır komşusu olması da ayrı bir önem kazanmasına yolaçmaktadır.
Bilgi düzeyi, teknik düzey ve kapitalist ekonomik modele uyum başka bir ifadeyle serbest
piyasa mekanizmasına geçiş gibi, çağdaş batı ekonomi modelinin gerektirdiği kurumlar bakımın­
dan Türkiye'ye göre çok geride kaldığı da ortaya çıktı.
Bu bağlamda, Kazakistan ile işbirliğine gitmek her ülke açısından da en yararlı yoldur.
Türkiye'nin nükleer ve uzay konularında Kazakistan'dan öğreneceği çok şey, bunun yanında,
piyasa ekonomisi tecrübeleri konusunda da aktaracağı birçok bilgi ve kurum mevcuttur.
Şunu da belirtmekte yarar vardır. Türkiye 1980'li yıllarda dışa açılırken ve iç piyasada
koruyucu önlemleri kaldırırken bazı hatalar yapmıştır. Özellikle, dışa açılmada bazı büyük
kuruluşların dışındaki küçük ve paravan kuruluşlar, ticarette bulundukları ülkeleri yerine getire­
meyecekleri vaatlerde bulunarak, onların Türkiye'ye karşı olan güvenlerini önemli ölçüde sars­
mıştır.
Türkiye'nin, bu gibi ilişkilere artık izin vermemesi ve bu tip kişi ve kuruluşların yakın takipçisi
olması son derece yararınadır.
Şurası da unutulmamalıdır ki, Kazakistan, nüfusunun, yukarda da görüldüğü üzere ancak %
40'na yakın bölümü, pek de anlayamadığımız bir Türkçe konuşan ve Müslüman bir Cumhuriyet­
tir. Geriye kalan % 60 ise çeşitli ırk ve dinlerden oluşan bir topluluktur ve bu kısım, anlaşıldığı
üzere Türk toplumundan gelişmişlik açısından daha ilerdedir. Öteki Türk Cumhuriyetlerinde
rastlanmayan bu özel durum, Kazakistan Cumhuriyeti ile ticari ilişkiye girecekler için gözardı
edilmemesi gerekli önemli bir husustur.
Yukarda belirtilen noktaların da dikkate alınmasıyla, Türkiye'nin, Kazakistan Cumhuriyeti ile
ekonomik ve sosyal alanlarda önemli bir rol oynayabileceğini ve hatta Batı ülkeleriyle ilişkilerin­
deki çıkarlarını Orta Asya'ya kadar genişleterek Kafkaslarla bir köprü kurabileceğini ifade etmek
mümkündür.
EK : 1 '
KAZAKİSTAN CUMHURBAŞKANI SN. NURSULTAN
NAZARBAEVİN
KONUŞMASI
(28 Eylül 1991 - İstanbul)
Saygıdeğer Bayanlar ve Baylar, Yoldaşlar!
Herşeyden önce Kazakistan heyeti adına bizlere dost Türkiye Cumhuriyeti topraklarında
gösterilen misafirperverlikten dolayı duyduğumuz şükranı dile getirmek istiyorum. Ben bugün
gayet emin olarak devletlerimiz arasındaki ilişkinin, yalnızca coğrafik yakınlığın değil, Kazak ve
Türk halklarının kültür, dil ve yüzyılların ötesine uzanan gelenek ortaklığının koşullandırdığı
karşılıklı ekonomik çıkarlara tam olarak uygun bir yeni aşamaya yükseldiğini söyleyebilirim.
Bu durumdan böylesine emin olmanın altında yatan usul nedir? İlk olarak gerek sizin gerekse
bizim taraftan iyi komşuluk ilişkilerini sağlamlaştırma, barış ve dostluk içinde yaşama şeklinde
biçimlenen yalnızca insanca amaçlar taşıyan ortak çabadır. Maalesef, gezegenimizdeki tüm
milletler gibi Türk milletlerinin de bu doğal yönetimi uzun yıllar buna denk düşen bir realizasyon
boyutuna ulaşamamıştır. Eğer somut olarak Kazakistan ve Türkiye'den bahsetmek gerekirse
aramızda bizim ortak etnik organizmamızı suni olarak ikiye bölen ve birbirimize karşı şüphe ve
güvensizlik uyandıran güçlü politik, ekonomik ve ideolojik engeller vardı.
Ancak bahar sellerini, ne kadar engellemeye, önüne bentler çekmeye çalışırsanız çalışın, su
yine de kendi yolunu açacaktır. İşte tarih nehri ile de aynısı olmuş ve "soğuk savaş" engellerini
yıkan tarih, genel insanlık yasalarıyla belirlenen esas yatağına dönmüştür.
1985 Nisan'ında başlatılan "perestroyka", Sovyet toplumunun çehresini kökten değiştirmiş,
totaliter devletin zincirlerini kırmış, halklarımızın tüm dünya toplumuyla manevi ve ekonomik
kaynaşmasının yolunu açmıştır.
Prestroyka süreçlerinin, bizde geri döndürülemez ve nihai hale geldiği düşüncesinden
uzağım. Daha bir aydan biraz fazla bir süre önce tüm dünya demokrasi güçlerinin, ülkeyi totaliter
rejime geri döndürmek isteyenlerle yürüttüğü amansız mücadeleyi endişeyle izliyordu. Darbe­
ciler perestroykanın objektif zorluklarından yararlanmayı, halkın yokluk ve sıkıntısı üzerine
oynamayı umut ediyorlardı. Onlar, Cumhuriyetler arasındaki ekonomik ilişkilerin çökmesi ve
ülkenin kimi bölgelerindeki ulusal çatışmaların yarattığı istikrarsız ortamın giriştikleri işin kendi
yararlarına sona ermesinde yardımcı olacağını düşündüler. Ancak yanıldılar. Son yıllardaki
demokratik dönüşümler toplumsal bilinçte, cuntanın iktidarı ele geçirmesine izin vermeyen
milyonlarca kişinin beyninde gerçek bir devrime yol açtı.
Sizlerle tümüyle açık konuşmak istiyorum. Demokrasi güçlerinin zaferine rağmen ülkedeki
durum henüz gerginliğini koruyor. Durumun normalleşmesi için gerek politik, gerekse de eko­
nomik nitelikli pek çok zor sorunun çözümü gerekmektedir. Bu çalışmanın önemli yönlerinden
biri, bana göre, açık pazar ekonomisinin kurulmasına yönelik reformların gerçekleştirilmesinin
hızlandırılmasıdır. Biz Kazakistan'da buna birinci derecede önem veriyoruz. Halk ekonomisinde
derin bir yapısal yenilenme, insanın temel ihtiyaçlarının karşılanmasına yönelme ve dünya
ekonomisine entegrasyon görülmeye başlanmıştır. Bu amaçlara ulaşım, gerekli organizasyonel
- hukuksal önlemleri gerek yasama gerekse de yürütme organlarınca alınmasıyla sağlanmakta­
dır.
Büyük değişimler. Cumhuriyetin istisnasız bütün yönetim kademelerinde meydana gelmek­
tedir. Ülkenin içinde bulunduğu o ağır ekonomik ve politik ortamda bile Kazakistan ayakta
kalabilmiştir, istikrarını koruyabilmiştir.
Şu önemli noktanm altını çizmek istiyorum: Cumhuriyetimizde artık gerek mali alanda gerekse
de sanayinin pek çok alanında, inşaat ve özellikle tarımda kendini gösteren yeni bir devlet
ekonomi sektörü vardır ve etkinliktedir. Bu sektör halihazırda bağrında mesleki ve psikolojik
olarak pazar ilişkilerine hazır olan yüzbinlerce insanın emeksel ve entellektüel çabalarını
barındırmaktadır.
Piyasa ekonomisinin önündeki pek çok idari engeli kaldırmayı, girişimciliğe olanak açmayı
başardık. Bunu ise parlamentomuzun kabul ettiği temel piyasa ekonomisi yasası "Devletten
Alma ve Özelleştirme Yasası" vasıtasıyla yapmak mümkün oldu. Şimdi biz yeni ekonomik
yapıların konsern, birlik, konsorsiyum oluşumunu dikkatle izliyoruz. Bunlar bize ilk ve en değerli
pratik piyasa ilişkilerinin oluşma tecrübesini veriyor. Bunların çalışmaları daha henüz tam olarak
istikrarlı değil, ancak bu esnek yapıların karmaşık devlet ve özel girişimcilik karşılıklı ilişkileri
süreci içinde kendilerine bir yer bulmaları çok önemli bir olgudur. Şüphesiz ki, bunlar büyük bir
geleceğe sahip.
Dış ekonomik bağların geliştirilmesi için pek çok şey yapıldı. Benim kastettiğim bu ilişkilerin
devletsel - hukuksal temellerinin Yüksek Sovyetin kabul ettiği şu belgelerle atılmış olmasıdır;
"Kazakistan SSC Devlet Egemenliği Deklarasyonu", "Kazakistan SSC'nın Dış Ekonomik Faa­
liyetlerinin Temel İlkeleri Yasası", "Yabancı Yatırımlar Yasası", "Serbest Ekonomik Bölgeler
Yasası", Kazakistan hükümetince meyvalarını vermeye başlayan özel bir dış ekonomik faaliyet­
ler konsepsiyonu hazırlandı. Dış ekonomik bağlara sahip 900 işletme ve organizasyon bulun­
d u ğ u n u s ö y l e m e k herhalde bunu kanıtlamaya yeterli olacaktır. 35 ortak işletme sicile
kaydedilmiş, 16 dış ekonomik birlik faaliyet göstermekte ve müşterek uluslararası Albaraka
Kazakistan Ticaret bankası açılmış bulunmaktadır. Cumhuriyetle yabancı ve yerli organizasyon­
lar arasında iş aktivitesinin artmasına olumlu etkî eden çeşitli yabancı firmaların temsilcirikleri
akredite olmuşlardır. Örneğin, yabancı partnörlerin katılımıyla çeşitli bilim yoğun ürünün üretimi,
deri-kürk ve diğer zirai hammaddelerin işlenmesi, inşaat malzemelerinin imali organize edil­
miştir. Güney Kore, Büyük Britanya, Fransa, İtalya, İspanya ve diğer ülkelerde firmalarla sınai
üretim, marketing ve turizm alanlarında geniş perspektifler belirmektedir.
Ancak bizler özellikle yakın komşularımızla Asya bölgesindeki ülkelerle ilişkilerin güçlenme­
sine büyük umut bağlamaktayız. Cumhurbaşkanı Turgut Özal başkanlığındaki devlet heyetinin
Kazakistan'ı ziyareti, benim sizin ülkenize gelişim bu amaca ulaşmadaki önemli aşamalardır.
Bizim tarafımızdan imzalanan işbirliği anlaşmaları devletlerimiz arasında karşılıklı yarara dayalı
ilişkilerin gelişmesinde önemli bir itici güç oluşturdular ve dış ekonomik dış politik kontakların
yeni biçimleri için başlangıç noktası teşkil ettiler. Türkiye ve Kazakistan'ın işadamlarının verimli
ortak faaliyetleri için uygun ve gelişmeye açık bir ortam sağlandı. İki Cumhuriyetin bakanlık ve
müdürlükleri arasında iletişim ve telekomünikasyon, hava haberleşmesi, tarım, kültür, sağlık
alanlarında ayrıntılı belgelerin imzalanması ve yine iki ülkenin firma, organizasyon ve işletme­
lerinin daha aktif karşılıklı etkinlikleri bunun kanıtıdır.
Bugün otuzdan fazla büyük Türk şirketi Kazakistan'la işbirliği içinde. Bunların ilgi alanı çok
geniş bir yelpaze çiziyor. Tarımsal hammaddenin işlenmesinden ve hafif ve gıda sanayi işlet­
melerinin modernizasyonundan turistik kompleks inşaatına ve geniş tüketim malları ticaret
mağazalarının açılmasına kadar. Biz bu girişimciliği selamlıyoruz. İhracat - İthalatla ve bu arada
mal değişimi operasyonlarıyla uğraşan ortak işletmelerin faaliyetlerinin çok faydalı olduğu
kanısındayız.
Ancak bunların ilk adımlar olduğunu kaydetmeden geçemeyeceğim. Kazakistan - Türkiye
işbirliği ve ticaretinin hacim ve yapısı devletlerimizin ekonomik potansiyeline kesinlikle uyma­
maktadır. Ülkenizin zengin olanaklarını gayet iyi biliyorum, ben de sizin batıda Hazar Denizi"nden Doğuda Altay sıradağlarına kadar yayılan Kazakistan'ın nelere malik olduğunu bilmenizi
isterim. 100'den fazla milleti temsil eden 17 milyon kişinin yaşadığı bir Cumhuriyetler burası.
Toplam ulusal geliri 80 milyar rubledir, halk iktisadının fonlarının değeri ise 100 milyarı aşmak­
tadır. Kazakistan Sovyetler Birliği"nde, renkli madenlerin üretiminde birinci yere, petrol üreti­
minde ikinci yere, kömür, dökme demir, çeltik, haddelenmiş maden, tarım makinaları üretiminde
üçüncü yere sahiptir. Ülkede üretilen tahılın beşte biri Cumhuriyetin payına düşmekte olup güçlü
ve sert buğday cinslerinin temel sevkiyatçısıdır.
Kazakistan topraklarında Mendeleyev tablosundaki elemanların hemen hepsi vardır ve demir,
boksit, krom ve polimetal cevherleri büyük miktarlarda çıkarılmaktadır. Örnek olarak tüm ülkede
sondaj yapılarak keşfedilmiş krom yataklarının % 90'mın kurşun ve volfrom madenlerinin
yarısının, çinko ve bakırın % 40'ınm altın ve gümüşün önemli bir bölümünün bizim Cumhuriyeti­
mizde olduğunu söyleyebilirim. Cumhuriyetimiz Sovyetler çapındaki fosfor üretiminin % 85'ini,
polistrol üretiminin yaklaşık yarısını sağlamaktadır. Burada günde ortalama 200 milyon kilovat
saat elektrik enerjisi üreten büyük bir enerji kompleksi kurulmuştur. Yalnızca Ekibaztus kömür
ocakları yılda 90 milyon ton kadar yakıt vererek yalnızca Kazakistan'daki değil Ural ve Sibirya'daki elektrik istasyonlarını da beslemektedir.
Cumhuriyetlerimizde yarım milyondan fazla öğrencinin eğitim gördüğü 56 yüksek öğrenim
kurumunu bağrında toplayan büyük bir eğitim ağı vardır. Kazakistan SSC Bilimler Akademisi
bünyesinde çağdaş bilimin en önemli dallarında temel incelemeler yapan 35 bilimsel araştırma
enstitüsü vardır.
Zaman kısıtlı olduğundan ben sizlere Kazakistan ekonomisinin daha ayrıntılı bir karekteristiğini veremeyeceğim, ancak umuyorum ki, bu kısa bilgiler bile sizinle işbirliğinde Cumhuriyeti­
mizin ne kadar güvenilir bir partnör olacağını anlamanıza yardımcı olacaktır.
Zengin doğal kaynakları, gelişmiş endüstriyel temelleri ve kalifiye kadrolarıyla birbirlerini
tamamlayan devletlerimiz işbirliğinde en cesur projeleri bile gerçekleştirebilir, halklarının refa­
hını ve mutluluğunu hissedilir ölçüde çoğaltabilirler. Ben böylesi projeler içinde şunları görüyo­
rum. Pekin Alma Ata-Taşkent - Tahran - İstanbul Trans Asya demiryolu. Alma Ata-Bakü-İstanbul
direk hava köprüsü ve bu ziyaret sırasında imzalanan hükümetlerarası anlaşmalarda öngörülen
kimi diğer projeler.
Saygıdeğer bayanlar ve baylar,
Kazakistan SSC ve Türkiye Cumhuriyeti arasındaki karşılıklı ilişkilerin ilke ve amaçları
deklarasyonunda hukukun üstünlüğünü, içişlerine karışmamayı, işbirliği ve dayanışmaya yönel­
meyi temel alan BM statüsü, Helsinki Nihai Belgesi, Yeni Avrupa hakkında Paris Misaki ve
Avrupa Topluluğu proseslerinin diğer dokümanlarında belirtilen ilkeler temelinde dostça ve
karşılıklı yarara dayalı ilişkiler kurmadaki kararlılığımızın altı özellikle çizilmektedir. Ben şundan
eminim ki, bu yüksek ilkelere kesinlikle uyarak devletlerimiz sosyal, ekonomik ve politik ilerleme
yoluna girecektir.
Umarım ki, Kazakistan'ın politik yöneliminin özellikle gezegenimizde nükleer bölgelerin azal­
tılması planında dünya kamuoyunun çıkarlarıyla uygun olduğunu biliyorsunuz. Geçtiğimiz gün­
lerde Semipalatinsk bölgesindeki büyük nükleer poligon kapatıldı. En yakın zamanda bizdeki
askeri poigonların da tasfiye edilmesini istiyoruz. Kazakistan topraklarındaki nükleer başlıklı
kıtalararası roketlerin kontrolü için gerekli tüm önlemleri alacak stratejik saldırı silahlarının
radikal bir şekilde azaltılması için de elinden geleni yapacaktır.
Barış ve dostluk içinde yaşamak gezegenimizdeki tüm halkların yüzlerce yıllık düşüdür.
Kazakistan'la Türkiye arasında devlet düzeyindeki ilişkilerin temeli atılırken biz doğru yolda
olduğumuzdan eminim. Halklarımız arasında karşılıklı anlayış ve güven duygusu oluştu, bu
dostluk ve etkili bir işbirliğinin en güvenilir garantisidir. Bu durum bizi umutlandırıyor.
Türkiye Cumhuriyeti halkına başarı, esenlik ve mutluluklar diliyorum.
BAĞIMSIZ DEVLETLER TOPLULUĞU'NUN KURULMASINA İLİŞKİN ANLAŞMA
1992 yılında birlik anlaşmasının imzalayıcıları ve Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri Birliği'nin
(SSCB) kurucuları olarak, bundan böyle Yüksek Akit taraflar diye adlandırılan bizler Beyaz
Rusya Federasyonu (RSFSR), Ukrayna Cumhuriyetleri SSCB'nin uluslararası hukukun üyesi ve
jeopolitik gerek olarak kendi varlığını sona erdirmiş olduğunu saptamış bulunuyoruz.
Halklarımızın tarihi beraberliğine ve yüksek akit tarafların aralarında aktettikleri ikili anlaşma­
ların meydana getirdiği bağlara dayanarak,
Demokratik hukuk devletini kurmayı amaç edinerek,
İlişkilerini bağımsız devletlerin tanınması ve saygınlığı esasına göre geliştirmek niyetini,
reddedilemeyen kendi kaderini kendi tayin etme hakkını, eşit haklar ve iç işlerine karışmama
ilkelerini, kuvvete başvurmama, ekonomik veya diğer baskı usullerinin kullanılmasının reddi,
anlaşmazlıkları uzlaşma yoluyla ve herkesçe kabul edilen ilkeler ile diğer uluslararası hukuk
kurallarına göre çözme niyetini izhar ederek,
Devletlerimiz arasındaki dostluk, iyi komşuluk, karşılıklı işbirliğinin gelecekte gelişmesinin ve
kuvvetlenmesinin halklarının en önemli ulusal çıkarlarına cevap verdiğini, barış ve güvenliğe
hizmet ettiğini gözönünde tutarak Birleşmiş Milletler Yasasına, Helsinki Sonuç Belgesine ve
Avrupa'da Güvenlik ve İşbirliği toplantılarının diğer belgelerine bağlılığını teyid ederek.
Herkesçe tanınan insan haklarına dair uluslararası kurallara riayet etmeyi taahhüt ederek,
Aşağıdaki hususlarda anlaşmışlardır:
MADDE 1Yüksek Akit Taraflar - Bağımsız Devletler Topluluğunu kurmuşlardır.
MADDE 2Yüksek Akit taraflar milliyet ve diğer farklılıklara bağlı olmaksızın vatandaşlarına eşit hakları
ve özgürlüğü sağlayacaklardır. Yüksek Akit taraflardan herbiri diğer tarafın vatandaşlarına,
ülkelerinde yaşayan vatandaşlığa sahip olmayanlara, ulusal aidiyetlerine ve diğer vatandaşlık
farklılıklarına bağlı olmaksızın siyasi, sosyal, ekonomik ve kültürel hak ve özgürlükleri insan
hakları konusunda herkesçe tanınan uluslararası kurallara göre sağlayacaklardır.
MADDE 3Ülkelerinde yaşayan ve benzersiz etnik kültürel bölgeler oluşturan milli azınlıkların özgün
etnik, kültür, dil ve dinlerinin muhafazasına ve gelişmesine yardımcı olmayı arzu eden Yüksek
Akit tarafları bu azınlıkları himaye edeceklerdir.
MADDE 4Yüksek Akit taraflar eşit hak ve karşılıklı menfaat çerçevesinde halklarının ve devletlerinin
politik, ekonomik, kültür, eğitim, sağlık, çevre korunması, bilim, ticaret alanlarıyla insani ve diğer
alanlarda işbirliğini geliştirecekler, geniş
bilgi teatisine
yardımcı olacaklar, karşılıklı
yükümlülüklerine iyi niyetle mutlak surette riayet edeceklerdir.
Taraflar yukarıda belirtilen alanlarda işbirliği konusunda özel anlaşmalar yapılmasının gerekli
olduğu kanısındadırlar.
MADDE 5Yüksek Akit taraflar topluluk çerçevesinde mevcut smırlarm değişmezliğini kabul edecek ve
ona saygı göstereceklerdir.
Taraflar topluluk çerçevesinde sınırların açık tutulmasını, vatandaşların gidiş gelişlerini ve
bilgi alış verişinin serbest olmasını sağlayacaklardır.
MADDE 6Topluluk üyesi devletler uluslararası barış ve güvenliğin sağlanması, silah ve savunma
masraflarının azaltılması için etkin tedbirlerin alınması hususunda işbirliği yapacaklardır.
Taraflar uluslararası etkin kontrol altında tüm nükleer silahların tasfiyesini, genel ve tam bir
silahsızlanmayı amaç edinmektedirler.
Taraflar nükleer silahsız bölge ve tarafsız devlet statüsünü gerçekleştirme hususundaki
birbirlerinin amaçlarına saygı gösterecekler.
Topluluk üyesi devletler nükleer silahların tek elden kontrolü dahil genel askeri strateji alanını
muhafaza edecek ve destekleyeceklerdir. Bunun gerçekleşme usulü özel anlaşmalarla düzen­
lenecektir.
Keza, taraflar stratejik silahlı kuvvetlerin yerleştirilmesi, işleyişi, maddi ve sosyal ihtiyaçları­
nın temini için gerekli koşulların yerine getirilmesini birlikte sağlayacaklardır. Taraflar silahlı
kuvvetler mensuplarının ve ailelerinin sosyal güvenlikleri ve emekli maaşları konusunda ortak
palitika izlemeyi taahhüt etmektedirler.
MADDE 7Yüksek Akit taraflar Topluluk genel koordinasyon enstitüsü vasıtasıyla eşit haklara dayalı
olarak gerçekleştireceği ortak faaliyetlerinin aşağıdaki hususlar olduğunu kabul etmektedirler.
- Dış politika faaliyetlerinin koordinasyonu,
- Ortak ekonomi alanı ile ortak Avrupa ve Avrasya Pazarlan'nm kurulması ve geliştirilmesinde
ve gümrük politikası alanında işbirliği,
- Ulaşım ve haberleşme konularında işbirliği,
- Çevre korunması konularında işbirliği, uluslararası evrensel çevre güvenliği sisteminin
kurulmasına iştirak,
- Göç politikası sorunları,
- Teşekküllü (organize) suçlarla mücadele.
MADDE 8Taraflar Çernobil felaketinin dünya çapındaki karekterini anlamış olup, bunun sonuçlarını en
aza indirmek ve yok etmek için çabalarını birleştirmeyi ve koordine etmeyi taahhüt etmektedirler.
Felaketin ağır sonuçlarını gözönünde tutan taraflar, bu amaçla, özel anlaşmalar aktetme
hususunda mutabık kalmışlardır.
MADDE 9İşbu anlaşmanın yorumu ve uygulanması ile ilgili anlaşmazlıklar yetkili kuruluşlar arasında
veya gerekli hallerde hükümet ve devlet başkanları düzeyi4WJe yapılacak müzakereler yoluyla
çözümlenecektir.
MADDE 10Yüksek Akit taraflardan her biri bir ysl öncesinden haber vermek işbu Anlaşmanm tümünün
veya belli hükümlerinin yürürlükten kaldırılmasmı isteyebilir.
Yüksek Akit taraflarm mutabakatıyla işbu Anlaşmaya ilaveler yapılabilir veya anlaşma
değiştirilebilir.
MADDE 1 1 îşbu Anlaşmanın imzası anından itibaren imza eden devletlerin ülkelerinde eski SSCB'ninkiler de dahil olmak üzere üçüncü ülkelerin kuralları uygulanmayacaktır.
MADDE 12Yüksek Akit taraflar eski SSCB'nin imzaladığı Antlaşma ve sözleşmelerden kendileri için
doğan yükümlülükleri yerine getirmeyi taahhüt etmektedirler.
MADDE 13îşbu Anlaşma Yüksek Akit tarafların üçüncü ülkelere karşı yükümlülüklerine halel getirmeye­
cektir.
İşbu anlaşmanın amaçlarını ve ilkelerini paylaşan eski SSCB üyesi ülkeler ile diğer bütün
ülkeler anlaşmaya katılabilirler.
MADDE 14Topluluk koordinasyon kuruluşlarının resmi yerleşim yeri Minsk şehridir.
Eski SSCB kuruluşlarının topluluk üyesi devletlerin ülkelerindeki faaliyetleri sona ermiştir.
Anlaşma, Minsk şehrinde, 8 Aralık 1991 tarihinde, aynı derecede geçerli olmak üzere Beyaz
Rus, f=lus ve Ukrayna dillerinden üçer nüsha olarak imzalanmıştır.
Beyaz Rusya Cumhuriyeti adına
S.ŞUŞKEVİÇ
V.KEVÎÇ
Rusya Federasyon Cumhuriyeti (RSFSR) adına
B.YELTSİN
G.BURBULİS
Ukrayna adına
L.KRAVÇUK
V.FOKİN
T Ü R K İ Y E C U M H U R İ Y E T İ KÜLTÜR BAKANLIĞI VE K A Z A K İ S T A N SSC D E V L E T
KÜLTÜR KOMİTESİ ARASINDA KÜLTÜR İŞBİRLİĞİ SÖZLEŞMESİ
Türkiye Cumhuriyeti Kültür Bakanlığı ile Kazakistan SSC Devlet Kültür Komitesi, halklarının
kültür alanındaki ilişkilerini saygı, eşitlik ve işbirliği temelinde geliştirmek ve sağlamlaştırmak
amacı ile 1990-1992 dönemini içine alan aşağıdaki hususlarda anlaşmaya varmışlardır.
MADDE 1Taraflar her yıl ülkelerinde yapılacak folklor festivallerine diğer tarafı davet edeceklerdir. Bu
amaçla, Kazakistan tarafı, her yıl kutlanan geleneksel "Nevruz" bayramına Türk tarafını davet
edecektir. Türk tarafı ise, Türkiye'de düzenlenen festivallere Kazak tarafını davet edecektir.
Ayrıca taraflar, her yıl Kültür ve Sanat Haftaları düzenleyeceklerdir.
Taraflar, Ankara ve Alma-Ata'da birer kültür merkezi kuracaklardır. Bu merkezlerin kurulması
ve faaliyetleri sırasında taraflar her türlü kolaylığı sağlayacaklardır.
Taraflar, müzik, tiyatro, sergi ve benzeri bütün kültürel konularda karşılıklı sanatçı ve uzman
mübadelesinde bulunacaklardır.
Taraflar, tiyatro, müzik, edebiyat, resim ve diğer kültür ve sanat kurumları arasında karşılıklı
ve aktif bir iş birliğini teşvik edeceklerdir.
Taraflar, karşılıklı olarak rejisör, orkestra şefi, koreograf, koro şefi mübadelesinde bulunacaklardır.
Taraflar, her yıl ülkelerinde karşılıklı "Film Haftaları" düzenleyeceklerdir.
Taraflar, tiyatro, sinema ve yayın konularında ortak yapıma yönelmeyi teşvik edeceklerdir.
İşbirliğini teşvik edecekler, bu çerçevede karşılıklı olarak sergiler düzenleyeceklerdir.
Taraflar, kitap, basım, yayın ürünleri, bibliyografik rehberler, el yazmaları ve hüsn-ü hat
eserlerinin mikrofilm ve fotokopilerini, kataloglar teati edeceklerdir. Bu amaçla, taraflar uzman
değişiminde bulunacaklardır.
Taraflar, ülkelerindeki yayın hayatını tanıtmak amacı ile her yıl karşılıklı kitap haftaları
düzenleyeceklerdir.
Türk Tarafı; Anadolu'daki Türk Eserleri fotoğraf sergisi, Türk sanatları sergisi, Türkiye'deki
kazılar ve restorasyonu eskimiş Türk eserleri fotoğraf sergisi açacaktır.
Taraflar, karş ilikli olarak resmi ve özel, yayınevleri aracılığı ile sürekli olarak Türk yazarlarının
eserlerini Kazakçaya, Kazak yazarlarının eserlerini ise Türkçeye çevirerek basacaklardır. Ba­
sacakları eserler edebiyat, çocuk, okul kitapları ve diğer kitapları içine alacaktır.
Kazakistan "ONER" yayınevi ve Türkiye Cumhuriyeti Kültür Bakanlığı ile müştereken satışı
yapılmak üzere "Hoca Ahmet Yasevi" foto albümünün basımını gerçekleştireceklerdir.
Taraflar, ülkelerini tanıtıcı kitapların karşılıklı basımı, tanıtımı ve satışını gerçekleştireceklerdir.
Türk tarafı, yayıncılık alanında bilgilerini geliştirmek amacı ile her yıl 3 kazak yayıncıyı
ülkesine davet edecektir.
Türk tarafı Alma-Ata'da Kazak tarafınca inşaatı sürdürülen Kültür Merkezinin süsleme, mal­
zeme, tesisat ve teknik donatım işlerine katılma konusunu inceleyecektir.
MADDE 2Türk tarafı, Kazakistan'daki el işleri hatıra eşya, müzik aletleri üreten merkezlerin düzenle­
mesi konusunda yardımcı olacaktır.
MADDE 3Kazakistan tarafı, Ankara'da kurulmakta olan Hava Müzesinde sergilenmek üzere Kazak Milli
çadırı "Yurt" hediye edecektir.
Türkiye Cumhuriyeti Kültür Bakanlığı Milli Kütüphane Başkanlığı Bilgi Bankasında bulunan
her türlü bilgi ve belgeler talep halinde Kazakistan SSC Devlet Kültür Komitesine Türkiye
c u m h u r i y e t i Kültür Bakanlığınca verilecektir. Kazakistan tarafı kütüphanelerinde bulunan eser­
lerin fotokopi ve mikrofilmlerini talebi halinde Türk tarafına verecektir.
Taraflar, karşılıklı olarak bazı eski eserlerin kopyalarını vereceklerdir.
Türk tarafı, Otrar'da bulunan Aslanbaba türbesinin onarımını üstlenecektir. Ayrıca, yakınına
bir cami inşa edecektir.
Taraflar, Aslanbaba Türbesi yakınında bir kervansaray veya bir otelin inşası için ortak
işbirliğini sağlayacaklardır.
Türkistan'daki "Hoca Ahmet Yasevi" türbesinin onarımı için Kazakistan tarafı gerekli projeleri
hazırlayıp verecektir. Türk tarafı ise, onarım restorasyonunu, çevre düzenlemesini, proje üze­
rinde gereken değişikliği yapacaktır.
Kazakistan tarafı, UNESCO tarafından "Yunus Emre Sevgi Yılı" olarak kabul edilen 1991
yılında ülkesinde kutlamalar yapacaktır. Türk tarafı bu kutlamalara destek olacaktır.
Taraflar, İpek Yolu projesinin gerçekleştirilmesi için işbirliği yapacaklardır. Bu amaçla ikili
gerekirse diğer ülkelerinde katılacakları toplantılar düzenliyeceklerdir.
Taraflar, UNESCO'ya başvurarak 1993 yılının "Hoca Ahmet Yasevi" yılı olarak kutlanmasını
talep edeceklerdir.
MADDE 4Taraflar, müzecilik, arkeoloji, Sanat tarihi, restorasyon, konservasyon konularında uzman ve
yayın değişimi yapacaklardır.
Türk tarafı, Türkiye'de yürütülmekte olan arkeolojik kazılara katılmak, restorasyon çalışma­
larını izlemek, müzelerimizde incelemelerde bulunmak üzere her yıl 3 Kazak uzmanı davet
edecektir.
Türk tarafı Türkiye'de her yıl yapılmakta olan "Uluslararası Kazı-Araştırma ve Akreometri
Sempozyumu"na Kazakistan'dan 2 uzman davet edecektir.
Kazakistan tarafı kazı yapmak üzere bir Türk ekibini kabul edecektir.
Taraflar, dil, tarih, sanat, müzik alanlarında, ilmi araştırmalar, bilim toplantıları ve geziler
düzenleyeceklerdir.
MADDE 5Taraflar, bu program amaçlarına uygun olarak karşılıklı anlaşmak suretiyle diğer kültür ve
sanat faaliyetlerini gerçekleştireceklerdir.
MADDE 6Taraflar, karşılıklı olarak kültürlerini tanıtmak amacı ile üçüncü ülkelerle işbirliği yapacaklar­
dır.
MADDE 7Taraflar, ülkelerindeki sanat ve kültür kuruluşlarını bu program çerçevesinde, ayrıca münferit
sözleşme ve protokoller yapmaya teşvik edeceklerdir.
Taraflar, bu program uygulanmasını kolaylaştırmak ve denetlemek amacı ile çeşitli çalışma
grupları kurarak, 6 ayda bir sıra ile 2 uzmanını göndererek işlerlik kazandıracaklardır.
İşbu, anlaşmada öngörülen tüm, maddeler Türkiye Cumhuriyeti ve Kazakistan SSC yasa ve
kurallarına uygun olarak resmi kanallar aracılığı ile uygulamaya konulacaktır.
Bu sözleşme 1990-1992 yıllarını kapsamak üzere 2 yıl imzalanmış olup, taraflardan biri
aksine yazılı görüş bildirmediği takdirde yürürlükte kalır.
İşbu sözleşme her biri Türkçe, Kazakça ve Rusça olmak üzere üç orijinal nüsha olarak
hazırlanmıştır. Her iki m e t i n d e aynı derecede geçerlidir.
İşbu program 5 Aralık 1990 tarihinde Alma-Ata'da imzalanmıştır.
Türkiye Cumhuriyeti
Kazakistan SSC
Kültür Bakanı
Devlet Kültür
Komitesi Başkanı
Namık Kemal ZEYBEK
Kanat SAVDANBAYEV
TÜRK EXIMBANK TARAFINDAN KAZAKİSTAN CUMHURİYETİ'NE
AÇILAN 35 MİLYON ABD DOLARLIK İHRACAT KREDİSİNİN
KULLANIMINA İLİŞKİN UYGULAMA ESASLARI
01.
Türk Eximbank ile Alem Bank Kazakistan (ABK) arasmda Türk ihracatçılarmm (*)
işbu uygulama esaslarmın yürürlüğe girdiği tarihten itibaren Kazakistan'a yapacak­
ları mal ihracatı için, Ticari Bankalar (T.B.) nezdinde Türk ihracatçıları lehine, işbu
Uygulama Esaslarının 02. maddesinde belirtilen mallara ilişkin olarak açılacak akre­
ditiflerin F.O.B. bedellerinin yüzde 95'nin finansmanını temin amacıyla 20.08.1992
tarihinde toplam 35 milyon ABD Dolarlık bir kredi anlaşması imzalanmıştır.
KAPSANAN MALLAR
02.
Bu kredi kapsamında Türkiye'den Kazakistan'a Türk menşeli yerli katkı payı veya
katma değer oranı asgari yüzde 50 olan ve EK-1'deki listede yer alan mallar ihraç
edilebilecektir.
03.
Yukarıda belirtilen mallar dışında kalan ve/veya yerli katkı payı veya katma değer
oranı yüzde 50'den düşük olan mallar için açılacak akreditifler, bu kredi kapsamında
finanse edilmeyecektir. Bu kredi kapsamında ihracı düşünülen malların, işbu Uygu­
lama Esaslarının 02. maddesinde belirtilen yerli katkı veya katma değer oranı krite­
rine uygunluğunun tesbiti Türk Eximbank'in yetkisindedir.
FİRMA LİMİTİ
04.
Bu kredi kapsamında Türkiye'den Kazakistan'a ihracat yapacak firmalar için en fazla
5 milyon ABD Doları tutarında limit tahsis edilecektir.
Kazakistan'a kredi kapsamında yapılacak ihracat ile ilgili mal bedellerinin bir bölü­
münün Kazakistan'dan yapılacak ithalat ile veya Kazakistan'dan temin edilerek
üçüncü ülkelerde satılacak malların bedelleri ile ö d e n m e s i n i öngören ticaret
sözleşmelerine sahip firmalara Uygulama Esaslarının 04. maddesinde belirtilen
firma limitini aşmamak kaydıyla boşalan limit tutarı kadar ilave limit tahsis edilebile­
cektir.
Söz konusu, ilave limitin tanınabilmesi için, Kazakistan'dan yapılacak ithalat veya
Kazakistan'dan temin edilerek üçüncü ülkelerde satılacak malların bedellerinin, ih­
racat tutarının en az yüzde 10'u olması gerekmektedir.
Bu kredi, kredinin yürürlüğe girdiği tarihten sonra imzalanmış ticaret sözleşmelerini
kapsayacaktır.
ARACI BANKALAR
05.
Bu kredinin kullanımında, aşağıda isimleri belirtilen T.B. ihracat ve Iskonto işlemlerini
gerçekleştirecek olup, Türk ihracatçıları lehine Kazak ithalatçıları tarafından ABK
vasıtasıyla açtırılacak akreditifler sözkonusu T.B.'a gelecektir.
BANKA ADI
T.İŞ BANKASI A.Ş.
İKTİSAT BANKASI A.Ş.
DIŞBANK A.Ş.
BANK EKSPRES
(*)
Türk Ticaret Kanunu'na göre kurulmuş şirketler.
MUHATAP ŞUBE
06.
Türk Eximbank kredinin kullandırılmasmda T.B.'m kendilerinin belirleyeceği yetkili
birer şubesini muhatap alacaktır. Kredi işlemleri, söz konusu muhatap şubelerce
yürütülecektir.
KREDİNİN
KULLANDIRILMASI
07.01.
Bu krediden yararlanmak isteyen Türk firmaları yapacakları ihracat işlemlerine ilişkin
olarak Türk Eximbank'm ön onayını alacaklardır. Bu amaçla, Türk firmaları Ek-2'de
örneği verilen Spesifik İhracat Kredi Sigortası Teklifnamesi, ihraç edecekleri mallara
ilişkin olarak bağlı oldukları Sanayi Odaları'ndan alınmış ve örneği Ek-3'de verilen
ekspertiz raporu ile başvuracaklardır.
07.02.
Türk Eximbank'm ön onayını alan firmalar kazak ithalatçıları ile ticaret sözleşmeleri
yapacaklardır. Bu ticaret sözleşmelerinde söz konusu malların F.O.B. bedellerinin
%95'nin bu kredi kapsamında, geri kalan %5'lik kısmın ise bu kredi kapsamı dışında
finanse edileceği belirtilecektir. Alem Bank Kazakhstan tarafından onaylanacak bu
sözleşmelere dayanarak Kazak ithalatçıları ABK'ya bu kredi çerçevesinde akreditif
açılması taleplerini ileteceklerdir.
07.03.
ABK, ticaret sözleşmesinde belirtilen mal için akreditif açmadan önce ,akreditife ait
bilgileri, Türk Eximbank'a bildirecek ve akreditifi açmak için onay talep edecektir.
Türk Eximbank, ihracatçı tarafından ibraz edilen belgeleri ilgili akreditif onay talebi
ile ilişkilendirerek kredi şartlarına uygunluğunu inceleyecektir. Türk Eximbank AB­
K'ya onay hakkında bilgi verecek, ihracatçıyada ihracat işleminin sigorta kapsamına
alınabileceğini gösterir Kabul Formu verecektir. İki nüsha halinde düzenlenecek
Kabul Formu'nun ihracatçı tarafından imzalanmasından sonra bir nüshası Türk Exim­
bank'a geri gönderilecektir. Bu kredi kapsamında fianse edilmek üzere Türk Exim­
b a n k ' m onayı alınmadan akreditif açılmayacaktır. Türk Eximbank tarafından
onaylanmayan ihracat işlemleri için açılan akreditifler bu kredi kapsamında finanse
edilmeyecektir.
07.04.
Türk Eximbank'ca belirlenen T.B.'a limitleri dahilinde ABK tarafından açılacak her
akreditifin bir kopyası Türk Eximbank'a gönderilecektir. Bu aşamada Türk Eximbank
Spesifik İhracat Kredi Sigortası Poliçesi'ni düzenleyerek ihracatçıya verecektir.
07.05.
Bu kredi kapsamında ABK tarafından T.B. nezdinde açtırılacak olan akreditifler
gayrikabili rücu ve transfer edilemez nitelikte olacaktır. Anılan akreditifte ödeme şartı
olarak, ödemenin ihracatçı tarafından uygun sevk vesaikinin T.B.'a ibrazında, vesai­
kin F.O.B. bedelinin %95'i üzerinden ABK tarafından düzenlenen senetler mukabi­
linde T.B.'ca ödeneceği belirtilecektir.
Akreditifin F.O.B. bedelinin geri kalan %5'nin ise, ihracatçı ve ithalatçı arasında
yapılacak satış sözleşmesindeki şartlara uygun olarak; avans ödemesi, vesaikin
T.B.'a ibrazında veya malların Kazakistan'a varışından sonra T.B.'a bu kredi kapsamı
dışında ayrıca ödeneceği ABK tarafından belirtilecektir.
07.06.
Türk ihracatçıları akreditif şartlarına uygun olarak mallarını sevk edecek ve akreditifin
açıldığı T.B.'a süresi içinde vesaiki ibraz edeceklerdir.
07.07.
T.B.'m nezdinde akreditif açtırılan şubeleri, ihracatçı tarafından ibraz edilen vesaikin
akreditif şartlarına uygunluğunu kontrol edecek ve ABK'dan vesaikin uygunluk teyi­
dini aldıktan sonra Spesifik İhracat Kredi Sigortası Poliçesi çerçevesinde düzenlene­
cek Garanti Belgesi için muhatap şubeleri kanalıyla Türk Eximbank'tan ödeme izni
ve Garanti Belgesi talebinde bulunacaklardır.
07.08.
Türk Eximbank geçmiş ayın 16'sından cari ayın 15'inde saat 12:00'ye kadar topladığı
başvuruları değerlendirecek ve uygun bulması halinde ödeme için onay verecektir.
Türk Eximbank, onay yazısında, sevkiyat tutarının %95'lik kısmının bu kredi kapsa­
mında ödeneceğini ve ABK tarafından Türk Eximbank lehine düzenlenmiş, yapılan
sevkiyatın kredi kapsamındaki %95'lik tutarının yüzde 50'si için 12 ay, ve kalan yüzde
50'si için 24 ay vadeli iki ayrı senedi kabili rücu olarak T.B.'a vadeli iki ayrı senedi
kabili rücu olarak T.B.'a ciro ettiğini ve senetlerin kendi nezdinde emanette olduğunu
bildirecektir. Ayrıca, söz konusu akreditife ilişkin olarak ihracatçıya vermiş olduğu
İhracat Kredi Sigortası Poliçesi kapsamında senet bedellerinin tamamının Türk Exim­
bank garantisi altında olduğunu ifade eden bir garanti belgesi düzenleyip, ihracatçı­
nın tahakkuk eden prim borcunu bildiren bir yazı ile birlikte ilgili T.B.'a verecektir.
Senet bedelleri ve faizler Türk Eximbank'ca tahsil edilecek ve bankalara ödenecektir.
T.B. sözkonusu onay üzerine aynı ayın 21'nde senet tutarlarını Iskonto ederek
ihracatçılara ödemeleri yapacak ve döviz alım belgesine bağlayacaklardır. Döviz alım
belgesi üzerine "işbu ihracat bedeli, Türk Eximbank tarafından Kazakistan'a açılan
kredi çerçevesinde yapılan ihracat karşılığıdır" ibaresi yazılacaktır. İhracatçıların
ihracat bedellerine ilişkin serbest kullanım hakları olmayacaktır.
T.B.'lar ihracat bedellerinin, ihracatçıların hesaplarına ayın 21'nde ödenmesi için
gereken her türlü tedbiri alacaklardır.
07.09.
İhracatçıların sevkiyat tutarının %95'i üzerinden tahakkuk eden sigorta prim borçları
T.B. tarafından Iskonto işlemi sonrasında ihracatçılara ödenecek ihracat bedelinden
mahsup edilerek Türk Eximbank'in T.C.M.B. Ankara Şubesi nezdindeki 3500200110
nolu Serbest Hesabına 016 kodlu TİC hesabı yoluyla aynı valör ile aktarılacaktır.
07.10.
T.B.'m kredinin kullanımına aracılık eden muhatap şubeleri, ihracat bedellerinin
ihracatçının hesabına alacak geçildiğine ve sigorta prim bedellerinin Türk Eximban­
k'in ilgili hesabına ödendiğine ilişkin teşvik edici belgeleri, valör tarihini takip eden
5 iş günü içinde Türk Eximbank'a göndereceklerdir.
KREDİ KAPSAMINDAKİ BORÇLARIN İTHALAT BEDELLERİ İLE ÖDENMESİ
08.01.
ABK, bu kredi kapsamındaki borçlarını, Türk ihracatçılarının, Kazakistan'dan yapa­
cakları ithalat ile ilgili bedellerle erken ödeyebilecektir. Kredi kapsamına giren ihracat
işlemleri ile ilgili mal bedellerinin, ABK ve ilgili Kazak Bakanlığı tarafından onaylan­
mış bir karşılıklı ticaret sözleşmesi gereğince, ihracatçı tarafından ithal edilecek
malların bedelleri ile ödendiği hallerde, ihracatçı yapacağı ithalat ile ilgili olarak
Kazakistan'a gerçekleştirilecek ihracat için akreditifin geldiği TB'da Kazak firması
lehine bir akreditif açtıracaktır.
08.02.
ABK, bu kredi kapsamındaki borçlarını, kendisi tarafından onaylanmış bir karşılıklı
ticaret sözleşmesi gereğince, Türk ihracatçıları tarafından Kazakistan menşeli mal­
ların üçüncü ülkelerde pazarlanması yoluyla elde edilecek mal bedelleri ile erken
ödeyebilecektir. Bu durumda, Türk ihracatçıları, kendileri adına nihai lehdarı karşılıklı
ticaret sözleşmesine taraf Kazak firması olan transfer edilebilir bir akreditifin, bu
kredi kapsamında ihracat işlemine aracılık eden T.B.'a açılmasını sağlayacaktır.
08.03.
Uygulama Esasları'nın 08.01. ve 08.02. maddelerinde belirtilen şekilde ABK'ın erken
ödemede bulunması halinde, yapılan bu ödemeler Türk ihracatçısının, ihracat akre­
ditiflerinden kaynaklanan alacaklara ilişkin senetlerin vadesi en yakın olanından
başlayarak, senet tutarlarından ve o tarihe kadar tahakkuk etmiş faiz tutarlarından
mahsup edilecektir.
08.04.
İhracatçılar için tahsis edilen limitin, uygulama esaslarının 08.03. maddesinde belir­
tilen şekilde gerçekleştirilen mahsup işlemi sonucunda erken ödemenin anapara
ödemesi sayılan tutarı kadar boşalacak olan kısmı, sözkonusu mahsup işleminin
Türk Eximbank'a belgelenmesi halinde, açılan kredi kapsamında ihracatçıların ABK
tarafından onaylanmış ticaret sözleşmeleri çerçevesinde gerçekleştirecekleri yeni
ihracat işlemleri için kullandırılabilecektir. Yeni tutar üzerinden yeni garanti
belgesi düzenlenerek eskisi iptal edilecektir. Erken ödenen tutarlar öncelikle Türk
Eximbank'in bu finansman programı kapsamında Kazakistan'dan olan vadesi geçmiş
alacaklarına sayılacaktır. Türk Eximbank'in onayı boşalan limitlerin bu şekilde yeni­
den tahsisi için ön şarttır.
08.05.
Programa katkı sağlayan T.B. da programa tahsis ettikleri kaynağın, limiti dahilinde
bu şekilde yeniden finansman için kullanılmasını kabul edeceklerdir.
08.06.
Kredi kapsamında son akreditif açma tarihi olan 30.6.1993 tarihinden itibaren yapı­
lacak sözkonusu geri ödemeler ilave limit imkanı yaratmayacaktır.
08.07.
Türk Eximbank'in firma limiti, mal sınırlandırması ve ihracatçının ithalat taahhütünde
bulunması önceliği ölçütlerine uymak koşuluyla T.B.'lar program kapsamındaki
müşterilerini serbestçe belirleyebileceklerdir.
K O M İ S Y O N VE MASRAFLAR
09.01.
Bu kredi kapsamında gerçekleştirilecek işlemlerle ilgili tahakkuk edecek bankacılık
masraf ve komisyonları bu kredi kapsamı dışında finanse edilecektir.
09.02.
Açılacak akreditifte bankacılık masraf ve komisyonlarının Türkiye'deki ihracatçı tara­
fından ödenmesinin öngörülmesi halinde, işlemlere aracılık eden T.B. Bankalar
Birliği'nin bu tür işlemler için öngördüğü komisyonlar dışında, ihracatçılardan, her­
hangi bir isim altında ek bir masraf ve/veya komisyon almayacaktır.
TÜRK TİCARİ BANKALARININ UYMASI GEREKEN DİĞER HUSUSLAR
10.01.
Bu kredi çerçevesinde son akreditif açma tarihi 30.06.1993, son yükleme tarihi
31.08.1993, Türk Eximbank'in son ödeme onay tarihi 01.11.1993 olacaktır.
10.02.
Her akreditifte, malların Türk menşeli olduğunu teyit eden bir menşei şahadetnamesi
ile Başbakanlık Hazine ve Dış Ticaret Müsteşarlığı'nca Uluslararası Gözetim Şirket­
lerine ilişkin ihracat (90/13) sayılı Tebliğ ile belirlenen bir uluslararası gözetim
firmasından alınacak, ihracatçının yükümlülüğünün varış limanında sona erdiği tes­
lim şekillerinde, varış yerinde düzenlenecek, ihracatçının yükümlülüğünün yükleme
limanında sona erdiği teslim şekillerinde ise yükleme limanında düzenlenecek, malın
miktar ve kalitesini gösterir kontrol belgesi (third party certificate of inspection)
akreditif vesaiki arasında şart koşulacaktır.
10.03.
Bu kredi çerçevesinde düzenlenecek sözleşme, kontrat, akreditif, sevk vesaiki,
ödeme talebi vb. her türlü belge ABD Doları üzerinden düzenlenecektir.
10.04.
Bu kredi kapsamında açılacak tüm akreditifler. Milletlerarası Ticaret Odası'nca
(I.C.C.) yayımlanan 400 sayılı broşür (1983 Revizyonu) esaslarına tabi olacaktır.
Bilgi edinilmesini ve yürürlükteki Dış Ticaret ve Kambiyo Mevzuatı Esasları da gözönünde
bulundurularak işlem yapılmasını rica ederiz.
TÜRKİYE İHRACAT KREDİ BANKASI A.Ş.
Genel Müdürlüğü
EK
KAZAKİSTAN MAL LİSTESİ
1 . MARGARİN ÜRETİMİNDE KULLANILAN SALOMAS
2. SİGARA ÜRETİMİ İÇİN ÇEŞİTLİ ÜRÜNLER
- Alüminyum foil
- Sigara filtresi
- Selofan kağıdı (şeffaf ambalaj kağıdı)
3. RESMİ KURULUŞLAR İÇİN ÇEŞİTLİ MALZEME
- Büro mobilyası
- Elektronik eşya
- Gıda ürünleri
- Sanayi ürünleri
4. ARABA YEDEK PARÇASI
-Akü
- Lastik
5. GIDA VE SANAYİ ÜRÜNLERİ
- Mobilya
- Gıda ürünleri
- Bayan giyim eşyası
- Erkek giyim eşyası
- Örme giyim eşyası
- Deri mamulleri
6. TIBBİ İLAÇ VE MALZEME
0>
o
<3> 0> o
o
Û
OOT-ıo<
O
o
o
o 0> o
o o o
o o> o
o
o
o> o> o
o o> o> o
O
o
o
o
o
o
o
o
o
o
o
o
o
o
o
o
o O CO
O O ı —
O T — ı — C O O 1-^ CD
O O C O O C O ^ l O O l O C D C O l O C D C M O
CO o
O C 0 L 0 ' « 1 - C 0 L 0 O T - M C V J T - T - | ^ O C M C M h - l O C O O O C O
O
Î
T
ı
n
o
sicocococo
> ' ^ o > c o o o T - m r ^ o > o > < D < D o o
co o " o C M C O l O h - ' « - C 3 > T - C M ^ ^
C O C O T - C D h - T - C O ' ^ " ^
OCOCOr^CDLO
O O O C D C D C D lO o
DCD"»-ır>ococooo>r^
CD
CM -r1 - 1 CM ^
r x . O T - r ^
C 0 C D O ' ^
c o c o r ^ o
ı - ı - C O O O
0)
O
Û
a> ı n CM"
00
)0)l
CD
CM" Cö
CD CM"
Q
T -
oo"
o
T -
CD
co^ T - "
r^" h-." 00
ın
00 o
CD"
00
CM"
ın
CM
ı n CO"
00 o
0 0 CD
C3> CJ>
CM
CD
TT CM TT
o
N
ın
oo" oo" CD" O " CO" ı n
CM CM
r-- o
ın
o 1 - CM T CM" CM" h-" o"
T CO t CD ı n ı n ı n
T-'^
o
t -
ın"
ın
h>.
cu"
o
o
o
03
ı n C3î 0 0
ın
C3> 0 0
0 0 <J> CD
<3>
T ın ın
-r-
CO
C3>
o
m
CM
o
o
o
o
CD CO
C:> CM 1 - T CM^
00
ın
CM T - ı n ı n TL- CD" t - " CM" t - r^"
h-" CD" OO"C3> 0 0
CM
ın
CD
CD 0 0 o ı n
CD 0 0 < ^ CM CD
c3) 0 0 - T ın o 00 T o 00
f0 0 0 0 CD
- r - c D c j i h - O O T - c o i n N." r f CJT t-"^ T-*"
f-"* CM"
CJ> T - 00
o o C D C J î t - C S î O O O O O O O CD
CD T - 0 0
00^ T - ^ C D C D ' ^ ' ^ O 0 0 ' ^ C 3 >
CMin'^CDh-CMCDO
t - CO o CD 0 0 o CD
00 C M O O C D t - C M O C J ) ! ^
o 1 - CD CM00 ı n "Tı-OCMCMinC3>C3>'^
<x> CO CO h-^00 CD CD 1 ^
CM o CJ> CD o
00 o T - ı n ı n
0 0 o 00 CD 00
C3> CD o C
CM T 1^ 0 0 CM M 00
CD CM o
o ın
CM o
CM 00 0 0
CO
o
o
o
o
o
o
o
00
o
ın
0 Co
00 0ı n
7>
-r-
CD
T-
00
CD
CM CM T 00
T-
CD 0 0 0 0
CM
ı n ı n CD ı n CD <3> o CM o
^
CM 0 0 CJ) CM T - 0 0 Q o
o 00
CM ı n ı n
00 o
00 0 0
T00
ın
CM CM 0 0
o
o
o
o
o
o
ın
ın
ı n ı n ı n CM <7>
CD CM
00 o T o
o
m CM
O
<
o
o
I
I
o
I
o
CD
CM
a.
cc ^
05 o
E
co
c
CM
İM
cn
>
co
CO
A
)C3)
CT3
o
3
CD
3
N
3
E .E
co o»
(D —
c
CO
E
c
İ5
N
N
co CT3
Q.
•D
<
C
co
75
>
3
i/y
E
o
-o
3
N
o
c
CD
CD
ZZ
>
o
2
CD
O
CD
•D
co
>» co
CD o
cû E
L:
O
CL d . co
>>
0) co co co CD
c c N
C kn CD T-^ CM o
co )0)
ûl
^
-
N
co
o
4"
co
CD co 1
CD co
:±
CO^
i5 1 1
o
co (D
CT3
Oj"
2
c
co
)0)
c
2 2
E
o
E
co
co
CT3 CO
I
CO
co
^
^
^
15
c
I
V
CO CO
..
N
"Z
co
n -i: — —
c
İD N
> <0
CD <D CD E
LÜ
CD
A
i>
"E
i-
CO > .
JQ CO
-
co
2 •5
^
12
>
—
co
x:
o
<D
-o CD
CD
COo
CO
> 2.
2
3
CO
> ^
CO
c
o
2 ^
2.
0
"O
co
c
CD
İZ T 3
H CD : 3
_~ -D
N
co : 3
>
N
3 :3
0
V-
-
c>.
o
COO
co
ı
"D
-o
_co
CD t f
"O 0^
C
ÛL
0
co
5 1
CD
0
)C5)
>^ co
CO 05 ıJ" CD
CD co
)C3) : 0
2
S.
C3) N —
I xco: >CO
c
JD
co
co
o
1
ü
c
s
A
c
(Ol
»- co
N
^
co co
. . COo
o
co
ü
3
co
co
>>
co <u
I I
E
c c
İ5 İ5
c 7o E (D > >
CD > . 3 E
=
c co
0 o Q
i2 >0) >0) )0) ^ *-» CD
b b û.
c
:3 : 3
"D "D a>) 3
COo
CO u. >
c fc- ÛL co
CL o
_ş
^ »-^ >c iz CD co ÇOo çoi o
co co 3 £?
^ E E
I
c
üo
^
3 o
CO co
co —
û.
û
c
CD
^ + >D)
COo CD : 3
b= CD T>.
E 'E : 3 : 3
co
3
o =
:^ ^
-o
3
3
(D
CD
(D
N
N
C CD CD 3
3 5
â «
•D
o
CD
co
•D
c
2
c
co
(D
E
co . .
C/>> (/>> c
•*-«•«-' : 3
co CT3 V -
CD
•o •o
o
(D
E
<D
o
E
^
0
3
cn.
^
co
<^
0
c c o -S i ^ 15 '"O
> > co CD c
Vco
co "E c CD CD CL
^
co "O
o — > c •o
"E "E
0 c:
o CD 3
C co
o >C3) Q CO
3
3
a5 a>
i
>
CL
o
O) >v
CO co
co co (/)
^
:± :tı :t: ^
^
co co
2 ^i/i ."±
^ 5 o o o -f
^c
o E ^
"S 0 0 )0) CL
C
0)
co
:
^
co co
CD
ez c
JD
c c c o 0= ^ c- fc COo
o
0
0
co co c c E '5^
CD CD
0
co o
i
b
ir X
CO co co co ÛL cn )0)
0
^
>•
=
co
<
o
Û
CJ>
1—
CO
CO
d
o
o> o> o>
cö D)
CD CM o
CM
oT cxT o"
CD
CO
o
C7>
CO
<D
d
co^
CO
CM
o
T—
o"
T—
T—
CO
CM
T—
CD
CM
CO
CM
CJ>
C7>
CO
<D
CM
CO
a
CM^
'^'^
CJ>
CM
o
o
o 00 00 o o
o o> o> o o
t—
<D d
d od CM
cd
CM CD
CO CO o
CO
CO
lO^
co^
o o
o
LO" h-T
aî h-^ d CD d
T—
CM o> 00 <D 00 o> o
O)
CO
LO
>0)|
o o o
o o c>
d d d
o o o
lO^
lO^
d
T—
00
00 CM
o
o>
o CJ> o>
d d ( D <D
o CM C^ o
o
00^
" I lO^ CJ>
o" co" co"
lo"^ co" co"
CM o
CM
o
CM
(D
Û
CO
-T—
lO o
t—
CO
o
1^
CD** CM"^ 1 ^
CO CM
CO
CM^
i 6
cvT
CO
o
CO
LO LO
d*
CD
C\J
CM
CD
ın
CO
CM^
CM
1-
lO
o
CD
lO
T—
CO
CO
LO"
co^
lo"^
co^
csT
O)
CO
o
"T-
CM
o
o CD
CM^ ' ^ ^
O)
lO^
oT
CO
T—
CD
o
CO
T—
1—
CO
o
T—
1^
CM
CM
CO
lO
lO o
r>-
(J>
CO
CM
CD
lO
CM
T-
lO
CD
CD
o
Lrt
LO
o
CO
CM
lO
o>
o
CO
CO
CO
CO
CO
CO
a
o
o
CD
CD
00
CM
CO
^
d
CD
lo"
o
00
o
lO^
CD
00
LO
00
00
CM
o
LO
LO^
Ol
00 CO
CM^ <D^ CD
co"
<D
T—
h-"
o
CO
CD
o
00
CD
r-" d
lO^
CO
00
<D
CD
oo"
CO
o o o o>
o LO o o
lO LO LO t—
00
CM
o
T-
lo
CO
lO
CM
o
LO
CJ> CO
CD
00^
LO^
LO"
CO
<D^
oo"
00
LO"
00
LO
CD^
o
T—
"•^
CD
CO
o
lO
o
00
CJ> CD
CD
lO o
o>
<D
o
LO
o
CM"
CO CO
CD
00
CM
CD
X J - O - D X J T J - D - D - D - D - D - D
< < < < < < < < < < <
o
o
|C d
CD
CO
CO
CO
CO
CM*^ <D"
1 ^ 00 o
CO
CD CM^
lO
T—
CM
CD
CM
co^
co" co"
CO
LO
CM
c^
CM
CO
lO
O
O
LO
o
lO^
CM
o
o
o
cjT o lO*^ co"
CM
CO
CO
CD^
CO C3>
co^
ıo~ co"
CM"
CM
•1—»
o
CM
Q
CO
CO
CM^
o>
(D
o
o
(D
LO o
o o
CO
CO
o
CM
o
CD
T-
<D
CM
o
O)
o
Q)
CM
CM
LO
o
r-.
t—
CD
o
CM
LO
00
1—
1—
(D
T5 "O -D 13 T3 T3
< < < < < <
C ^ O ) 0 ) 0 ) 0 ) 0 ) 0 ) 0 ) 0 > 0 0 ) 0 ) C 7 > 0 ) C 3 ) C ^ O ) 0 ) 0 ) C 3 ) 0 ) 0 ) 0 ) 0 ) 0 ) 0 ) 0 )
E
o
o
o
jO
_Ç0
:E
N
CO
CO
CD
sz
_Ç0
E
E
"5
"D
<
CO
E
E
CO
CO
CO
(0
^
CO
CO
•t—»
co
CO
CO
COi
CO
COo
c
c
"5
CD
to "D
CO C
CD
CD
•D
C
To
"cO
E
JC
<0
s—
CD
û
CO
sz
CO
CO CO
c
c
CD
»
CD
i
LIL
CO
c
c
CO CO
N
-p
L-
E
T"
E S5
CO
N
CD
>
CD
O)
c
A
İ5
CD
Ü
NO
C
E
CD
E
CD
ü
CO
CD
X
E
k.
—
CD
C
>
O
JO
CO CO
t:
c .<2
CD
•D
t
Q
H
CM
CO
E
u
_Ç0
CO
(0
I—
T3
C
İ S
CO
: l i *^
= E
=
s^
2
Û
LU LU h- CO
O
CO
3
CO
. -
CO
CD
c
CD
C
dj
V»
CO
" o
«>> o
(D E
COo
CD
5
CO)
CO
o
^
>>
^
•i—
3,
«
^
^
(D
'5
>
c
L:
o
O
«
N
b
E
o
CO
o
E
00
2>
it:;
E
CO
CO
_E o
Q.
S C£O
İ5
3
-O
V.
A
-İCDst: CO İ5
CO
3
•j=
CO^
CO
CO
>
^
^
î
>
N
s
•İS >• ^
«
I
Q.
CL
Q.
CO CO
</y>
^
* =
CO
•o
û. -o İ5
o
JC
:3
< CÛ
CO
5
S
CO» : 3
^
3
CO
İ5 İ5
3
5
COo
CO CO Q
Vw
CO
CD CD - =
>0) )0) C
^ S2
CO
J!^
CO
=
3
CO
^
CO
j z
iî
CD
CO
a
CO
!3
o
^ E
2o "5
c
E
"55 >• ® o
CO
. CO
E ö
CÖ
I
00
A
E İ5 CCOO
i:; o
3 -o CO o
o <0ı E E
CO
CO
3
o
CO -O
— .ü
C
O
CO
c
CO CD
'S
CO :0
CO
râ .E
c
CD Q .
-D O
I
•=
I -
"S
^
B
o
00
11
CO A
§ t
LO
-rCO
CO
O)
Q LU a. K CÛ
CD
o
E
w .E
.E o
^
. o
i l
~ CO
I
C
=
CD
E İ5
•::
S E
CO CO
(O
>
E
CD
CO Q
CO
CO
o. ^
L_
E
C
CO E
^ ^ E CO
CL
CD
CD CO o
E
O
—^ o
T5 ÛL
_o
İ5 CD j : ^
E
CD
CO
û.
CD 3
E "E CO CO E ^
E
CO
CD CD CD CD CO
E > s o
Jid
CD
E
CO
CD
!^
ÇO
C
U
o
!Q
il CM
A
E
o
CO
_
İ
o
E
O
C
CO
N
3
SU
E
E
o
.E •D
^ —O
CD
CO
İ5
CO
C
N
E
Q.
CD
SI
o> o
CO
jO
c
CO
Z
o
CO
"D
CO
CO
CO
CO
N
j=
O
CD
JD
CO
</)
N
CO
>ş
c
^ z
<D
C
E
CD
N
CO
CO
CD
E
E o
o
jo
o
N
:3
3
•O
c
_C0
CO CO
T3 •D
£0
O
:3
CÛ CÛ
O
CO
•«—'
CO
>-
o
O
Q
o
o
o
o
o> c>
a> o
o
o
o
CO
CO
LO
evi
CM
CJ>
CM
C3>
CJ> CO
CD^ 00^ CM
(D
CM
m
o
c> d
CD
o
O
CO
o
o
C> d
o
CD^
ın ın
ir) oo" CM" CM r>."
o
lO CM
CO
<D
00
O
o
o
o
o
o
c> o
o
o
CD
CD
c>
CD
o
o
CM 00 CM
00 CM
00
CM^ CD^ CD^
CD"
T-"
CO
CD
o
T—
TF"
CD
CD
T—
o
00 in
o
o
CD
o
o
CD
o
'«it
CD"
-T"
00
T—
T—
o
CD
1^
CM
r^"
00 00 00 o
Û
CD CM CO
00 00 CD ın o o
00 00 lO 00
o 00 CM in
•RTLCD
CD
00^
00^
C3> C3> in
ın
o
CJ»" in" o"
oo"
co" o
'^'^ CTT ın ^ "
T—
00 CD CD o C3>
ın o CM
m
CD CM^
CD
CD CJ> 00 CM 00^ o
C3> CM^ o
CO
CJ>
CD
ır>
CO
O)
>0)| O
CD lO
O
co"
CM" CM"
C3> co^
o
o
ın
CM"
1—
o
CM
CM"
o
o
CM
o o
o o
ın o
CM
CM
CD
CM
a>
CO
o CD
ın O)
CM
ın
CD
00
00
00
"T—
•R-
o
T—
ın"
CD^ CD
o
o
00
CM
CD"
o
00
CM
CM
CD
in
o
oo" o" r^" oo"
00
CM
o
T—
T-"
T-"
1^
T—
CD
00
o
h-"
T—
CM^
TF" CJ)"
CD
00 o
o"
00
C3>
CM
00
CJ>
CM
00 o
00 CD
o
CM
00 CD CD in
ın in 00
o CM CD o
00 o
ın
ın 00 00 o
CM
o" h-" in"
o
CM
o
00
o
a> o
1—
in
o
CM
00
T—
o
o
o
C7) a> 00
ay
o
CM
CD
CD
CM
T—
00 00 T—
CD
00 CD CD 00
CM
1—
T—
CM
i
••-«
"S
•o
< < <
o
O
(D (D
X3 -o
)^
:^
)^
)^
»_
E o
CO
İ5
CD
CO
CO
T: <D
E
İ5
E
CO
S
E
^ CO CO
</> >^
CÖ
CO
E
sz
CO
T5
<
c
o
CL
c
c
CO
CD
•D
CO
CO
CO
—
cno
>%
a;
C
i/y
(D
K_
E
CD
03
CO
T5
CD
-o
*>
CO CO c
K_ CO
CD CO
<D CD
CO CO "5 :^ ^
O
CO CO
^
JC3)
E IZ:
W.
=5
(D 3 CD
C ^ -D
<D
. -O
•D JQ CO
©
N
_
>
I
C/) E JQ JD
CO CO CD CO CO
o
-J Û H
>
CO
CD
E E
>»
E
o
CO
ıCJ) N
CO CD
"O
co> — O
CD CO
z:
^
- - ^ = CO
s
il
s! il
U.
®
5
C CD . i
CO )C7)
-g
^ o.
c
c
E
^
5 >0)
-
T: >CD
<D CO
11
II
CO » =5 c C
CD C İ5 İ5
CO •= CO
- E CO
CD CD ' ı T3 )0) 0)
: 3 "D
>% CO
LÜ o
C W
E
s,
CD
COo
N
CO CO
c
c
_
SCO
CL . .
CD CO
ÇOo
CO CO
^
o
o
N
o
-
:^
o
:3
C
CD
CO
o
CD
û.
E
E
^
^
c
CO U. B
^ J5 o CD
ın CO 5^ E "S
V.
CO
•o CO 3_
O
CO
E E E
CO
A
O
O
:0
CO
O
3
ç"
JCO
CO
CO
CO A
3
CO
CD
c
o
o
o
E
E
>
O
m
CD
T3
'C ^ 3 3
c" O 'İZ
CD CD
C
C o O
CO
Û Û
x>
E
O)
)^
(D
(D
^
c
C
CD CD
^
-D
O
CD ^ —
CD
<D T3
T3 •D "O
X5 CO
o
CO
>
C
İD n
CO CO
E
CD o CD
CO
:^
c
(D
CD
Q
O
O
O
00
jO
3
O
3
CO
o
o»
Q. O)
CO c
3
' n
I E
CO
(D
CO JQ
CO CO
>. Q O CD
COl
CD • • O
E z o» CD
^
CO
CO ü
_Ç0
CJ)
)^
İ5
CD
N
< < <
CD O) O) ö) O)
O) O) O) O)
O)
"S
•£ -o
îti
c> o»
o İ5
T3 •=
:Ü '5,
o» ^
-
COl
CO
E ^" IB
~ İS
CD
>
CO
2 CD
c E
r:
C
i oO 2
CO
O
^
CD
CO O
T: :3
İS E
<
CO O
ÛÛ
o
CO
CO
İ5 od
o
CD
CM
û
CD
CO
CJ>
00
TL-
00
o
00 o
ın CSI
ın C3> o o
"T—
C3> CO 00^ CJ> co^ 00^
o
oo" C3> oo" co" o" co' co"
lO
o C3> o 00 ın
T—
CM
CM
CD
CJ>
CO
ın
00
CD
CO
ın
CD
d)
00
00^
CO T—
CM^ CD^
CM
CM
00
CM
CM
CD
t—
CD
CM
CD
CO
CO
CD
ın
T—
CM 00 o
o
CO
o
00 o>
CD
cö od
iri
TT 00 CO
ın 00 CO
CD
TT
CM
ın
in
o ın xt
ın
T—
co" o
oo" co" CM" co" CO
cjT
T—
CD
CO o
CM
00 ın ın 00 00
ın
"»"•^
00^ "*~
(D
cı
CD"
dT ın"
CO
T—
CD
TL;
T—
00^
iri
00
oo"
T-
ın Tl- o
T—
1—
CM"
O
o
o
00
00
o
o
o
o
o
o" o"
o o
co^ ın
o oo"
o o
o O o
o o o
co^ o
T—
iri o"
ın
o
00^
ın
CJ>" o" T - "
00 00
TF
CJ>" CD"
Q
o O o
o O o
o O o
o CD oo"
ır> CD CO
CD^
h-"
00 O o
ın C3>
CD"
û
o 00 o
o CM o
o
o
o"
CJT co" o"
CD 00 o
00
T
00^ CD ın
co^
co"
ın t— ın
o
o
o
1-
o
o
CO
CD
CO
o
o
o
00
o
o
o
CD o
ın ın
co" CJT
CJ)
CO
1—
CD
ın
o CJ> CD o
o 00 O o
o
O o
ın oo" CD" ın
CO ın C3>
1—
00^ CO CM^
CM" "^"^ co" CD"
C3> CM ın
CO
00
O
00
CM O
o CD CM a> 1—
o CO ın CM T—
O
ın o
o
T1—
CO
CJ>
TF
ş
00
co
ın o
CM CM
CM CO
co TLın
CM
CD
N
CD^
o
o
o
o
o"
o
ın
co"
C3)
TLT—
t—
ın 00^
oo"
Oi
-«^^
CD
Ol
o
o
CM ın
ın co
CM TT
C3>
ın
O
O
O
o
ın
CD
ın co
co
O
CM
CO
lO
CO
O
O
O
o
o o o O LO
CO o CO T—
00
<ji CD O CD CO
xt
in
00 CJ>
00 o
C3>
o
LU LU
Û
Û
<
<
Û
< < < < < < <
o
CD
T—
H- h- H H H
LU LLİ LLİ LÜ LU LJJ LLİ
Q Û Û Û Û Q Û Û
<
o
o
o
h-"
00
ın
o"
CJ>
O 1^ o
00 CO CD
CO 00 O
C3> to 00 CD
CD CM 1^ CM
o> 00
00 00
00 o
o
o
o
oo" co"
00 TR
CD ın
o" h-"
CO co
CM^ CJ>
o
o
O
o
CM lO o o
CM 1— o o
CM CO CM o
o
o C3> CO
CO o o
o
o lO o CD CO o o
lO
CO
o CO
o
o
CO CO
CD LO 00
00
o
CO CO
CO CM
o CO
<D 00
O)
00 o
CO o
o
2
CD
o
o
o
oo"
CM"
CM"
CM
c:>
CD
O
o
o
o
o
0 ) C 3 ) D ) 0 ) 0 )10 )1a ) 1ö ) 10 ) 10 ) 10 ) 0 ) 0 ) 0 ) 0 ) 0 ) 0 ) 0 ) ö ) C D 0 ) 0 ) 0 ) 0 ) 0 ) 0 )
LU —
oy
CM
Ol
CD"
II
V ^
T-
II
o
E
CJ>^
S)
0)
o
" i=
o» A
•C II
03 O
CD
« :§ ^
o
2
=3
E
İ5 j5 İ5
-D
<
CO
f l
I s
03
03 03
03
JD
3
N
3
03 03
"cö
c 75 "cS
â
=
N
—
<
^
3 i
E E E
03 03 03
ı
^
X
CD
^
e5
o o E
E E cc
S
2
c
^
3
>v
D
>»
>*
O O
:^
O .E
>ı£: - J
Z' S S
2
M
Z
N
:3
^
N
:3
^
^ O O
=
CD
(D ûCD O
03 3 . .
03 [=
a> . . 03
C ^
>•
03
~
W.
> CD
O
m
ÎT .iz
*^ <^ = c
•O
03 03 CD
o
-C
E (/) "D "D
O o
£ O
û O c
İZ
O (D Q
^
^
^
c
ı
Û
3
03
C
03
>
3
X
)Ö)*T
03 N
N O
=5
^
3
N
3
3
ç
c
3
N
3
< "S
>
>»
O
Û. 03
CO,
O
N
03 2
o
<
c
V
II
_
S
C3>
^
m
:3
I
CD
Û
S
>•
(D
û
C
C j5
3
^ i
i l
)0)
E
03 03 ıJJ i >
03
ü
X
E
3" 03
O
N
E
_ c î;: " 03 "c5
X
3
!5 o CD
3
Z
CD :z:,
03
o» -z
03
"o
^ tI C
i/h
D Ü
CD
OL
O
O
Q>
û
CD
>• 03
^ :3
:3
E
c
i/h Û
03 uy
O
c
ç2^
^ c E
E 3 CD
g N E
V
"53 o o
.E
o C
CD
03 Û
II
CJ>"
5
c
)0)
03
c:>
3
N
3
3
3
« E
-ö) 5
^ s ^
(D © >•
i/y —
E
c
^.
— "S
^ O
lU
f i l
s°
"5
CD E
111
«
2 ^
c ^
I f
03 | l
CÛ
1
>
ı
^
8
>.
CD 03
û
^
LU
i/h
> » CO
03
.L:
jO
< <
(D CD : 3
ı
:3
<D
I-
E
c
.E E C
Uh
E
o
i/h
:3
? 03 û
- O
W-
X3
=^
CO
X5
V><
-
i
i5 ^
E
o
û
C
< .£ c
|
3
>v
S
3
2
>
•
O
O
lO 00
CM
CD
lO D
o C3>
lO
C3) O o
û
CM" co" co"
o 00
a> m
CM co 00
^
D
1—
û
o
o
O
O
o
o
o
o" D o"
<o o
>0)| O) co"
CD
Û
o
o
o"
o
ın
' ^ " CM"
C3>
00^
a y
co CM" co" co"
T—
CM
CO
i
CO
o o
co
m O)
CM
O
O
O
00
CO
CM
i
O) O) O) 0> O)
O
>ı^ >^ :^ :^
•O
CO
a>
a>
CD !r
>
o>" 2
CO c
oV İZ
I I
E
^
(D O
^
T3
<
i
-
M
-
^ 5
:2
A
C
"CO
E
«
c ^
~
«
15
«o»
^
3
S
(O ^
E
0
m
A
3
3
Y
CC
O
~ ^•
^
o
5
c
=
«
1
S
^
cc
E
O
5
E
—
<B
c
c
2
E
«
E
E ©
®
^
O
Q
1
I
KAYNAKLAR
-
BOZKURT, Fuat; "Hazar Denizi'nde Issık Göle Türk Halkları, Hürriyet Gazetesi, yazı
Dizisi, Ocak-Şubat 1992.
-
ÇANDAR, Cengiz; "Asya \hilâli Türk Yıldızı, Sabah Gazetesi, Yazı dizisi, Ocak-Şubat 1992
-
ÇİÇEK,Betül; Sovyetler Birliği, Emlak Bankası Yayınları 1991
-
DEİK,Dokümanları,
-
DEİK; "Türk-Sovyet Cumhuriyetleri Ekonomik İlişkileri", Eylül 1991
-
Economist, Nisan, 1992.
-
European Commission Economy, N:45
-
HAYIT, B. Türkistan ile Çin Arasında, İst., 1975.
-
IMF. "kazakhstan; Economic Review - 1992.
-
Milliyet Gazetesi, Yazı Dizisi, Mart, 1992.
-
Ministry of Foreign Affairs of Kazakh SSR, Alma Ata, Dokümanları,
-
Norodnoe Khozyaistve, SSSR,
-
Novosti Ajansı ve Dünya İktisadi Araştırmalar A.Ş., "İşadamının Sovyetler Birliği Rehberi",
-
O R A L T A Y , H a s a n , "Kazakistan Kazaklarındır". Türk Dünyası Araştırmaları, Nisan 1987.
-
ÖTÜKEN, C-lll
-
ÖZFATURA, N e c a t i , "Türkiye-Kazakistan İşbirliği, Türkiye Gazetesi, 24 Ekim, 1 9 9 1 .
-
SİRMEN, A l i , "Asya'da Türk Cumhuriyetleri Milliyet
Gazetesi, Yazı Dizisi, Ocak-Şubat
1992.
-
TURGUT, Mehmet, "Yeni Cumhuriyetler ve Türkiye"
-
USSR, Countrie Profile 1991 - 1992, The Economist Intelligence Unit, London, 1 9 9 1 .
A
J
A
N
S
REKLAMCILIK MATBAACILIK FUAR HİZMETLERİ
Download

kazakistan