6. ZDRAVSTVENA NEGA
U ENDOKRINOLOGIJI I
DIJABETOLOGIJI
Prof dr Mirjana Stamenović
Endokrini sistem - uvod




Unutar endokrinog
sistema se odvijaju
brojne interakcije
Prenose se međućelijske
informacije
Produkt: hormoni –
izlučuju se u krv i
prenose do ciljnih tkiva
Učestvuje u regulaciji
procesa u organizmu
(metabolički procesi,
hemijske reakcije,
transport materija, rast i
razvoj organizma...)
Endokrini sistem - uvod
Hormoni:
 regulatori unutar
ćelijskih mehanizama,
odgovornih za stvaranje
ćelijskih proteina
 Mnogi imaju prethodnike
koji se moraju
transformisati u biološki
aktivne činioce
 Vezuju se za ćelijske
receptore
 Lučenje ritmično
(dnevno, nedeljno,
mesečno)
 Poremećaji su posledica
promena u građi, obliku,
veličini i funkciji
endokrinih žlezdi
 Hiper i hipofunkcija
 Simptomi i znaci – akutni
ili kasni, odnosno
sekundarni (druga
oboljenja)
 Bolesti endokrinog
sistema u porastu,
zahvaćene sve starosne
dobi
Obeležja zdravstvene nege
Identifikacija stanja
 Gojaznost
 Zastoj u rastu
 Preteran rast
 Pigmentacija kože
 Mršavost
 Promena apetita
 Poliurija i polidipsija






Ginekomastija
Promena sekundarnih
seksualnih polnih
karakteristika
Bolovi u krstima i
zglobovima
Bubrežne kolike
Tetanija i grčevi u
mišićima
Mentalne promene
Obeležja zdravstvene nege - gojaznost
Gojazna osoba – telesna težina za 10 i više % veća od
normalne, odnosno BMI veći od 24,5
 Posledica preteranog unosa hrane ili fizičke
neaktivnosti, najčešće udruženo
 Prisutna kod endokrinoločkih bolesnika:
DM – II, Hipotireoza
Cuchingov sindrom, Zastoj
puberteta
Obeležja zdravstvene nege gojaznost
U odnosu na distribuciju
masti
 Periferni tip –
ravnomerna raspodela
masnog tkiva (kod žena,
ginoidni tip)
 Centralni tip – masno
tkivo dominira oko
struka, ekstremiteti
mršavi (muškarci,
androgeni tip)
Obeležja zdravstvene nege komplikacije gojaznosti
Obeležja zdravstvene nege - gojaznost
Obeležja zdravstvene nege mršavljenje i slabost

Javlja se kod:
 Dijabetes melitusa
 Tireotoksikoze
 Adisonove bolesti
 Feohromocitoma
 Anoreksije nervoze
 Depresivnih stanja
Sestra uzima sestrinsku
anamnezu i utvrđuje:
anoreksija
Obeležja zdravstvene nege mršavljenje i slabost
Obeležja zdravstvene nege - zastoj u
rastu i preteran rast
Rast zavisi od:
hormonalnih,
nutricionih, genetskih i
faktora sredine
Hormonalne nenormalnosti
koje prati zastoj u rastu
 Juvenilni
hipotireoidizam
 Višak glukokortikoida
(Cuchihg)
 Višak gonadnih steroida
(prevremeni pubertet)
 Hipopituitarizam
(oboljenja
hipotalamusa ili
hipofize)

Preteran rast
 Gigantizam
 Akromegalija
Obeležja zdravstvene nege - zastoj u
rastu i preteran rast
Sestrinske intervencije:
- zapaža promene
- uzima uzorke za bazne vrednosti hormona
- izvodi stimulativne i supresivne testove
- učestvuje u drugim Dg i Th procedurama
Obeležja zdravstvene nege - promene
apetita
Povećan i smanjen apetit
 Povećan – najčešće nije u vezi sa endokrinim
poremećajima
 U endokrinologiji – polifagija (sa polidipsijom i
poliurijom) osobenost nekontrolisane šećerne bolesti
 Povećan apetit sa gubitkom telesne težine
karakterističan za tireotoksikozu
 Polifagija sa povecanjem telesne mase se javlja kod
akromegalije i insulinoma
 Telesna masa se gubi kod anoreksije, Adisonove
bolesti...
 Sestrinske intervencije: uočavanje promena, učešće u
rešavanju istih izborom alternativne u ishrani,
fizičkoj aktivnosti, odmoru i relaksaciji, rešavanju
osnovnih problema
Obeležja zdravstvene nege - izmenjena
pigmentacija kože
Hiperpigmentacija i depigmentacija
 Celo telo, usna duplja, desni, bradavice dojki, delovi
kože lica, ožiljci...
 Tamne mrlje, vitiligo, karotinemija, crvenilo i bledilo
kože, kombinovani oblici pigmentacije
 Oboljenja: Adisonova bolest, Cushingova bolest,
obesitas, tireotoksikoza, intoksikacije lekovima
(trudnoća) posledica kontraceptivnih sredstava...
 S.I.: uočava promene, upoznaje bolesnika sa razlogom
njihovih nastanka, pruža podršku, učestvuje u rešavanju
zdravstvenog problema koji je doveo do hiper i
hipopigmentacije
Obeležja zdravstvene nege promene seksualnih polnih osobina
S.I.: uočavanje promena, pružanje podrške, savetovanje u
vezi sa odstranjivanjem dlaka (depilacija), upoznavanje sa
razlogom nastanka maljavosti, uspostavljanje partnerskog
odnosa i razumevanje
Obeležja zdravstvene nege ginekomastija
Uvećanje dojki muškaraca
U endokrinologiji posledica: smanjenja androgena,
povećanja estrogena, prekomernog lučenje
gonadotropina, hipertireoidizma, oboljenja jetre
 S.I.: sestra učestvuje u svim Dg i Th tretmanima,
posebno je značajno razumevanje i podrška
Javljaju se još:
 Prevremeni ili zakasneli pubertet (impotencija i
nedostatak libida kod muškaraca)
 Nenormalna laktacija (kod akromegalije, tireotoksikoze,
miksedema, tumora hipofize)


Obeležja zdravstvene nege
Obeležja zdravstvene nege
Dijagnostičke procedure u
endokrinologiji
Neinvazivne i invazivne
metode
 Metode “in vitro”
(koncentracija hormona
u krvi - RIA metode) i
”in vivo” (radioizotopske
metode – scintigrafija)
 Testovi stimulacije i
testovi supresije

Dijagnostičke procedure u
endokrinologiji

Hipofiza i hipotalamus
Dijagnostičke procedure u
endokrinologiji - hormon rasta
Testovi stimulacije – dokazivanje hormona rasta
 Insulin tolerant test (ITT) - sposobnost reagovanja na
stres, a time i na sekreciju STH; stimulans je kristalni
insulin (i.v. 0,1 ij/1kg TM); uzorak krvi za STH, ACTH,
prolaktin i glikemiju se uzima nakon 30 do 60 min (tada
je najviši nivo stresa); uzorci se uzimaju na pola sata –
120 minuta; test se izvodi u prisustvu lekara
 Test sa argininom ima prednost u odnosu na ITT
(izbegava se hipoglikemija) – 500 mg arginina u infuziji
na 1 kg TM u toku 120 min; prati se kretanje STH
 Test sa L-dopom (L-dopa stimuliše STH); aplikuje se 0,5
gr L-dope i prati kretanje STH u toku 150 minuta;
očekuje se dvostruko povećanje STH
Dijagnostičke procedure u
endokrinologiji - hormon rasta
Test supresije
 Oralni glukoza-tolerant
test (OGTT) izvodi se
kod sumnji na pituitarni
adenom, gigantizam,
akromegalija
Dijagnostičke procedure u
endokrinologiji – prolaktin (LTH)
Testovi stimulacije
Dijagnostičke procedure u
endokrinologiji – prolaktin (LTH)
Testovi supresije
Dijagnostičke procedure u endokrinologiji –
tireotropni hormon (TSH)
Dijagnostičke procedure u endokrinologiji –
adenokortikotropni hormon (ACTH)
Dijagnostičke procedure u endokrinologiji –
gonadotropni hormoni (LH i FSH)
Dijagnostičke procedure u
endokrinologiji - neurohipofiza
Adiuretični hormon
Testovi stimulacije – kod sumnje na dijabetes insipidus
 Test dehidracije i žeđanja – u dijagnostici kranijalnog ili
nefrogenog dijabetes isipidisa
 Test sa infuzijom vazopresina – u cilju razlikovanja
pravog od nefrogenog dijabetes insipidusa
 Test sa infuzijom hipertonog rastvora NaCl – stimulacija
lučenja antidiuretskog (AD) hormona
Testovi supresije
 Test opterećenja vodom – test supresije ADH
Dijagnostičke procedure u
endokrinologiji – štitna žlezda
Dijagnostičke procedure u
endokrinologiji – štitna žlezda
Dijagnostičke procedure u
endokrinologiji – štitna žlezda
Dijagnostičke procedure u
endokrinologiji – štitna žlezda
Parastitna žlezda
 Luči parathormon
– utiče na
metabolizam
kalcijuma i fosfora
u organizmu


Ultrazvučni pregled
Scintigrafija štitne
žlezde

Punkciona biopsija
Dijagnostičke procedure u
endokrinologiji – nadbubrežna žlezda
Dve žlezde; kora (sinteza steroida) i srž (sinteza
kateholamina)
 Kora – tri sloja
1. Spoljni – zona glomerulosa – mineralokortikoidi –
učestvuju u metabolizmu Na, K i H2O
2. Srednji – zona fascikulata – luči glikokortikoide –
stimulišu stvaranje glikoze i glikogenezu
3. Unutrašnji – zona retikularis – androgeni
 Kortizol – reguliše metabolizam proteina, glukoze,
masti, nukleinske kiseline
 Kod sumnje na hiper i hiposekreciju nadbubrega
određuju se vrednosti ACTH (dinamički testovi
stimulacije i supresije)
Dijagnostičke procedure u
endokrinologiji – nadbubrežna žlezda
Dijagnostičke procedure u
endokrinologiji – nadbubrežna žlezda
Srž nadbubrega
 Luči adrenalin, noradrenalin, dopamin
 Adrenalin – utiče na stres, TA, glukozu,...
 Dg metode: određivanje kateholamina u urinu i plazmi,
dinamski testovi, dopunske metode
Dijagnostičke procedure u
endokrinologiji – polne žlezde
Testisi i ovarijum
 Testosteron – kontroliše se u serumu i u plazmi
 Estrogen, progesteron, androgeni
 Prolaktin – lučenje neravnomerno i najjače na početku
sna; indikacije: amenoreja, sterilitet, galaktoreja,
sumnja na oboljenja hipofize i hipotalamusa; venski
uzorak krvi
Dijagnostičke procedure u
endokrinologiji – endogeni pankreas
Dijagnostičke procedure u
endokrinologiji – endogeni pankreas
Dijagnostičke procedure u
endokrinologiji – endogeni pankreas


Insulin – dva lanca: lanac “a”- ima 21 amino kiselinu; lanac “b”
30 aminokiselina
U dijagnostici poremećaja u funkcionisanju se koriste testovi:
Dijagnostičke procedure u
endokrinologiji – endogeni pankreas
Stimulativni testovi: OGTT, IVGTT test
OGTT test - kada nije jasna simptomatologija, kada
variraju vrednosti glikemije tokom dana (jutarnje
normalne, postprandijalne visoke) i kada postoji
genetska predispoziocija za DM
 spoljašnji faktori koji utiču na vrednosti glikemije i koje
treba izbegavati pri izvođenju OGTT:
Dijagnostičke procedure u
endokrinologiji – endogeni pankreas

Dg procedura kod DM je i : HbA1c za procenu
metaboličke kontrole bolesti i povezanosti razvoja
bolesti sa komplikacijama
Dijagnostičke procedure u
endokrinologiji – endogeni pankreas
IVGTT vrši se u slučaju
oštećenja absorpcije iz
digestivnog trakta
 Traje 150 minuta,
počinje ujutru (8 h),
opterćenje glukozom
25% IV, u dozi 0,5 g/kg
 Uzorci krvi se uzimaju
- 30 minuta pre
započinjanja testa
(infuzija)
- 0, 1, 3, 5, 10, 20, 30, 40,
50,60, 120 minuta

Dijagnostičke procedure u
endokrinologiji – endogeni pankreas
Supresivni testovi
 Glukagonski test – procena sekretorne funkcije beta
ćelija, meri se C peptid (pokazatelj sekrecije endogenog
pankreasa) i glikemija
 Trodnevni test gladovanja – najpouzdaniji za
dokazivanje hipoglikemije, u 98 % slučajeva otkriva
insulinom, izvodi se kod sumnje na hiperinsumlizam
 Test sa IV davanjem insulina – indikacije iste kao kod
testa gladovanja, izvodi se u hospitalnim uslovima,
komplikacija iznenadna hipoglikemija
Terapijske procedure u
endokrinologiji i dijabetologiji
Terapija – da se uspostavi homeostaza
Supresivna i stimulativna Th (u zavisnosti od hiper i
hipofunkcije endokrine žlezde)
 Najčešće hormonalna u jednoj ili više dnevnih doza
 Neretko i kombinacija – radikalna intervencija
(hirurška) i medikamentozno lečenje
 U endokrinologiji i dijabetologiji lekovi se mogu
aplikovati: oralno, im, iv, sc
Sestrinske intervencije
 priprema obolelog za određenu vrstu lečenja
(upoznavanje obolelog),
 aplikacija terapije na osnovu terapijskog plana,
 kontrola i drugih vidova lečenja kako bi se izbegle
unakrsne reakcije medikamenata,
 monitoring bolesnika


Terapijske procedure u
endokrinologiji i dijabetologiji


Terapija hipertireoze -tireostatici normalizuju
produkciju hormona, doza kompatibilna sa nivoom
hormona u organizmu, stari se leče radioaktivnim
jodom, mlađi ispod 45 godina i trudnice ne;
komplikacije: tireoiditis, uvećanje štitne žlezde,
laringitis, bolovi u zubima, promene u krvnoj
slici(leukopenija, agranulocitoza), osip po koži
Terapija hipotireoze – supstituciona, do kraja života,
doza u skladu sa koncentracijom hormona u krvi i
telesnom masom obolelog
Terapijske procedure u
endokrinologiji i dijabetologiji
Terapijske procedure za
dijabetesne bolesnike
 Zajedničko za sve
obolele od DM u
procesu lečenja je
ishrana, redukcija i/ili
održavanje TT, fizička
aktivnost i samokontrola
bolesti
 Insulin zavisni – DM-I
 Insulin nezavisni – DM II
Indikacije za insulinsku
terapiju:
1. Lečenje DM-I
2. Lečenje DM-II (iscrpljen
pankreas)
3. Lečenje gestacionog
dijabetesa
4. Lečenje DM u stresnim
situacijama (operacije,
akutna stanja)
5. Lečenje DM sa težim
komplikacijama
(ketoacidoza, koma)
6. Lečenje DM sa hroničnim
teškim komplikacijama
7. Lečenje DM koji je
posledica razarenja
pankreasa
Terapijske procedure u
endokrinologiji i dijabetologiji
Lečenje DM –II
 stimulacija endokrinog
pankreasa da luči više
insulina i da poboljšava
njegovo dejstvo na
ćelije (preparati
sulfoniluorea i
bigvanidina)
 Neželjene pojave:
hipoglikemija,
nepodnošljivost
alkohola propraćeno
crvenilom, mučninom i
palpitacijom – probavne
smetnje i osip po koži
Terapijske procedure – lečenje
obolelig od DM - I
 Insulin, parenteralna aplikacija, pod kožu, u mišić ili u
venu
 Oboleli, na insulinskoj terapiji, uzimaju insulin do
kraja života
Vrste insulina – prirodni i sintetski.
 Prirodni isulin se dobija iz gušterače svinje i
goveda (potpuno prečišćen) i označen je kao SPP
insulin (svinjekog porekla) i GPP insulin (goveđeg
porekla)
 Sintetski – humani insulin dobijen genetskim
inženjeringom od gljivice kvasca i u primeni je unazad
20-tak godina, više u primeni, naročito kod
novootkrivenih bolesnika i kod bolesnika koji su
alergični na insulin
Terapijske procedure – lečenje
obolelig od DM - I
Insulin - bistri (kristalni) i mutni insulin.
 Bistri (kristalni) insulin je tz. brzodelujući – početak
delovanja je pola sata nakon aplikacije i njegovo
delovanje je 6 – 7h, sintetski 8h; aplikuje se SC, ređe
IM, a IV u hitnim slučajevima putem infuzije


Mutni insulin kasnije produženo deluje, početak
delovanja ovog insulina nakon aplikacije je 1 sat, a
delovanje traje 16 – 18 sati, sintetski i do 22 sata,
aplikacija ove vrste insulina je SC, nikako IV
Mutni insulin dat IV izazvaće smrt bolesnika
Terapijske procedure – lečenje
obolelig od DM - I
Terapijske procedure – lečenje
obolelig od DM - I
Konvencionalna insulinska
terapija podrazumeva
 kombinacije kratkog i
srednje delujućeg
insulina koji se daje u
jednoj ili dve doze na
dan (individualna
mešavina)
 Mešavina se priprema
neposredno pre
aplikacije insulina
 Retka se primenjuje postoje gotove mešavine
Uputstvo za doziranje
insulina
 lekar određuje dozu
insulina
 insulin se dozira u I.J.
(internacionalne
jedinice)
 10 ml (bočica) insulina
sadrži 400 I.J.
 1 ml insulina ima 40 I.J.
 0,1 ml insulina ima 4 I.J.
Terapijske procedure – lečenje
obolelig od DM - I
U hospitalnim uslovima - sestra aplikuje insulin i obučava
obolelog da
u kući sam daje insulin poštujući sledeća pravila:
 upoznati se sa pravilima davanja insulina (dejstvo,
neželjeni efekti)
 lekar inicira terapiju insulinom, a sestra saopštava
obolelom način
lečenja
 kontrola neželjenih reakcija zbog insulinske Th
 obuka obolelog za samokontrolu i samoaplikaciju
insulina, kao i za
provođenje higijensko-dijetetskog režima
 insulin se aplikuje u aseptičnim uslovima
 treba znati da se aplikovan insulin najbrže resorbuje iz
abdomena, zatim iz nadlaktice, pa i natkolenice
Terapijske procedure – lečenje
obolelig od DM - I


Mesta aplikacije insulina:
Prednja strana
Zadnja strana
Terapijske procedure – lečenje
obolelig od DM - I
Aplikacija insulina
 Špricevi (1 ml i 2 ml)
Terapijske procedure – lečenje
obolelig od DM - I

Savremeniji način primene
insulina (itenzificirana
insulinska terapija - IIT)
PEN brizgalica

Najsavremeniji način
aplikacije insulina
insulinska pumpa
Terapijske procedure – lečenje
obolelig od DM - I
Komplikacije davanja insulina
 Alergija – lokalne reakcije - crveno, otok, svrab,
najčešće na početku lečenja insulinom
 Lipodistrofija - atrofija potkožnog tkiva na mestu uboda,
češće kod žena
 Lipohipertrofija – suprotano od lipodistrofije, grbe i
uvećanje tkiva na mestu uboda
 Lokalne infekcije
 Rezistencija na insulin – otpornost, odnosno smanjen
odgovor na insulin, privremena (u trudnoći, infekciji,
menstruaciji, poremećaju žleza sa unutrašnjim
lučenjem, psihičkom stresu) ili trajna
Terapijske procedure – lečenje
obolelig od DM - I
Ekstrakorporarna lipoforeza - vantelesno prečišćavanje
krvne plazme od holesterola
 Primenom ove metode se postiže:
- prosečan pad LDL holesterola za 55-60%,
- sniženje Lp(a) za čak 60%, sniženje fibrinogena za
55%,
- porast HDL holesterola za 200%,
- sniženje viskoziteta krvi i agregacije eritrocita,
- poboljšanje endotelne disfunkcije i
- opšte bolje stanje
Terapijske procedure – lečenje
obolelig od DM - I
Presađivanje (transplatacija) pankreasa
 Radikalni vid lečenja DM tipa I
Terapijske procedure – lečenje
obolelig od DM - I
Fizičke aktivnosti za obolele od dijabetes mellitusa
 Terapijska mera
 Sadržaj i intenzitet individualne fizičke aktivnosti
zavisi od toga:
Terapijske procedure – lečenje
obolelig od DM - I
Ishrana za obolelog od DM
 Najčešće opterećujući faktor za pojedinca
 Netačno da oboleli od DM ne smeju da uzimaju šećer u
ishrani
 Optimalna ishrana za DM podrazumeva unos:
1. 45 – 60 % ugljenih hidrata
2. 30 % masti
3. 20 % proteina
 Normalne vrednosti BMI
 Dijetna vlakna u ishrani (žitarice, povrće, voće)
Terapijske procedure – lečenje
obolelig od DM - I
Preporuke za ishranu DM bolesnika
• sprečiti gojaznost - redukovati telesnu težinu
• korekcija loših navika u ishrani
• uskladiti ishranu sa fizičkom aktivnošću
• poštovati procentualnu zastupljenost određenih grupa
namirnica
• ne menjati ritam obroka, ako se pokazao kao prihvatljiv
za obolelog i pozitivan u odnosu na glikoregulaciju
• poštovanje procenta zastupljenosti hrane po obrocima
- doručak 20-30%
- ručak 25-40%
- večera 20-35%
- užine 15%
Terapijske procedure – lečenje
obolelig od DM - I
Saveti za ishranu DM-II bolesnika - obavezno poštovati
preporučenu dijetu
• mali, a ne obilni obroci
• česti obroci
• namirnice sa malom kalorijskom vrednošću
• nizak sadržaj životinjske masti
• unositi namirnice koje imaju određenu nutritivnu
gustinu, a malu energetsku gustinu
• ograničiti unos hrane sa visokim sadržajem šećera
• povećati fizičku aktivnost
U ishrani za dijabetesne bolesnike zabranjeno je uzimati
alkoholna pića i namirnice bogate šećerom i mastima
Terapijske procedure – lečenje
obolelig od DM - I
Edukacija – individualno ili u maloj grupi
 Motivisanje bolesnika i porodice za prihvatanje bolesti i
obaveza u vezi sa bolešću
 Upoznavanje bolesnika sa higijenskim merama, fizičkom
aktivnošću, riziko faktorima, dijetetskim režimom,
značajem redovnih kontrola, komplikacijama, značajem
vođenja dnevnika o samokontroli
 Osposobljavanje za primenu terapije, kontrolu šećera
 Obolelima staviti do znanja potrebu nošenja kartice
koja sadrži lične podatke i podatke o vrsti i količini
insulina
Download

6. ZDRAVSTVENA NEGA U ENDOKRINOLOGIJI I