Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
STUDIJA POSLOVNOG POTENCIJALA PREKOGRANIČNE REGIJE
JUŽNE I ISTOČNE SRBIJE
1
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
Ova publikacija je napravljena uz pomoć sredstava Evropske unije kroz „IPA Program prekogranične
saradnje Bugarska – Srbija“ pod brojem CCI No2007CB16IPO006. Jedinstveno odgovorno lice za
sadržaj tekstova je SA “Pergament” i ni na koji način ne može biti tumačen kao stav Evropske unije ili
Upravljačkog tela programa.
Subsidy Contract N РД 02-29-213/22.04.2013
2
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
Sadržaj
1.
2.
UVOD .............................................................................................................................................. 6
1.1.
Cilj studije poslovnog potencijala regiona ................................................................................. 7
1.2.
Metodologija ........................................................................................................................... 8
OSNOVNI PODACI O REGIONU ......................................................................................................... 8
2.1.
3.
4.
Okruzi u pograničnom pojasu ................................................................................................. 11
ZAKONODAVNI I STRATEŠKI OKVIR................................................................................................. 14
3.1.
Nacionalne strategije ............................................................................................................. 14
3.2.
Lokalna strateška dokumenta................................................................................................. 17
PRIRODNI RESURSI – OSNOVA EKONOMSKOG RAZVOJA ................................................................ 19
4.1.
Rudno bogatstvo .................................................................................................................... 19
4.2.
Energetski resursi ................................................................................................................... 20
4.3.
Poljoprivredno i šumsko zemljište .......................................................................................... 22
5.
RESURSI ZA RAZVOJ TURIZMA ........................................................................................................ 25
6.
SAOBRAĆAJNA INFRASTRUKTURA .................................................................................................. 28
7.
POSLOVNO OKRUŽENJE ................................................................................................................. 33
7.1.
Prostorno planska dokumentacija .......................................................................................... 34
7.2.
Kancelarije za lokalni ekonomski razvoj .................................................................................. 35
7.3.
Podsticajna sredstva za investitore ......................................................................................... 36
7.3.1.
Podsticaji regionalnog razvoja ........................................................................................ 38
7.4.
Finansijsko stanje lokalnih samouprava za podršku ekonomskom razvoju .............................. 42
7.5.
Ljudskiresursi ......................................................................................................................... 43
3
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
8.
POSLOVNA INFRASTRUKTURA........................................................................................................ 46
8.1.
Industrijskezoneiparkovi ........................................................................................................ 47
8.2.
Slobodne zone ....................................................................................................................... 50
8.3.
Poslovni inkubatori ................................................................................................................ 50
8.4.
Klasteri ................................................................................................................................... 53
8.4.1.
9.
Aktivni klasteri u regionu Južne i Istočne Srbije ............................................................... 54
ANALIZA PREDUZEĆA NA NIVOU REGIJE ......................................................................................... 57
10.
SWOT ANALIZA .......................................................................................................................... 69
11.
INDIKATORI ................................................................................................................................ 72
12.
ZAKLJUČAK I PREPORUKE .......................................................................................................... 74
12.1.
Ključne preporuke .............................................................................................................. 76
13.
LITERATURA ............................................................................................................................... 79
14.
ANEX 1 - INDIKATORI EKONOMSKOG RAZVOJA..………………………………………………………..………… 81
4
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
LISTA POJMOVA I SKRAĆENICA
APR
DBP
BDV
BIC
EU
GUP
HE
IKT
IPA
IPARD
IZ
LEDIB
MSP
MSPP
NUTS
PDR
PGR
SAD
SDC
SDI
SWOT
UNESKO
UNOPS
USAID
Agencija za privredne register
Domaći bruto proizvod
Bruto dodata vrednost
Biznis inkubator centar
Evropska Unija
Generalniurbanističkiplan
Hidro-elektrana
Informaciono komunikacione tehnologije
Instrument Evropske unije za bespovratnu finansijsku pretpristupnu
pomoć
Peta komponenta IPA fonda posvećena podršci politike ruralnog razvoja
Industrijska zona
Program lokalnog ekonomskog razvoja na Balkanu
Sektor malih i srednjih preduzeća
Mala i srednja preduzeća i preduzetništvo
Nomenklaturastatističkihteritorijalnihjedinica
Plandetaljneregulacije
Plan generalne regulacije
Sjedinjene Američke Države
Švajcarske agencije za razvoj i saradnju
Strane direktne investicije
Analiza snaga, slabosti, šansi i pretnji (Strengths, Weaknesses,
Opportunities and Threats)
OrganizacijaUjedinjenihnacijazaobrazovanje, naukuikulturu
Kancelarija Ujedinjenih nacija za projektne usluge
Američka agencija za međunarodni razvoj
5
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
1. UVOD
Srbija polako izlazi iz recesije, ali, svakako, još uvek ne i iz duboke ekonomske i društvene krize
u kojoj se nalazi. Bez obzira što je zabeležen rast domaćeg bruto proizvoda (DBP) od 1,9% u
prvom tromesečju ove godine u odnosu na isti period 2012. godine, to ne znači da se srpska
privreda i definitivno nalazi na putu potpunog oporavka i trasiranja staze ka njenom daljem
održivom rastu i razvoju. Da bi se takve tendencije nastavile i dobile zakonomeran karakter
potrebno je stvoriti bazične pravne i ekonomske pretpostavke. Pravne pretpostavke se ogledaju
u izgradnji jake pravne infrastrukture, kako institucija, tako i samog respektabilnog i
stimulativnog zakonodavstva, dok se ekonomske pretpostavke odnose na izgrađene
saobraćajne, komunikacione i energetske infrastrukture i jeftiniju državnu upravu koja bi trebala
da otkloni ili u najmanju ruku osetno redukuje nevidljive troškove administracijei obezbedi
fiskalnu relaksaciju privredekroz restrukturiran javni sektor u celini.Praksa, međutim, ukazuje na
značajan broj prepreka koje se postavljaju u svakodnevnom delovanju poslovnih subjekata u
zemljama u tranziciji, posebno u Srbiji. Kao glavne prepreke biznisu u Srbiji označeni su visoki
troškovi poslovne regulacije, nizak nivo kvaliteta institucija, slaba svojinska prava i značajna
nestabilnost makroekonomskog okruženja. Mišljenje mnogih svetskih stručnjaka je da Srbija
ima potencijal da se mnogo brže ekonomski razvija, ali mora da smanji javnu potrošnju i stvori
povoljniju klimu za poslovanje. U tom smislu i ova Studija se bavi poslovnim potencijalom
pograničnog regiona južne i istočne Srbije sa akcentom na Borski, Zaječarski, Nišavski,
Pirotski,Jablanički i Pčinjski okrug.
Napredak srpske privrede će dobiti na intenzitetu tek sa povećanjem investicija i produktivnosti
rada u privredi kroz primenu savremenih i inovativnih tehnologija i efikasniju organizaciju rada, i
sa povećanjem broja zaposlenih, što će direkto da doprinese porastu životnog standarda
stanovništva. Kvalitet poslovnog okruženja,njegova povoljnost ili nepovoljnost, ocenjuje se na
osnovu ključnih segmenata kao što su: regulatorno okruženje, radni odnosi, poreski sistem,
institucije (formalne i neformalne), infrastruktura, pristup finansijama i makroekonomsko
okruženje.
„U Srbiji je udeo stranih investicija u ukupnim investicionim ulaganjima iznosio 4,6% u 2012.
godini i po tom pokazatelju bili smo na 160. mestu među 194 ekonomije, dok je njihov udeo u
2011. bio 27,4%, i bili smo jedna od najviše zavisnih ekonomija u svetu od priliva SDI (na 52.
mestu), gde je samo Crna Gora imala veći relativan pokazatelj od Srbije u regionu (na 12.
mestu sa udelom od 67,9%).”1 Ali, na statistike SDI najviše je uticala prodaja Delta Maksija u
2011. godini, kada je belgijska trgovačka kompanija preuzela veliki udeo na srpskom tržištu
maloprodaje, dok je u 2012. godini najveći uticaj na ukupnu vrednost imao reotkup akcija
1
http://www.makroekonomija.org/0-miroslav-zdravkovic/ukupne-investicije-i-strane-direktne-investicije/
6
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
Telekom-a Srbija - dve transakcije bez značajnih efekata na ukupna ekonomska kretanja. Kada
se isključi iz podataka za 2012. godinu reotkup vlasništva države u Telekomu, izvršen u januaru
te godine, ukupan priliv SDI iznosio je 918 miliona dolara, što je skoro tri puta veća vrednost od
prikazane u neto iznosu.
I dok na ukupne vrednosti priliva SDI imaju veliki uticaj ove jednokratne transakcije, za budući
razvoj Srbije je od mnogo većeg značaja kako povećati ukupnu vrednost investicionih ulaganja,
a pri tome mnogo brže povećati vrednost investicija u proizvodnim delatnostima, i to u
proizvodnju orijentisanu na izvoz.Rekordna vrednost investicija u Srbiji bila je 7,7 milijardi evra u
2008. godini, da bi pala na 5,4 milijarde u 2011. godini. Ni u SAD, a ni u većini razvijenih
zemalja u Evropi, investiciona aktivnost nije premašila rekordnu vrednost iz 2008. godine. Pri
tome je, u Srbiji, udeo investicija u proizvodne delatnosti povećan sa 44% u 2008. na 48,4% u
2011. godini, u čemu je udeo prerađivačke industrije u ukupnim investicijama povećan sa 22,1%
na 25,5%.
Udeo poljoprivrede u ukupnim investicijama smanjen je sa 3,9% na 2,9%, iako je njen udeo u
bruto dodatoj vrednosti oko 10%. Investicije u novostvorenoj vrednosti prerađivačke industrije
učestvovale su sa visokih 36% u 2011. godini, dok su one u poljoprivredi bile 5,4%. Gde su
statistički minimumi tu su i najveći ekonomski potencijali, te upravo ulaganjima u modernizaciju
poljoprivredne proizvodnje se mogu očekivati najbrži, i ekonomski najširi, efekti za ukupnu
ekonomiju i standard građana. A u odnosu na tu činjenicu, hoće li u ovoj ili narednoj godini
skočiti priliv SDI u Srbiju je potpuno nerelevantno2.
Studija poslovnog potencijala regiona (sa akcentom na Borski, Zaječarski, Nišavski,
Pirotski,Jablanički i Pčinjski okrug) je obavljena za potrebe Centra za razvoj Jablaničko
Pčinjskog okruga u okviru realizacije projekta „U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem:
Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog poslovnog potencijalaREVIVLE“ koji kofinansira EU kroz IPA program prekogranične saradnje Srbija-Bugarska.
1.1.
Cilj studije poslovnog potencijala regiona
Cilj, kao i metodologija izrade ove Studije su precizno definisani projektnim zadatkom. Cilj
istraživanja je da se kroz sagledavanje poslovnog potencijala, identifikuju oblasti od interesa za
investitore i ukaže na slabosti i ograničenja kako bi se pružila podrška revitalizaciji ekonomije i
razvoju programskog područja kroz zajedničku promociju poslovnog potencijala i mogućnosti za
investiranje u pograničnom području. Studija bi trebalo da identifikuje mogućnosti za saradnju i
ekomomsko oživljavanje potencijala u prekograničnom području i istakne zajedničke proizvode,
usluge i oblasti zajedničkih interesa za investitore koji će biti iskorišćeni za buduću zajedničku
promociju regiona.Studija daje odgovore kako iskoristiti dosadašnja iskustva i potencijale
2
http://www.makroekonomija.org/0-miroslav-zdravkovic/ukupne-investicije-i-strane-direktne-investicije/
7
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
regiona za kreiranje održivih projekata za zajednički nastup na trećim tržištima, ali i za saradnju
u regionu koja bi doprinela konkurentnijim proizvodima i uslugama i rešavanju gorućeg
problema nezaposlenosti u regionu.Cilj analize je što bolje sagledati oblasti od interesa za
investitore iz ugla samih investitora i ostalihzainteresovanih strana, a bez pravljenja unapred
postavljenih pretpostavki koje bi ograničavale ili usmeravale istraživanje.
1.2.
Metodologija
Analiza je sprovedena u periodu od 1. oktobra 2013. godine do 28.februara 2014. godineu
skladu sa unapred predloženom metodologijom. Ceo postupak se odvijao u nekoliko
kompatibilnih i međusobno povezanih faza.
Prva faza je predstavljala analizu relevantnih strategija i programskih dokumenata, zakonskih i
podzakonskih akata, kao i dokumenata različitih domaćih i međunarodnih organizacija koja se
bave datom temom, kao i istraživanje statističkih podataka, a sve u cilju prikupljanja podataka o
poslovnom okruženju i poslovnoj infrastrukturi, prirodnim i istorijskim resursima, postojećem
poslovanju i potencijalnim grinfild i branfild investicijama. Podaci prikupljeni u prvoj fazi su bili
osnova za sve dalje analize urađene tokom narednih faza.
Drugu fazu je činilo razvijanje indikatora za prikaz trenutne situacije i budući monitoring. Naime,
pregled trenutnog stanja i razvijeni indikatori će omogućiti dalje praćenje specifičnih parametara
razvoja ovih regiona.
Treća faza je obuhvatila analizu poslovnog potencijala prekograničnog regiona putem
statističke analize, SWOT analize, analize tvrde i meke infrastrukture, analize postojećeg
poslovnog potencijala i benchmarking analize.
Četvrta faza se odnosila nasastavljanje ove Studije sa nalazima, zaključcima i preporukama, što
je podrazumevalo identifikaciju poslovnih mogućnosti, slabosti i ograničenja, alata za
međuopštinsku i sektorsku saradnju.
2. OSNOVNI PODACI O REGIONU
U julu 2009. godine, skupština Srbije usvojila je Zakon o regionalnom razvoju kojim je Srbija
podeljena na sedam statističkih regiona. Prvobitno je bilo predviđeno da područje statističkog
regiona Južna i Istočna Srbija čine dva statistička regiona - Južni region i Istočni region.
Početkom 2010. godine preovladala je ideja o smanjenju broja statističkih regiona, a razlog za
to je neravnomernost u broju stanovnika u regionima na osnovu prvog predloga. Prema
izmenama i dopunama Zakona o regionalnom razvoju, Srbija se deli na pet statističkih regiona,
a ujednačavanje regiona vrši se spajanjem Zapadnog i Centralnog regiona i Istočnog i Južnog
8
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
regiona. Podela Srbije na statističke regione izvršena je u cilju usaglašavanja sa zemljama
Evropske unije koje koriste NUTS standarde. Za razliku od tri statistička regiona koji imaju i
sopstvene organe uprave (Vojvodina, Kosovo i Metohija, Beograd), statistički region Južna i
istočna Srbija je formiran za statističke potrebe i nema svoje organe vlasti.
Područje južne i istočne Srbije se sastoji od
devet upravnih okruga u kojima živi 1.641.167
stanovnika po popisu Republičkog Zavoda za
Statistiku iz 2011.godine. Područje regiona se
prostire na 26.253 km², što čini oko 30% ukupne
teritorije Republike Srbije. Prosečna gustina
naseljenosti regiona je 62,5 stanovnika/km², što
je znatno manja naseljenost u odnosu na
Republiku gde je prosečna naseljenost 92
stanovnika/km². Posmatrana regija koju čine
šest upravnih okruga (Borski, Zaječarski,
Nišavski, Pirotski, Jablanički i Pčinjski) prema
popisu stanovništva iz 2011. godine broji
1.162.887 stanovnika i prostire se na površini
od 18.909 km². Prosečna gustina naseljenosti
regije je 61,5 stanovnika/km², što znači da je
posmatrana regija još ređe naseljena u odnosu
na čitav region.
Regiju uglavnom karakteriše brdsko – planinski i ravničarski teren, koji na istoku regiona sa
Starom planinom čini prirodnu I administrativnu granicu sa susednom Bugarskom. Regija ima
umereno kontinentalnu klimu sa neznatnim odstupanjima u godišnjoj temperaturi između
gradova. Na području regije uglavnom preovlađuje srpsko stanovništvo, a ima i pripadnika
drugih etničkih grupa: Bugara, Albanaca, Vlaha, Roma, itd. Albanci čine etničku većinu u
opštinama Preševo i Bujanovac, dok Bugari čine apsolutnu etničku većinu u opštini
Bosilegrad.Regija obuhvaćena ovom analizom se odlikuje i drastičnim demografskim
promenama poslednjih decenija. Proces starenja stanovništva, koji je započeo još
sedamdesetih godina 20. veka, kulminirao je 1992. Godine kada je po prvi put zabeležen
negativan saldo prirodnog priraštaja. Sa druge strane, u potrazi za poslom poslednjih godina iz
manjih opština u veće gradove otišlo je oko 60.000 stanovnika. Najdramatičnija slika je u južnoj
I jugoistočnoj Srbiji, gd eodlaze mladi, ali se iseljavaju i čitave porodice u Beograd, Niš I druge
velike centre. Iz tih razloga ovaj dokument je obuhvatio I demografsku analizu 6 okruga Južne I
Istočne Srbije sa posebnim osvrtom na Jablanički i Pčinjski okrug (tabela br. 1).
9
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
Tabela br. 1: Demografska analiza regije
Unutrašnje
migracije 2011.
(doseljeni/odsel
jeni)
Opština
Broj
stanovnika
popis 2002.
Broj
stanovnika
popis 2011.
Apsolutni
prirodni
priraštaj 2011.
Demografsko
pražnjenje 2002. /
2011. (%)
Region Južne i
Istočne Srbije
1753004
1641167
-12495
Jablanički okrug
240923
222394
-1732
-708
-7,8
Leskovac
156252
146640
-984
-392
-6,2
-6,4
Bojnik
13118
11462
-114
4
-12,6
Vlasotince
33312
30338
-263
-90
-8,9
Lebane
24918
22290
-230
-199
-10,5
Medveđa
10760
10206
-97
-2
-5,1
Crna Trava
2563
1456
-44
-29
-43,2
Pčinjski okrug
227690
226649
-513
-472
-0,5
Vranje
87288
86120
-50
-163
-1,3
Bosilegrad
9931
7987
-133
-36
-19,6
Bujanovac
43302
45626
78
-2
5,4
Vladičin Han
23703
21609
-195
-75
-8,8
Preševo
34904
40078
41
-31
14,8
Surdulica
22190
20033
-105
-84
-9,7
Trgovište
6372
5196
-67
-67
-18,5
Zaječarski okrug
137561
120756
-1563
-274
-12,2
Nišavski okrug
381757
371003
-2366
463
-2,8
Borski okrug
146551
128746
-1277
-339
Pirotski okrug
105654
93339
-1100
-154
-12,1
-11,7
Izvor: Republički zavod za statistiku Srbije
Ukupan broj stanovnika u regionu Južne i Istočne Srbije se smanjio u periodu2002-2011. godina
za 111.837 stanovnika, dok se u posmatranoj regiji broj stanovnika smanjio za 64.934
stanovnika. Radi ilustracije ovih podatka, ovo možemo porediti kao da je nestala jedna lokalna
samouprava veličine Surdilice ili Vladičinog Hana ili pak četiri Trgovišta. Najveće demografsko
pražnjenje se beleži u Zaječarskom i Borskom okrugu posmatrano sa nivo okruga, dok je
dramatična situacija u opštinama Crna Trava u kojoj se broj stanovnika smanjio čak za 43% u
desetogodišnjem periodu, zatim sledi Bosilegrad sa 19,6% i opština Trgovište sa 18,5%. Samo
su dve lokalne samouprave uspele da zadrže nivo populacije: Bujanovac i Preševo. Najveći
priprast stanovništva imala je lokalna samouprava Preševo.
10
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
Grafikon 1: Demografsko pražnjenje po okruzima
2.1.
Okruzi u pograničnom pojasu
Jablanički okrug se nalazi u jugoistočnom delu Srbije. Prostire se na površini od 2.769 km² i
broji ukupno 222.394 stanovnika, nastanjenih u 336 naseljenih mesta. Prosečna gustina
naseljenosti je 80,3 stanovnika/km², a obuhvata Grad Leskovac i opštine Bojnik, Lebane,
Medveđu, Vlasotince i Crnu Travu. Po stepenu razvijenosti ovo je najnerazvijeniji okrug u ovoj
regiji jer većina opština ovog okruga pripada grupi devastiranih područja (Bojnik, Lebane,
Medveđa i Crna Trava)3, dok grad Leskovac kao najrazvijeniji pripada tek trećoj grupi koju čine
nedovoljno razvijene jedinice lokalne samouprave, odnosno lokalne samouprave čiji je stepen
razvijenosti ispod prosečnog stepena razvijenosti u Republici Srbiji.
Izvor: Republički zavod za statistiku Srbije
Pčinjski okrug se nalazi u južnom delu Srbije. Prostire se na površini od 3.520 km² i broji
ukupno 226.649 stanovnika, nastanjenih u 336 naseljenih mesta. Prosečna gustina naseljenosti
3
Izvor Nacionalna agencija za regionalni razvoj, www.regionalnirazvoj.gov.rs
11
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
je 64,4 stanovnika/km², a obuhvataGrad Vranje i opštine Bosilegrad, Bujanovac, Vladičin Han,
Preševo, Surdulicu i Trgovište. Po stepenu razvijenosti ovo je, takođe,nerazvijen okrug gde
većina opština pripada grupi devastiranih područja (Bosilegrad, Vladičin Han, Surdulica i
Trgovište) ili četvrtoj grupi nedovoljno razvijenih jedinica lokalne samouprave (Bujanovac i
Preševo). Jedino grad Vranje pripada drugoj grupi lokalnih samouprava sa stepenom razvijenosti
iznad republičkog proseka.
Izvor: Republički zavod za statistiku Srbije
Zaječarsku okrug se nalazi u istočnom delu Srbije. Prostire se na površini od 3.623 km² i broji
ukupno 120.756 stanovnika, nastanjenih u 173 naseljena mesta. Prosečna gustina naseljenosti
je 33,3 stanovnika/km², a obuhvata Grad Zaječar i opštine Boljevac, Knjaževac i Sokobanju.
Zaječarski okrug je po stepenu razvijenosti ispred prethodna dva okruga. Naime, grad Zaječar
je po stepenu razvijenosti iznad republičkog proseka, dok ostale opštine spadaju u nedovoljno
razvijene opštine,s tim što samo opština Knjaževac pripada četvrtoj grupi nerazvijenih loaklnih
samouprava, dok se opštine Boljevac i Sokobanja nalaze u trećoj grupi, kao I grad Leskovac
koji je najrazvijeniji u svom okrugu..
Izvor: Republički zavod za statistiku Srbije
Nišavski okrug se nalazi u jugoistočnom delu Srbije. Prostire se na površini od 2.729 km² i
broji ukupno 371.003 stanovnika, nastanjenih u 285 naseljenih mesta. Prosečna gustina
naseljenosti je 135,9 stanovnika/km², a obuhvata Grad Niš i opštine Aleksinac, Svrljig,
Merošinu, Ražanj, Doljevac i Gadžin Han. Po stepenu razvijenosti, region je specifičan jer ima
12
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
samo Grad Niš čiji je stepen razvijenosti Iznad republičkog proseka. Ostale opštine spadaju u
nedovoljno razvijene opštine, odnosno opštine čiji je stepen razvijenosti ispod prosečnog
stepena razvijenosti u Republici Srbiji.Nišavski okrug ima najveće učešće poljoprivrednog
zemljišta u region sa čak 60%, jer u najvećoj meri zahvata ravničarske predele.
Izvor: Republički zavod za statistiku Srbije
Borski okrug se nalazi u istočnoj Srbiji.Prostire se na površini od 3.507 km² i broji ukupno
128.746stanovnika, nastanjenih u 90 naseljenih mesta. Prosečna gustina naseljenosti je 36,7
stanovnika/km², a obuhvata opštine Bor, Majdanpek, Negotin i Kladovo. Za Borski okrug se
može reći da je najrazvijeniji od ovih šest posmatranih okruga, obzirom da su većina jedinica
lokalne samouprave ovog okruga (Bor, Kladovo i Negotin) po stepenu ravijenosti iznad
republičkog proseka, dok je samo opština Majdanpek u trećoj grupi nerazvijenih lokalnih
samouprava.
Izvor: Republički zavod za statistiku Srbije
PirotskiokrugsenalaziujugoistočnomdeluSrbije.Prostire se na površini od 2.761 km² i broji
ukupno 93.339 stanovnika, nastanjenih u 214 naseljenih mesta. Prosečna gustina naseljenosti
je 33,8 stanovnika/km², a obuhvata opštine Pirot, Dimitrovgrad, Babušnicu i Belu Palanku.Po
stepenu razvijenosti, region je specifičan jer ima samo opštinu Pirot čiji je stepen razvijenosti
13
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
iznad republičkog proseka. Ostale opštine spadaju u nedovoljno razvijene opštine, odnosno
opštine čiji je stepen razvijenosti ispod prosečnog stepena razvijenosti u Republici Srbiji.
Površina
Broj
Gustina
u km ² stanovnika naseljenosti
Broj
naselja
Pirotski okrug
2761
93339
33,8
214
Pirot
1232
58701
47,6
71
Dimitrovgrad
483
10115
20,9
44
Babušnica
529
12381
23,4
53
Bela Palanka
517
12142
23,4
46
Izvor: Republički zavod za statistiku Srbije
3. ZAKONODAVNI I STRATEŠKI OKVIR
Na putu pridruživanja, sa ciljem da postane tržišno orijentisana, Srbija je sprovela i započela
niz reformi od kojih se veliki broj odnosi na stvranaje i održavanje povoljnog i stabilnog
poslovnog okruženja. Naime, ove reforme se, pre svega, tiču zakonodavnog, strateškog i
institucionalnog okvira i imaju za cilj stvaranje pravne sigurnosti, usaglašavanje sa
zakonodavstvom i politikama Evropske unije, stabilno makro-ekonomsko i političko okruženje.
Tako je poslovni ambijent u Republici Srbiji značajno pobošljan tokom poslednjih nekoliko
godina, usvojene su brojne strategije, ako i niz zakona koji su usaglašeni sa standardima EU i
koji su postavili dobar institucionalni okvir za podsticanje ulaganja i sprovođenje ekonomske
politike.
3.1.
Nacionalne strategije
Republika Srbija je u protekloj deceniji sprovela obimne političke i ekonomske reforme kako bi
postala razvijena demokratska država sa brzo rastućom tržišnom ekonomijom. Vodeće
međunarodne razvojne institucije, kao što su Međunarodni monetarni fond, Svetska banka,
Evropska banka za obnovu i razvoj, podržavaju Srbiji na putu pridruživanju Evropskoj Uniji i
Svetskoj trgovinskoj organizaciji. Ove promene, zajedno sa kontinuiranim unapređenjem
poslovnog ambijenta kroz već započete strukturne reforme, predstavljaju dobra temelj za dalju
ekonomski rast i razvoj privrede.
Strategije Republike Srbije podeljene su u nekoliko oblasti od kojih je jedna i privreda, a koje
definišu ciljeve, mere i prioritete razvoja Republike Srbije i načine njihovog ostvarivanja. U
14
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
periodu 2001-2012. usvojen je čitav niz strategija koje određuju razvoj privrede i poslovanja, od
kojih su najznačajnije4:
1. Strategija i politika razvoja industrije Republike Srbije za period 2011-2020.
2. Strategija razvoja konkurentnih i inovativnih malih i srednjih preduzeća za period 20082013.
3. Strategija podsticanja i razvoja stranih ulaganja
4. Strategija regionalnog razvoja Republike Srbije 2007-2012.
5. Strategija prostornog razvoja Republike Srbije 2009 – 2013 – 2020.
6. Nacionalna strategija održivog korišćenja prirodnih resursa i dobara
7. Strategija razvoja poljoprivrede Republike Srbije
8. Strategija razvoja turizma
9. Nacionalna strategija zapošljavanja do 2020.
Prvo treba pomenuti Nacionalnu strategiju održivog razvoja koja je usvojena sa ciljem da
obezbedi uravnotežen održivi razvoj u kojem sva tri glavna stuba održivog razvoja – održivi
ekonomski rast i privredni i tehnološki razvoj, održivi razvoj društva na bazi socijalne tavnoteže,
i zaštita životne sredine uz racionalno raspolaganje prirodnim resursim – se spajaju u jednu
celinu sa zajedničkim institucionalnim okvirom. Ovo je krovni dokument i osnova za izradu svih
drugih nacionalnih, regionalnih i lokalnih strategija.
Nakon Nacionalne strategije privrednog razvoja Republike Srbije od 2006. do 2012. koja je
predstavljala jedan od prvih dokumenata koji se bavio razvojem privrede i ekonomije, definisana
je i usvojena Strategija razvoja industrije Republike Srbije 2011-2020. koja se nastavlja na
prethodnu strategiju i na konzistentan i celovit način identifikuje osnovne razvojne prioritete
države, kao i načine njihovog ostvarivanja, posebno u privredi. Industrija predstavlja jednu od
najvažnijih privrednih grana, i budući da višestruko utiče na razvoj svih drugih proizvodnih i
neproizvodnih delatnosti ova Strategija definiše uloga i značaj industrije u daljem privrednom
4
Ostale Strategije koje je RS usvojila u periodu 2001-2012. koje definišu oblast privrede i finansija:
1.
2.
Strategija razvoja javnih nabavki u Republici Srbiji
Strategija razvoja i promocije društveno odgovornog poslovanja u Republici Srbiji za period od 2010. do
2015. godine
3. Strategija razvoja interne finansijske kontrole u javnom sektoru u Republici Srbiji
4. Strategija povećanja izvoza Republike Srbije za period od 2008. do 2011. godine
5. Strategija razvoja trgovine Republike Srbije
6. Strategija upravljanja akcijama banaka u vlasništvu Republike Srbije za period od 2009. do 2012. godine
7. Strategija dugoročnog ekonomskog razvoja srpske zajednice na Kosovu i Metohiji
8. Strategija održivog opstanka i povratka na Kosovo i Metohiju
9. Strategija dugoročnog ekonomskog razvoja juga Srbije - opštine Preševo, Bujanovac i Medveđa
10. Strategija tržišnog nadzora
11. Strategija razvoja slobodnih zona u Republici Srbiji za period od 2011. do 2016. godine
12. Strategija naučnog i tehnološkog razvoja Srbije 2010 – 2015.
15
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
razvoju Srbije. Ova strategija se posbeno bavi razvojem poslovne infrastrukture i okruženja u
okviru dela koji se bavi regionalnim razvojem.
Strategija razvoja konkurentnih i inovativnih malih i srednjih preduzeća za period 20082013., takođe, podržava razvoj poslovne infrastrukture i okruženja kao neophodnih unapređenja
institucionalne podrške privredi, a posebno sketoru MSPP. Bazirana je na nekoliko ključnih
stubova, kao što su promocija i podrška preduzetništvu i osnivanje novih preduzeća,
finansiranje i oporezivanje MSP sektora, itd. a od kojih se većina može sprovoditi na lokalnom
nivou uz koordinaciju aktivnosti sa nacionalnim nivoom.
Dalje, Strategija podsticanja i razvoja stranih ulaganja usmerena je ka privlačenju novih
stranih ulaganja u proizvodne sektore u cilju povećana izvoznih kapaciteta i sposobnosti lokalne
privrede. Većina mera predloženih ovom strategijom odnosi se na unapređenje institucionalnih
kapaciteta, ubrzavanje administrativnih procedura, smanjenje birokratije i sređivanje lokalnih
planskih dokumenata, kao i razvoj povoljnog poslovnog okruženja.
Strategija regionalnog razvoja Republike Srbije 2007-2012., iako sada već istekla, je
pozitivan primer prvog razvojnog dokumenta na temu regionalnog razvoja koji ima za cilj
unapređenje regionalnog razvoja uz pomoć preduzetništva i MSP sektora preko kojih se može
smanjiti regionalna neujednačenost i povećati regionalna konkurentnost.
Strategija prostornog razvoja Republike Srbije 2009 – 2013 – 2020. ima posebnu ulogu za
budući prostorni razvoj Srbije koji se koncipira na osnovu dugoročnih vizija strateških pravaca
razvoja alokacije sopstvenih finansijskih kapaciteta, korišćenja raspoloživih fondova i inostranih
investicija, a na osnovu održivog korišćenja potencijala i teritorijalnog kapitala.
Nacionalnastrategijaodrživogkorišćenjaprirodnihresursaidobarapostavlja za ciljeve: (1)
usmeravanje na i obezbeđivanje uslova za održivo korišćenje prirodnih resursa i dobara,
stvaranjem osnove za postavljanje planova, programa i osnova za svaki pojedinačni prirodni
resurs ili dobro; (2) redukovanje negativnog uticaja korišćenja resursa na ekonomiju i životnu
sredinu, ustanovljavanjem osnovnih indikatora koje treba pratiti; (3) doprinos usmeravanju
razvoja ka održivoj proizvodnji (kroz manje i efikasnije korišćenje prirodnih resursa) i potrošnji
(promeni ustaljenih načina potrošnje).
Strategija razvoja poljoprivrede Republike Srbije definiše kao osnovne ciljeve povećanje
konkurentnosti poljoprivrede, bezbdednost hrane, razvoj sela, zaštitu životne sredine, prirpemu
za integraciju u EU i pristup Svetskoj Trgovinskoj Organizaciji.
Strategija razvoja turizma Republike Srbije ukazuje na mogućnosti razvoja turizma u odnosu
na: kretanja u svetskom turizmu, strateško turističko pozicioniranje, izbor prioritetnih srpskih
16
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
turističkih proizvoda, plan konkurentnosti, investicionu strategiju, plan potrebnih ulaganja I
marketing plan.
Nacionalna strategija zapošljavanja do 2020. Pridaje značaj veštinama, te se pritom ova
strategija poziva na dokumente Evropske unije koji u prvi plan ističu izlaženje u susret stalnim
potrebama za novim veštinama i unapređenju kvaliteta radne snage.
Svrha i uloga svih ovih strateških dokumenata je da definišu određene oblasti razvoja privrede i
stvaranja povoljnog poslovnog okruženja i održivog ekonomskog rasta na teritoriji čitave države,
ali i u pojedinačnim regionima Srbije. One pružaju kontekst za održivu socio-ekonomsku
regeneraciju i iskorišćenje nacionalnihi međunarodnih izvora finansiranja, omogućavajući
različitim regionima da ostvare svoj potencijal kroz povezivanje aktivnosti na nacionalnom,
regionalnom i lokalnom nivou.
3.2.
Lokalna strateška dokumenta
Pored gore navedenih nacionalnih strategija, velika većina (78%) jedinica lokalnih samouprava
iz ovih šest posmatranih regiona5 ima važeće usvojene strategije razvoja (održivog i/ili
ekonomskog razvoja) koje daju pregled i potencijale održivog razvoja zasnovanog na
makroekonomskim pokazateljima u ključnim privrednim sektorima, uključujući poljoprivredu,
turizam, proizvodnju, usluge, itd. U svim ovim strateškim dokumentima kreiranje povoljnog
poslovnog okruženja i privlačenje investicija je jedan od ključnih prioriteta čime su ove jedinice
lokalne samouprave iskazale svoju odlučnost i posvećenost da ulože svoje lokalne resurse u
ekonomski rast i razvoj svoj zajednica. Takođe, veoma je važna činjenica da su sve ove
strategije usklađene sa Nacionalnom strategijom održivog razvoja pa nije iznenađujuća
činjenica da se brojni projekti navedeni u ovim dokumentima odnose upravo na prvi stub
održivog razvoja – ekonomski razvoj – i tiču se unaprđenja tvrde i meke infrastrukture u cilju
ekonomskog razvoja, privlačenja investicija, programa samozapošljavanja, razvoju MSPP
sekora. Interesantno je da je odsustvo važećih lokalnih strateških dokumenata važnih za
stvaranje povoljnog poslovnog okruženja najzastupljenije u najnerazvijenijim regionima
(Jablaničkom i Pčinjskom), kao i kod najmanje razvijenih jedinica lokalne samouprave (Bojnik,
Lebane, Medveđa, Crna Trava, Bosilegrad, Trgovište, Babušnica). Takođe, važno je istaći da
sve jedinice lokalne samouprave u Borskom, Zaječarskom i Nišavskom okrugu imaju usvojena
strateška dokumenta koja određuju buduće pravce ekonomskog razvoja, a time i poslovnog
ambijenta ovih regiona. Neke jedinice lokalne samouprave, posebno u Nišavskom okrugu, su
otišle i korak dalje, pa su izradile i strategije razvoja MSPP sektora koji su prepoznali kao jedan
od najvažnijih resursa za ekonosmki rast i razvoj regiona.
5
Od 32 posmatrane jedinice lokalne samouprave u ovih 6 okruga, 25 njih ima neki važeći relevantan strateški
dokument (strategiju održivog razvoja, strategiju ekonomskog razvoja, strategiju razvoja MSPP sektora)
17
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
Ovaj podatak se može tumačiti i kao (ne)postojanje određenih potencijala ekonomskog razvoja
u datim jedinicama lokalne samouprave koje su, u većoj ili manjoj meri, shvatile svoju ulogu u
podsticanju ekonomskog razvoja i stvaranju regionalne konkurentnosti. Iz prethodno navedenog
jasno je da jedan od ključnih preduslova stvaranja povoljnog poslovnog okruženja i ekonomskog
razvoja na lokalnom nivou podrazumeva usvajanje i primenu osnovnih strateških i planskih
dokumenata, a pre svega, strategija održivog razvoja, ali i pojedinačnih sektorskih strategija u
oblastima ekonomskog razvoja, privlačenja investicija, kapitalnih ulaganja, zapošljavanja, itd.
Tako se sa sigurnošću može reći da je prvi i najznačajniji korak u poboljšanju poslovnog
okruženja analiziranih regiona, svakako, izrada i usvajanje nedostajućih strateških dokumenata
koji će dati smernice za poboljšanje trenutnog poslovnog ambijenta u cilju ekonomskog rasta i
razvoja kako pojedinačnih jedinica lokalne samouprave, tako i čitavih regiona.
Posmatrano kroz istorijsku perspektivu, lokalna samouprava u Srbiji je tradicionalno imala
zapostavljene ekonomske funkcije, i to u vidu ispunjavanja zadataka dodeljenih sa centralnog
nivoa vlasti a u okviru jedinstvene projekcije planske privrede. Međutim, sa početkom reforme
lokalne samouprave i decentralizacije, od 2002. godine pa nadalje, lokalna samouprava
postepeno proširuje svoje izvorne nadležnosti u skladu sa Zakonom o lokalnoj samoupravi iz
2007. godine, kao osnovnim zakonskim propisom koji određuje nadležnosti jedinica lokalne
samouprave. Tako, lokalna samouprava ima dve vrste nadležnosti: izvornu (samoupravnu) i
poverenu (decentralizovanu)6. Osnovne izvorne nadležnosti razvrstane su prema oblastima:
donošenje i sprovođenje programa razvoja; poslovi u oblasti poljoprivrede, veterinarstva i
vodoprivrede; razvoj turizma, ugostiteljstvo, zanatstvo i trgovina; poslovi u vezi sa registracijom
privrednih subjekata i preduzetnika; pružanje stručne pomoći investitorima; pripremanje, izrada i
praćenje projekata; itd. Izvorne nadležnosti su dalje regulisane sektorskim zakonima koji
uređuju pojedine oblasti. Međutim, među poverenim nadležnostima lokalne samouprave, koje
su od direktnog ili indirektnog značaja za unapređenje lokalnog poslovnog okruženja, su i
nadležnosti u oblastima javnih službi i komunalnih delatnosti, urbanizma i građevinarstva, javnih
prihoda, zaštite životne sredine, inspekcijskih poslova. Kao najznačajnije poverene nadležnosti
koje utiču na kvalitet poslovnog okruženja, a time i na ekonomski razvoj, izdvajaju se:
urbanizam i građevinarstvo (donošenje prostornih i urbanističkih planova, planova generalne
regulacije i planova detaljne regulacije, izdavanje urbanističkih akata, uređenje građevinskog
zemljišta, izdavanje građevinskih dozvola i upotrebnih dozvola, građevinska inspekcija,
evidencije i imovinsko-pravni poslovi), komunalni i stambeni poslovi; utvrđivanje i naplata
lokalnih javnih prihoda; inspekcijski poslovi, itd.
6
Izvorna (samoupravna) nadležnost utvrđena je Zakonom o lokalnoj samoupravi i to enumeracijom, kroz 39 tačaka u
članu 20.
18
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
4. PRIRODNI RESURSI – OSNOVA EKONOMSKOG RAZVOJA
Prirodno bogatstvo ima istaknuto mesto u sklopu ukupnih materijalnih resursa za privredni i
ekonomski razvoj. Ono spada u grupu materijalnih faktora koji određuju obim i srtrukturu
materijalne proizvodnje u datoj regiji. U prirodno bogatstvo spadaju sve upotrebne vrednosti
koje se zatiču u prirodi i u koje nije uložen nikakav ljudski rad (rudno bogatstvo, vodena
energija, zemljište, šume,razni biljni plodovi ribe, divljač, i sl.). Iako prirodna bogatstva u Srbiji sa
stanovišta obima svetskih potencijala nemaju neki veliki značaj, ona su u odnosu na broj
stanovnika i u odnosu na veličinu teritorije na kojoj se nalaze veoma značajne i po obimu i po
strukturi.Regija koja zauzima prostor Jablaničkog, Pčinjskog, Nišavskog, Borskog, Zaječarskog i
Pirotskog okruga obiluje značajnim prirodnim bogastvima koja predstavljaju realnu osnovu
ekonomskog razvoja. Osnovu prirodnih resursa čine:rudno bogatstvo (rude metala, ugalj),
voda, - hidro potencijal, vetar, zemljište, i šume.
4.1.
Rudno bogatstvo
Kao najznačajniji prirodni resurs regije, svakako se
izdvaja rudno bogatstvo ovog kraja. Na teritoriji regije
su registrovana značajna nova ležišta ruda, pre svih
 olova,
 cinka,
 bakra,
 srebra i
 zlata,
kao i nemetalnih sirovina kvarca i metadijabaza.
Neka od tih ležišta su značajna i perspektivna za
eksploataciju. Za većinu je urađeno istraživanje
kvaliteta i količine rudnog bogatstva. Sa sadašnjim
nalazištima rudnog bogatstva, ova grana privrede
ima veliku perspektivu, s tim što razvoj treba
usmeriti, pre svega, na rude nemetala, olova i cinka,
koje su izuzetno tražene na inostranim tržištima..
Na prvom mestu kao „motor“ razvoja, pre svega Istočne Srbije izdvajamo rudnik bakra i zlata u
Boru i Majdanpeku, koji bi završetkom izgradnje borske topionice bakra, već 2014. godine
mogao da proizvodi gotovo 70.000 tona bakra, 14 tona srebra i 2 tone zlata iz rude u Boru i
Majdanpeku. Ako se tome doda ruda i iz drugih ležišta u Timočkoj Krajini i Srbiji, zlata bi moglo
da bude i dvostruko više. U isto vreme u Srbiji se iz mulja elektrolize bakra u Boru godišnje
proizvodilo 3,5 tona zlata, a još trećina dobijala se iz drugih ležišta.Stručnjaci poredviđaju da bi
19
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
aktiviranjem i ostalih ležišta, bar desetak lociranih, proizvodnja zlata mogla da se uveća od tri do
četiri puta, naravno, pod uslovom da se dodatnim istaživanjima potvrde dosadašnje prognoze i
nađe dovoljno novca za pokretanje proizvodnje. Ova činjenica je vrlo interesantna obzirom da je
sada prava prilika za oba metala – zlato i bakar, jer je njihova cena veća nego ikada. Prilika je to
i za ispiranje zlata u dolinama Peka i Timoka.
Očekuje se i početak eksploatacije zlata u novom majdanpečkom rudniku Čoka Marin. Reč je o
malom, ali zlatom veoma bogatom ležištu.U svetskim geološkim enciklopedijama piše kako u
timočkom magmatskom kompleksu ima ukupno oko hiljadu tona zlata, što vredi oko 50 miliona
tona bakra. Borski rudari planiraju ulazak i u najveće borsko rudno telo „Borsku reku“, u kojoj
ima oko milijardu i 200 miliona tona rude bakra, s dobrim sadržajem bakra i zlata. Izvesno je da
će biti otvorena i druga nova ležišta u Boru i Majdanpeku i da će Borski kombinat bakra imati
dovoljno sirovina i u narednih sto godina.
Pored rudnika bakra i zlata u Boru i Majdanpeku, značajno je pomenuti i rudnik olova i cinka
Leće kod Medveđe, rudnik Blagodat i Karamanica kod Bosilegrada, rudnik Grot kod Vranja,
zatim rudnik antimona Zavorje i Štira kod Zaječara, ležište fosfata, hidrotermalnog kvarca i
dolomita u Bosilegradu, kao i rudnik molibdena Mačkatica kod Surdulice.
4.2.
Energetski resursi
Pored rudnih bogatstava značajan prirodni potencijal ove regije predstavljaju i energetski izvori.
Na mapi pored desno se jasno vidi da se
najveći energetski potencijal Republike Srbije
nalazi na teritoriji regije Južne i Istočne Srbije.
Regija Južne i Istočne Srbije obiluje
potencijalima za iskorišćenje pre svega
obnovljivih izvora energije i to:
 energije vode
 energije vetra
 solarne energije.
Hidro potencijal je izuzetno značajan za ekonomski razvoj čitavog regiona. Regija Južne i
Istočne Srbije je brdovito – planinsko područje i najznačajniji obnovljivi energetski resurs u regiji
je hidropotencijal. On se procenjuje na 31.000 GWh na godišnjem nivou za celu teritoriju
20
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
Republike Srbije. Veći deo tog potencijala (oko 62%) je već iskorišćen jer je ekonomski
opravdano građenje većih proizvodnih kapaciteta. Ostatak hidropotencijala je iskoristiv
gradnjom manjih i skupljih objekata posebno ako se računa na mini i mikro elektrane. Neke
procene potencijala malih hidroelektrana, koje uključuju mini i mikro elektrane na preko 1000
mogućih lokacija sa instalisanom jediničnom snagom ispod 10 MW, kazuju da je na malim
vodotokovima moguće ostvariti ukupnu instalisanu snagu od oko 500 MW i proizvodnju 2.400
GWh/god.
Ovde izdvajama hidroenergetski potencijal reke Dunav, koji je iskorišćen kroz hidroenergetski i
plovidbeni sistem Đerdap (hidroelektrane „Đerdap 1“ na području opštine Kladovo i „Đerdap 2“
na području opštine Negotin), zatim hidroakumulacioni sistem Vlasina, borsko jezero. Pored
ovih većih sistema postoje velike mogućnosti za izgradnju mini hidroelektrana na rečnim
tokovima ove regije.
Najviše privatnih elektrana u Srbiji izgrađeno
je na produčju opštine Knjaževac. U periodu
od 1983. do 2006. godine izgrađeno je 15
mikroelektrana od strane fizičkih lica.
Prema katastru mogućih lokacija, u Srbiji ima
oko 900 lokacija na kojim se mogu podići male
hidroelektrane snage od 100 kW do deset
MW, i ima više hiljada lokacija koje su
raspoložive za manje elektrane, snage već od
pet kW do deset MW.
21
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
Ispitivanja Republičkog hidrometeorološkog
zavoda, pokazuju da se naša zemlja ubraja u
područja sa znatnim potencijalom kada je reč
o energiji vetra. Izrazito vetrovita područja su u
Vojvodini i planinski oblastima južne i istočne
Srbije uglavnom iznad 100 do 1.500 metara
nadmorske visine.
U istočnim delovima Srbije, pre svega, na
Staroj Planini, Vlasini, Ozrenu, Rtnju, Deli
Jovanu, Crnom Vrhu, itd. postoje lokacije čija
je srednja brzina vetra preko 6 m/s. Ova oblast
prostorno pokriva oko 2000 km² i u njoj bi se
perspektivno moglo izgraditi oko 2000 MW
instalisane snage vetrogeneratora.
4.3.
Poljoprivredno i šumsko zemljište
Ruralna područja svih 28 zemalja EU obuhvataju oko 90% ukupne teritorije i 56% stanovnika.
Zbog toga jačanje politike ruralnog razvoja dobija na važnosti i ubraja se među razvojne
prioritete EU. U predhodnom periodu razvoj ruralnih područja tradicionalno se oslanjao na
poljoprivrednu proizvodnju kao glavnog nosioca materijalnog razvoja. Nakon suštinskih
promena sprovedenih 2003-2004. politika podrške poljoprivrednoj proizvodnji preusmerava se
prema povećanju kvaliteta proizvoda, izazovima tržišta, korišćenju novih razvojnih mogućnosti i
očuvanju okoline. Sprovedene reforme i uvođenje ruralnog razvoja u šemu podrške i
finansiranja, uz primenu principa održivog razvoja, stvaraju uslove za renesansu ruralnog
područja i ,,seoskog načina života'' na teritoriji EU.
Dugoročan trend smanjenja broja stanovnika u ruralnim oblastima zastupljen je u velikoj meri i u
Republici Srbiji, posebno na jugu i istoku zemlje, što je dovelo do disbalansa u razvoju između
urbanizovanih i ruralnih oblasti. Poslednjih decenija trend napuštanja sela je na zabrinjavajućem
nivou. Jasno je da je poljoprivreda, sa procentualnom zatupljenošću od 26% u prihodu regiona,
jedna od ključnih komponenata ekonomskog razvoja regiona i stoga je neophodno ulagati u
edukaciju i razvoj ruralnih područja koja, pored pomenute ekonomske, imaju sve veću ulogu i
vrednost u pogledu kulturnog i naučno-istraživačkog potencijala koji predstavlja očuvana
priroda, bogatstvo predela i tradicionalnih vrednosti.
Poljoprivredna proizvodnja u regionu je izuzetno tradicionalna. Uticaj novih tehnologija je
ograničen ili proizvodnjom malog obima ili zbog nedostatka spoja između novog znanja i
22
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
korisnika. Oko 55,5% ukupne teritorije regije nalazi se pod poljoprivrednim zemljištem
(1.890.900 ha), od čega je 79,5% u privatnom vlasništvu. Iskorišćenost poljoprivrednog
zemljišta je jako mala i na teritoriji Južne i Istočne Srbije se koristi samo 57% od ukupne
poljoprivredne površine, dok je iskorišćenost na nivou republike jos niža 55%.
Tabela br. 2: Ukupna površina poljoprivrednog zemljišta po regionima
Ukupna
Ukupna
poljoprivredna
% stanovništva angažovan
površina ( ha )
površina ( ha)
u sektoru poljoprivrede
Republika Srbija
8836100
5096267
5,52
Jablanički okrug
276900
149139
1,61
Pčinjski okrug
352000
194707
4,62
Borski okrug
350700
169500
0,86
Nišavski okrug
272900
173788
2,58
Pirotski okrug
276100
154213
3,18
Zaječarski okrug
362300
205998
1,2
Izvor: Republički zavod za statistiku
Agrarnu strukturu područja čine usitnjena gazdistava sa posedom do 2 ha (50,5% gazdinstava).
Starosna struktura poljoprivrednih gazdinstava je, takođe, jako nepovoljna. Oko 15%
poljoprivrednih gazdinstava je starosti do 35 godina, dok je preko 30% gazdinstava starije od 55
godina. Procesi dezagrarizacije stanovništva nisu u prethodnom periodu iskorišćeni za
polarizaciju agrarne strukture privatnih gazdinstava, zato ona danas najčešće nisu u stanju da
obezbede svojim vlasnicima nužni minimum novčanih prihoda za podmirivanje egzistencijalnih
potreba, a još manje sredstava za investiranje u razvoj i ukrupnjavanje poljoprivredne
proizvodnje.
Čitav region se karakteriše mešavinom brdsko-planinskih i ravničarskih predela što pruža
mogućnost raznovrsnosti poljoprivrednih aktivnosti u regionu. Najrazvije oblasti poljoprivrede su:
stočarstvo, ratarstvo, voćarstvo i vinogradarstvo. Viši predeli su naročito pogodni za uzgajanje
vinove loze i voća. Ravničarska područja su pogodna za intenzivnu ratarsko-povrtarsku
proizvodnju, uz napomenu da su plodna zemljištarelativno skromno zastupljena.
Povoljni uslovi za pojedine vrste poljoprivredne proizvodnje pružaju dobru sirovinsku bazu za
raznovrsnu prehrambenu industriju na teritoriji regiona. Međutim, ovaj potencijal je nedovoljno
iskorišćen usled više činilaca. Pored malog broja preradnih kapaciteta i proizvodnom
orijentacijom neadekvatnih preradnih kapaciteta, njihovo loše lociranje, isključivo u urbanim
sredinama, jedana od značajnih neusaglašenosti između poljoprivredne proizvodnje sa
preradom u industriji. Ovaj problem je naročito uočljiv u voćarstvu, ali i drugim granama
poljoprivrede. Manji deo poljoprivredne proizvodnje je usmeren ka organizovanom otkupu.
23
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
Prerada mesa vrši se uglavnom u zanatskim pogonima (mesare), a mleko se tradicionalno
prerađuje u kućnoj radinosti (uglavom u beli sir) i prodaje mahom na pijacama.
Sektor poljoprivrede i poljoprivrednih proizvoda u budućnosti očekuju značajne promene koje su
uslovljene raznim faktorima:
 Otvaranje granica, kroz potpisivanje sporazuma o Stabilizaciji i pridruživanju i članstvu
uslovljava još veću tržišnu utakmicu na domaćem tržištu poljoprivrednih proizvoda i
potrebu za povećanjem cenovne konkurentnosti sopstvenog proizvoda;
 Povećani zahtev i tražnja za proizvodima koji su konkurentni kvalitetom, a gde je taj
kvalitet dokazan certifikatom – integralna proizvodnja, organska proizvodnja, zaštita
imena porekla, zaštita oznake porekla i slično;
 Promena tržišnih lanaca u pravcu veće potrošnje u supermarketima i koncentracija u
nekoliko prerađvačkih kapaciteta koji traže veće količine i unapređen kvalitet;
 Sve zahtevniji standardi u proizvodnji i prodaji poljoprivrednih proizvoda, naročito vezani
za izvoz (kako u EU tako i u ostale zemelje), ali i na domaćem tržištu;
 Porast zahteva za sledljivost u proizvodnji (registar krompira, biljni pasoši, standardi i
drugo);
 Sve veća potreba za usvajanjem novih tehnologija u proizvodnji jer se brže menjaju i
samim tim postoji potreba za usvajanjem novih znanja kojima bismo se prilagodili;
 Povećano ulaganje u poljoprivredu i ruralna područja, kako kroz razne programe
centralne vlasti, tako i kroz korišćenje strukturalnih fondova EU – prvenstveno IPARD
fonda.
Upravo zato je važno imati strateški pristup u razvoju poljoprivrede u regionu koji će biti
zasnovan na planskom i institucionalnom delovanju kroz osnivanje institucije koja će pomoći
poljoprivrednicima, ali i usvajanjem dugoročnog programa podrške poljoprivredi i ruralnom
razvoju regiona.
Među značajne prirodne resurse regije spade svakako i šumsko bogatstvo. Oko 30% ukupne
površine posmatrane regije čine šume, što čini oko 5673 km² pod šumama različite starosti i
kvaliteta. Šume su značajne jer predstavljaju obnovljivi resurs i njihova eksploatacija može da
mobiliše veliki broj radnika. Sa druge strane, na području regiona zahvaljujući bogatstvu
šumama postoje ogromni potencijali za razvoj lovstva i ovi potencijali su minimalno iskorišćeni.
24
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
5. RESURSI ZA RAZVOJ TURIZMA
Savremena turistička kretanja su vezana za veliki broj pravaca i smerova što je posledica
izrazite brojnosti i raznovrsnosti turističkih vrednosti, odnosno objekata koji se nalaze u vrlo
složenim prostornim pozicijama u odnosu na emitivna područja. U Evropi su se do sada
postojeća mnogobrojna turistička kretanja grupisala u nekoliko ključnih pravaca, među kojima
se velikom frekventnošću:
 Zapadni mediteranski pravac,
 Centralni mediteranski pravac i
 Istočni mediteranski pravac.
Za Južnu i Istočnu Srbiju je značajan Istočni mediteranski pravac koji povezuje Severnu,
Centralnu i Zapadnu Evropu sa Jadranskim, Egejskim i Crnim morem. On je duži od ostalih, a
karakterišu ga lošiji kvalitet i manja gustina saobraćajnica. Prednost ovog pravca je u tome što
ima funkciju povezivanja evropskog i azijskog kontinenta zbog čega Južnoj i Istočnoj Srbiji
pruža dobre mogućnosti za razvoj turizma.
Posmatrana regija šest okruga se odlikuje jedinstvenom prirodnom lepotom. Očuvana priroda
jedan je od aduta turističke ponude. Priroda ove regije odlikuje se visokom raznovrsnošću
biljnog i životinjskog sveta, i predstavlja značajan deo bogatstva i raznovrsnosti evropske
prirodne baštine. Ova regija je ukrašena prirodnim vrednostima koje se kao pravi biseri nižu od
Dunava pa sve do juga. Najvažnije prirodne atrakcije su:










Đerdapska klisura sa Velikim i Malim kazanom
Park priorde Stara planina
Rajkova pećina
Zlotska pećina
Bogovinska pećina
Park priorode “Sićevačka klisura”
Specijalni rezrevat priorode Venerina padina
Spomenik priorde “Đavolja varoš”
Vlasinsko jezero
Radan planina
Od severnog dela regije i Đerdapske klisure, koja je kolevka prastare civilizacije, još iz doba
mezolita i neolita (period od oko 6 500-5 500. godina p.n.e) i druga po veličini u svetu pa sve do
Caričinog Grada na jugu, nižu se značajna arheološka nalazišta, spomenici kulture i lokaliteti od
posebnog značaja.
25
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
Od 20 arheoloških nalazišta od izuzetnog značaja u Srbiji, 6 se nalazi na teritoriji regije.
Arheološko nalazište Ruda Glava u opštini Majdanpek je centar ranog praistorijskog rudarstva.
Gamzigrad kod Zaječara se od 2007. godine nalazi na UNESCO-voj listi svetske baštine.
Lepenski Vir je jedno od najvećih i najznačajnijih mezolitskih i neolitskih arheoloških nalazišta.
Medijana, rimska Medijana, danas je arheološki park u istočnom delu Niša, na pola puta ka
Niškoj banji. U vreme vladavine cara Konstantina Velikog, na samom kraju 3. ili početkom 4.
veka, nastalo je rimsko naselje ili kompleks letnjih rezidencija tipa urbanih vila i veliko
poljoprivredno gazdinstvo otvorenog tipa, pokraj puta, koji je od Naisa vodio ka istoku prema
Serdici i dalje prema Konstantinopolisu. Caričin grad (Justiniana Prima) se nalazi na 7 km od
Lebana, a 30 km od Leskovca je arheološki lokalitet iz 6. veka jednog od najznačajnijih
vizantijskih gradova u unutrašnjosti Balkana. Podigao ga je veliki vizantijski Car Justinijan I
(527-565.) prema mnogim izvorima u znak zahvalnosti kraju u kome se rodio. Lepenski vir je
glavni lokalitet na kome su pronađeni ostaci sakralne arhitekture iz tog perioda. Tu je i čuvena
Trajanova tabla, posvećena rimskom caru Trajanu. Deo je grupe antičkih spomenika na
rimskom putu kojem pripadaju i ostaci mosta kojeg je Trajan sagradio preko Dunava.
Svakako treba pomenuti i spomenike kulture koje se nižu od Trajanove table na severu, preko
Golubačke tvrđave, Hajduk Veljkove barake i Ćele kule sve do manastira Prohor Pčinjski na
jugu kod Bujanovca. Nemoguće je pričati o prirodnim lepotama Srbije, a ne istaći fantastične
pećine u ovoj regiji, jednu od tri sačuvane prašume u Evropi u Homolju, Staru i Suvu planinu sa
svojim prelepim vodopadima, Rtanj (planinu-piramidu), Besnu kobilu (1.922 m) koja pruža
izuzetnu pogodnost za razvoj zimskog, rekreativnog i planinskog turizma, Balkanske planine na
krajnjem istoku zemlje okružene zaječarskom kotlinom na severu, rekom Timok na zapadu,
rekom Nišavom na jugozapadu i bugarskom granicom na istoku koje su 1997. godine
proglašene zaštićnom oblasti prirode od izuzetnog značaja te je tako nastao i Park prirode koji
pokriva oblast od 142.000 ha. Park je nominovan za UNESCO-vu listu projekata za ljude i
biosferu. U parku se nalaze brojni prirodni rezervat i spomenici.
26
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
Čitavu regiju karakteriše i veliki broj termomineralnih i geotermalnih izvora. Na teritoriji Srbije
van Panonskog basena nalazi se 160 prirodnih izvora geotermalnih voda sa temperaturom
većom od 15°C. Deo tih izvora je iskorišćen za razvoj banjskog turizma. U regionu postoje
sledeće banje:
 Sokobanja
 Vranjska banja
 Niška banja
 Sijerinska banja
 Brestovačka banja
 Zvonačka banja
 Banja Topilo
 Dag banjica
 Gamzigradska banja
 Lukovička banja
 Prolom banja
Najveću temperaturu od njih imaju vode izvora u Vranjskoj Banji (96°C), Sijerinskoj Banji (72°C),
itd. Ukupna izdašnost svih prirodnih geotermalnih izvora je oko 4.000 l/s. Prema sadašnjim
saznanjima na teritoriji Srbije postoji 60 nalazišta geotermalnih voda sa temperaturom većom od
15°C do dubine od 3000 m. Posebno se izdvajaju razvijena banjska lečilišta u Gamzigradskoj,
Niškoj, Prolom banji i Lukovičkoj banji.
Ruralni turizam je uvršten u prioritete razvoja turizma u Srbiji. Snažna depopulacija ruralnih
područja prouzrokovana ekonomskom nesigurnošću i nedostatkom akcija je izuzetno prisutna u
regionu. Ruralni turizam je prepoznat kao prikladno sredstvo revitalizacije napuštenih ruralnih
oblasti i obezbeđuje njihovu održivost kroz očuvanje posla i/ili stvaranje novih radnih mesta.
Ruralni turizam, takođe, povećava raznolikost turističke ponude regiona, doprinosi očuvanju
prirode, starih zanata i običaja. Potencijale za razvoj ruralnog turizma poseduje sve lokalne
samouprave regiona.
Ukupan broj turista koji posećuju Srbiju se svake godine povećava. U 2012. godini je 0,5% više
turista posetilo Srbiju nego 2011. godine, od čega su se broj domaćih turista smanjio za 2,7%,
a broj stranih turista povećao za 6%. U 2013. godini se beleži još veće povećanje broja turista u
odnosu na 2012. godinu i ovo predstavlja razvojni potencijal kako za Srbiju uopšte, tako i za
region južne i istočne Srbije. U 2012. godini, region je posetilo 353.706 turista i ostvareno je
1.315.434 noćenja što nam govori da je ostvaren prosek od 3,7 noćenja po turistu.
27
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
Tabela br.3: Broj turista i broj noćenja u posmatranoj regiji u 2011. godini
Turisti
Okrug
svega
domaći
Noćenja turista
strani
svega
Domaći
strani
Prosečan broj
noćenja
domaći
strani
Jablanički okrug
20781
13754
7027
82075
72734
9341
5,3
1,3
Pčinjski okrug
24511
19704
4807
109110
9931
9799
5,0
2,0
Borski okrug
69307
59593
9714
172440
149710
22730
2,5
2,3
Zaječarski okrug
75282
71477
3805
439313
429534
9779
6,0
2,6
Nišavski okrug
91618
55207
36411
302658
251788
50870
4,6
1,4
Pirotski okrug
9361
7176
Izvor: Republički zavod za statistiku
2185
31674
26891
4783
3,7
2,2
Posmatranu regiju karakteriše značajno veći broj domaćih turista u odnosu na strane turiste, ali
ni broj stranih turista nije zanemarljiv. Čitava regija ima značajnih mogućnosti za privlačenje
većeg broja turista, ali akcenat treba staviti na što sadržajniju turističku ponudu kako bi se
obezbedilo što duže zadržavanje turista u regionu i povećao broj noćenja. Na taj način bi se
otvorile mogućnosti za povećanje zaposlenosti i otvaranja novih radnih mesta u sektoru turizma.
6. SAOBRAĆAJNA INFRASTRUKTURA
Pod infrastrukturom se podrazumevaju sva izgrađena javna dobra i uspostavljene institucije na
lokalnom nivou, čijim funkcionisanjem se obezbeđuje pružanje usluga građanima i privrednim
subjektima u oblasti komunalnih delatnosti.
Drumski saobraćaj predstavlja najzastupljeniji vid saobraćaja u Srbiji, ne samo po razvijenosti
infrastrukture već i po ukupnom broju prevezenih putnika i tona robe. U saobraćajnogeografskom pogledu Srbija je okružena panevropskim koridorima, dok kroz samu Srbiju prolazi
Koridor X sa svojim kracima. Mapa evropskih koridora je prikazana na slici ispod:
28
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
Slika br. 1: Mapa evropskih koridora
Područje regiona je isprepletano gustom mrežom međunarodnih, regionalnih i lokalnih puteva.
Najznačajnija putna saobraćajnica na teritoriji
je međunarodni koridor X, koji se u Nišavskom
okrugu račva na međunarodni put E-75 ka
Jablaničkom okrugu i Skoplju i međunarodni
put E-80 koji se istočno pruža kroz Pirotski
okrug ka Sofiji, a jugozapadno kroz Toplički
okrug ka Prištini.
Osim Koridora X, od posebnog značaja za
region su i međunarodni put E-771 Niš-SvrljigZaječar-Negotin-Kladovo-Turnu
Severin,
regionalni put M-25 Niš-Prokuplje-KuršumlijaPodujevo-Priština, kao i regionalni put M-9
Pirot-Babušnica-Vlasotince-Leskovac-LebanePriština.
Železničku mrežu u Srbiji čini 3.809 km izgrađenih pruga, a glavni pravci su: Panevropski
Koridor X sa granama Xb i Xc i pruga Beograd-Bar. Koridor X, u dužini od 761 km, prostire se
od granice sa Hrvatskom, preko Šida, Beograda, Velike Plane, Niša do granice sa
Makedonijom. Bitna je činjenica da drumsku infrastrukturu Koridora X celom dužinom prati
železnička infrastruktura.
29
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
Na teritoriji regiona nalaze se dve bitne raskrsnice: jednu predstavlja grad Niš, gde se pruga
Beograd–Niš, sa oznakom 70, razdvaja na pružne pravce Niš-Svrljig-Zaječar-Pristanište
Prahovo sa oznakom 75, Niš-Pirot-Granica sa Republikom Bugarskom sa oznakom 80, kao i
pružni pravac Niš-Doljevac-Leskovac- Preševo-Državna granica sa Makedonijom sa oznakom
90. Drugu bitnu raskrsnicu predstavlja Doljevac u kome se iz magistralnog pružnog pravca 90
izdvaja pružni pravac Doljevac-Kastrat-Kosovo Polje sa oznakom 85. Udaljenost od Koridara X
prikazana je u tabeli broj 4.
30
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
Tabela br. 4:Udaljenost gradova regije od koridora X
Udaljenost
Oblast
Opština
[km]
Borski
Bor
Kladovo
Majdanpek
Negotin
Zaječarski
Zaječar
Boljevac
Knjaževac
Sokobanja
Pirotski
Pirot
Dimitrovgrad
Babušnica
Bela Palanka
Niški
Niš
Aleksinac
Svrljig
Merošina
Ražanj
Doljevac
Gadžin Han
Jablanički
Leskovac
Bojnik
Lebane
Medveđa
Vlasotince
Crna Trava
Pčinjski
Vranje
Bosilegrad
Bujanovac
Vladičin Han
Preševo
Surdulica
Trgovište
Vreme putovanja
[min]
85
195
123
157
85
49
45
31
10
5
25
5
5
3
18
8
1
3
20
9
23
32
52
8
52
3
70
2
5
6
11
36
90
183
124
149
93
56
30
28
5
2
16
3
5
2
11
8
1
3
18
9
19
23
37
5
38
4
62
2
3
4
16
30
Dunav, kao Panevropski Koridor VII, veliki je potencijal Srbije za razvoj transporta, trgovine,
turizma i pratećih usluga. Od njegove ukupne plovne dužine (2.580 km) 22,8 % je na teritoriji
31
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
Srbije. Vodni saobraćaj u Srbiji predstavlja trenutno najneiskorišćeniji potencijal kojim Srbija
raspolaže. Razlozi slabe nerazvijenosti vodnog saobraćaja su višestruki. S jedne strane je u
pitanju zanemarivanje ovog vida u prošlosti i nedostatak razvijenog sistema upravljanja i
integracije sa drugim vidovima transporta. Sa druge strane se privatizacija luka pokazala
neuspešnom, jer u protekloj deceniji nije bilo značajnijih ulaganja u razvoj luka i integraciju sa
drugim vidovima transporta. Luke su deo infrastrukture i nemoguće je govoriti o razvoju vodnog
saobraćaja bez dobro opremljenih luka i izgrađenih robnih terminala, odnosno robno
transportnih centara (RTC) u kojima se vrši uskladištenje i distribucia robe, prihvat i otprema
kontejnera i pruža tehnološki servis za intermodalni transport koji bi trebalo da objedini drumski,
železnički i vodni transport. Veza vodnog i drugih vidova transporta na Dunavu u okviru regiona
Južne i Istočne Srbije ostvaruje preko luke u Prahovu.
U Srbiji postoji svega nekoliko centara opremljenih za intermodalni transport: luka Beograd, luka
Novi Sad, luka Pančevo, trimodalni terminal u Smederevu i Prahovo.
Poseban značaj za region predstavlja međunarodni aerodrom Konstantin Veliki koji se nalazi u
Nišu, u zoni sa veoma povoljnim vremenskim uslovima tokom cele godine i malim brojem
maglovitih i snežnih dana, te se koristi za redovne, čarter letove, kao i za alternativna sletanja.
32
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
7. POSLOVNO OKRUŽENJE
Prema poslednjoj godišnjoj listi najboljih zemalja za poslovanje, koju tradicionalno objavljuje
američki časopis "Forbs", Srbija se nalazi na 90. mestu (od 141 zemlje). Bolje mesto za
poslovanje od Srbije imaju sve ostale zemlje u regionu – od Mađarske, Rumunije, Bugarske
iGrčke, pa do bivših jugoslovenskih republika i Albanije. Zapravo, jedine evropske zemlje koje
su lošije plasirane su Moldavija (92. mesto), Ukrajina (104) i Rusija (105. mesto).
Kao jedna od poslednjih privreda koje kreću ka razvijenijem tržišnom sistemu, Srbija mora vrlo
brzo da prelazi put koji su mnoge privrede već prevalile tokom proteklih dvadeset godina. Da bi
bila spremna za tržišnu utakmicu neophodno je da razvije svoju privredu kako bi bila
konkurentna razvijenim zemljama sveta. Da bi se ostvarili ovi ciljevi, neophodno je razviti
adekvatno poslovno okruženje.Kvalitet poslovnog okruženja ocenjuje se na osnovu segmenata
kao što su: regulatorno okruženje, radni odnosi, poreski sistem, institucije (formalne i
neformalne), infrastruktura, pristup finansijama i makroekonomsko okruženjePoslovno
okruženje je značajan činilac podsticaja za firme da inoviraju i da povećaju produktivnost.
Visoka produktivnost utiče na povećanje zaposlenosti, ubiranje javnih prihoda neophodnih za
finansiranje javnih rashoda. Loše poslovno okruženje ograničava poslovne aktivnosti.Sa druge
strane, infrastruktura utiče na konkurentnost privrede i stvara poslovno okruženje pogodno za
rast i razvoj firme.
Razvoj poslovnog okruženja i infrastrukture je uglavnom viđen kroz doprinos razvoju
konkurentnosti domaće privrede, a pre svega malih i srednjih preduzeća i preduzetništva pa se
u tom kontekstu poslovna infrastruktura i pominje u zvaničnim dokumentima i programima.
Međutim, ne postoji jedinstven dokument koji se isključivo bavi razvojem poslovne
infrastrukture, već je ova oblast podeljena između nekoliko strateških dokumenata i programa.
Jedan od prvih dokumenata koji se bavi razvojem poslovne infrastrukture je Nacionalna
strategija privrednog razvoja Republike Srbije od 2006. do 2012. godine.Strategija razvoja
industrije Republike Srbije 2011 - 2020. god. takođe uzima u obzir neophodnost razvoja
poslovne infrastrukture, koju svrstava u okviru dela koji se bavi regionalnim razvojem.
Pod pojmom poslovne infrastrukture ova strategija podrazumeva mapiranje, izgradnju
iopremanje industrijskih zona, industrijskih parkova, poslovnih inkubatora, klastera, logističkih
ibiznis centara i turističke infrastrukture. „Poslovna infrastruktura” podrazumeva i mrežu
institucija i organizacija koje pružaju usluge potencijalnim preduzetnicima, malim i srednjim
preduzećima za razvoj njihovih poslovnih kapaciteta (ljudskih, organizacionih, marketinških, i sl.)
ili pružaju usluge fizičkog prostora za obavljanje poslovnih delatnosti.
33
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
Ako analiziramo posmatranui regiju, možemo videti da je situacija raznolika između različitih
okruga, ali i unutar samih okruga.Ovo je posledica različite razvijenosti regiona iz perioda
industrijskog procvata nekada velike zemlje, ali i same pozicioniranosti pojedinih lokalnih
samouprava unutar regije.
7.1.
Prostorno planska dokumentacija
U kontekstu kreiranja povoljnog poslovnog okruženja važne su i aktivnosti lokalne samouprave
koje se odnose se na politiku prostornog planiranja, tačnije na valorizaciju prostora jedinice
lokalne samouprave u cilju planiranja i upravljanja zemljištem, funkcionalnog zoniranja i
podsticanja razvoja određenih aktivnosti, planiranja i kontrole izgradnje. Osnova ovog procesa
postavljena je usvajanjem Prostornog plana Republike Srbije decembra 2010. godine, kao i
donošenjem Zakona o planiranju i izgradnji koji je stupio na snagu 2009. godine, i koji
uspostavlja javnu svojinu jedinica lokalne samouprave na neizgrađenom i izgrađenom
građevinskom zemljištu u državnoj svojini na kome su prethodno jedinice lokalne samouprave
imale pravo korišćenja. Ideja zakonodavca je bila da se omogući da jedinice lokalne
samouprave steknu punu kontrolu nad onim (neizgrađenim a često i komunalno neopremljenim)
građevinskim zemljištem čiji su korisnici bile brojne budžetske ustanove i pravna lica čiji je
osnivač jedinica lokalne samouprave. Ovo zemljište bi trebalo da se evidentira i postepeno stavi
u punu ekonomsku funkciju. Iako su se neke odredbe zakona pokazale kontroverznim, ili čak
razočaravajućim (posebno sa aspekta zaštite prava vlasnika nacionalizovanog zemljišta), u
celini ovaj zakon predstavlja veoma značajan korak ka uspostavljanju odgovarajuće klime u
oblastima urbanizma i izgradnje koja doprinosi lokalnom ekonomskom razvoju i privatnim
investicijama. Međutim, velki broj jedinica lokalne samouprave nema evidenciju ili, čak, ne
raspolaže ponudom građevinskog zemljišta (grinfild lokacija) u sopstvenom vlasništvu, bilo u
okviru uređenih i komunalno opremljenih industrijskih zona, bilo izvan njih, pa se, stoga, pred
investitorima pojavljuju samo u svojstvu posrednika u pregovorima sa privatnim vlasnicima
parcela.S druge strane, svaki investitor koji želi da izgradi industrijski objekat mora da dobije
građevinsku dozvolu. Dozvolu izdaje opština u kojoj je planirana izgradnja, dok samo za velike
gradjevinske konstrukcije ili objekte sa značajnim uticajima na životnu sredinu (npr. skladištenje
ulja / gas, hemijske fabrike, opasan otpad) dozvolu izdaje Ministarstvo energetike, razvoja i
zaštite životne sredine.Preduslov za izdavanje građevinske dozvole su lokalni urbanistički akti
koji omogućavaju izgradnja na određenoj lokaciji. Hijerarhija planskih akata je definisana
Zakonom o planiranju i izgradnji:
1. Strategija prostornog razvoja Republike Srbije (usvojena u Narodnoj Skupštini)
2. Regionalni prostorni plan razvoja (usvojen od strane Vlade Republike Srbije)
3. Prostorni plan opštine (usvojen od strane skupštine opštine)
34
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
Iako opštinski prostorni plan definiše ciljeve prostornog razvoja i korišćenja zemljišta, on ne
sadrže detaljne urbanističke elemente. Stoga opštine moraju da pripreme urbanističke planove.
Postoje dve vrste urbanističkih planova definisanih Zakonom o planiranju i izgradnji:
1. Generalni urbanistički plan
2. Regulacioni planovi
Nepostojanje urbanstičkih i prostornih planova, zastareli regulacioni planovi, nejasna procedura
gradnje i izdavanja dozvola, izdavanje privremenih urbanističkih uslova - je ono što je
karakterisalo jug i istok Srbije, čime se u velikoj meri smanjivala konkurentnost regiona u
privlačenju novih investicija i proširenju postojećih kapaciteta.
Analizirajući posmatrano područje, može se zaključiti da su se stvari promenile u pozitivnom
smeru i danas sve lokalne samouprave imaju usvojene bitne urbanističke akte (GUP, PDR,
PGR) što stvara polaznu osnovu za izdavanje potrebnih dozvola potencijalnim investitorima.
Dobro gazdovanje gradskim građevinskim zemljištem podrazumeva njegovo korišćenje od
strane onih koji su u stanju da sa njega ostvare najveću dobit. Da bi se to omogućilo potrebno je
da postoji konkurencija investitora koja se postiže stvaranjem poslovne klime atraktivne za
investitore. Jedna od najvažnijih aktivnosti u stvaranju povoljne poslovne klime je pravovremeno
planiranje i infrastrukturno opremanje prostora.
7.2.
Kancelarije za lokalni ekonomski razvoj
Kancelarije za lokalni ekonomski razvoj u opštinama i gradovima u Srbiji nisu jednoobrazne.
Naime, osnivanje ovih kancelarija nije predviđeno niti definisano kao obavezno nikakvim
zakonskim aktima. Stoga je velika većina ovih kancelarija osnovana u okviru različitih
donatorskih programa pomoći lokalnoj samoupravi u Srbiji, a delokrug njihovog rada je definisan
lokalnim aktima. Slična je situacija i sa kancelarijama za lokalni ekonomski razvoj u ovih šest
okruga, odnosno 32 lokalne samouprave. Većina njih je osnovana u okviru različitih donatorskih
programa. U ovom trenutku kancelarije za lokalni ekonomski razvoj imaju veoma različitu
poziciju u odnosu na ostale ključne partnere u lokalu. U nekim lokalnim samoupravama su
pozicionirane veoma dobro, zaposleni u njima se bave samo poslovima vezanim za lokalni
ekonomski razvoj, imaju mogućnosti za samostalne inicijative, itd. U nekim opštinama ljudi koji
rade u kancelarijima za lokalni ekonomski razvoj obavljaju i druge poslove unutar opštinske
uprave, imaju malo samostalnosti u radu i nisu još uvek prepoznati od partnera van opštinske
administracije kao relevantne institucije.Zbog svega toga je potrebno postići približno isti nivo
razumevanja rukovodstava lokalne samouprave o mestu i ulozi kancelarije za lokalni ekonomski
razvoj. Time će se obezbediti da rukovodstvo pruži podršku daljem jačanju kancelarija za lokalni
ekonomski razvoj kroz standardizaciju i širenje usluga.
35
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
U većini lokalnih samouprava kancelarije za lokalni ekonomski razvoj su zadužene za pružanje
podrške i pomoći potencijalnim investitorima. Aktivnosti su uglavnom svedene na:
 Pomoć u pronalaženju lokacija za investiranje
 Informacije o postojećem poslovnom prostoru u slučaju brownfield investicija
 Informacije o ceni nekretnina
 Informacije o raspoloživoj radnoj snazi
 Sve informacije o ekonomskom profilu zajednice
 Pomoć u dobijanju potrebnih dozvola i saglasnosti
 Informacije o olakšicama i subvencijama Republike Srbije
 Pomoć u korišćenju postojećih olakšica
 Pomoć u ostvarivanju kontakata i saradnji sa lokalnim privrednicima
Takođe, sve lokalne samouprave preko svojih kancelarija za lokalni ekonomski razvoj nude
investitorima kompletnu logističku podršku, naknadnu brigu o investitorima (redovni sastanci,
konsultacije o pravnim aktima i razvojnim planovima) i sprovođenje promotivnih aktivnosti.
7.3.
Podsticajna sredstva za investitore
Republika Srbija svim potencijalnim investitorima nudi sledeći set olakšica7:









7
Povoljan poreski sistem sa najnižom stopom poreza na dobit u Evropi od 10%
Sporazum CEFTA
Sporazum o slobodnoj trgovini potpisan između Islanda, Lihtenštajna, Norveške,
Švajcarske i Srbije
BescarinskiizvozuzemljeJugoističneEvrope, Rusiju, Belorusiju, Kazahstan
Izuzimanjeodplaćanjaporezanadobitpreduzećazainvestiranjevećeod
7
milionaevrailiukolikosezapošljavabar 100 novihradnika
Poreski kredit u iznosu od 80% od izvršenog investiranja
Izuzimanje od plaćanja carine pri uvozu opreme i materijala pod određenim uslovima
Krediti i pogodnosti za greenfield investicije
Finansijski podsticaji za novo zapošljavanje
o Investicije u proizvodnom sektoru (realizovane u devastirana područja i područja
od posebnog interesa interesa):
 ukupna sredstva: od 4.000 do 10.000 evra po novom radnom mestu
 minimalna vrednost ulaganja: 500.000 evra
 minimalan broj novih radnih mesta: 50
o Investicije u automobilsku, elektronsku ili IKT industriju (realizovani u području od
posebnog interesa):
SIEPA
36
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
o
o
o
 ukupna sredstva: od 5.000 do 10.000 evra po novom radnom mestu
 minimalna vrednost ulaganja: 500.000 evra
 minimalna broj radnih mesta: 50
Investicije u proizvodnom sektoru (realizovane u ostala područja Republike
Srbije):
 ukupna sredstva: od 2.000 do 5.000 evra po novom radnom mestu
 minimalna vrednost ulaganja: 1 milion evra
 minimalna broj novih radnih mesta: 50
Investicije u sektoru usluga:
 ukupna sredstva: od 2.000 do 10.000 evra po novom radnom mestu
 minimalna vrednost ulaganja 500.000 hiljada evra
 minimalna broj novih radnih mesta: 10
Izuzetak čine investicije od posebnog značaja:
 Za investicije koje prelaze ukupan iznos od 200 miliona evra i kojima se
obezbeđuje otvaranje najmanje 1.000 novih radnih mesta, sredstva se
određuju u iznosu od 25% od ukupne visine investicije
 Za investicije koja prelaze iznos od 50 miliona evra i kojima se
obezbeđuje otvaranje najmanje 300 novih radnih mesta, sredstva se
određuju u iznosu od 20 % od ukupne visine investicije
Međutim, u kontekstu ocene lokalnog poslovnog okruženja, pitanje finansijskih i nefinansijskih
subvencija, kao i lokalnih poreza i taksa dobilo je na velikom značaju u prethodnih nekoliko
godina. Politika državnih subvencija, uvedena od 2006. godine Uredbom o uslovima i načinu
privlačenja direktnih investicija, pretrpela je nekoliko izmena.Na lokalnom nivou, podsticaji
uglavnom imaju oblik umanjenja ili oslobađanja od plaćanja naknada za korišćenje i/ili uređenje
građevinskog zemljišta budući da ove stavke mogu imati veliki udeo u strukturi troškova
investicionih projekata. Druge vrste podsticaja, poput umanjenja obaveze plaćanja određenih
komunalnih taksa, ipak imaju sekundaran značaj u kontekstu privlačenja većih investicija, što,
naravno, ne znači da, kroz olakšanje poslovanja pre svega malih i srednjih privrednih subjekata,
ne doprinose podizanju kvaliteta poslovnog okruženja na lokalnom nivou. S tim u vezi, treba
napomenuti da je stupanjem na snagu izmena i dopuna ukupno 12 zakona od 1. oktobra 2012.
godine ukinut veliki broj taksa, čime je prestala i potreba za većinom dodatnih oblika olakšica.
No, sve lokalne samouprave u targetiranom područjui dalje nude potencijalnim investitorima
dodatne olakšice kako bi svoje područje učinili što atraktivnijim za privlačenje novih investicija.
Najznačajnije ponuđene olakšice uključuju:
 Oslobađanje od plaćanja taksa na isticanje firmi
 Oslobađanje od plaćanja lokalnih komunalnih taksa
 Oslobađanje od naknade za uređivanje građevinskog zemljišta
37
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
7.3.1. Podsticaji regionalnog razvoja
Bez ozbiljnije podrške države ravnomernom regionalnom razvoju ne možemo očekivati
poboljšanje ekonomskih prilika. Država mora uložiti više, mora menjati navike i mere koje su do
sada davale slabe rezultate i svom energijom krenuti u donošenje programa koji će dati
efikasnija rešenja. Cilj ulaganja je podsticanje ravnomernog regionalnog razvoja, poslovanja
privrednih subjekata, konkurentnosti i likvidnosti privrede i zapošljavanja. Podsticajna sredstva
treba koristiti za izgradnju novih objekata, proširenje kapaciteta postojećih objekata
(rekonstrukciju i adaptaciju), nabavku opreme, kredite za trajna obrtna sredstva. Bez ozbiljnije
podrške malim i srednjim preduzećima, na prvom mestu, a onda i svim investitorima i
kompanijama na tržištu, ne možemo očekivati boljitak za građane svih lokalnih samouprava u
Srbiji. Međutim, možda je pre svega neophodno urediti sistem i doneti adekvatne mere kako bi
uložena podsticajna sredstva dala najblagotvornije rezultate.
38
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
Tabela br 5: Ukupni podsticaji regionalnog razvoja prema vrsti finansijskog podsticaja
Vrsta finansijskih podsticaja
Oblast
God.
Jablanički okrug
Pčinjski okrug
Borski okrug
Zaječarski okrug
Nišavski okrug
Pirotski okrug
Iznos
EUR
Kredit*
Subvencije*
Nepovratna Subvencija
subvencija
kamata
Premije
Regres
Povraćaj
sredstava
Finansijska
podrška za
privlačenje
investicija
Ostali
povratni
podsticaji*
Ostali
nepovratni
podsticaji
2010
17.507.530
8.222.895
8.695
90.878
29.634
0
449.713
371.973
1.994.373
256.400
6.082.973
2011
16.142.478
3.854.235
526.086
356.234
26.147
0
369.791
345.478
5.365.678
237.547
5.061.286
2012
12.814.260
4.579.721
0
908.573
24.530 1.202.347
299.826
303.930
3.124.713
278.800
2.091.826
2013
5.548.487
2.949.017
55.217
1.014.165
9.278
45.747
343.156
57.173
407.747
145.095
521.878
2010
19.755.913
9.739.773
3.262.330
81.791
8.782
0
975.530
212.608
561.434
741.234
4.172.426
2011
15.393.582
1.516.174
5.300.000
244.530
2.400
0 1.240.808
278.904
142.243
799.130
5.667.376
2012
12.837.191
6.022.782
0
716.539
1.582
926.470
275.352
188.704
50.434
931.226
3.742.200
35.408
2013
7.211.834
4.359.174
0
505.782
35
238.217
16.600
0
456.686
1.599.930
2010
25.357.078
3.324.713
16.277.521
186.330
4.460
0 1.107.904
379.078
0
128.982
3.948.095
2011
39.022.217
11.410.365
23.652.173
423.043
2.956
0 1.150.008
2012
23.770.408
18.487.739
240.000
917.426
2013
1.728.034
1.617
37.626 1.571.765
13.930
502.739
0
54.400
348.346
699.407
446.469
0
17.556
1.561.121
484.582
61.782
140.243
0
322.173
14.301.808
10.287.521
0
2010
8.046.078
2.491.365
80.869
121.791
15.773
0 1.361.721
630.078
23.391
81.417
3.239.669
2011
10.563.252
2.284.400
69.565
2.211.165
12.121
0 1.203.930
733.886
690.521
0
3.357.660
2012
9.667.052
1.555.000
0
2.305.730
9.052 2.091.017
683.474
535.973
718.608
0
1.767.930
2013
4.240.008
994.417
10.130
1.838.991
4.930
531.947
61.104
282.582
0
482.452
2010
40.913.043
11.004.200
6.717.356
1.576.617
10.321
0 1.254.365
598.486
6.896.139
47.286
12.808.269
2011
44.152.715
13.822.721
5.572.173
1.477.747
8.634
0 1.374.539
546.047
9.519.208
0
14.547.365
2012
30.886.921
10.518.339
104.347
1.455.991
623.634
7.886.226
0
8.400.113
2013
16.944.043
7.873.034
8.695
1.516.826
1.869
117.147
476.243
36.860
3.017.860
0
3.895.504
2010
9.006.782
2.357.895
683.478
2.572.608
8.400
0
732.130
214.808
403.643
0
2.033.817
2011
8.303.730
3.187.304
1.913.043
236.747
10.817
0
740.878
260.321
0
0
1.954.617
2012
13.068.756
6.062.295
0
495.147
10.078
626.443
277.078
208.973
4.087.486
262.669
1.038.582
2013
11.551.800
3.447.304
0
459.939
1.695
20.130
151.886
32.469
3.258.982 3.769.321
409.982
33.460
10.234 1.471.417
416.617
Izvor: Registar mera i podsticaja regionalnog razvoja
39
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
Kada analiziramo ukupne podsticaje regionalnog razvoja u datoj regiji prema vrsti finansijskog
podsticaja u periodu od četiri godine (2010-2013.), možemo zaključiti da se značajan iznos
sredstava slio u ovu regiju iz različitih republičkih fondova. Međutim, imajući u vidu da je veliki
broj lokalnih samouprava iz posmatrane regije u kategoriji nerazvijenih ili nedovoljno razvijenih
opština sa jedne strane i da se značajna sredstva odnose na podsticaje velikih državnih
preduzeća, nameće se činjenica da su do sada opredeljena sredstva za podsticaje ovoj regiji
nedovoljna. Ukupni podsticaji u četvorogodišnjem periodu iznosili su 417.006.966 evra, od
čega povratna sredstva (krediti, subvencije, ostali povratni podsticaji) iznose 223.041.810 evra
(53,5%), a nepovratna sredstva (nepovratne subvencije, subvencija kamata, premije, regres,
povraćaj sredstava, finansijska podrška za privlačenje investicija i ostali nepovratni podsticaji)
iznose 193.965.156 evra (46,5%). Najviše podsticaja otišlo je u Nišavski okrug (31,8% ukupnih
podsticaja u regiji), zatim u Borski (24,5%), a najmanje u Zaječarski (7,8%) i Pirotski okrug
(10%).
Grafikon br. 2: Raspodela podsticaja u regiji u 2013. godini
Najviše podsticaja bilo je u vidu kredita 36,06%, zatim ostali nepovratni podsticaji (21,36%),
subvencije (15,46%), podrška za privlačenje investicija (11,65%), nepovratna subvencija
(5,62%), regres (4,04%), premije (3,66%), ostali povratni podsticaji (1,97%) i povraćaj sredstava
(1,83%).
40
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
Prema realizatorima podsticaja za regionalni razvoj, okruzi u okviru regiona su absorbovali
različite iznose sredstava. U tableli broj XX prikazani su podsticaji regionalnog razvoja po
realizatorima za 2013. godinu, iskazani u hiljadama dinara.
Tablea br. 6: Podsticaji regionalnog razvoja po realizatorima u 2013. godin
- 000 dinara
Realizator
Borski
Zaječarski Jablanički Nišavski Pirotski Pčinjski
podsticaja
Ministarstvo
219637
0
15211
13981
0
21017
regionalnog razvoja i
lokalne samouprave
Ministarstvo finansija
Ministarstvo privrede
Ministarstvo
saobraćaja
Ministarstvo prirodnih
resursa, rudarstva i
prostornog planiranja
Ministarstvo
energetike, razvoja i
zaštite životne sredine
Ministarstvo rada,
zapošljavanja i
socijalne politike
Fond za razvoj
Republike Srbije
Nacionalna služba za
zapošljavanje
SIEPA
Nacionalna agencija za
regionalni razvoj
Agencija za osiguranje
i finansiranje izvoza
Kancelarija za održivi
razvoj nedovoljno
razvijenih područja
Kancelarija za
evropske integracije
3350
0
0
253326
4556
0
126223
4900
0
189529
23950
0
57980
0
0
76211
900
0
20560
1165
6350
1000
0
0
21532
30554
14019
19189
19979
14739
52997
15568
21440
75386
18354
9906
34372
114358
220719
860035
396440
501305
161666
32860
44805
281273
27449
80399
126
45564
30525
4690
45319
3185
348189
10101
374783
0
659
3291
400
0
135104
45363
433472
52519
1084505
0
800
0
0
800
219637
0
0
80568
0
67616
Izvor: Agencija za privredne registre
41
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
7.4.
Finansijsko stanje lokalnih samouprava za podršku ekonomskom
razvoju
Da bi se stvorilo povoljno poslovno okruženje u regionu, neophodno je da sve lokalne
samouprave daju doprinos u razvoju poslovnih okruženja u svojim opštinama i razvoju
ekonomske infrastrukture. Kako bi omogućile izgradnju infrastrukturnih objekata velike
vrednosti, koji imaju dug period korišćenja, opštine moraju da obezbede značajna finansijska
sredstva. Međutim, kako su budžeti lokalnih samouprava nedovoljni za velika infrastrukturna
ulaganja, opštine mogu da koriste razne modele plaćanja, saglasno Zakonu o javnom dugu:





Zaduživanje kod finansijskih institucija
Dugoročni krediti za kapitalne investicije
Lizing za nabavku osnovnih sredstava i opreme
Zaduživanje kod investitora na finansijskom tržištu
Emisija dugoročnih dužničkih hartija od vrednosti tj. obveznica
Kao uslov za korišćenje ovih vidova plaćanja neophodno je da lokalne samouprave ostvaruju
pozitivan neto tekući rezultat. Odnos neto tekućeg rezultata i predviđene rate konkretnog duga
je najvažniji pokazatelj kreditne sposobnosti jedne opštine. Neto tekući suficit budžeta se
utvrđuje na osnovu reklasifikovanih prihoda i rashoda u budžetu, po formuli:
Ukupni godišnji tekući prihodi - Ukupni godišnji tekući rashodi = Neto tekući suficit
(deficit) - Godišnja isplata postojećih dugova
KAPACITET ZADUŽIVANJA = NETO TEKUĆI SUFICIT
Kako ne postoje srednji nivoi vlasti, a samim tim ni njihovi budžeti, ovoj deo analize se sveo na
opštine Jablaničkog i Pčinjskog okruga. Analizom budžeta za 2013.godinu opština Jablaničkog
i Pčinjskog okruga (Tabela br. 2) dolazi se do zaključka da lokalne samouprave i nemaju velikih
mogućnosti ili nemaju nikakvih mogućnosti za dodatno zaduživanje koje bi upotrebili za dodatna
kapitalna ulaganja.
42
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
Tabela br. 7: Kapacitet zaduživanja opština Jablaničkog i Pčinjskog okruga
Neto tekući suficit
Budžetski prihodi
Budžetski rashodi
Okrug/Opština
2013.
2013.
(deficit)
Jablanički okrug
Leskovac
Bojnik
Vlasotince
Lebane
Medveđa
Crna Trava
Pčinjski okrug
3,716,192,000
385,850,703
655,844,000
3,693,262,000
378,905,923
378,905,923
126,400,000
Vranje
Bosilegrad
Bujanovac
Vladičin Han
Preševo
Surdulica
Trgovište
2,471,510,000
533,274,445
699,744,000
573,274,445
774,780,000
709,928,000
812,362,500
883,262,500
22,930,000
385,850,703
-43,900,000
0
0
-126,400,000
2,471,510,000
-40,000,000
-774,780,000
709,928,000
0
-70,900,000
0
Izvor: Budžeti lokalnih samouprava (obrada Centar za razvoj Jablaničkog i Pčinjskog okruga)
7.5.
Ljudskiresursi
Ljudski resursi u vremenu globalizacije i sveopštih reformi pouzdano su glavni pokretač
privrednog razvoja. Produktivnost rada bazira se na ljudskom kapitalu. Znanje (intelektualni
kapital) postaje sve važniji resurs kojim se neposredno ostvaruje višak vrednosti. Sa toga
stanovišta u radu je razmatrano obrazovanje i osposobljenost kadrova u posmatranom
području, jer to je uslov za zauzimanje bolje pozicije u pridruživanju i kreiranju racionalnog
odnosa prema Evropskoj uniji.
Davnih 50-ih godina prošlog veka Peter Drucker je izneo zapažanje da "savremeni i stručni
radnici nisu radna snaga, oni su kapital". Danas je, takođe, sve veći broj kompanija koje
zahvaljujući ljudskim resursima ostvaruju konkurentsku prednost, a ne zahvaljujući dostupnosti
kapitala ili korišćenju određene tehnologije. Otuda se u poslednje vreme sve veća pažnja
posvećuje prirodi ovog resursa jer je nizom istraživanja dokazana povezanost između stepena
obrazovanja i privredne uspešnosti. Značaj ljudskih resursa u stvaranju povoljnog poslovnog
okruženja i atraktivnosti regiona za potencijalne investiture je svima jasan.
Za uspešno i efikasno obavljanje aktivnosti, neophodno je da postoji optimalna kadrovska i
odgovarajuća menadžerska struktura. Stalnim i brzim promenama uspostavljanje i održavanje
43
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
takve ravnoteže je znatno otežano. Ona podrazumeva alokaciju ljudi prema kvalifikacijama i
sposobnostima, u pravo vreme i na pravo mesto. Krucijalni zadatak je da se uz jasnu viziju i
integraciju svih aktivnosti upravljanja ljudskim resursima iznađu optimalna rešenja koja mogu
podstaći stvaranje povoljnog poslovnog okruženja.
Tabela br. 8: Stanovništvo staro 15 i više godina prema školskoj spremi
Izvor: Republički zavod za statistiku
Ukupno
Bez školske
spreme i
nepotpuno
osnovno
obrazovanje
Osnovno
obrazovanje
Srednje
obrazovanje
Više
obrazovanje
Visoko
obrazovanje
svega
(%)
svega
(%)
svega
(%)
Svega
(%)
svega
(%)
REPUBLIKA
SRBIJA
6161584
842383
13.67
1279116
20.76
3015092
48.93
348335
5.65
652234
10.59
Jablaničkiokrug
184703
39308
21.28
37254
20.17
87179
47.20
8904
4.82
11127
6.02
Leskovac
123201
23415
19.01
22696
18.42
61120
49.61
6621
5.37
8616
6.99
Bojnik
9296
3193
34.35
2172
23.36
3467
37.30
225
2.42
213
2.29
Vlasotince
25570
5634
22.03
6137
24.00
11448
44.77
1077
4.21
1223
4.78
Lebane
18716
4910
26.23
4189
22.38
8091
43.23
686
3.67
793
4.24
Medveđa
6359
1612
25.35
1650
25.95
2544
40.01
241
3.79
238
3.74
Crna Trava
1561
544
34.85
410
26.27
509
32.61
54
3.46
44
2.82
Pčinjskiokrug
133995
23935
17.86
34321
25.61
58965
44.01
6806
5.08
9545
7.12
Vranje
70398
9530
13.54
17775
25.25
32538
46.22
4108
5.84
6274
8.91
Bosilegrad
7117
1525
21.43
2078
29.20
2653
37.28
348
4.89
491
6.90
Bujanovac
14496
3825
26.39
4035
27.84
5442
37.54
541
3.73
586
4.04
Vladičin Han
17859
4181
23.41
4380
24.53
7551
42.28
738
4.13
945
5.29
Preševo
2539
438
17.25
750
29.54
1110
43.72
95
3.74
102
4.02
Surdulica
17177
3566
20.76
3872
22.54
7801
45.42
869
5.06
1029
5.99
Trgovište
4409
870
19.73
1431
32.46
1870
42.41
107
2.43
118
2.68
Nišavskiokrug
Pirotskiokrug
Zaječarskiokrug
Borski okrug
325229
43886
13.49
60940
18.74
166599
51.23
20517
6.31
37775
11.61
81382
15092
18.54
19946
24.51
35920
44.14
4613
5.67
5679
6.98
106182
24718
23.28
26189
24.66
43360
40.84
5066
4.77
6586
6.20
109261
24138
22.09
26761
24.49
45831
41.95
4978
4.56
6583
6.03
Sagledavanjem podataka o stepenu obrazovanja stanovništva u posmatranoj regiji (tabela br.
3) jasno se vidi da da je nivo obrazovanja na nezadovoljavajućem nivou. Generalno, čitava
Srbija je na jako niskom nivou sa svega 10,59% visokoobrazovanog stanovništva od ukupnog
stanovništva.
Regija koju čine pet upravnih okruga (Jablanički, Pčinjski, Nišavski, Pirotski, Zaječarski i Borski)
ima manji broj visokoobrazovanog stanovništva nego što je to prosek za celu zemlju i
44
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
generalno slabije obrazovano stanovništvo.U Jablaničkom okrugu visokoobrazovanih ima
6,02%, Pčinjskom 7,12%, Pirotskom 6,98%, Zaječarskom 6,20%, Borskom 6,03%, dok se
jedino Nišavski okrug razlikuje i ima 11,61% visokoobrazovanih, što je nešto malo više od
proseka Republike. Opšti zaključak je da se u čitavoj regiji mora intezivno raditi na optimizaciji
kadrovske strukture, kako bi se poboljšao poslovni uspeh.
Grafikon 3: Obrazovanje stanovništva po okruzima
Nakon nekoliko godina intenzivne ekonomske aktivnosti, u kojima je prosečna stopa rasta bila
5% godišnje, ekonomska kriza je od 2009. godine, kao i u drugim evropskim zemljama, dovela
do zaustavljanja rasta. Nakon oštrog pada od 3,5% 2009. godine, Srbija je narednih godina
beležila veoma spor rast koji se graničio sa stagnacijom, sa još jednim padom od 1,7% u 2012.
godini. Procena je da će srpska privreda u 2013. godini porasti za oko 1,9%.
Pad DBP-a znači smanjenje potrebe za visokoobrazovanom random snagom, dok bi dugoročan
rast DBP-a značio povećanje potrebe za visokoobrazovanom random snagom.Nivo DBP utiče
na potrebu za univerzitetskim obrazovanjem, jer rastom bruto domaćeg proizvoda raste i sektor
industrije i usluga sa visokom dodatnom vrednošću. Srbija se trenutno nalazi u grupi zemalja u
razvoju koje većinu svog dohotka zasnivaju na primarnim proizvodima ili jednostavnoj obradi tih
istih primarnih proizvoda; kapitalno intenzivnih industrija je malo, a istraživanje i razvoj u privredi
ne igraju značajniju ulogu. Sa većim raspoloživim dohotkom i više raspoloživog kapitala za
investiranje, može se očekivati i potreba za više radne snage sa visokoškolskom diplomom. U
vreme kada je nezaposlenost veoma visoka, a posebno visoka među mlađom populacijom, taj
jaz će se u srednjem roku svakako popunjavati iz već postojeće ponude radne snage. Međutim,
ubrzanje privrednog rasta može povećati tražnju za visokoobrazovanim kadrom.
45
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
Slična je situacija ako posmatramo i osnovno i srednje obrazovanje, stim što je u ovom slučaju
malo veća izjednačenost posmatraneregije i Republike Srbije. Karakteristično je za regiju da je
veliko učešće stanovništva bez školske spreme ili sa nepotpunim osnovnim obrazovanjem. Ovo
je svakako značajan činilac na kome treba raditi u narednom periodu, kako bi se poboljšali
uslovi i stvorilo povoljnije okruženje.
8. POSLOVNA INFRASTRUKTURA
Razvoj poslovne infrastrukture u Republici Srbiji teče paralelno sa ostalim procesima
ekonomske transformacije u tržišno orijentisanu privredu. Pionirski koraci razvoja subjekata
poslovne infrastrukture su začeti kroz projektne intervencije mnogobrojnih međunarodnih
organizacija, dok su kasnije nastavljeni kroz delovanje resornog ministarstva, mnogobrojnih
razvojnih agencija i asocijacija aktivnih na nacionalnom, regionalnom ili lokalnom nivou.
Neophodnost razvoja poslovne infrastrukture je prepoznata i od strane institucija Evropske
unije, koji su na različite načine podržali mnogobrojne projektne inicijative širom Republike
Srbije. Poslovna infrastruktura po kapacitetu, strukturi i nameni treba da bude u skladu sa
lokalnim i regionalnim razvojnim potencijalima kao i sa zahtevima tržišta. Primarni cilj razvoja
poslovne infrastrukture je ukupni privredni razvoj na lokalnom, regionalnom i nacionalnom
nivou, sa posebnim akcentom na policentrični razvoj.
U konktekstu ove analize poslovna infrastruktura podrazumeva poslovne inkubatore, klastere,
industrijske zone i tehnološke parkove, koji su aktivni na različitim teritorijalnim nivoima i koji se
nalaze širom regiona Istočne i Južne Srbije.
46
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
Slika 2: Mapa poslovne infrastrukture u Južnoj i Istočnoj Srbiji:
8.1.
Industrijske zone i parkovi
Privrednu strukturu Srbije karakterišu dominantna zastupljenost tradicionalnih sektora industrije
(drvna, tekstilna, koža i obuća), tehničko-tehnološko zaostajanje, nizak stepen konkurentnosti i
značajne međuregionalne neravnomernosti. S obzirom na to da je tranzicioni proces još više
produbio regionalne nejednakosti u Srbiji, 2007. godine je počeo proces implementacije
prostorne organizacije industrije kroz izgradnju industrijskih zona i parkova, slobodnih zona i
tehnoloških parkova. Primarni cilj razvoja ovih elemenata poslovne infrastrukture je ukupni
ekonomski razvoj zemlje sa akcentom na policentrični razvoj. Zone i parkovi su prihvaćeni kao
uspešni i efikasni mehanizmi za podsticanje industrijskog razvoja kako u razvijenim tako i u
tranzicionim zemljama kao što je Srbija. Prednost zona i parkova je u lakšem obezbeđenju
dozvola za poslovanje ili za izgradnju neophodnog prostora za industrijsku proizvodnju, ali i za
naučno istraživačke ili uslužne delatnosti, što svakako privlači pažnju potencijalnih investitora.
Zone i parkovi takođe unapređuju životni ambijent jer koncentrišu industrijsku proizvodnju na
47
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
lokacijama koje su komunalno i infrastrukturno opremljene na način da ne opterećuju normalno
funkcionisanje urbanih gradskih sredina
.
U Srbiji postoje 92 industrijske zone, 2 postojeća i 4 planirana tehnološka parka, 11 slobodnih
zona i 66 braunfild lokacija, što ukupno čini 175 takva elementa poslovne ingrastrukture. Među
zonama i parkovima u Srbiji dominiraju industrijske zone koje nisu organizovane kao pravna lica
već su komunalno uređena isparcelisana zemljišta pogodna za izgradnju industrijskih objekata.
Zone su u većinskom vlasništvu lokalnih samouprava. O njihovoj izgradnji i upravljanju se
staraju službenici iz Odeljenja za privredu ili radnici kancelarija za lokalni ekonomski razvoj.
Međutim, u velikom broju slučajeva teško je utvrditi ko je direktno nadležan za poslove
upravljanja zonom jer ne postoji baza takvih podataka na jednom mestu. Ova činjenica, takođe,
predstavlja problem i potencijalnim investitorima koji bi želeli da ulože sredstva u neku od
industrijskih zona u Srbiji.
Na regionalnom nivou, postoji značajna razlika u koncentraciji poslovne infrastrukture između
regiona Beograda i regiona Vojvodine sa jedne strane, i regiona Šumadije i Zapadne Srbije i
regiona Južne i Istočne Srbije sa druge. Koncentracija zona i parkova na teritoriji regiona Južne
i Istočne Srbije je mala.
U ovom regionu postoje 24 industrijske zone (u 32 lokalne samouprave). U Nišu
se takođe planira izgradnja jednog tehnološkog parka.
Kada je reč o industrijskim zonama, može se reći da na teritoriji analiziranog područja postoje
svega dve uspešne industrijske zone – Donje Međurovo u Nišu i industrijska zona u Pirotu. U
toku je i izgradnja industrijske zone u Vranju. Međutim, velika većina industrijskih zona
izgrađenih u ostalim opštinama i gradovima ove regije nisu ispunile očekivanja i nisu postale
motor regionalnog razvoja, već su i dalje, šest godina nakon izgradnje prve industrijske zone,
šansa za privlačenje stranih i domaćih investitora.
Da bi se postojeće, a neiskorišćene, i eventualne nove industrijske zone stavile u funkciju
privlaćenja investicija i ekonomskog razvoja, neophodno je, pre svega, uraditi realističnu analizu
lokacije i biznis plan koji će omogućiti fazni razvoj zone kako bi se omogućilo prilagođavanje
planova promenama u poslovnom i tržišnom okruženju i kako ona ne bi bila nepotrebni trošak
za lokalnu samoupravu. Nesumnjivo jeste da su sve one jedan od elemenata povoljnog
poslovnog ambijenta, ali njihovo postojanje mora da bude propraćeno i ostalim važnim
faktorima poslovanja, kao što su pojednostavljenje procedura, ubrzanje dobijanja dozvola,
omogućavanje da se na jednom mestu dobiju sve potrebne informacije o obavezama i pravima
investitora, olakšavanje uslova poslovanja, itd.
48
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
Slika 3: Mreža zona i parkova u Srbiji
49
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
8.2.
Slobodne zone
U kontekstu potencijala za razvoj privrede ove regije važno je pomenuti i dve slobodne zone, u
Pirotu i Nišu. Od ukupno 11 slobodnih zona u Srbiji, dve se nalaze u području istočne i južne
Srbije.
Slobodna zona Pirot AD osnovana je 1998. godine i nalazi se na istočnoj kapiji Srbije prema
Srednjem istoku, na putnom koridoru 10 i putu E-80, najkraćoj vezi između Evrope i Azije, u
blizini koridora 4 i 8, u industrijskoj zoni opremljenoj kompletnom infrastrukturom i robnotransportnim centrom. Prostire se na 65 hektara infrastrukturno opremljenog zemljišta , sa
posebnim železničkim kolosekom i 150 telefonskih linija. U Slobodnoj zoni posluje preko 150
kompanija, od kojih su 80 inostrane (iz Francuske, Brazila, Argentine, Turske, Bugarske,
Rumunije...), a broj korisnika zone je u stalnom porastu. Izgradnju objekata u zoni je do 30 %
jeftinija, a zona je vodeći industrijski i logistički centar koji daje pun doprinos održivom razvoju
regiona.
Slobodna zona Jug u Nišu formirana je krajem 2011. godine i prostire se na površini od 28 ha.
Šire posmatrano, slobodna zona ispunjava sve zahteve povoljnog geoprometnog položaja koji
omogućava nesmetan i efikasan promet robe i materijala, sirovina, poluproizvoda i gotovih
proizvoda, kao i brojnih usluga i povezivanje međunarodnih tržišta. Jedan od značajnih efekata
osnivanja ove slobodne zone je podsticanje i ubrzanje razvoja postojećih proizvodnih kapaciteta
i preduzeća sa područja Niškog regiona. Ova slobodna zona funkcioniše na tri lokacije: na
lokaciji IZ Donje Međurovo u Nišu, na lokaciji bivšeg kompleksa tekstilne industrije Nitex a
sadašnjeg Benetona, takođe u Nišu, i na lokaciji u opštini Prokuplje.
Kako poslovanje u slobodnim zonama investitoru obezbeđuje specijalne olakšice i povlašćeni
poreski režim, one su, kao i industrijske zone važne za stvaranje najpovoljnijeg poslovnog
ambijenta radi privlačenja domaćih i stranih kompanija. Princip na kome počivaju je
jednostavan: pogodnosti u oblasti fiskalne politike, u kombinaciji sa dodatnim stimulacijama na
državnom i lokalnom nivou - stvaraju atraktivna područja za ulaganje kapitala, prostore
ubrzanog razvoja i uposlenosti.
8.3.
Poslovni inkubatori
Poslovni inkubator je privredno društvo koje stavlja na korišćenje poslovni prostor,
administrativne, tehničke i druge usluge, uglavnom novoosnovanim privrednim društvima,
potencijalnim preduzetnicima ili inovacionim organizacijama, čime se omogućava da početak
njihove delatnosti ne bude opterećen velikim ulaganjem u infrastrukturu, već se sva potrebna
sredstva mogu usredsrediti na poslovnu i inovacionu delatnost, radi što bržeg plasmana novih
50
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
roizvoda i usluga na tržište. Danas se broj poslovnih inkubatora u svetu procenjuje na oko
5.000, od kojih je preko 1.000 u Aziji, oko 1.000 u Severnoj Americi, nešto manje (oko 900) u
Evropi i ostatak na ostalim kontinentima. Najveća asocijacija poslovnih inkubatora u Evropi je
Evropska mreža poslovnih i inovacionih centara (European Business & Innovation Centre
Network) koja okuplja preko 240 članica iz Evropske unije i 11 iz drugih zemalja. U Srbiji je
aktivna mreža biznis inkubatora Srbije koja okuplja sve poslovne inkubatore u našoj zemlji.
U Srbiji danas postoje najmanje 208 inkubatora rasprostranjenih širom zemlje (slika 2).
Interesanta je informacija da je najveći broj osnovanih inkubatora upravo u regionu Istočne i
Južne Srbije - ukupno 10-i to u sledećim gradovima i opštinama: Niš, Vranje, Zaječar, Bor,
Knjaževac, Boljevac, Pirot, Kladovo, Majdanpek i Medveđa. Međutim, podataka o
funkcionalnosti svih ovih inkubatora nema, ili, bar nisu dostupni, tako da se sa sigurnošću može
reći da su funkcionalni inkubatori u Nišu, Zaječaru, Vranju i Pirotu.
Inače, prvi poslovni inkubator u Srbiji osnovan je u Nišu u krajem 2005. godine. Inkubator je
osnovan u okviru prostora Mašinske Industrije Niš (MIN), sa prostorom od 2.100 m². Od
osnivanja je kroz ovaj inkubator u prvom inkubacionom ciklusu prošlo 13 preduzetnika različitih
proizvodnih delatnosti, dok je za drugi inkubacioni ciklus planirano jos 24 stanara – 14
proizvodnih delatnosti i 10 stanara iz oblasti IKT i inovacionih tehnologija, a sve u skladu sa
prioritetima razvoja privrede regiona.
Biznis inkubator centar Zaječar osnovan je krajem 2008. godine i raspolaže sa 10 proizvodnih
prostorija (izdvojene proizvodne celine) i 2 kancelarijska prostora.BIC Zaječar raspolaže i
objektima za proizvodnu i uslužnu delatnost, u ukupnoj površini od 4.899 m². Inkubator centar
ima za cilj pružanje pomoć i podršku razvoju preduzetništva kao pravca razvoja privrede opštine
Zaječar.
Biznis inkubator centar u Vranju otvoren je septembra 2010. godine u okviru kompanije
kompanije. Raspolaže prostorom od 2.400 m², a preduzeća smeštena u ovom biznis inkubatoru
se bave preradom drveta, proizvodnjom nameštaja, kao i metalnom industrijom, privrednim
sektorima koji su i inače najrazvijeniji u ovom gradu.
Najnoviji u nizu otvorenih inkubator centara u ovoj regiji je biznis inkubator ZIP-centar za mlade
u Pirotu otvoren oktobra 2012. godine. Upošljenost kapaciteta je 100% i u njemu se trenutno
nalazi 12 stanara koji se bave pretežno uslužnim delatnostima. Inkubator centar je regionalnog
karaktera i ima za cilj povećanje zaposlenosti mladih u Pirotskom okrugu.
8
Mreža biznis inkubatora Srbije, www.bitf.rs
51
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
Međutim, bez obzira na raznolikost svih ovih inkubatora po pitanju njihovih osnivača, pravnog
statusa, delatnosti, usluga, funkcionalnosti, itd. karakteristike su im zajedničke: iznajmljivanje
prostora pod povoljnim uslovima, umrežavanje stanara, poslovna i tehnička podrška, neke vrste
zajedničkih poslovnih servisa, fleksibilan poslovni prostor i fleksibilna cena zakupa. Takođe, svi
su osnovani u cilju smanjenja nezaposlenosti na teritoriji datih opština, a kako bi doprineli
održivom, ekonomski, ekološki i demografski uravnoteženom lokalnom i regionalnom razvoju.
Oni omogućavaju stvaranje novih radnih mesta, revitalizuju preduzetnički duh, omogućavaju
transfer tehnologija i komercijalizaciju bitne nove tehnologije jačajući time lokalnu i regionalnu
ekonomiju. Oni objedinjuju na jedno mestu poslovni prostor, pristup modernoj opremi i alatima,
fleksibilan zakup, što predstavlja čitav set infrastrukturnih i kompetitivnih prednosti koje sve idu
u prilog preduzetniku. Usled toga svi ovi inkubatori, ili inicajtive za formiranjem inkubatora u
lokalnim samoupravama ove regije su više nego značjan resurs za kreiranje povoljnog
poslovnog okruženja i privlačenja novih investicija.
Naravno, činjenica je da su oni u ranoj fazi razvoja i da bi trebalo usmeriti njihov razvoj udobrom
pravcu i umanjiti probleme u njihovom razvoju što se može učiniti boljom definicijom i razradom
metoda podrške njihovom radu, ali i mehanizmima evaluacije njihovog rada.
Slika 4: Mreža poslovnih inkubatora u Srbiji
52
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
8.4.
Klasteri
Klasteri predstavljaju geografsku koncentraciju međusobno povezanih preduzeća, srodnih i
različitih delatnosti, specijalizovanih dobavljača, pružalaca usluga i sa njima povezanih
potpornih institucija koji se na odgovarajućem području delatnosti nadmeću, ali i sarađuju.
Klaster povezuju zajednički interesi i potrebe na području nabavke, prodaje, specijalizovanih
usluga, radne snage i drugih resursa.
Usled blizine, bilo u geografskom ili poslovnom smislu, preduzeća iz klastera imaju korist
od korišćenja pozitivnih eksternalija kao što su pristup specijalizovanoj radnoj snazi, difuzija
znanja i poslovnih informacija, blizina konkurentnih preduzeća i jačanje poslovnih
kapaciteta kroz direktnu interakciju sa specijalizovanim kupcima i dobavljačima.
Primeri klastera se mogu naći širom sveta, a među najpoznatijima su klaster informacionih
tehnologija „silikonska dolina” pored San Franciska, klaster kockarnica i zabave u
Las Vegasu, klasteri filmske industrije Holivud u Americi i Bolivud u Indiji, klaster
mobilnih komunikacija u severnoj Danskoj, primeri mnogobrojnih industrijskih distrikta
širom Italije, i sl.
Razvoj klastera u Srbiji je započeo 2004. godine kroz mobilizaciju aktera i podizanje kapaciteta
na nacionalnom nivou. Već 2005. godine je sproveden pilot projekat za razvoj klastera u Srbiji
koji je podržao formiranje 4 klasterske inicijative u oblasti automobilske industrije, drvnoprerađivačke industrije, tekstilne industrije i IKT sektora. Paralelno sa ova četiri pilot klastera,
2005. godine se osnivaju i dva klastera kao rezultat privatne inicijative proizvođača plastike
(klaster Jato-prestao sa radom 2010.) i proizvođača poljoprivrednih mašina (klaster BIPOM).
Najveća lokalna inicijativa za razvoj klastera u Srbiji je pokrenuta u okviru LEDIB projekta za
lokalni ekonomski razvoj koji je realizovan u Niškom upravnom okrugu uz finansijsku podršku
Vlade Kraljevine Danske. Ovaj program je pružao podršku razvoju klastera u okviru „Kuće
klastera”, asocijacije koja okuplja klastere i konsultante sa ciljem podrške razvoju klastera i
poslovnih udruženja jugoistočne Srbije. Kuća klastera u svom članstvu ima 11 klastera od kojih
su 5 tzv. „start-up” klasteri, odnosno klasteri koji okupljaju start-up preduzeća iz svojih oblasti.
Najveća koncentracija klastera je u pet najvećih gradova Srbije: Beogradu, Nišu, Novom Sadu,
Subotici i Kragujevcu, dok je koncentracija klastera znatno manja u ostalim mestima u
Srbiji.Slika 3 prikazuje geografsku distribuciju klastera u Srbiji na osnovu sedišta. Po regionima,
najviše klastera je registrovano u Beograd, ukupno 28 i u Vojvodini, 27 klastera. Broj
registrovanih klastera sa sedištem u Šumadiji i Zapadnoj Srbiji i u Južnoj i Istočnoj Srbiji je skoro
duplo manji i iznosi po 15 klastera u svakom od ova dva regiona. Od 15 klastera u Južnoj i
Istočnoj Srbiji, 13 se nalazi u Nišu. Treba napomenuti i to da je ova raspodela urađena na
osnovu mesta u kojima je sedište klastera, dok su članice klastera često nalaze van ovih
lokacija, u nekim slučajevima i širom Republike Srbije.
53
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
Slika 5: Mreža klastera u Srbiji
8.4.1. Aktivni klasteri u regionu Južne i Istočne Srbije
AGRO SEKTOR
AGRO STARTUP – NIŠ – obuhvata preko 40 preduzeća za proizvodnju i preradu
poljoprivrednih proizvoda i zdrave hrane, kao i preduzeća zaduženih za podršku rada i razvoja
klastera, iz oblasti dizajna, proizvodnje ambalaže, marketinga i edukacije. Klaster je izašao van
okvira Nišavskog okruga I prerastao u mrežu preduzeća za proizvodnju I preradu
poljoprivrednih proizvoda sa područja jugoistočne Srbije.
KLASTER SIREVA JUG- NIŠ - obuhvata 17 pravnih subjekata sa teritorije Topličkog,
Nišavskog i Pirotskog okruga koje imaju za cilj integrisani održivi razvoj mlekarskog sektora na
jugu Srbije.
REGIONALNI VOĆARSKI KLASTER JUŽNE SRBIJE – obuhvata 12 članica okupljenih sa
ciljem unapređenja sektora voća i komplementarnih aktivnosti na teritoriji tri regiona južne
54
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
Srbije: Jablaničkog, Pčinjskog i Toličkog. Klaster deluje kao integrišući mehanizam koji stvara
dodatu vrednost za proizvođače i prerađivače voća i povezanih sektora u cilju značajnog
povećanje izvoza.
KLASTER ORGANSKIH PROIZVOĐAČA – JUG - u procesu osnivanja i predstavlja uduženje
proizvođača i prerađivača organskih proizvoda Jablaničkog i Pčinjskog okruga. Klaster se
osnivasa ciljem unapređenja primarne organske proizvodnje i prerade na jugu Srbije uz
zajednički nastup na tržištima u zemlji i inostranstvu.
GRAĐEVINSKI SEKTOR
GRAĐEVINSKI KLASTER DUNĐER–NIŠ – prvi građevinski klaster u zemlji, koji je nacionalnog
karaktera, sa sedištem u Nišu. Okuplja preko 100 članica koje pokrivaju sve faze procesa
izgradnje objekata, od projektovanja i planiranja, do izgradnje po sistemu ključ u ruke.
GRAĐEVINSKI KLASTER OPEKA-BRICK–obuhvata 17 preduzeća iz oblasti viskogradnje.
Klaster, osim Nišavskog okruga, obuhvata i preduzeća iz drugih regiona.
KLASTER UDRUŽENJE ZELENE GRADNJE –NIŠ - promoviše ideje zelene gradnje, ekološki i
energetski efikasne gradnje i podsticanja promene svesti stručne i šire javnosti o načinu
planiranja, projektovanja i izvođenja građevinskih objekata kao i načina njihovog korišćenja.
GRAĐEVINSKI START UP KLASTER CONSTRUCTION – NIŠ–okuplja male firme koje imaju
širok dijapazon delatnosti
TEKSTILNI SEKTOR
TEKSTILNI START UP–NIŠ – obuhvata preko 40 članica – malih i srednjih preduzeća iz
jugoistočne Srbije, iz različitih oblasti tekstilne proizvodnje. Klaster ima za cilj jačanje
konkurentnosti i stvaranje uslova za realizaciju uvozno-izvoznih poslova.
TEKSTILNI KLASTER NIŠAVSKOG OKRUGA – Tekstilni klaster Nišavskog okruga broji više
od 20 članica – malih i srednjih preduzeća sa područja jugoistočne Srbije, koja se bave
proizvodnjom u oblasti tekstila.
USLUŽNI SEKTOR
55
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
KLASTER USLUGA START UP–NIŠ – obuhvata preko 65 članica – malih i srednjih preduzeća
iz jugoistočne Srbije, iz različitih oblasti usluga. Cilj klastera je pružanje podrške svojim
članicama u procesu jačanja konkurentnosti i ostvarivanja profita bitnog pozicioniranja na
domaćem i inostranom tržištu i promovisanju preduzetništva.
KLASTER "DIZAJNERA I ŠTAMPARA" DIŠ NIŠ – zalaže se za promociju važnosti dizajna,
štampe i ostalih marketinških aktivnosti i usluga.
OSTALI SEKTORI
NIŠKI KLASTER NAPREDNIH TEHNOLOGIJA - NiCAT- osnovan je u cilju povećanja
konkurentnosti elektronske i elektro-mašinske industrije, industrije informacionih i
komunikacionih tehnologija grada Niša i Srbije kroz razvoj novih inicijativa, razmenu informacija,
marketing i stvaranje razvojno-intenzivne mreže.
SRPSKI KLASTER NAMEŠTAJA – broji 15 članova i okuplja proizvođače različitih vrsta
nameštaja iz Srbije, Centar za razvoj Jablaničkog i Pčinjskog okruga, Visoku školu primenjenih
strukovnih studija iz Vranja, Građevinsko arhitektonski fakultet iz Niša i nekoliko dizajnerskih
biroa. Osnovan je radi ostvarivanja ciljeva u oblasti razvoja industrije nameštaja i podizanja
konkurentnosti srpskog drvo-prerađivačkog sektora, kao i jačanja uloge i uticaja srpske drvne
industrije i podsticanja opšte konkurentnosti srpske ekonomije.
TURISTIČKI KLASTER JUGOISTOČNE SRBIJE STARA PLANINA U KNJAŽEVCU –
obuhvata opštine Borskog, Zaječarskog i Pirotskog okruga, kao i preduzetnike – ugostitelje,
vlasnike smeštajnih objekata, proizvođače i prodavnice suvenira, turističke agencije i
organizacije, proizvođače vina, rakija i drugih prehranmbenih proizvoda i sve druge subjekte koji
čine turističku privredu ili je snabdevaju proizvodima kao i one koji mogu da obezbede bolji
plasman turističke ponude.
TURISTIČKI KLASTER RADANA – okuplja 23 članice iz pet opština (Lebane, Bojnik,
Medveđa, Prokuplje i Kuršumlija) Radanskog područja sa ciljem unapređenja turističke ponude i
poslovanja u turizmu ovog područja, kao i unapređenja prepoznatljivosti radanskog područja.
Osnivanjem ovog klastera stvorili su se uslovi za strateško organizovanje aktivnosti, efikasniji
rad, formiranje zajedničkog turističkog proizvoda i turističke ponude kao i jedinstven nastup na
domaćem I inostranom tržištu.
UDRUŽENJE-KLASTER RECIKLAŽA JUG – zalaže se za jačanje regionalne saradnje u
oblasti zaštite životne sredine i održivog razvoja objedinjavanjem aktivnosti privrednih subjekata
koji se bave upravljanjem otpadom, naročito reciklažom na teritoriji jugoistočne Srbije.
56
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
Iz datog pregleda aktivnih klastera na području posmatrane regije, može se zaključiti da je
najveći broj klastera registrovan u Nišu. Uzrok tome, između ostalog, je i dugogodišnje prisustvo
LEDIB programa na području Nišavskog okruga koji je svesrdno podržavao inicijative
udruživanja u klastere. Takođe, pored LEDIB programa i Regionalna privredna komora Niša je
aktivno podržavala klasterske ideje, tako da danas imamo na području ovog okruga znatno veći
broj registrovanih klastera nego u drugim okruzima ove regije. Za ovaj okrug je, takođe,
karakteristrično da postoje i određena sektorska preklapanja klastera, tj. da postoji po više
formiranih klastera za jedan isti sektor (na primer tekstilna i građevinska industrija). Međutim,
drugi razlog znatno većem broju klastera u Nišavskom okrugu u odnosu na ostale okruge
ispitivane regije, je svakako i veća razvijenost privrede ovog okruga u odnosu na ostale.Takođe,
sami klasteri su jedan od pokazatelja privrednih resursa regiona – na osnovu njih se može steći
makar bazična predstava o najrazvijenijim i najzastupljenijim privrednim sektorima datog
regiona.
No, slično kao i sa poslovnim inkubatorima, i klasteri su uglavnom u ranoj fazi razvoja i postavlja
se pitanje njihove funkcionalnosti i njihovih kapaciteta. Ali, kao i poslovni inkubatori, i oni su
važan elemenat povoljnog poslovnog okruženja jer podstiču preduzeća na udruživanje radi
povećanja i njihovih individualnih konkurentnosti, ali i konkuretnost i datog sekotra, pa i samog
regiona. Stoga i o njima treba razmišljati kao o značajnim resursima za kreiranje povoljnog
poslovnog okruženja i povećanja konkuretnosti čitavog regiona, s tim što su određene mere
neophodne kako bi se oni kao resurs zaista i mogli iskoristiti u date svrhe (analiza kapaciteta i
potencijala, edukacija, jačanje svesti i promocija, veća saradnja sa lokalnom samoupravom, itd.)
9. ANALIZA PREDUZEĆA NA NIVOU REGIJE
Analizirajući privrednu aktivnost u targetiranoj regiji akcenat je stavljen na MSP sektor jer ona
predstavljuosnovnifaktorsvakemoderneekonomije.Kažesedasumalaisrednjapreduzećamotoreko
nomskograzvoja,
tedajetosektorkojipromovišeprivatnusvojinuipreduzetničkeveštine.
Po
dominatnom mišljenju u krugovima ekonomista, MSP je sinonim za privatni sektor i, u
figurativnom, smislu za preduzetništvo. Komparativna prednost ovih preduzeća je u tome što su
fleksibilna, mogu brzo da se adaptiraju na promene i da zadovolje zahteve tržišta. Ona stvaraju
zaposlenost, promovišu diverzifikaciju ekonomskih aktivnosti, podržavaju održivi rast i daju
značajan doprinos izvozu i trgovini. Svаistraživanja su pоkаzаlаdаsе, glоbаlnо, višеоd 90%
svih pоslоvаоbаvljаu mаlim i srеdnjim prеduzеćimа. Mala i srednja preduzeća zapošljavaju dve
trećine ukupne radne snage Evropske unije. Približavanje Evropskoj uniji pretpostavlja
usklađivanje sistemskog ambijenta i poboljšanje klime preduzetništva, privatne inicijative,
razvoja malih i srednjih preduzeća. Ovo opredjeljenje ima uporište u aktuelnim svetskim
procesima, koji preferiraju upravo razvoj malih i srednjih preduzeća, koristeći profitnu efikasnost
i dokazane prednosti prilagodljivosti malog biznisa, inače dinamičnim promenama u privredi.
57
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
Kod nivoa razvijenosti MSP sektora (meren indikatorom BDV po zaposlenom i indikatorom
profitabilnosti) izražena je teritorijalna disproporcija. Oblast sa najrazvijenijim MSP sektorom je
Grad Beograd, a oblast sa najnerazvijenijim MSP sektorom je Borski okrug. Velike razlike u
nivou razvijenosti među oblastima Srbije ispoljavaju se i kroz indikatore poslovne demografije.
Veće mogućnosti za zasnivanje novih poslova imaju potencijalni preduzetnici u razvijenijim
oblastima kao što je Grad Beograd (9.178 ili 30% svih novoosnovanih firmi u 2013. godini).
Nasuprot tome, u Pirotskoj oblasti registrovano je tek 294 novoosnovanih firmi ili 0,96%
njihovog ukupnog broja u Srbiji u 2013. godini, dok je u istoj godini ugašen 191 privredni
subjekt.
U 2013. godini od ukupno 330.393 preduzeća u Srbiji, MSP sektor čini 99,5% (328.741
preduzeća). Sektor MSP generiše 65,3% zaposlenih (786.873), 65,5% prometa (5.200 mlrd.
dinara), 55,2% BDV (878,2 mlrd. dinara) i angažuje 55,7% investicija nefinansijskog sektora u
2013. godini. Posmatrano po veličini, u strukturi sektora MSP najbrojnija su mikro preduzeća
(307.430), dok mala i srednja preduzeća (11.874) dominiraju po svim posmatranim indikatorima
(54,4% zaposlenosti, 60,6% prometa, 61,5% BDV, 76,0% izvoza, 74,4% uvoza MSP).
Slika br. 6: Regionalni raspored MSPP u 2012. godini
Da bi se uspešno sagledao potencijal jedne regije kroz prizmu razvijenosti privrede i preduzeća
koja posluju na određenom području, neophodno je analizirati strukturu privrede, finansijske
performanse preduzeća, likvidnost i zaduženost privrede.
58
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
Tabela br. 9: Struktura privrede regije
Oblast
Republika Srbija
Jablanički okrug
Pčinjski okrug
Borski okrug
Zaječarski okrug
Nišavski okrug
Pirotski okrug
Godina
Privredna
društva
Novoosnovana
Ugašena
Preduzetnici Novoosnovana
Ugašena
2011
104394
8305
13596
217703
32360
35328
2012
105066
8489
7341
215658
30160
32363
2013
109442
6558
1833
220951
24047
18393
2011
1158
90
223
5720
995
1045
2012
1146
94
107
5502
803
1019
2013
1196
70
19
5529
633
600
2011
1498
97
176
4859
860
854
2012
1480
105
107
4871
754
741
2013
1537
89
16
4959
538
451
2011
847
84
104
3123
494
525
2012
839
57
54
3064
442
507
2013
862
43
16
3096
319
273
2011
763
72
120
2851
420
502
2012
759
60
49
2785
359
425
2013
776
36
12
2848
329
262
2011
3633
316
521
10195
1652
1948
2012
3614
313
327
10044
1616
1776
2013
3748
241
92
10399
1484
1105
2011
607
57
93
1977
310
329
2012
625
61
42
1943
279
316
2013
639
37
14
2012
257
183
Izvor podataka: Registar privrednih subjekata
Ukoliko posmatramo strukturu privrede po klasifikaciji APR-a, možemo videti da u posmatranoj
regiji koju čine šest upravnih okruga sa 32 lokalne samouprave (19% lokalnih samouprava u
Srbiji), u 2013. godini, posluje svega 8.758 privrednih društava, što čini samo 8% privrednih
društava u Srbiji i 28.843 preduzetničkih radnji, što je 13% preduzetnika u Srbiji. Ovakva
struktura ukazuje na nedovoljnu razvijenost privrede posmatrane regije. Posmatrano na nivou
regije, preduzetnici čine 76,7% svih privrednih subjekata, dok privredna društva čine 23,3%
privrednih subjekata.
Ono što ohrabruje jeste činjenica da se u 2013. godini prvi put nakon nekoliko godina beleži
pozitivan trend u promeni broja privrednih subjekata u svih šest okruga posmatrane regije.
59
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
Grafikon br.4: Trend promene broja privrednih subjekata po godinama
U 2013. godini, otvoreno je 4.076 novih privrednih subjekata, a ugašeno 3.043 privrednih
subjekata, što pokazuje pozitivan trend u promeni broja privrednih subjekata na nivou regija. U
apsolutnom iznosu, broj preduzeća se 2013.godine povećao za 929 preduzeća u odnosu na
brojku iz 2012. godine. Podaci jasno pokazuju da je uticaj pojedinačnih opštih, ali lokalnih
dešavanja i lokalnih aktivnosti na ekonomskom razvoju doveo do pozitivnog trenda u broju
preduzeća na teritoriji regije.
60
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
Tabela br. 10: Broj preduzeća po veličini u 2013. godini po okruzima
Oblast
Republika Srbija
Jablanički okrug
Pčinjski okrug
Borski okrug
Zaječarski okrug
Niški okrug
Pirotski okrug
Ukupno
Preduzetnici
Mikro
Mala
Srednja
MSP
Velika
330393
220951
92136
14297
2511
329895
498
100
66,88
27,89
4,33
0,76
99,85
0,15
6725
5529
1000
151
42
6722
3
100
82,22
14,87
2,25
0,62
99,96
0,04
6496
4959
1331
147
51
6488
8
100
76,34
20,49
2,26
0,79
99,88
0,12
3958
3096
726
95
32
3949
9
100
78,22
18,34
2,40
0,81
99,77
0,23
3624
2848
650
97
21
3616
8
100
78,59
17,94
2,68
0,58
99,78
0,22
14147
10399
3255
405
84
14143
4
100
73,51
23,01
2,86
0,59
99,97
0,03
2651
2012
524
91
20
2647
4
100
75,90
19,77
3,43
0,75
99,85
0,15
Izvor: Agencija za privredne register Srbije
Posmatrano prema veličini preduzeća i zaposlenosti, MSP sektor dominira u svim oblastima.
Prema broju preduzeća MSP sektor učestvuje sa preko 99,7% u svim okruzima, a najveće
učešće je u Nišavskom okrugu sa čak 99,97%. Većinsko učešće u svim oblastima MSP sektor
ima i u pogledu zaposlenosti. Najmanje učešće zaposlenih u MSP sektoru u odnosu na ukupnu
zaposlenost je u Beogradskoj oblasti (55,8%), a najveće u Jablaničkoj oblasti (93,4%).
61
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
Grafikon 5: Učešće MSP sektora po okruzima
Sektor MSP ima preovlađujući uticaj i na formiranje prometa i BDV u većini oblasti posmatrane
regije, osim u Borskoj i Pirotskoj oblasti gde preovlađujući uticaj na stvaranje BDV imaju velika
preduzeća. MSP sektor ima značajnu ulogu u izvozu i uvozu privrede - u izvozu privrede MSP
sektor učestvuje sa 48,5%, a u uvozu sa 55,8%. Posmatrano prema regionima, dominantnu
ulogu u izvozu i uvozu MSP sektor ima jedino u Beogradskom regionu (71,1% izvoza i 75,6%
uvoza), a najmanji uticaj na spoljnotrgovinske aktivnosti MSP sektor ima u Regionu Južne i
Istočne Srbije (učestvuje sa 27,8% u uvozu i izvozu). Region Južne i Istočne Srbije jedini beleži
suficit u spoljnotrgovinskoj aktivnosti u vrednosti od 3,9 mlrd. dinara (suficit je rezultat
spoljnotrgovinskih aktivnosti velikih, srednjih i mikro preduzeća, pošto su mala preduzeća i
preduzetnici ostvarili deficit u trgovini sa inostranstvom).
Tabela br. 11: Ukupna trgovinska aktivnost MSP u 2012. godini po okruzima
Preduzeća izvoznici
Izvoz
Preduzeća uvoznici
Uvoz
Oblast
Broj
MSPP – Srbija
Jablanički okrug
Pčinjski okrug
Borski okrug
Zaječarski okrug
Nišavski okrug
Pirotski okrug
% u oblasti
12772
156
156
64
68
445
52
97.6
99.4
96.9
91.4
97.1
97.4
96.3
% u oblasti
Broj
48.5 19873
81.5
228
41.4
256
61.9
115
27.1
98
65.1
744
8.2
110
% u oblasti
98.1
99.6
97.7
94.3
98
98.5
97.3
% u oblasti
55.8
80.9
61.3
31.1
28.7
60.5
14.2
Izvor: Republički zavod za statistiku
62
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
MSPP imaju dominantan uticaj na visinu ostvarenog izvoza i uvoza u većini oblasti. Najveći
uticaj MSPP je u Jablaničkoj oblasti (81,5% i 80,9%), a najmanji u Pirotskoj oblasti (8,2% i
14,2%) gde dominiraju velika preduzeća. Najveći izvoznici i uvoznici, u okviru sektora MSPP, u
većini oblasti su srednja preduzeća, osim Borske oblasti gde dominiraju mikro preduzeća.
Posmatrano na nivou Srbije, u uvozu, srednja i mala preduzeća dominiraju u Borskoj,
Zaječarskoj, Jablaničkoj, Nišavskoj, Pirotskoj i Pčinjskoj oblasti. Sektor MSPP je na nivou svih
oblasti u 2012. godini poslovao rentabilno, dok su bez profita poslovala velika preduzeća u
Pčinjskoj oblasti. Na agregatnom nivou profit ostvaren u sektoru MSPP neutralisao je gubitke
koje su ostvarila velika preduzeća. U poređenju sa 2010. godinom većina oblasti je ostvarila
realni pad profita sektora MSPP. Najveći pad profita MSPP iskazan je u Pčinjskoj oblasti
(20,1%), što se nije značajnije odrazilo na izmenu strukture profita MSPP – učešće ove četiri
oblasti u formiranju profita sektora MSP je manje od 5% (3,8% u 2010). Iznadprosečne stope
profitabilnosti (MSPP sektor Srbije 36,1%) ostvarila su MSPP koja posluju na teritoriji razvijenih
regiona (u rasponu od 45,1% u Severnobanatskoj do 36,3% u Mačvanskoj oblasti), dok su
najlošiji rezultati po pitanju profitabilnosti zabeleženi u Pirotskoj (25,2%), Jablaničkoj (24,2%),
Borskoj (20,2%), Zaječarskoj (19,6%) i Pčinjskoj oblasti (14,5%).
Grafikon 6 : Učešće MSPP u uvozu i izvozu po regionima
63
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
Analiza finansijskih performansi preduzeća daje odgovore o kratkoročnoj i dugoročnoj
finansijskoj stabilnosti preduzeća, profitabilnosti poslovanja i investicionim mogućnostima
preduzeća.
Tabela br. 12: Finansijske performanse privrednih društava u regiji u 2012. godini
Broj privrednih
društava
Broj privrednih
društava
gubitak u
gubitak iznad
visini
visine kapitala
kapitala
Broj privrednih
društava
Broj
zaposlenih
Jablanički okrug
1092
10686
622
361
388
265
Pčinjski okrug
1348
18091
782
427
400
300
Borski okrug
734
14601
419
262
313
213
Zaječarski okrug
645
6874
340
240
241
191
3366
34046
2042
1050
1251
885
Pirotski okrug
573
10890
Izvor: Registar finansijskih izveštaja i boniteta
342
163
190
142
Oblast
Nišavski okrug
sa neto
dobitkom
sa neto
gubitkom
Na osnovu uzorka od 88.5% privrednih društava9u posmatranoj regiji koja su prikazala svoje
poslovanje u 2012. godini, 58,5% preduzeća su poslovala sa neto dobitkom, dok je 32%
preduzeća iskazalo gubitak 2012. godine. Ono što je zabrinjavajuće jeste da je 36% preduzeća
koja su poslovala sa neto gubitkom, ostvarilo gubitak u visini kapitala, a čak u 25,5% preduzeća
je gubitak prešao vrednost kapitala. Ovakva situacija vodi u dugoročnu nelikvidnost gubitnička
preduzeća što se obično završi ili dodatnim zaduživanjem ili gašenjem privrednog subjekta.
Tabela br. 13: Finansijske performanse preduzetnika u regiji u 2012. godini
Broj preduzetnika
Oblast
Jablanički okrug
Broj
preduzetnika
Broj
zaposlenih
sa neto
dobitkom
sa neto
gubitkom
Broj preduzetnika
gubitak
gubitak u
iznad
visini
visine
kapitala
kapitala
1034
2204
846
151
134
130
Pčinjski okrug
520
635
387
123
104
90
Borski okrug
555
1123
448
90
128
105
Zaječarski okrug
574
1171
435
126
94
146
1816
4107
1379
385
286
426
Pirotski okrug
190
490
Izvor: Registar finansijskih izveštaja i boniteta
170
17
25
12
Nišavski okrug
9
Broj/procenatprivrednihdruštavakojisupodnelifinansijskeizveštajeza 2012. godinu
64
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
Nešto je povoljnija situacija kod preduzetnika. Naime, na osnovu uzorka od 4.689 preduzetnika,
što čini 16% preduzetnika10, 3.665 preduzetnika ili 78% je poslovalo sa neto dobitkom u prošloj
godini, dok je gubitak iskazalo 892 preduzetnika ili 19%. Od analiziranih gubitaša, 16,5% ( 771)
preduzetnika je imalo gubitak u visini kapitala i 19% ( 909 ) preduzetnika je zabeležilo gubitak
preko iznosa svog kapitala.
Grafikon br. 7: Finansijske performanse privrednih društava i preduzetnika regije
Privredna društva
32
PD sa dobitkom
58.5
PD sa gubitkom
Uzimajući u obzir iskazane podatke, veći deo privrede regije iskazuje solventnost i ima dobar
tržišni položaj i pozitivne perspektive tržišnog razvoja.
Ako posmatramo dugoročnu finansijsku stabilnost i investicione mogućnosti preduzeća u
targetiranoj regiji, neophodno je analizirati zaduženost privrednih subjekata. Najčešći vid
zaduživanja privrede jeste lizing i kredit.Kada govorimo o kreditima, zaloga je najčešći vid
obezbeđenja kredita.
10
Procenat preduzetnika koji je podneo finansijski izveštaj na kraju 2012. godine iako preduzetnici po zakonu nisu u
obavezi da podnose finansijske izveštaje
65
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
Tabela br. 14: Zaduženost privrede regije u 2013. Godini
Privredna društva
Preduzetnici
Zaloga
Iznos
obezbeđenih
potraživanja
u EUR
Lizing
Iznos
lizing rata
u EUR
Zaloga
Iznos
obezbeđenih
potraživanja
u EUR
360.031
45
13.195.626
5
85.605
32
1.358.963
17
457.508
61
22.980.876
3
77.984
16
237.553
Borski okrug
11
1.392.993
21
47.388.670
5
66.549
13
164.926
Zaječarski okrug
6
108.289
34
8.734.297
6
69.545
34
270.932
Nišavski okrug
55
2.159.670
144
82.435.730
11
170.292
73
1.157.451
Pirotski okrug
3
430.815
29
15.685.659
Izvor: Registar finansijskog lizinga i Registar založnog prava
2
34.319
23
355.884
Lizing
Iznos
lizing rata
u EUR
Jablanički okrug
14
Pčinjski okrug
Oblast
Analizirajući dva najčešća vida zaduživanja privrede, možemo videti da se u posmatranoj regiji
u 2013. godini samo nešto vise od 1% privrednih društava zadužilo putem lizinga. Posmatrajući
period od 2010. godine, uočljiv je pad broja preduzeća koji koriste lizing kao sredstvo
zaduživanja. Iznos lizing rata u 2013. godini svih privrednih društava u ovih šest okruga iznosi
skoro 5.000.000 EUR. Kod preduzetnika je još izraženiji pad broja korisnika lizinga. Tek je svaki
900-ti preduzetnik u 2013. godini bio korisnik lizinga.
Oko 4% privrednih društava je u toku 2013. godine opteretilo svoje poslovanje nekim založnim
pravom, s tim što iznos obezbeđenih potraživanja u EUR na osnovu zaloge za sva privredna
društva u 2013. godini iznosi nešto vise od 190 miliona evra. Kod preduztnika je putem zaloga
svoje poslovanje opteretilo tek nešto više od pola procenta preduzetnika.
Značajno smanjenje privrednika koji se zadužuje na neki od ova dva načina svakako nije bolje
poslovanje privrede, već uzrok leži u već prevelikoj zaduženosti privrednika ili u nemogućnosti
da se servisiraju rate novog zaduživanja.
66
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
Tabela br. 15: Nelikvidnost privrede regije u 2013. godini
Oblast
Broj privrednih društava prema
danima nelikvidnosti
do
od 31od 61preko
30
60 dana 180 dana 180 dana
dana
Broj preduzetnika prema danima
nelikvidnosti
do 30
dana
od 3160 dana
od 61180 dana
preko
180 dana
Jablanički okrug
84
21
56
479
265
67
156
2.114
Pčinjski okrug
128
25
66
514
256
61
209
1.512
Borski okrug
67
11
41
230
154
25
115
993
Zaječarski okrug
45
18
38
294
165
51
140
1.395
Nišavski okrug
236
67
133
969
539
129
Izvor: Narodna banka Srbije – Odeljenje za prinudnu naplatu ( obrada APR )
312
3.997
Čak 43% privrednih društava na nivou regije je u toku 2013. godine bilo nelikvidno bar jedan
dan. Ono što je još dramatičnije, jeste da je kod 2.643 privrednih društava ili 30%, nelikvidnost
bila duža od 6 meseci. To znači da su više od pola godine obaveze prevazilazile potraživanja
kod tih preduzeća. Kod preduzetnika je još izraženiji problem nelikvidnosti. 47% preduzetnika je
bilo nelikvidno bar jedan dan, dok je 37% preduzetnika bilo nelikvidno više od 6 meseci.
Sve ovo nam govori da se još uvek osećaju posledice globalne krize u privredi regije, ali i da
veliki deo privrednih subjekata nije spreman još uvek za povećanu konkurentnost i sve oštrije
tržišne uslove poslovanja.
Grafikon br. 8: Nelikvidnost privrede regije na godišnjem nivou
67
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
Sam broj aktivnih preduzeća koje uspešno posluju nije dovoljan podatak da bi se utvrdila
ekonomska snaga jednogregiona. Uporednom analizom broja stanovnika i broja preduzeća
dobijamo podatak o uspešnim ekonomskim zajednicama. Tabela broj 13pokazuje rezultate
uporedne analize.
Tabela br 16: Uspešnost ekonomskih zajednica
Broj
stanovnika
Okrug
Broj
preduzeća
Mikro
Mala
Srednja
Stanovnika/
preduzeću
Stanovnika
/MSP
Distribucija
preduzeća
po okrugu
(%)
Distribucija
MSP po
okrugu
(%)
2011
2013
2011
2013
2013
2013
2013
Jablanički okrug
222394
6725
1193
33,07
186,42
17,89
13,68
Pčinjski okrug
226649
6496
1529
34,89
148,23
17,28
17,53
Borski okrug
128746
3958
853
32,53
150,93
10,53
9,78
Zaječarski okrug
120756
3624
768
33,32
157,23
9,64
8,81
Niški okrug
371003
14147
3744
26,22
99,09
37,62
42,93
Pirotski okrug
93339
2651
635
35,21
146,99
7,05
7,28
1162887
37601
8722
30,93
133,33
100,00
100
Ukupno
Izvor: Republički zavod za statistiku
Po podacima se jasno vidi da je najteža situacija u Jablaničkom okrugu, jer Jablanički okrug ima
najveći broj stanovnika po jednom MSP-u. U Nišavskom okrugu je trenutno najbolja situacija,
odnosno ima najmanje stanovnika po jednom registrovanom MSP-u.
68
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
Grafikon 9: Broj stanovnika na jedno registrovano preduzeće/MSP
10.
SWOT ANALIZA
Osnova za SWOT analizu su bili prikupljeni podaci, kao i analiza postojećih strateških
dokumenata jedinica lokalne samouprave ovih šest okruga, kao i regionalnih strategija razvoja.
SNAGE
Povoljan geografski i saobraćajni položaj
 Raskrsnica važnih evropskih puteva
 Blizina Koridora X (drumski i železnički)
 Postojanje aerodroma u regionu – Niš
 Postojanje centra za intermodalni transport
- Prahovo
Razvijeni institucionalni kapaciteti za
podršku novim investicijama
 Postojeća administrativna podrška
kancelarija za lokalni ekonomski razvoj
 Postojeća podrška regionalnih razvojnih
agencija
 Razvijena međuopštinska saradnja
SLABOSTI
Nedovoljno razvijena infrastruktura u
pojedinim delovima regije
 Zastarelost i oronulost lokalnih puteva,
kanalizacionih i vodovodnih mreža
 Koridor X nije završen
 Neefikasan železnički transport
 Neizgrađenost centra za intermodalni
transport u Prahovu
Depopulacija regiona
 Slaba naseljenost određenih delova regije
i veliki broj naselja ruralnog karaktera
 Nepovoljna starosna struktura
stanovništva
69
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
Postojeći resursi za razvoj različitih
privrednih grana
 Raznovrsnost prirodnih resursa (rude,
energetski potencijali, zemljište, šume)
 Dobri resursi za razvoj poljoprivredne
proizvodnje i prehrambene industrije
 Razvijene turističke destinacije
 Postojanje privrednih subjekata u ključnim
delatnostima:
o Rudarstvo i metalopreradjivačka
industrija
o Poljoprivredna proizvodnja i
prehrambena industrija
o Turistička industrija
o Informaciono komunikacione
tehnologije
o Tekstilna industrija
 Postojanje univerzitetskog centra u regiji
Pogodnosti za investitore
 Postojanje izgrađene poslovne
infrastrukture – industrijske zone
 Razvoj i unapređenje postojeće poslovne
infratsrukture – poslovni inkubatori,
industrijske zone, tehnološki park
 Bolje iskorišćenost potencijala klastera i
drugih oblika udruživanja
 Postojanje greeanfield i brownfield lokacija
za investiranje
 Postojeći strani investitori
 Postojanje dve slobodne zone
 Aktivne regionalne razvojne agencije
Neiskorišćenost postojećih prirodnih
resursa i postojećih kapaciteta
 Nedovoljna inovativnost
 Nedovoljni reciklažni kapaciteti
 Opterećenost elektroenergetskih
kapaciteta
 Infrastrukturna neopremljenost postojećih
industrijskih zona
 Nizak nivo obučenosti i korišćenja IKT u
preduzetništvu
 Nedovoljna iskorišćenost hidro-energetskih
potencijala i resursa obnovljivih izvora
energije
Ekonomsko zaostajanje i nerazvijenost
regiona
 Većina opština pripada nerazvijenim
opštinama
 Niska budžetska sredstva lokalnih
zajednica
 Nedostatak planske dokumentacije
 Nizak nivo konkurentnosti lokalne privrede
 Nedostatak regionalnog planiranja
 Nepovoljan imidž regiona kao siromašnog
i nerazvijenog
Radna snaga
 Kvalifikovana radna snaga
 Iskusna radna snaga
ŠANSE
PRETNJE
70
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
Postojanje podsticaja Republike Srbije:
 Povoljan poreski sistem sa stopom poreza
na dobit od 10%
 Sporazum CEFTA
 Sporazum o slobodnoj trgovini potpisan
između Islanda, Lihtenštajna, Norveške,
Švajcarske i Srbije
 Bescarinski izvoz u zemlje Jugoistične
Evrope, Rusiju, Belorusiju, Kazahstan
 Izuzimanje od plaćanja poreza na dobit
preduzeća za investiranje veće od 7
miliona evra ili ukoliko se zapošljava bar
100 novih radnika
 Poreski kredit u iznosu od 80% od
izvršenog investiranja
 Izuzimanje od plaćanja carine pri uvozu
opreme i materijala pod određenim
uslovima
 Finansijske stimulacije
Nedostajuća institucionalna podrška
razvoju regiona od strane Republike Srbije:
 Neadekvatna podrška države razvoju
infrastrukture
 Nepostojanje fondova za smanjenje
regionalne nerazvijenosti
 Nerazvijena infrastruktura finansijske
podrške rastu i razvoju preduzeća
 Nesprovođenje procesa decentralizacije i
regionalizacije
Depopulacija regiona
 Migracije stanovništva i pad nataliteta
Ekonomska nerazvijenost
 Veća konkurentnost drugih regiona i
privreda
 Sporo restruktuiranje preduzeća
Pristupanje EU
 Unapređenje poslovnog okruženja
 Promena strukture privrede
 Regionalni pristup u razvoju određenih
sektora
 Stvaranje uslova za ulaganje dijaspore
 Otvaranje novih tržišta
Postojanje donatorske podrške
 Dostupnost IPA fondova
 Dostupnost fondova ostalih donatora
(USAID, SDC, UNOPS...)
Unapređenje regionalne i prekogranične
saradnje
Na strani snaga se ističu prenstvo povoljan geografski i saobraćajni položaj koji ovom regionu
daju komparativnu prednost u odnosu na ostale regione u Srbiji. Takođe, prirodni resursi za
razvoj različitih privrednih sektora su prednost ovog regiona koja nije iskorišćena u dovoljnoj
meri. Uz već postojeće solidne pogodnosti za investiranje i poslovanje u ovoj regiji stvorena je
71
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
osnova za razvoj regije, no, neophodna je detaljna analizu postojećih potencijala i planiranje
razvoja na regionalnom nivou. S druge strane, možda najveća slabost ovog regiona jeste
njegova depopulacija, dok bi se ostale slabosti mogle ublažiti planskom upotrebom prethodno
navedenih prednosti. Mogućnosti za razvoj su prepoznte u privlačenju investicija kroz razvoj i
unapređenje postojeće poslovne infratsrukture, boljem organizovanju i iskorišćenosti potencijala
klastera i drugih oblika udruživanja, kao i regionalnom pristupu razvoja. Naravno, za sve ovo je
neophodna značajnija podrška države i tek uz angažovanje svih resursa, i lokalnih i regionalnih i
nacionalnih, može se računati na stvaranje održivog povoljnog poslovnog ambijenta za
investiranje, razvoj preduzetništva, povećanje zaposlenosti i jačanje konkurentnosti privrede
čitave regije.
11.
INDIKATORI
Osnovna svrha ovog dokumenata je da se definišu prporuke čijom implementacijom se mogu
napraviti promene u lokalnim zajednicama. Posebno je težak zadatak kako te promene izmeriti,
odnosno utvrditi da li je tokom implementacije predloženih mera i aktivnosti, promena stvarno i
nastala. U tu svrhu se najčešće koriste indikatori, kao mera da je nešto stvarno urađeno.
Indikatori su merljivi i opipljivi pokazatelji da je nešto urađeno ili da je nešto postignuto.Indikatori
u procesu izrade ovog dokumenta, a i kasnije u njegovoj implementacija, imaju duplu ulogu:


Mogu se koristiti u predstavljanju numeričkog opisa trenutnog stanja, odnosno koriste se
za izradu dokumenta –analize trenutne situacije
Moraju se koristiti kao mera postignute promene u lokalnoj zajednici
Sa tog stanovišta smo definisali indikatore kroz sledeće korake:
 Definisanje kriterijuma za izbor indikatora - kriterijumi za izbor indikatora definišu se u
skladu sa okolnostima, odnosno prioritetima utvrđenim dokumentom. Kriterijumi za izbor
indikatora trebalo bi da se odnose na:
o naučnu / teorijsku prihvaćenost indikatora
o reprezentativnost indikatora za određeni problem
o sposobnost indikatora da ukaže na vezu između uzroka i posledice
o sposobnost indikatora da pokaže promenu vrednosti performanse
o važnost i razumljivost indikatora za korisnika
o uporedljivost indikatora sa ciljevima, granicama tolerancije i standardima
o kompatibilnost sa indikatorima drugih lokalnih zajednica
o adekvatnost indikatora u odnosu na veličinu lokalne zajednice
o adekvatnost indikatora u odnosu na tačnost, vrstu, obim i vremensku
raspoloživost podataka
o troškovnu prihvatljivost indikatora.
72
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006

Utvrđivanje potencijalnih indikatora - u skladu sa jednim ili više usvojenih kriterijuma,
utvrđuju se set svih potencijalnih indikatora.

Vrednovanje potencijalnih indikatora - za svaki od utvrđenih potencijalnih indikatora, vrši
se vrednovanje u odnosu na usvojeni kriterijum za izbor indikatora. Vrednovanje, takođe,
treba vršiti i u skladu sa relevantnošću performanse na koju se indikator odnosi prema
utvrđenom predmetnom cilju.

Konačni izbor indikatora - na osnovu izvršenog vrednovanja potencijalnih indikatora vrši
se konačni izbor indikatora. Konačnim izborom indikatora dolazi se do seta indikatora
čije će vrednosti biti praćene i merene u kontekstu održivog razvoja lokalne zajednice.
Na osovu gore navedenog postupka identifikovali smo sledeći set indikatora:
1. INDIKATOR: Stepen razvijenosti lokalne samouprave
2. INDIKATOR: Gustina naseljenosti
3. INDIKATOR: Dužina putne mreže po km2
4. INDIKATOR: Broj registrovanih privrednih subjekata na 1000 stanovnika
5. INDIKATOR: Kretanje broja privrednih subjekata
6. INDIKATOR: Ukupna trgovinska aktivnost MSP
7. INDIKATOR: Poljoprivredne površine
8. INDIKATOR: Turistički promet
9. INDIKATOR:Procenat visoko obrazovanog stanovništva
10. INDIKATOR: Podsticaji lokalnog razvoja prema realizatorima
Svi indikatori su detaljno prikazani u ankesu ovog dokumenta.
73
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
12.
ZAKLJUČAK I PREPORUKE
Osnovni problemi privrednog razvoja posmatrane regije znatnim delom su posledica procesa
tranzicijske recesije i promena u širem okruženju i odražavaju se na polarizaciju i koncentraciju
prostornog razvoja. Ključni problemi proistekli su iz nedovoljno konkurentne privrede,
netransformisane postojeće privredne strukture, sporosti tranzicijskog procesa u privatizaciji,
restrukturiranju i reorganizaciji državnih preduzeća (npr. RTB Bor). Posebno su izraženi sledeći
problemi:
 Relativno nizak nivo ukupne privredne aktivnosti;
 Usporavanje privrednog rasta;
 Znatne unutarregionalne prostorne neravnomernosti u nivou razvijenosti i razmeštaju
privrednih kapaciteta;
 Nizak nivo investicija;
 Visok stepen nezaposlenosti;
 Nizak obrazovni nivo;
 Nizak nivo konkurentnosti privrede;
 Zaostajanje u primeni faktora tehničkog progresa (inovacija, know-how, novih
tehnologija).
U ključne probleme privrednog razvoja mogu se svrstati i ekstremna depopulacija, disbalans
između starosne, migracione, kvalifikacione, obrazovne i strukture radno-sposobnog
stanovništva, kao i problemi nedovoljne infrastrukturne opremljenosti privrednih lokacija i
prostora, i dr.
Pored sporosti strukturnih promena privrede i usporavanja stope privrednog rasta usled
delovanja globalne finansijske krize, ključni problem je i veoma nisko učešće tehničkog
progresa kao ključnog faktora razvoja, kao i zaostajanje u primeni inovacija u većini privrednih
sektora i nedovoljno razvijeno trţište rada, kapitala i znanja. Ovo područje je od 90-ih godina
prošlog veka izgubilo 60-80% prihoda i preko 50% zaposlenih, posebno u prerađivačkoj
industriji, rudarstvu i metalurgiji.
Osnovni industrijski kapaciteti i kompleksi na području regiona, pre svega rudarsko-metalurški,
energetski, prehrambena industrija, proizvodnja i prerada nemetala, industrija građevinskih
materijala, drvno-prerađivačka industrija, orijentisani su na korišćenje lokalnih resursa (rude
bakra, poljoprivrednih sirovina, nemetala, kamena, drveta, vode i dr.).
74
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
Karakter industrijalizacije područja regije nije u dovoljnoj meri podstakao razvoj prerađivačkog
sektora i sektora usluga. Razvoj uslužnih delatnosti (trgovina, saobraćaj, zanatstvo,
građevinarstvo, turizam, ugostiteljstvo i dr.) u dosadašnjem periodu bio je znatno zapostavljen.
Osnovni potencijali za razvoj privrede i unapređenje poslovnog potencijala su u sledećim
oblastima
 Rudarstvo. Proizvodnja i prerada ruda trenutno je najznačajniji izvozni proizvod Istočne
Srbije predvođena sa RTB Bor (rudarsko-topioničarski kompleks), koji je jedan od
najvećih i najznačajnijih proizvođača bakra i obojenih metala u centralnoj i istočnoj
Evropi sa tradicijom proizvodnje od 1903. godine.
 Energetika i obnovljivi izvori električne energije. Potencijal za izgradnju
vetrogeneratora i korišćenje hidro potencijala je značajan. Prema „Katastru malih
hidroelektrana u Srbiji“, preko 90 lokacija je identifikovano u regionu istočne i južne
Srbije. Trenutno je u toku šest preliminarnih istraživanja u vezi sa izgradnjom parkova
energije vetra u Timočkom regionu.
 Tekstilna i industrija obuće. Ovo su jedni od najznačajnijih izvoznih artikala, sa dugom
tradicijom proizvodnje i obučenom a relativno jeftinom radnom snagom.
 Poljoprivreda. Najveće šanse su u voćarstvu, vinogradarstvu, zatim povrtarstvu i
stočarstvu, kao i u primarnoj preradi ovih proizvoda. Velike površine poljoprivrednog
zemljišta, niža cena u odnosu na okruženje, dobri klimatski uslovi i obučena radna
snaga predstavljaju odličnu bazu za razvoj poljoprivedne proizvodnje i prateće
prerađivačke industrije.
 Turizam. Mogućnosti se ogledaju u korišćenju postojećih prirodnih resursa na Dunavu,
valorizaciji potencijala banjsko-termalnih voda i daljoj izgradnji zimskih centara pre
svega na Staroj planini, ali i podrška razvoju turizma na Radan planini, Vlasinskom
jezeru i slično.
 Informaciono komunikacione tehnologije. Pozicionire, pre svega, u Niškom okrugu,
ali sa velikom potencijalom za rast i razvoj.
Potencijali privrednog razvoja mogu se iskoristiti uz podršku intenzivne investicione politike,
čime bi se omogućilo zaustavljanje negativnih demografskih trendova. Regija raspolaže
značajnim zemljišnim potencijalom, ali je potrebno merama ekonomske i poreske politike
omogućiti formiranje većih poljoprivrednih poseda (bilo kroz “ukrupnjavanje” poseda ili kroz
formiranje zadruga i sličnih vidova udruživanja), sa adekvatnim sistemom za navodnjavanje i
optimalnom primenom agrotehnike. Ipak, osnovni preduslov ostvarenja navedenih potencijala
(industrijskih, poljoprivrednih, turističkih i dr.) je značajno veće investiranje u regiju.Najbitnija
ograničenja privrednog razvoja i iskoriščavanje potencijala regije su:
 Depresirana privredna situacija sa visokom stopom nezaposlenosti, niskim nivoom
investiranja i opremljenosti;
 Nedostupnost finansijskih sredstava i nepovoljni uslovi finansiranja;
 Nepovoljna demografska struktura;
75
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
 Odliv i nedostupnost odgovarajućih kadrova; i
 Nedovoljno izgrađena i razvijena infrastruktura (posebno povezanost sa koridorom
X).
12.1. Ključne preporuke
Efikasna administracija, kako na lokalnom, tako i na republičkom nivou, kao i potpuna vladavina
prava su osnovni preduslovi za iskorišćenje privrednih potencijala u Borskom, Zaječarskom,
Nišavskom, Pirotskom, Jablaničkom i Pčinjskom okrugu. Da bi se postigao značajniji ekonomski
razvoj neophodno je dobro dizajniranje tehničkih i finansijskih održivih intervencija, jasno
fokusiranih na pojedine segmente privredne aktivnosti u regionu. To znači maksimiziranje
uticaja svakog resursa i kompletne imovine u regionu. Takođe, tako sveobuhvatne intervencije
zahtevaju i unapređenje institucionaog okvira i jačanje kapaciteta sva tri nivoa – lokalnog,
regionalnog i nacionalnog – kako bi se predložene intervencije mogle sprovesti.
Unapređenje institucionalnog okvira za implementaciju mera u cilju ekonomskog razvoja i
jačanja konkurentnosti regije, odnosi se, pre svega, na brže sprovođenje regulatornih reformi,
kao i pojednostavljenje administrativnih procedura, ali i efikasnije sprovođenje usvojenih
regulatornih reformi posebno na lokalnom nivou:
 Pojednostaviti procedure za dobijanje građevinske dozvole
 Ukinuti suvišne i netransparentne administrativne procedure standardizacijom
poslovanja uprave
 Efikasnije primeniti Zakon o javnoj svojini i sprovesti postupak popisa javne svojine na
kojoj je titular jedinica lokalne samouprave i upisa javne svojine gde je titular lokalna
samouprava u javne registre (katastar)
 Dovršiti process izrade planskih i strateških dokumenata u svim lokalnim samoupravama
ovih okruga
Jačanje kapaciteta lokalnih samouprava i regionalnih razvojnih agencija za privlačenje
investicija i razvoj privrede je, takođe, jedna od ključnih mera i ona obuhvata ne samo edukaciju
već i reorganizaciju postojećih struktura i zaposlenih:
 Standardizacija usluga koje lokalna samouprava pruža privredi
 Izrada svih baza podataka na lokalnom i regionalnom nivou koje su od značaja za
privredu
 Jačanje svesti o potrebi dugoročnog planiranja i usvajanje odgovarajućih veština
 Jačanje kapaciteta za absorpciju eksternih fondova svih jedinica lokalne samouprave
76
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
Prva i verovatno jedna od ključnih mera za postizanje rezultata je jasno definisanje i
predstavljanje regiona kao mesta za sigurnu investiciju, sa minimalnim rizikom za usmeravanje
javnih i privatnih sredstava za razvoj regiona – izgradnja imidža perspektivnog regiona i
percepciju globalnog privrednog regiona. Ovu meru treba sprovoditi kroz razvoj teritorijalnog
marketinga regiona. Marketinška poruka treba da obuhvati geografiju, istoriju i tradiciju,
infrastrukturu, industrijski sistem, ekonomsku perspektivu i povezanost sa potencijalnim
tržištima. U tu svrhu predlažemo ulaganje dodatnih napora u izradu tržišne dijagnostike koja
treba da obuhvati analiziranje i razumevanje potreba, želja i očekivanja ciljne publike i/ili tržišta
(investitori, kupci i medija).
Sledeći korak u cilju boljeg iskorišćenja postojećih privrednih kapaciteta trebalo bi sprovesti
sledeće mere na unapredjenju infrastrukture:




Završiti radove na Koridoru X – drumski i železnički transport
Obezbediti povezivanje ključnih resursa regionalne ekonomije sa Koridorom X
Pružiti podršku razvoju vazdušnog koridora za sveže poljoprivredne proizvode regiona
Iskoristiti i unaprediti intermodalni transport – luke Prahovo
Poljoprivreda i turizam su identifikovani kao sektori sa velikim potencijalom. U sektoru
poljoprivrede i prehrambene industrije, neophodno je:




Jačanje produktivnosti u sektoru proizvodnje i prerade hrane namenjene izvozu
Izvršiti diverzifikaciju poljoprivrednih proizvoda
Kreiranje lanca vrednosti sa evropskim i svetskim partnerima
Obezbedjenje finansiranja i investicije u poljoprivredu i prehrambenu industriju kroz
uspostavljanje produktne berze
Za razvoj turizma i iskorišćavanje turističkih potencijala neophodno je:
 Definisanje regionalnog turističkog proizvoda
 Razvoj regionalnog destinacijskog marketinga
 Obnavljanje i izgradnja novih smeštajnih kapaciteta
Još jedan sektor koji ima veliki potencijal da pomogne privredni razvoj regiona je sektor
informaciono komunikacionih tehnologija (IKT). U cilju daljeg razvoja ovog sektora neophodno
je:
 Podržati specijalizaciju i razvoj IKT industrije u regionu
 Podsticati inovacije i konkurentnost kroz šire prihvatanje IKT u regionu i na taj način
stvoriti domaću tražnju. Ovu meru je moguće sprovesti kroz:
o Poboljšanje dostupnosti i kvaliteta IKT infrastrukture
77
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
o Unapređenje IKT aplikacija u javnoj upravi (e-government)
o Podsticanje uvođenja IKT od strane malih i srednjih preduzeća
 Podržati razvoj sopstvenih IKT proizvoda i usluga u regionalnoj IKT industriji (pomeranje
sa outsourcing-a ka razvoju)
Takođe, ključne privredne potencijale (sektore) treba podržati kroz sledeće mere:
 Ulaganje u održive kapacitete proizvodnje električne energije namenjene pre svega
izvozu – fokus na obnovljivim izvorima energije i unapređenju korišćenja ograničenih
izvora energije
 Podrška daljoj preradi rudnog bogatstva regiona kroz razvoj prerađivačke industrije, kao
i razvoj metalske industruje
 Obezbeđivanje podrške dobavljačima automobilskoj industriji
Za sve gore navedene mere, region ima razvijene potencijale koji su navedeni u dokumentu i
koji treba u narednom periodu da budu stavljeni u funkciju ekonomskog razvoja.
78
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
13.
LITERATURA
Knjige, studije, naučni radovi
 Analiza regulatornih prepreka za razvoj malih i srednjih preduzeća u Srbiji, Milan Lalović,
Zoran Skopljak
 Analiza stanja i razvoja faktora – Mala i srednja preduzeća u Srbiji, Bojan Krstić, Tanja
Stanišić, Maja Stojanović
 Analiza stanja poslovne infrastrukture u Srbiji, Dragiša Mijačić, 2011.
 Analiza zakonodavnog okvira Republike Srbije koji se odnosi na regionalni razvoj i
nadleženosti lokalnih samouprava, kao i na zaštitu životne sredine u Republici Srbiji,
Jablaničkom i Pčinjskom okrugu
 Identifikacija i analiza različitih opcija za razvoj industrijskih zona u Jablanici i Pčinjskog
okruga na jugu Srbije, MIR-2, 2008.
 Izveštaj o MSPP u Srbiji u 2011. godini, Ministrastvo finansija i privrede, Ministarstvo
regionalnog razvoja i lokalne samouprave i NARR
 Izveštaj o stanju preduzetništva u opštinama Istočne Srbije, NALED
 Opštine i regioni u Republici Srbiji, 2012.
 Poslovno okruženje i prilika za ulaganje u Srbiji, M. Prokopijević, Srpska pravna revija,
Beograd, 2006.
 Poslovno okruženje u Srbiji 2006. godine u svetlu očekivanih regulatornih promena, S.
Zarić, Ekonomska politika u 2006. godini., Beograd, NDE i Ekonomski fakultet, 2006.
 Struktura poslovne statistike 2012., RZS
Svetske politike i strategije
 Održiva Evropa za bolji svet – Evropska strategija održivog razvoja (COM 264 final),
usvojena na zasedanju Veća EU u Geteborgu, 2001.
 Povelja o lokalnoj samoupravi Saveta Evrope
Nacionalne strategije i zakonodavni okvir
 Deklaraciju o održivom razvoju u gradovima i opštinama Srbije – SKGO, 2005.
 Nacionalna strategija održivog razvoja Republike Srbije, Vlada Republike Srbije
 Strategija podsticanja i razvoja stranih ulaganja, Vlada Republike Srbije
 Strategija razvoja konkurentnih i inovativnih MSP 2008-2013., Vlada Republike Srbije
 Strategija razvoja poljoprivrede Republike Srbije, Vlada Republike Srbije
 Strategija razvoja turizma, Vlada Republike Srbije
 Višegodišnji indikativni planski dokument za Republiku Srbiju za period 2008 – 2010.
 Zakon o lokalnoj samoupravi, Službeni glasnik RS, broj 129/07, 2007.
79
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
 Zakon o regionalnom razvoju i izmene i dopune zakona o regionalnom razvoju, Službeni
glasnik RS, broj 30/10, 2010.
 Zakon o teritorijalnoj organizaciji Republike Srbije, Službeni glasnik RS“, broj 129/07,
2007.
Regionalne i lokalne startegije
 Regionani razvojni plan Jablaničkog i Pčinjskog okruga, 2008.
 Regionalna strategija razvoja Timočke krajine, RARIS
 Strategije održivog razvoja gradova Leskovca, Vranja, Niša, Zaječara i opština
Vlasotince, Surdulica, Preševo, Vladičin Han, Boljevac, Knjaževac, Aleksinac, Svrljig,
Merošina, Gadžin Han, Bela Palanka, Dimitrovgrad, Bor, Negotin, Kladovo
 Strategije lokalnog ekonomskog razvoja opština Sokobanja, Preševo, Majdanpek, Pirot
 Strategije razvoja sekrora MSPP grada Niša i opština Merošina, Ražanj, Doljevac,
Gadžin Hana
Websajtovi
 www.apr.gov.rs
 www.bicnis.org.rs
 www.borski.okrug.gov.rs
 www.centarzarazvoj.org
 www.mrrls.gov.rs
 www.narr.gov.rs
 www.nis.okrug.gov.rs
 www.nvo.org.rs
 www.pirotski.okrug.gov.rs
 www.pcinjskiokrug.org.rs
 www.raris.org
 www.rra-jug.rs
 www.stat.gov.rs
 www.szjug.rs
 www.usz.gov.rs
 www.zajecarski.okrug.gov.rs
 www.zaprokul.org.rs/okruzi
 www.wikipedia.org
80
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
Anex 1 - Indikatori ekonomskog razvoja
1. INDIKATOR: Stepen razvijenosti lokalne samouprave
Definicija
Stepen razvijenosti jedinica lokalne samouprave određuje se primenom osnovnog i
korektivnih pokazatelja ekonomske razvijenosti jedinice lokalne samouprave. Osnovni
pokazatelj za merenje stepena ekonomske razvijenosti jedinice lokalne samouprave je zbir
mase zarada i penzija u jedinici lokalne samouprave i prihoda budžeta jedinice lokalne
samouprave po isključenju sredstava dobijenih od drugog organa na ime otklanjanja
posledica vanrednih okolnosti, iskazan po glavi stanovnika. Za izračunavanje osnovnog
pokazatelja koriste se podaci nadležnih organa koji se odnose na prethodnu godinu.
Korektivni pokazatelji za merenje stepena ekonomske razvijenosti jedinice lokalne
samouprave su:
 demografski pad ili rast - pokazatelj demografskih promena i depopulacije na teritoriji
lokalne samouprave
 stopa nezaposlenosti - pokazatelj socijalne i ekonomske razvijenosti opštine
 stepen obrazovanja - pokazatelj razvojnih mogućnosti opštine
 kompenzacije za gradove.
Prema stepenu razvijenosti jedinice lokalne samouprave razvrstavaju se u 5 grupa (četiri i
grupa devastiranih):





prvu grupu čini jedinice lokalne samouprave čiji je stepen razvijenosti iznad
republičkog proseka,
drugu grupu čine jedinice lokalnih samouprava čiji je stepen razvijenosti u rasponu od
80% do 100% republičkog proseka,
treću grupu čine nedovoljno razvijene jedinice lokalnih samouprava čiji je stepen
razvijenosti u rasponu od 60% do 80% republičkog proseka,
četvrtu grupu čini izrazito nedovoljno razvijene jedinice lokalne samouprave čiji je
stepen razvijenosti ispod 60% republičkog proseka,
devastirana područja čini jedinice lokalne samouprave iz četvrte grupe čiji je stepen
razvijenosti ispod 50% republičkog proseka.
Okrug
2012
2013
Leskovac
III grupa
III grupa
Bojnik
IV grupa( devastirana)
IV grupa( devastirana)
Vlasotince
IV grupa
IV grupa
Lebane
IV grupa( devastirana)
IV grupa( devastirana)
Medveđa
IV grupa( devastirana)
IV grupa( devastirana)
Jablanički okrug
81
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
Crna Trava
IV grupa( devastirana)
IV grupa( devastirana)
Vranje
II grupa
II grupa
Bosilegrad
IV grupa( devastirana)
IV grupa( devastirana)
Bujanovac
IV grupa( devastirana)
IV grupa
Vladičin Han
IV grupa( devastirana)
IV grupa( devastirana)
Preševo
IV grupa( devastirana)
IV grupa
Surdulica
IV grupa( devastirana)
IV grupa( devastirana)
Trgovište
IV grupa( devastirana)
IV grupa( devastirana)
Zaječar
II grupa
II grupa
Boljevac
III grupa
III grupa
Knjaževac
IV grupa
IV grupa
Sokobanja
III grupa
III grupa
Grad Niš
I grupa
I grupa
Aleksinac
III grupa
IV grupa
Svrljig
IV grupa( devastirana)
IV grupa( devastirana)
Merošina
IV grupa
IV grupa
Ražanj
IV grupa
IV grupa
Doljevac
IV grupa
IV grupa
Gadžin Han
IV grupa
IV grupa
II grupa
II grupa
Pčinjski okrug
Zaječarski okrug
Nišavski okrug
Borski okrug
Bor
82
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
Majdanpek
III grupa
III grupa
Negotin
II grupa
II grupa
Kladovo
II grupa
II grupa
Pirot
II grupa
II grupa
Dimitrovgrad
III grupa
III grupa
Babušnica
IV grupa( devastirana)
IV grupa( devastirana)
Bela Palanka
IV grupa( devastirana)
IV grupa( devastirana)
Pirotski okrug
2. INDIKATOR: Gustina naseljenosti
2
Definicija
Gustina naseljenosti stanovništva pokazuje koliko stanovnika opštine živi na 1 km površine lokalne
samouprave. Ova kategorija indikatora pokazuje uticaj ukupnog socio-ekonomskog razvoja na stanje
ljudskih resursa, kao i perspektivu Opštine za dalji socio-ekonomski razvoj. OECD definicija – do 150
stanovnika na 1 km2 predstavlja ruralnu oblast
Podaci
Broj stanovnika (2011)
Republika Srbija
Površina u km²
Gustina naseljenosti
7186862
88502
81,2
Jablanički okrug
222394
2769
80,3
Pčinjski okrug
226649
3520
64,4
Zaječarski okrug
120756
3623
33,3
Nišavski okrug
371003
2729
135,9
Borski okrug
128746
3507
36,7
Pirotski okrug
93339
2761
33,8
83
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
3. INDIKATOR: Dužina putne mreže po km
Definicija
2
Indikator pokazuje gustinu putne mreže na odredjenoj teritoriji. Računa se kao dužina
2
puteva izražena u km po km površine teritorije opštine. Indikator se ne menja često.
Treba uzimati podatke za poslednju raspoloživu godinu. Takodje, indikatorom treba
predstaviti i uporednu strukutru putne mreže. Indikator pokazuje dostupnost putne
infrastrukture, koja značajno utiče na mobilnost stanovništva
Podaci
Teritorija / 2011 godina
Dužina puteva u km po
km2
2
Dužina puteva u km
Površina km
Republika Srbija
43163
88502
0,49 km/km
2
Jablanički okrug
1787
2769
0,65 km/km
2
Pčinjski okrug
2774
3520
0,79 km/km
2
84
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
Zaječarski okrug
1427
3623
0,39 km/km
2
Nišavski okrug
1343
2729
0,49 km/km
2
Borski okrug
1510
3507
0,43 km/km
2
Pirotski okrug
924
2761
0,33 km/km
2
4. INDIKATOR: Broj registrovanih privrednih subjekata na 1000 stanovnika
Definicija
Privredni subjekti su oblici organizovanja definisani Zakonom o privrednim društvima (Službeni
glasnik RS, br. 125/2004), Zakonom o preduzećima (Službeni glasnik SRJ, br. 29/96), Zakonom o
zadrugama (Službeni glasnik SRJ, br. 41/96), Zakonom o bankama i drugim finansijskim
organizacijama (Službeni glasnik SRJ, br. 24/96), Zakonom o berzama, berzanskom poslovanju i
berzanskim posrednicima (Službeni glasnik SRJ, br. 90/94) i Zakonom o osiguravajućim društvima
(Službeni glasnik SRJ, br. 30/96). Broj registrovanih privrednih subjekata je važan faktor koji
ukazuje na ekonomsku snagu lokalne samouprave. Međutim, dodatne varijable su neophodne kako
bi se dobila šira slika. MSP (preduzeća sa manje od 250 zaposlenih) se poimaju kao stabilizirajući
faktor ekonomije. Iako MSP predstavljajuju faktor stabilizacije lokalne ekonomije, velika preduzeća
imaju nezamenljivu ulogu u razvoju lokalne ekonomije. Preduzetnici koji su u sistemu PDV-a mogu
se pratiti jer se time garantuje da su ova preduzeća sasvim izvesno aktivna (dok kod drugih
preduzeća veliki broj može biti i neaktivan).
85
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
Podaci
Broj aktivnih
privrednih
društava u 2013
god
Broj
stanovnika
Broj registrovanih
privrednih društava na
1000 stanovnika
Broj aktivnih
preduzetika u
2013 god
Broj
registrovanih
preduzetnika na
1000 stanovnika
Jablanički okrug
1196
222394
5,38
5529
24,86
Pčinjski okrug
1537
226649
6,78
4959
21,88
Zaječarski okrug
776
226649
3,42
2848
12,57
Nišavski okrug
3748
226649
16,54
10399
45,88
Borski okrug
862
226649
3,80
3096
13,66
Pirotski okrug
639
226649
2,82
2012
8,88
Okrug
86
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
5. INDIKATOR: Kretanje broja privrednih subjekata
Računa se kao broj novoosnovanih preduzeća – broj ugašenih preduzeća
Definicija
Ovaj indikator prvo opisuje fenomen ciklusa lokalne ekonomije. Različite faze lokalne
ekonomije se jasno ocrtavaju u procesu osnivanja i zatvaranja preduzeća. Balans između
ova dva procesa može da ukaže na kontinuiranu ciklusnu fazu ili kontinuiranu strukturalnu
promenu u lokalnoj/regionalnoj ekonomiji. Drugo, dugoročno stanje balansa u neto broju
novih preduzeća može da ukaže na opadanje/rast socio-ekonomskog razvoja regiona. I
treće, intenzite jednog ili drugog procesa može da ukaže ili na dinamično ili na rigidno
poslovno okruženje.
Podaci
Kretanje broja
privrednih
društava (broj i
procenat) u
2013
Broj aktivnih privrednih
društava u 2013
Broj
novosnovanih
privrednih
društava u 2013
Broj brisanih/ugašenih
privrednih društava u
2013
Jablanički okrug
1196
70
19
51
4,26
Pčinjski okrug
1537
89
16
73
4,75
Zaječarski okrug
776
36
12
24
3,09
Nišavski okrug
3748
241
92
149
3,98
Borski okrug
862
43
16
27
3,13
Pirotski okrug
639
37
14
23
3,60
87
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
Kretanje broja
preduzetnika
(broj i procenat)
u 2013
Broj aktivnih
preduzetnika u 2013
Broj novosnovanih
preduzetnika u
2013
Broj brisanih/ugašenih
preduzednika u 2013
Jablanički okrug
5529
633
600
33
0,60
Pčinjski okrug
4959
538
451
87
1,75
Zaječarski okrug
2848
329
262
67
2,35
Nišavski okrug
10399
1484
1105
379
3,64
Borski okrug
3096
319
273
46
1,49
Pirotski okrug
2012
257
183
74
3,68
88
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
6 INDIKATOR: Ukupna trgovniska aktivnost MSP
MSP kao pokretačka snaga svih razvijenih ekonomija je I značajan spoljnotrgovinski
faktor. Učešće MSP sektora u spoljnotrgovinskoj razmeni oslikava snagu regioma ili
oblasti I ima značajnu ulogu u izvozu I uvozu privrede.
Definicija
Indikator pokazuje veličinu uticaj MSP sektora na uvoz I izvoz datog okruga.
Računa se kao % ostvarenog ukupnog izvoza I uvoza okruga, naspram uvoza I izvoza
MSP-a datog okruga u apsolutnim iznosima.
Podaci
Preduzeća izvoznici
Izvoz
Preduzeća uvoznici
Uvoz
Oblast
Broj
% u oblasti
% u oblasti
% u oblasti
% u oblasti
12772
97.6
48.5
19873
98.1
55.8
Jablanički okrug
156
99.4
81.5
228
99.6
80.9
Pčinjski okrug
156
96.9
41.4
256
97.7
61.3
Borski okrug
64
91.4
61.9
115
94.3
31.1
Zaječarski okrug
68
97.1
27.1
98
98
28.7
Nišavski okrug
445
97.4
65.1
744
98.5
60.5
Pirotski okrug
52
96.3
8.2
110
97.3
14.2
MSPP – Srbija
Broj
89
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
90
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
7. INDIKATOR: Procenat visoko obrazovanog stanovništva
Izračunava se kao tri pokazatelja i to kao odnos stanovnika sa završenom visokom školom
i ukupnog broja stanovnika. Ukupno učešće u % = stanovništvo u odredjenoj kategoriji
edukovanosti (visoko obrazovanje) : ukupan broj stanovnika x 100.
Definicija
Kao značajan pokazatelj raspoloživog radnog potencijala stanovništva se mogu
prikazivati karakteristične kategorije stanovnika stavljen u odnos sa ukupno
raspoloživim stanovništvom. Izračunata učešća ukazuju na nivo edukacije u opštini i
njegovu promenu u vremenu, odnosno, u poredjenju sa drugim sličnim entitetima.
Ciljevi: indikator pokazuje potencijal opštine za razvoj usluga, odnosno, nivo kao
potencijal za razvoj opštine na bazi znanja. Faktori od uticaja: stopa radjanja, broj
srednjih, viših i visokih škola u opštini i okruženju, dnevne migracije stanovništva, nivo
demografske starosti posmatrane opštine
Podaci
Visoko obrazovanje
Ukupno
svega
REPUBLIKA SRBIJA
(%)
6161584
652234
10,59
Jablanički okrug
184703
11127
6,02
Pčinjski okrug
133995
9545
7,12
Nišavski okrug
325229
37775
11,61
Pirotski okrug
81382
5679
6,98
Zaječarski okrug
106182
6586
6,20
Borski okrug
109261
6583
6,03
91
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
92
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
8. INDIKATOR: Poljoprivredne površine
Definicija
Poljoprivredne površine predstavljaju ključni resurs za razvoj proizvodnje i prerade hrane.
Struktura vlasništva, kao i struktura upotrebe poljoprivrednog zemljišta pokazuju potencijal
za rast i razvoj ove grane.
Podaci
Ukupno
poljoprivredne
površine (ha)
Privredna društva,
zadruga i lokalna
samouprava (ha)
Gazdinstva
(ha)
% poljoprivrednog
zemljišta u
vlasništvu
privrednih
društava, zadruga
% poljoprivrednog
zemljišta u
poljoprivrednih
gazdinstava
55,91
44,09
Jablanički
okrug
149139
83389
Pčinjski okrug
194707
134911
59796
69,29
30,71
Borski okrug
169500
96375
73125
56,86
43,14
Nišavski okrug
173788
91059
82729
52,40
47,60
Pirotski okrug
154213
102870
51343
66,71
33,29
Zaječarski
okrug
205998
121448
58,96
41,04
65750
84550
93
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
9 INDIKATOR: Turistički promet
Definicija
Višestruki uticaj turističkog serktora je razlog zbog koga mnogi regioni smatraju ovaj sektor
svojom razvojnom šansom. Karakteristično za razvoj turizam je da dovodi do povećanja
zaposlenosti i otvaranja novih radnih mesta. Indikator se posmatra u periodu od nekoliko
godina, sa razvrstavanjem na posete domaćih i stranih turista, kao i na broj noćenja koji
turisti u opštini ostvaruju.
Podaci
Godina 2012
Broj turista
ukupno
domaći
Broj noćenja
strani
ukupno
domaći
Prosečan broj noćenja turista
strani
domaći
strani
Jablanički okrug
20781
13754
7027
82075
72734
9341
5,3
1,3
Pčinjski okrug
24511
19704
4807
109110
9931
9799
5,0
2,0
Nišavski okrug
69307
59593
9714
172440
149710
22730
2,5
2,3
Pirotski okrug
75282
71477
3805
439313
429534
9779
6,0
2,6
Zaječarski okrug
91618
55207
36411
302658
251788
50870
4,6
1,4
9361
7176
2185
31674
26891
4783
3,7
2,2
Borski okrug
94
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
10, INDIKATOR: Podsticaji lokalnog razvoja prema realizatorima
Definicija
Sredstva za podsticaj lokalnog i regionalnog razvoja opredeljuju se za realizaciju projekata
različitih namena od nacionalnog, regionalnog i lokalnog interesa za Republiku Srbiju.
Projekti se sprovode u cilju izgradnje ili obnove komunalne, ekonomske, ekološke,
energetske, socijalne i druge infrastrukture, izgradnje i jačanja institucija, ljudskih resursa,
razvoja privrednih društava i preduzetništva, podsticanje naučnoistraživačkog rada,
odnosno, radi doprinosa sveobuhvatnom društveno-ekonomskom i regionalnom razvoju.
Agencija za privredne register vodi Registar mera i podsticaja regionalnog razvoja.
Podaci
95
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
u hiljadama dinara
Realizator podsticaja
Ministarstvo regionalnog
razvoja i lokalne
samouprave
Borski
Zaječarski
Jablanički
Nišavski
Pirotski
Pčinjski
219637
0
15211
13981
0
21017
Ministarstvo finansija
3350
253326
126223
189529
57980
76211
Ministarstvo privrede
0
4556
4900
23950
0
900
Ministarstvo saobraćaja
0
0
0
0
0
0
Ministarstvo prirodnih
resursa, rudarstva i
prostornog planiranja
20560
1165
6350
1000
0
0
Ministarstvo energetike,
razvoja i zaštite životne
sredine
21532
30554
14019
19189
19979
14739
Ministarstvo rada,
zapošljavanja i socijalne
politike
52997
15568
21440
75386
18354
9906
Fond za razvoj Republike
Srbije
34372
114358
220719
860035
396440
501305
161666
32860
44805
281273
27449
80399
126
30525
45319
348189
374783
659
Nacionalna agencija za
regionalni razvoj
45564
4690
3185
10101
0
3291
Agencija za osiguranje i
finansiranje izvoza
400
0
135104
45363
433472
52519
1084505
0
800
0
0
800
219637
0
0
80568
0
67616
Nacionalna služba za
zapošljavanje
SIEPA
Kancelarija za održivi
razvoj nedovoljno
razvijenih područja
Kancelarija za evropske
integracije
96
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Bulgaria – Serbia IPA Cross-border Programme,
CCI Number 2007CB16IPO006
97
“U potrazi za ekonomskom obnovom i razvojem: Priprema za zajedničku promociju regionalnog prekograničnog
poslovnog potencijala”
Оvaj projekat se kofinansira od strane Evropske unije kroz IPA Program prekogranične saradnje Bugarska – Srbija, CCI
Number 2007CB16IPO006
Download

studija poslovnog potencijala prekogranične regije - cbc