Časopis za kulturu, književnost i nauku Revistë për kulturë, letërsi dhe shkencë
Lil pala e kultura, lilvarnipe thaj sikavnipe Časopis za kulturu, književnost i znanost
Časopis za kulturu, književnost i nauku
Revistë për kulturë, letërsi dhe shkencë
Lil pala e kultura, lilvarnipe thaj sikavnipe
Časopis za kulturu, književnost i znanost
PORTRETI PORTRETE PORTRETURI
Mekuli
KNJIŽEVNOST LETËRSI LILVARNIPE
Martinović Sbutega Sejdović Musić
Sinishtaj Šabotić Softić Ljačević
BAŠTINA TRASHËGIMI PERESQO BARVALIPE
Šekularac
ESEJI ESE ESEJURI
Karđuzović Çapriqi Abović
HRONIKA KONIKË HRONIKA
Ibrahimović Milić Hodžić Simunović
Hrvati Boke u Dubrovniku Bogatstvo Različitosti
Duo Murtagić
PREVEDENA KNJIŽEVNOST
LETËRSI E PËRKTHYER
E LILVARNIPE BOLDAH
Sejdoviq Hodžić
Likovni prilozi | Ilustrimet artistike | Artistikane suretâ
Matić
godina 2012
02
ISSN 1800-9271
02
Časopis za kulturu, književnost i nauku
Revistë për kulturë, letërsi dhe shkencë
Lil pala e kultura, lilvarnipe thaj sikavnipe
Časopis za kulturu, književnost i znanost
NOVEMBAR 2012.
RIJEČ DIREKTORA
dr Derviš Selhanović Crnogorci ne potiru ničiji identitet |9-13|
PORTRETI PORTRETE PORTRETURI
Esad Mekuli Sreten Perović, Basri Çapriqi, Zuvdija Hodžić |16-27|
KNJIŽEVNOST LETËRSI LILVARNIPE
Miraš Martinović Ali Podrimja 1941-2012 |30-36|
Don Branko Sbutega Majka Tereza, Ozana, Mrtvi gradovi |37-39|
Ruždija Ruso Sejdović Oko prađedovo |40-48|
Kemal Musić Berači luča |49-50|
Ndoka Nuo Siništaj (Ndokë Nuo Sinishtaj) Poezi / Poezija |51-59|
Sait Šabotić Klesar Luka |60-68|
Faiz Softić Orao |69-72|
Selman Ljačević Simurgovo oko |73-75|
BAŠTINA TRASHËGIMI PERESQO BARVALIPE
Božo Šekularac Kotorski statut |78-81|
ESEJI ESE ESEJURI
Senad Karđuzović Esej o snu u kojem me je pohodio gospod |84-88|
Dr.Sazana Çapriqi Përkthimi letrar - detyrim apo zgjedhje |89-94|
Miomir Abović Značaj govora Hrvata u Boki |95-97|
HRONIKA KONIKË HRONIKA
1. Izložba Aldemara Ibrahimovića u Zagrebu |100-101|
2. Marijan Mašo Milić Fatum prolaznosti i ljepote |102-104|
3. Zuvdija Hodžić Čaprićijev povratak nama |105-108|
4. Vlatko Simunović Čaprići - emancipovani antitradicionalist |109-110|
5. Poetsko-muzički program „Hrvati Boke u Dubrovniku” |111|
6. „Bogatsvo različitosti” u Tirani |112|
7. Koncert Duo Muratagić u Zagrebu |113|
PREVEDENA KNJIŽEVNOST LETËRSI E PËRKTHYER E LILVARNIPE BOLDAH
Ruzhdija Ruso Sejdoviq Lord Bajron dhe kazanat |116-117|
Zuvdija Hodžić E Hanka |118-135|
Likovni prilozi | Ilustrimet artistike | Artistikane suretâ
Ana Matić
Časopis za kulturu, književnost i nauku
Revistë për kulturë, letërsi dhe shkencë
Lil pala e kultura, lilvarnipe thaj sikavnipe
Časopis za kulturu, književnost i znanost
Izdavač | Botues | Editori
II Crnogorskog bataljona 2/13
Tel/fax +382 20 273 011
Poštanski fah br. 130
81000 Podgorica
e-mail: [email protected]
www.cekum.me
Za izdavača | Për botuesin| Angluno Editori
Dr Derviš Selhanović, direktor
Redakcija | Redaksia | Redakcia
Zuvdija Hodžić - glavni urednik | kryeredaktor | angluno redaktori
Miomir Abović
Ruždija Ruso Sejdović
Vlatko Simunović
Haxhi Shabani
Anton Gojçaj
Senad Karađuzović
Sekretar redakcije | Sekretar i redaksisë | Redakciaqo sekretari
Izedina Adžović Škrijelj
Grafičko oblikovanje | Përkujdesja grafike | Grafikano kerdipe thaj phaglipe
Ana Matić
Štampa | Shtyp | Śtampa
3M Makarije - Podgorica
Tiraž | Tirazhi | Tiraži
500
godina 2012
02
Dr Derviš Selhanović
Crnogorci ne potiru ničiji identitet
Razgovarao: Vlatko Simunović
• Gospodine Selhanoviću, kako se intencija očuvanja posebnosti manjinskih nacionalnih zajednica reflektuje na državni
identitet?
- U multinacionalnim državama, a takve su sve države svijeta, čuvanje posebnosti ne razara suštinsko jedinstvo niti
državni identitet. Proces globalizacije upravo znači povezivanje u kojem se mozaički uklapaju kulture i nacije, a da se ne
ukidaju njihove posebnosti. Pritom, nije riječ o odstupanju u
kojem se ne vide razlike, već susretu kultura, u kojem razlike
treba da budu vidljive i prepoznatljive. Iskustvo potvrđuje da
svako multietničko i multikonfesionalno društvo kao što je
crnogorsko ne stvara se floskulama i tiradama, već sasvim
jasnim društvenim pokazateljima.
Dr Derviš Selhanović Crnogorci ne potiru ničiji identitet
N
acionalne manjine u svakoj društvenoj zajednici često mogu
biti osnov sukoba, stvaranja konfliktnih situacija, izazivanja
incidenata. Potvrdilo se to u brojnim višenacionalnim zajednicama (Velika Britanija, SSSR, Španija, SFRJ, Indija). Činjenica da se posebnim korpusom pravila i normativne regulative
bliže determiniše položaj i zaštita nacionalnih manjina govori o složenosti ove društvene pojave. U Crnoj Gori manjinski
narodi nikada nijesu bili faktor destabilizacije već, naprotiv,
kohezioni element i činilac jačanja društvene i pravne koherentnosti.
Direktor Centra za očuvanje i razvoj kulture manjina Crne
Gore dr Derviš Selhanović za Pobjedu govori o tom dragocjenom nasljeđu naše zemlje i procesima koji tu tendenciju
treba da učine zalogom za budućnost.
9
• Crna Gora je stara država sa posebnom životnom filozofijom koja se oslobađa predrasuda i predodžbi i koja cementira temelje nacionalne emancipacije i izgrađuje multietničke
i multikulturalne tolerancije na novim demokratskim osnovama. Očekujete li da će na tim temeljima Crna Gora biti čuvana i izgrađivana?
- Manjinski narodi u Crnoj Gori izgrađuju svoj vlastiti nacionalni i kulturni identitet i uopšte duhovnu i vjersku individualnost. Oni istinski ljube Goru svoju Čarnu i zajednički život
u njoj, duboko vjerujući da kvalitet života u Crnoj Gori, ipak,
neće zavisiti od vjerske i nacionalne pripadnosti, već od znanja, rada i kreativnosti.
Brat je mio koje vjere bio. A, ko ne drži brata za brata, taj
drugoga hoće za gospodara – kaže drevna narodna mudrost.
Upravo, to znači da nam na ovim prostorima vjere nijesu
smetale da trajemo bratski. Crna Gora nije bila, a sad ponajmanje, etnički čista država, već etička zajednica naroda, vjera
i kultura.
• Bratski odnos traži ravnopravnost, slobodu dijaloga, da se
baz straha od vlastite misli reprodukujemo i konstituišemo
strukturu crnogorskog društva i gradimo zajednički dom.
Naše iskustvo može da svjedoči o tome da nije lako razumjeti drugog…
- Tolerancija se uči i stvara. Društvo koje nije kadro da organizuje takav sistem javne komunikacije osuđeno je na trajno gubitništvo. Raskošno iskustvo nam je svjedok da ćemo
imati budućnost onoliko koliko uspijemo da u ime nas ne
odlučuju strahovi i naša neznanja. Danas manjinski narodi
nose na svojim plećima znatan dio sudbine Crne Gore i odgovornosti za njenu budućnost. Manjinski narodi u Crnoj Gori
zajedno sa ostalima su njeni graditelji. Crna Gora je zajednička kuća svih njenih nacionalnih i kulturnih entiteta koji je
dograđuju i podižu njenu moralnu, duhovnu državu i nacionalnu svijest. U njoj nije niko u prolazu niti na izletu. Vrijeme
opasnih avantura i zabluda je potrošeno, a i vrijeme iluzija se
survalo. Izgrađuje se jedna nova konkretna realnost u kojoj
10
ne žive imaginarni već stvarni ljudi, nacionalni kulturni entiteti. Crnogorci ne potiru ničiji identitet. Oni dobro razumiju
šta to znači. Živjeti u razlikama jedinstveno i zajedno to je
veliki zadatak naše države, našeg društva i kulture. To je humanističko načelo sadašnjosti koju živimo. Dakle, manjinski
narodi u Crnoj Gori snažno podržavaju državnost Crne Gore
zbog budućnosti, zbog vjerovanja da će Crna Gora u skoroj
perspektivi napraviti ekonomski prosperitet, bolju i bržu valorizaciju njenih prirodnih resura, a samim tim izgraditi bolji
životni standard svih njenih građana. Od građana se ne može
očekivati da nacionalno budu ono što bi, eventualno, željeli
pojedinci, udruženja, časopisi ili bilo koji autoriteti. Važno je
da se izbjegne neproduktivna polarizacija. Mala smo skupina
da bismo se tim iscrpljivali. Mislim da je mnogo važnije pokušati osvijetliti naš aktuelni duhovni trenutak, stanje našeg
duha i života u zajedničkoj nam crnogorskoj domovini, koja je
naš zajednički i jedini dom.
- Kao građani jedne države, svi njeni državljani imaju ista
građanska prava, a kao pripadnici posebnih kultura sva prava na očuvanje vlastitog kulturnog identiteta. Prema tome,
kulturna heterogenost ne ukida duh zajedništva građanske
države. Svijest o prihvatanju drugog kao različitog ne ugrožava vlastiti identitet.
U svim društvima postoje različite kulture od kojih ni jedna,
ako poštujemo načelo jednakosti, nema pravo da se postavlja
nad drugima kao dominantna. Priznati drugima pravo na vlastiti identitet prvenstveno znači doprinositi afirmaciji kulture
manjinskih naroda, odnosno razvijanju ciljeva unapređenja
njihovih prava u oblasti kulture i afirmacije multikulturalnosti
kao jedne od temeljnjih vrijednosti savremene Crne Gore.
U svakom slučaju, potrebno je stvarati klimu koja će stimulisati želju za međusobnim poznavanjem, saradnjom, među-
Dr Derviš Selhanović Crnogorci ne potiru ničiji identitet
• Sva ljudska bića jednaka su po dostojanstvu i pravima,
kaže Univerzalna povelja UN. To je ideja koja, zapravo, proširuje jednakost među ljudima i kada je u pitanju pripadnost
određenoj kulturi. Kakva je jednakost među ljudima kada su
pripadnici različitih kultura?
11
sobnim razumijevanjem, shvatanjem neophodne i skladne
interakcije među narodima i državama. Svijest o međuzavisnosti i isprepletanosti egzistencijalnih sudbina i upućenost
jednih na druge, svakako bi trebalo da snažno doprinese
smanjenju nepovjerenja, podozrivosti i napetosti.
• Kako strateške interese nacionalnih manjina Crne Gore
harmonizovati sa konceptom građanske države?
- Religijska i etnička prožimanja u Crnoj Gori formirala su
njen specifičan, otvoren duh i ostavila prepoznatljiv pečat na
multikulturnom nasljeđu. To je svijest o vrijednosti, različitosti, o uvažavanju različitih etnikuma kulture, običaja i tradicija. Ova multikulturalnost uticala je da se kod ljudi sa ovih
prostora stvori jaka sklonost ka suživotu, harmoniji, izgrađivanju civilizovanih građanskih standarda, koji čine ne samo
njegovu jedinstvenu autentičnu vrijednost, nego i temeljnu građansku multikulturalnu paradigmu, koja predstavlja
osnovu savremenog građanskog konsenzusa kojem teže svi
razumni žitelji Crne Gore. Favorizovanje nacionalnog u odnosu na građansko je koncept koji ima uvijek visoku cijenu
koju su žestoko platili neki djelovi ex Jugoslavije. Ta opasnost
bila je prisutna i u Crnoj Gori, koja je bila u ratnom okruženju.
No, ipak je preovladala i pobijedila tradicionalna crnogorska
etika. Strateški interes nacionalnih manjina u Crnoj Gori je
identičan sa interesom crnogorskog i drugih naroda koji žele
izgradnju Crne Gore kao građanske države. To je iskren odnos
manjina u Crnoj Gori.
Ni mali ni veliki, ni čovjek ni narod, niko ne vidi što ga čeka.
Znamo šta jesmo, ali ne znamo šta možemo biti. Ako započnemo svađu između prošlosti i sadašnjosti, vidjećemo da
smo izgubili budućnost. Jer, ako ne mislimo o budućnosti ne
možemo je ni imati.
Može biti mnogo raznih vjera, ali je prava vjera jedna, a ona
je o tome da znamo onaj zakon koji je nad svim zakonima
ljudski i koji je isti za sve ljude svijeta.
12
Mjesto potpune sinteze svih kultura manjina
Poštujmo razlike, njegujmo sličnosti
Strpljenje je umijeće nadanja. Ono nas je uzdiglo iznad srdžbe,
jer strpljivost mora biti i dužnost. Ona je vrhunska mudrost i
najveća ljudska vrlina. Učinimo napor da svako živi sa svojom
kičmom, tradicijom i kulturom otvorenom i bez predrasuda,
jer se samo tako stvara bogatstvo jedne višenacionalne i
viševjerske zajednice kakva je Crna Gora. Moramo imati na
umu vjekovno geslo „Poštujmo razlike, njegujmo sličnosti“.
Ako ni zbog čega drugog, a ono zbog toga što ćemo potomcima ostaviti svjedočanstvo da su u Crnoj Gori živjeli ljudi koji
su jedni druge razumjeli.
Dr Derviš Selhanović Crnogorci ne potiru ničiji identitet
Vlada Crne Gore je formirala Centar za očuvanje i razvoj kulture manjina Crne Gore 2009. godine kao jedinstvene ustanove
u regionu. Osnivanje Centra je potvrda sazrijevanja crnogorskog društva kao otvorenog građanskog i multikulturalnog.
Pomenute ciljeve Centra za očuvanje i razvoj kulture manjina
kao ustanove postiže razvojno-istraživačkom djelatnošću,
proučavajući kulturu manjinskih naroda, njenu osobenost,
vrijednost i značaj, a zatim stvarajući dokumentacionu bazu
iz svih oblasti kulture, života i djelatnosti vezane za manjine
Crne Gore.
To znači, kao što vam je poznato, promovisanje, podsticanje,
očuvanje i razvoj kulture manjina preko organizovanja i realizacije raznih manifestacija, okruglih stolova, radionica, prezentacija itd., to jest kao što je već zacrtano, svoje programske aktivnosti Centar je podijelio u kratkoročne i dugoročne.
U kratkoročne ubrajamo: identifikaciju, afirmaciju, integraciju
i očuvanje kulture manjina. Dugoročno, ova institucija bi trebalo da postane mjesto potpune sinteze svih kultura manjina, kako onih vezanih za tradiciju, tako i onih savremenih
kulturnih vrijednosti.
13
PORTRETI PORTRETE PORTRETURI
Sreten Perović
PODŚEĆANJE
NA ESADA MEKULIJA
KNJIŽEVNIKA I ČOVJEKA
O
kupili smo se da odamo dužno poštovanje jednom velikom pregaocu,
akademiku dr Esadu Mekuliju (1916-1993), po rođenju i rodoljublju sinu
ovog prirodom i ljudima bogatog i bistroumnog kraja, Pjesniku i Čovjeku koji je imponovao ne samo svom zavičaju i rodnoj Crnoj Gori, nego i
drugim kulturnim sredinama nekadašnje socijalističke Jugoslavije.
Doktor Esad Mekuli1, baštinik bitno inovirane duhovnosti svojega
pobožnog oca - Albanca doseljenog iz Elbasana, ali i nasljednik uporne
duševnosti svoje majke Crnogorke, bio je i ostao simbolom nadmoćne
intelektualne energije i odanosti idealu ondašnjih društvenih stremljenja, nepatetični sljedbenik titovske ideološke sintagme o „bratstvu-ijedinstvu” jugoslovenskih naroda, što mu nije smetalo da se u punom
opsegu posveti duhovnoj emancipaciji albanskog naroda na Kosovu i
afirmaciji njegovih rastućih kreativnih rezultata.
Doktor Esad Mekuli bio je simbol internacionalističkog angažmana, ne samo u sredini koju je misionarski predvodio, kulturno bogatio i
usmjeravao, pa se nadam da mu to ni na Kosovu, a evo ni u Crnoj Gori
– neće biti ni u budućnosti zaboravljeno.
Esad Mekuli je izvanredno razumijevao i prevodio Njegoša, Zogovića, Dušana Kostića i druge, mlađe crnogorske pjesnike, i po svjedočenju onih koji poznaju i crnogorski i albanski jezik, kako tvrdi vispreni i
dobro obaviješteni književni kritičar Branko Jokić – da Njegoševa djela
u prijevodu i prepjevu Esada Mekulija djeluju u nivou originala, čak i
„bolje zvuče na Albanskom”.
Da li je to neimarstvo za sve nas, prije svega za mlađe generacije,
dovoljno efikasna opomena – da ne zaboravljamo vrijednosti koje su
stvorili kulturni i umjetnički neimari u prethodnim periodima? Na žalost, nije. Zaboravlja se mnogo, zaboravlja se mnogo dobrog, namjerno
1 Ovim tekstom akademik Sreten Perović je otvorio uvodnu sesiju XXXVI Plavskih
književnih susreta – Omaž akademiku Esadu Mekuliju, 5. X 2012.
16
Sreten Perović Podjećanje na Esada Mekulija književnika i čovjeka
i nenamjerno, miješaju se političke ambicije i nacionalne frustracije, ali ono ljudsko,
plemenito i kreativno, što je odlikovalo najveći dio stvaralaca iz generacije kojima
je pripadao Esad Mekuli, ne bi trebalo da zaboravljaju ili prećutkuju, još manje da
ignorišu -današnja pokoljenja. Pa, i mi smo još tu da ih podśetimo na vrijednosti koje
im mogu biti od pomoći na, takođe trnovitom i provokativnom putu u /ne/izvjesnu
budućnost.
*
Prošlo je mnogo godina otkad nijesu sa nama i među nama naši zemljaci, drugovi i prijatelji Esad Mekuli i Hasan Mekuli. Sa Esadom sam dugo sarađivao kao
urednik u titogradskom Grafičkom zavodu i kao redaktor njegovih prepjeva poezije
albanskih pjesnika iz jugoslovenskih republika i pokrajina, što je bilo prvo kompletnije predstavljanje poetskih rezultata albanske poezije u Jugoslaviji. A sa Hasanom
Mekulijem bio sam drug i prijatelj na zajedničkim studijama Jugoslovenske i svjetske
književnosti na Filozofskom fakultetu u Beogradu. Oba ova istaknuta intelektualca i
stvaraoca trajno su vezana za Crnu Goru i svoj rodni grad; obojica su izvanredbno
poznavala crnogorsku književnost i Njegoševo cjelokupno djelo, a Hasan je na beogradskom Filozofskom fakultetu sa velikim žarom često svima nama recitovao stihove iz “Gorskog vijenca”, i to je činio tako dobro, tako plastično – da smo mi iz centra
Crne Gore, u odnosu na taj njegov talenat bili sasvim nekonkurentni, za takmičenje
s njim sasvim nedorasli.
Godinama kasnije Esad Mekuli, Hasan i ja – srijetali smo se i družili na domaćim
i internacionalnim književnim susretima, na međunarodnim i jugoslovenskim kulturološkim konferencijama i kongresima i vazda, bez izuzetka, izražavali međusobnu
duhovnu i emocionalnu bliskost i jedinstven odnos prema Crnoj Gori i zavičajnom
nasljeđu. Nikad se među nama nije ośećalo bilo kakvo nerazumijevanje (jezičko, književnoistorijsko, obrazovno...), a i ambicije su nam bile istovjetne: maksimalno se založiti, ljudski i stvaralački, da se prevaziđu naslijeđeni atavizmi i zaostajanja svake vrste
– u sredinama koje smo odabrali kao stalno boravište, ili još bolje – kao zavjetni profetski zadatak. Nikad nam nije smetalo različito nacionalno pripadništvo: ujedinjavao
nas je kulturološki kod, znanstveni fond, humanističko-prosvjetiteljska programska
politika, mladalačka ambicioznost, lično razumijevanje i prijateljstvo.
17
PORTRETI PORTRETE PORTRETURI
U odnosu na mene i Hasana, Esad je pripadao znatno starijoj, tzv. predratnoj
generaciji, ali su svima nama, u posljeratnoj Crnoj Gori i na Kosovu, kao i u većem
dijelu ondašnje Jugoslavije, zadaci bili slični, ne samo u oblastima prosvjete, nauke
i kulture. Iako smo se u poodmaklim poratnim godinama sa sentimentom podśećali na studentske dane, nije se zaboravljalo da su za mnoge od nas beogradskih
studenata (iz „nerazvijenih republika i pokrajina”) ti dani obilovali svakovrsnom
materijalnom oskudicom, da smo bili dosta udaljeni od tzv. građanske sigurnosti i
ugodnog velegradskog života. Ali, po završetku studija, sa mladalačkim ambicijama
prišli smo ostvarenju naših plemenitih snova, kreativno se dokazujući i nesebično pomažući kulturnom i ekonomskom razvitku svojih životnih sredina. Bilo je to
vrijeme poleta – u svakom pogledu, vijeme obnove i izgradnje, kako se oficijelno
govorilo, ali i dobrih međuljudskih odnosa. Tom obnoviteljskom i umnogome reformatorskom trendu podjednako su pripadali i Esad i Hasan Mekuli, i pisac ovih
redova i sve moje kolege, i Plav i Cetinje, i Prizren i Priština. I Titograd, bombardovanjem do temelja razorena predratna Podgorica. U tim prvim poratnim godinama
o nacionalnim razlikama nije se govorilo, bar ne među beogradskim studentima,
pogotovo ne među nama koji smo poticali iz Crne Gore. Bez obzira kojoj smo naciji,
tada i kasnije, pripadali.
Tada još nijesam neposredno poznavao Esada Mekulija, ali sam već znao za neke
njegove predratne književne početke, jer sam proučavajući crnogorske međuratne
pisce (Rista Ratkvića, Mirka Banjevića, Radovana Zogovića, Nikolu Lopičića i dr.)
naišao i na Esadovo ime, iako se u međuratnom periodu ni njegovo prezime nije
smjelo pisati u izvornom obliku, jer su se tada, po diktatu asimilacionih “jugoslovenskih” uredbi, i sva makedonska, malisorska, albanska imena u Kraljevini morala
završavati na IĆ . (Kao što znamo, u još goroj situaciji bili su Crnogorci i Muslimani
u Vraki i Skadru – u vrijeme vladavine Envera Hodže; nijma su bila potpuno albanizirana i imena i prezimena!)
Esad Mekuli je kao intelektualac, stvaralac i čovjek bio veoma cijenjen u svim
jugoslovenskim sredinama, posebno u svojoj postojbini, u Crnoj Gori, i na Kosovu.
Taj zasluženo ugledni društveni status plod je njegove ukupne stvaralačke, predvodničke, naučne i kulturno-emancipatorske djelatnosti, i svaka od tih oblasti u kojim se
iskazivala njegova ličnost - zaslužuje dublje monografsko i kulturološko proučavanje
i sistematizovanje.
Esadovoj poeziji, ne samo onoj iz prve stvaralačke faze koja je imala značajan
kontinuitet i u njegovom kasnijem stvaralaštvu, glavni inspirativni impulsi dolaze iz
socijalnog (radničkog, poleterskog) miljea, sa izvora tzv. socijalne literature, kakva
je uglavnom bila sva književnost međuratnih pisaca iz Crne Gore, jednako onih koji
su se nakon Drugog svjetskog rata razvijali i afirmisali u zavičaju, kao pripadnici i
činioci Crnogorske kulture i književnosti, ili onih koji su, iz različitih razloga, otišli u
18
Sreten Perović Podjećanje na Esada Mekulija književnika i čovjeka
druge sredine i tamo dali izvanredan kreativni doprinos, ostvarujući u tim sredinama
i svoja najvažnija djela.
Naš Esad Mekuli (kažem “naš”, jer Crnoj Gori i Plavu služi na čast što ovaj dostojni stvaralac potiče iz ove prirodom i etikom bogate sredine, što je njoj do zauvječnog odlaska na ljudski i kreativni način bio odan, što mu je od one ranije, bolje
Crnogorske akademije nauka i umjetnosti bilo priznato – izborom za akademika),
naš zemljak i prijatelj Esad Mekuli zaslužan je za sve južnoslovenske sredine, jer nije
svoje intelektualne, stvaralačke potencijale ugrađivao samo u kultrni, naučni i opštedruštveni preobražaj Kosova, već je – to posebno treba naglasiti – svojim ukupnim
djelom i djelovanjem, a posebno prevodeći i tumačeći stvaralaštvo kosovskih književnika, doprinosio bogaćenju kulturnih fondova svih jugoslovenskih regija. Njegovi
prijevodi u oba smjera - na ova i sa ova četiri sociolingvistička jezika novoštokavske
lingvalne osnove, a naročito ono što je prepjevavao na dvovarijantni gegijsko-toskijski albanski jezik - u velikoj mjeri su doprinosili intelektualnoj i umjetničkoj emancipaciji Kosova i bitno uzrokovali blagovremeno stvaranje nužnih naučnih, prosvjetnih
i opštekulturnih institucija, računajuću tu i Akademiju nauka i umjetnosti Kosova,
kojoj je Esad bio utemeljitelj i njen prvi predśednik.
Poezija Esada Mekulija većim dijelom je prožeta domoljubljem, te socijalnim
ožiljcima i traumama osiromašenog seljaštva i radništva, uvijek s metaforama i poređenjima koja su imala univerzalnija idejna usmjerenja i neskrivene ambicije da utiče na društvene promjene. Njegova je poezija, naročito ona iz najranijeg perioda, u
punoj srodnosti sa glavnim tokovima crnogorske međuratne socijalne poezije Radovana Zogovića, Rista Ratkovića, Janka Đonovića i Mirka Banjevića. Iako je Esad
Mekuli po struci bio veterinar, doktor veterine, dakle od književnosti udaljeniji od
svih svojih zemljaka tzv. socijalnih pisaca, on je kao izraziti internaionalista-humanista najveći dio svojih stvaralačkih potencijala nesebično ugrađivao u dvosmjernu
prezentaciju djela jugoslovenskih pisaca sa ondašnjeg srpskohrvatskog na albanski
jezik i obratno, što je posebno cijenjeno i odlikovano najvećim crnogorskim i jugoslovenskim priznanjima.
Esad Mekuli je, međutim, imao i finih izleta u intimnu poeziju, izleta u panoramne
opise prirode i njenih ljepota, ali i „razotkrivanje” tajni u predjelima vlastitoga srca i
svoje pritajene duševnosti. I upravo, kao rodonačelnik moderne kosovske poezije na albanskom jeziku, on je predvodnik i promotor plejade značajnih i znamenitih pjesnika,
među kojima su i moje uvažene kolege sa Kosova i moji lični prijatelji: Enver Đerćeku,
Rahman Dedaj, Fahrudin Gunga, Azem Škrelji, Ali Podrimja, Basri Čaprići i više drugih iz starijih i znatno mlađih generacija. Svi ovi autori su danas, a neki od njih i od prije
više decenija - antologijski pjesnici, i to ne samo albanske, već i šire – južnoevropske
moderne poezije. Put do takve afirmacije uveliko je otvarao upravo Esad Mekuli svojom višestrukom kultrnom, prosvjetnom, pedagoškom i publicističkom djelatnošću.
19
PORTRETI PORTRETE PORTRETURI
Nedavno je Dukljanska akademija nauka i umjetnosti publikovala Antologija savremene albanske poezije (sa svih meridijana). Ta antologija, koju je priredio prof. Baškim Kučuku iz Tirane a preveo naš Ćazim Muja iz Ulcinja, počinje upravo pjesmama
Esada Mekulija. To nije slučajno, to nije bez pravih utemeljenja. Pet njegovih pjesama
uvode nas u ovu vrijednu Antologiju koja nosi naslov “Ukradeni plamen”, po sintagmi nedavno u Francuskoj preminulog velikog kosovskog pjesnika i mog prijatelja Ali
Podrimje. Sarađivo sam u pripremi ove Antologije kao poetski redaktor i stručnjak
za crnogorski jezik, a sa ljepotama te nama dosad malo poznate poezije zbližio sam
se posebno vršeći nimalo jednostavnu akribičnu poetsko-jezičku redaktoru prijevoda
i doradu prepjeva soneta Envera Đerćekua. (U pogovoru sam odao priznanje prevodiocu Antologije – za dobro obavljen posao neobično složenih poetskih struktura i
motivski smjelih pjesama darovitih mlađih autora iz Republike Albanije.)
Pjesme Esada Mekulija koje je za ovu Antologiju odabrao profesor Kučuku
(„Gorka i ponosna sjećanja” iz 1959, „Pred Božić”, „Obale”, „Miris šume” i „Pitanje” sve iz osamdesetih godina XX vijeka) možda i nijesu u svemu reprezentativne za ukupni pjesnički korpus našeg pjesnika, ali je nesumnjivo njegovo predvodničko mjesto
i u ovoj prezentaciji moderne albanske poezije.
*
Mekulijeva medaljon-pjesma „Pitanje” u cjelini glasi:
Nije pitanje
Đe je život
Pitanje je
Đe života nema!
Primjer Esada Mekulija na najbolji način svjedoči da nije ni umjesno ni probitačno misliti samo o sebi i svojem stvaralaštvu, pa ni isključivo o svojem narodu i
vlastitoj kulturi. Uz naše neslaganje, to danas čine mnogi savremeni autori - i u multietničkoj Crnoj Gori i na multietničkom Kosovu. Ohrabruju, međutim, vijesti da
sve više kosovskih institucija nauke i kulture slijedi modernije i humanije evropske
trendove, ugrađujući vlastite kulturne, društvene, intelektualne vrijednosti u opštu
riznicu duhovnosti - s jasnom sviješću da je u svim sredinama ljudski unosnije, svakako i umnije ako se vlastita stvaralačka individualnost i njena potencijalna energija
oslobodi odveć sebičnog, sujetnog samoljublja i jalovog slavoljublja. Dobru pouku u
tom pogledu šalje nam ličnost i djelo Esada Mekulija.
20
Dr. Basri Çapriqi
Revolucioni qe ha femijet e vet
E
sad Mekuli eshte themeluesi absolut I letersise moderne shqiptare ne Kosove,
I kultures se ndaluar shqiptare I nje epoke te re e te penguar, civilizuese ne
Kosove pas Luftes se II Boterore.
Djaloshi I ri nga Plava, student ne Beograd dhe entuziast I frymes revolucionare, pjesetar I devotshem I LNC, do behet bard I vertete I poezise ne
Kosove dhe ate ne nje gjuhe te shpallur te ndaluar e herezi e llojit te vet.
Me 1949 do te themeloje revisten e famshme Jeta e re ne nje vend ku ishte
e ndaluar te botoheshin libra ne ate gjuhe. Do botoje librin e pare me poezi
Per ty ne nje gjuhe qe deri atehere nuk lejohej te botoheshin libra dhe poezine
do ua kushtoje atyre qe u mungonte liria me decenie atyre qe vetem nje revolucionar tjeter I ketyre aneve kishte pasur guximin t’u kushtoje nje poeme te
rrezikshme, nje revolucionar tjeter sikurse ai, shkrimtari Radovan Zogoviq.
Do kaloje do kohe dhe ky shkrimtar do themeloje Akademine e Shkencave dhe
te Arteve, do themeloje Enciklopedine e Kosoves. Dhe do vine pas tij breza e
breza shkrimtaresh, intelektualesh, shkencetaresh, politikanesh dhe me respektin me te madh do pohojne nga rasti ne rast me krenari se ishin gjenerata
te krijuara e te mekembura nga Esad Mekuli.
Me 1981 kur duhej te rrenohej krejt kjo se zhvillimi kishte marre hov dhe
ishte vene ne binare te pakthyeshem I pari qe u godit ishte bardi I poezise Esad
Mekuli. Ai ishte heretiku I madh e I rrezikshem qe kishte mbjelle ate bime
te ndaluar me decenie, bimen e diturise, kultures, humanizmit, vellazerimit e
bashkimit, barazise, bimen e besimit.
Idealisti i zhgënjyer
Kurt ë gjithë ne kemi pritur se Esad Mekuli do të rrumbullaksojë karrierër
e vet shumëvjeçare të pasur letrare me kujtime e memoare, siç ndodh rëndom
me klasikët e gjallë të artit e të kulturës, doli nga shtypja përmbledhja e poezive
“Drita që nuk shuhet” për të dëshmuar se kënga është ajo që I cakton kufijtë e
Dr. Basri Çapriqi Revolucioni qe ha femijet e vet
Idealisti
21
PORTRETI PORTRETE PORTRETURI
fillimit dhe të mbarimit të një rruge të gjatë jetsore e artistike të njeriut kryengritës e
shkrimtarit që me këngë do të trimërojë Pas Fan Nolit dhe Hivzi Sylejmanit, Esad Mekuli ndoshta është fëmija I tretë I
revolucionit në histrorinë modern të kulturës shqiptare që I kërcënohet revolucioni
që I ha fëmijët e vet. Nëse Fan Nolin e motivon gjendja ndjekëse në të cilën u gjend
pas poezive antologjike, Hivzi Sylejmani do ta motivojë dëshpërimi I thellë pas Revolucionit socialist për të shkruar pjesën më të mirë të prozës së tij. Dhe revolucioni
që I ha fëmijët e vet, të shumtën e rasteve I han fëmijët më bësnikë siç mund të jenë
Esad Mekuli e Hivzi Sylejmani.
“Ndoshta mos po ngjan (se njëmend) Revolucioni (fëmijët e vet I han)”, pyt poeti
Esad Mekuli në poezinë “pse” pas 45 vitesh. Prej ditës kur I rrëmbyer nga ndjenjat e
entuziazmit të çlirimit nga fashizmi dhe nga shpresa se do të nisë një shpresë e re.
Pas një poezie me disponim refuzues, estetik ndaj botës së shkruar para lufte,
kënga e entuziazmit të përmbajtur pas LNÇ me besimin e plotë në nismën e një
rruge, siç thuhej, për liri e barazi më së miri shpjegohet përmes vargjeve të poezisë
“Nga lashtësia” ku thuhet se “ashkush nuk di të qeshë / aq gjallë e mahnitshëm / sa
ata / të heshtur e vetmitarë / që në errësirën e gjatë / nga mllefi / kanë qarë”. Por Esad
Mekuli vështirë ka mundur të besojë atëherë se pas 45 vitesh serish do t’I kthehet atij
disponimi të ngrysur të hershëm të poezisë së tij si rezultat I përsëritjes së kohëvë dhe
fateve te njerëzve.
Nëse disponimi I ngrysur e përshkonte poezinë e tij të paraluftës, kryesisht si rezultat I reagimit ndaj të keqes që e rëndonte kolektivin, poezinë e librit “Drita që nuk
shuhet” e ngarkon edhe një dimension tjetër shtesë, dëshpërimi I thellë me situatën
në të cilën gjendet individi që ka besuar në një “Liri-Barazi-Vllazëri” të proklamuar
e tash të lënduar.
“Krithem/vallë/aq shpejtë/behari kaloi/zogjtë krahlehtë fluturuan /dhe rrugët e
mia/prapë/u puqën në një/të deshmitarit/të parreshtur”. Këta janë vargje që e eksplikojnë një besim të krijuar herët se asgjë në jetë nuk është e dhënë njëherë e përgjithmonë, prandaj as liria që në artikulimin metaforik të poetit formulohet si “drita që
nuk shuhet”.
22
Dr. Basri Çapriqi Revolucioni qe ha femijet e vet
“Të vërtetën, të vërtetën e plotë, dhe asgjë tjetër – vetëm të vërtetën” janë fjalë të
Volfgang Berhert të cilat autori I vë moto në krye të librit me funksion të sugjerimit
të një rruge të mundimshme e intelektuale për të dëshmuar atë kategori qëndrore të
sistemit estetik e jetësor të Esad Mekulit dhe rallë të gjendet tekst më I shkurtër ku të
përsëritet aq shpesh e vërteta që na asocionon cënimin e kësaj kategorie ne relacionin
antonomik – e vërteta e pavërteta.
Gjatë tërë librit përshkohet si lajtmotiv e vërteta si unazë që lidh gjakimin për të
bërë të pavlefshme shpalljen e të pavërtetës sit ë vërtetë absolute. E pavërteta mund të
imponohet si e vërtetë kur ajo vendoset përmes ushtrimit të dhunës, dhe kjo është më
pak e rrezikshme për fatin e një kolektiviteti që vihet para në një pranimi të detyrueshëm , sepse përfundon me fundin e mekanizmit të forcës kurse imponimi I së pavertetës përmes iluzionit të së vërtetës që përmes mashtrimit pranohet me entuziazëm e
aklamacion, është pjesa tragjike e rrugës së individit dhe e kolektivit sepse përfundon
në zhgënjim e rezignatë të thellë.
“Dyshimi është rrugë kah e vërteta”, thotë Esad Mekuli në vjerrshën “Dyshimi”,
ku përveç dimensionit të njohur filozofik, na del edhe qëndrimi I hapët referencial I
autorit të ballafaquar me një lëkundje të ndjeshme të sistemit të vlerave që përmbyset
parasysh dhe humb atributin e kategorisë së të vërtetës absolute. Dyshimi është garancë që s’lejon të shpallet e pavërteta si e vërtetë sepse është rruga e vetme kualitative, por më e mundimshmja për të mbërritur në esencën e vlerave ku asgjë s’pranohet
apriori pa iu nënshtruar ligjeve të konkurrencës. Ndryshe mund të ndoshë të mbesim
në pjesën e rreme të botës.
Ashtu sikurse poezitë e shkruara para lufte, në të cilat artikulohet mospajtimi me
dhunën që ushtrohej ndaj një kolektivi presupozonin dhe I paraprinin një poezie plot
entuziazëm ku I bëhej jehonë lirisë, ashtu edhe poezisë e librit “Drita që nuk shuhet”
paralajmërojnë një libër tjetër të Esad Mekulit ku sërish poeti do t’I këndojë lirisë e do
të entuziazmohet edhe një herë. Por tash çdo e vërtetë do të projektohet përmes dyshimit, mekanizëm ky që s’do të lejojë më kthim në dëshpërime të thella. Ky është ritmi
jetësor e poetik I Esad Mekulit që shtrihet prej dëshpërimit deri te entuziazmi, prej
kufijve të dhunës deri te kufijtë e lirisë, prej kufijve të urrejtjes deri te humanizmi.
23
PORTRETI PORTRETE PORTRETURI
Zuvdija Hodžić
Pjesnik naroda svog…
P
lav, jedan od najljepših dragulja prirode, kao da je i to prirodno, imao
je sreću da se u njemu rodi poveći broj značajnijih stvaralaca i nekoliko
književnih velikana, bez kojih su antologije crnogorske, bošnjačke ili albanske književnosti, nezamislive i nemoguće.
Jedan od njih je i Esad Mekuli, rodonačelnik albanske književnosti
na jugosolovenskom prostoru, pjesnik koji je kao rijetko ko vjerovao u
moć pjesme, što se, kad je o njemu riječ, pkazalo opravdanim. Visoko
vrednovanu od književne kritike, poeziju su mu toplo prihvatili i najširi
slojevi albanskog ali i drugih naroda. Mekuli je, s pravom, izrastao u
nacionalnog barda.
Rođen je 17. decembra 1916.godine u Plavu, gdje je završio osnovnu školu. Otac Smail, imam, čuvani Hodža Nokšićki, obrazovan i veoma
napredan čovjek, želio je da mu sin pođe njegovim stopama. Šalje ga
u Peć, u gimnaziju. Bilo je to vrijeme Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, u kojoj su manjine, a negdje i većine, bile socijalno i nacionalno
obespravljene, lišene mogućnosti da se školuju na svom jeziku a bilo je
opasno da njime i govore. Esad Mekuli, bolni i prkosni svjedok brojnih
nepravdi, već kao učenik prvog razreda gimnazije, šalje svoje pjesme
naprednim podgoričkim, nikšićkim, beogradskim i zagrebačkim časopisima koji, po pravilu, već poslije dva-tri broja, bivaju zabranjeni.
„Granit”˝,„Venac”,„Mladost” i drugi, objavljuju Mekulijeve pjesme,
kojima iskazuje i svoj odnos prema društvenoj stvarnosti, ali i poeziji:
“Ja sam patnja pregaženih u njihovom stradanju,
Poklič na otpor što sve prepone slama.
Ja sam mrvica nade u tom velikom nadanjum
Što se moćno diže-nad ruinama”.
Zbog njih će na vrata Mekulijeve đačke, a kasnije i studentske sobice, tiho kucati ilegalci i revolucionari, i sve jače lupati žandarmi. Te
24
prve, kao i one koje je napisao pred kraj života, umjetnički su najbolje
i nauspjelije Mekulijeve pjesme. Jer, između njih, pjesnik će plaćati dug
brojnim i odgovornim zadacima, društvenom angažmanu, prosvjetiteljskom, reformatorskom i naučnom radu, pokretanju kulturnih i stručnih
časopisa, osnivanju instituta, stvaranju kadrova, počinjući od Abetara
(Bukvara) a stižići do Akademije nauka i umjetnosti Kosova, čiji će prvi
i dugogodišnji predsjednik i biti.
Godine 1949. pokrenuo je književni časopis „Jeta e re” (Novi život) koji će uređivati pune dvije ipo decenije. Pokreće i uređuje i naučne
časopise „Biotehnika” i „Glasnik”. Doktor veterine, Mekuli objavljuje i
dvije naučne biografije – jednu o patogenim mikroorganizmima i drugu- o priroplazmozi domaćih životinja na Kosovu, kao i veći broj studija
i radova o bolesnim životinjama, angažujući se na njihovom suzbijanju
i liječenju.
Osnivao je institucije, a sam je bio više od institucije. Bio je vizionar
i misionar, predak i potomak, preteča i nastavljač. Dao je veliki doprinos
prožimanju kultura i zbližavanju jugoslovenskih naroda, prevodeći na
albanski i sa albanskog oko sto najvrjednijih književnih djela (Njegoša,
Mažuranića, Andrića, Voranca, Lalića, Sijarića, Selimovića, Zogovića,
Kadarea, Miđenija, Ćosju, G. Kovačića, Podrimju, Asanovića, Kulenovića, Daviča, M. Banjevića). Objavio je sedam zbirki poezije, koje su, osim
na jezike jugoslovenskih naroda, prevedene i na još desetak drugih.
Prve stihove ispisane idiličnim slikama zavičajnih pejsaža i predjela,
ljepotom Plavskog jezera, Ploketijama, plodnom kosovskom ravnicom,
ubrzo će zamjeniti gorke i potresne pjesme izazvane teškom sudbinom
i patnjama albanskog naroda i čovjeka, testerašima, agratima, seljacima otjeranim sa svoje zemlje kolonizacijom Kosova. Pobjeda revolucije
Zuvdija Hodžić Pjesnik naroda svog…
Bio je član pet Akademija nauka i umjetnosti.
25
PORTRETI PORTRETE PORTRETURI
nadahnuće ga da iskreno pjeva o radostima novog života, ostvarenom
vjekovnom snu i slobodi, vjeri u srećnu budućnost zbratimljenih jugoslovenskih naroda i narodnosti. A onda će se kao u pjesmi „Na Vilinskom jezeru”, ponovo vratiti prvim temama – „zavičaju, tišinama tvojim
vidaricama” da, predosjećajući da je životu kraj – pokaže da je ne samo
začetnik i „prethodnica” albanske književnosti već i njen velikan.
Mekuli je bio i urednik Enciklopedije Jugoslavije za Kosovo. Iskreno
je vjerovao u bratstvo i zajedništvo, u ideale NOB-a za koje se u njoj i
borio. Dobitnik je i najveće crnogorske – Trinaestojulske i najveće jugoslovenske – AVNOJ-eve nagrade. Doživio je brojne i zaslužene počasti i
priznanja, ali i nezaslužene napade i udare.
Avnojevske buktinje prekriće pepeo razorenog Vukovara i bosanskih gradova, pjesnikovo Kosovo ‘trave meke kao svila i toplog daha
zemlje’ – ponovo će ‘raniti i razrovati’, učiniće da se ‘u grčevima previja’,
pretvarajući je od ‘kolijevke srpstva’ u grob i groblja mnogih. Znatno
prije nego su krenuli ‘mitinzi istine’, paravojni i vojni pohodi na Mekulijevo Kosovo – jedna od najglavnijih njihovih meta biće on sam.
Snažnim udarom trebalo je slomiti najjačeg. Memorandumsko-načertanijevskim duhom opijeni akademici i ostrašćeni pisci će, koristeći
mas-medije, za Mekulijevu pjesmu „Na putu“, objavljenu 1936. godine,
čitaoce ubijediti da je riječ o himni specijalno napisanoj da – pjevajući
je – albanska omladina juriša na ’ugroženi, goloruki, srpski narod’! A i
najovlašćeniji pogled na ovu pjesmu, pokazuje da joj, čak i ako se zanemari njen izrazito intimistički sadržaj, struktura stiha i metrika, takvu
ulogu čine obesmišljenom:
„Na putu sam širokom, o dragi narode moj
– u prethodnici tvojoj što vodi u posljednji, odlučni boj.
Na putu sam velikom, sa koga povratka nije,
Na putu bratstva ljudi, na putu – slobodnije!“
26
Esad Mekuli nije velik zato što je bio prvi, ali jeste prvi zato što je
velik. Njegovo ćutanje bilo je rječito kao govor istočnjačkog mudraca;
riječi nadmoćnije od ćutanja, njegova poezija najljepši spomenik duhovnog bogatstva naroda koji ga je iznjedrio, na čijoj sudbini, etičkim i
misaonim osnovama je izgradio odnos prema poeziji, životu i svijetu.
Zuvdija Hodžić Pjesnik naroda svog…
Mekuli je ubrzo bio izbačen iz školske lektire i nastavnih programa
u Srbiji i Crnoj Gori. Bio je član CANU od njenog osnivanja, a kad je 6.
VIII 1993. umro, njeni akademici nijesu mu ni minutom ćutanja odali počast. Izuzimajući „Monitor“, sredstva informisanja u Srbiji i Crnoj
Gori nijesu zabilježila ni vijest o njegovoj smrti. No Mekulijevo će djelo
trajati. Njegovom smrću ono je zaokruženo ali je krug proširen za nova
estetska tumačenja. I vrijeme buduće, kao i vrijeme sadašnje biće njegovi. Znao je to Mekuli kad je pjevao:
„Doći će poslije nas naša djeca i djeca njihove djece,
i ona će reći o nama, ona će suditi o nama“
imajući razumijevanja za ’nas kojima preci ne ostaviše skoro ništa sem
groblja i neznanja’, kojima su ’vjekovi, kao proljećni mrazevi, ubijali i
klice u začetku’, Mekulijevi stihovi posvećeni Njegošu:
„Nad valima jednog veka, veka bura,
veka plime, zborio si s budućnošću za svoj narod i pred njime.
Oko tvoga svetlog groba potomstvo ti slavu poje.
Ko če ikad ugasiti večnu zublju duha tvojeg?“
mogu se odnositi i na njihovog autora.
27
KNJIŽEVNOST LETËRSI LILVARNIPE
Miraš Martinović
Pjesme za Ali Podrimju
(Ali Podrimja 1941-2012)
ZAŠTO SI OTIŠAO U TU ŠUMU
Danas, 21. jula, nešto poslije petnaest časova javio mi je
Qazim Muja da je u jednoj šumi na perferiji francuskog
gradića Lodeva, gdje je trebao da učestvuje na Festivalu
poezije Glas Mediterana (Voix de la Mediterranaee) nađeno
beživotno tijelo pjesnika Ali Podrimje....
Zašto si otišao u tu šumu?
Šta si tamo tražio?
Sada je besmisleno svako
Pitanje koje bih ti postavio. Iako bih te korio
Svjedno je.
Iako bih te blagosiljao
Svjedno je.
Ako si tražio Ljumija nije bilo potrebe
Da ideš tako daleko. Da zalaziš u tu šumu.
On je između zvijezda i ne treba
O njemu da brineš. I ti si sad između zvijezda
I ne treba više o tebi da brinemo.
Jednom si rekao kako si sanjao neobičan san
Da Ljumi studira na Sorboni.
Kao da si smetnuo s uma
Da je Ljumi postao zvijezda.
Možda si tražio bajku za njega.
A najljepše bajke se nalaze daleko
U Crnoj šumi.
30
Možda si tražio
Novu pjesmu, ili neku staru odavno
Zagubljenu.
Prije neki dan si mi poslao tvoja
Razmišljanja o Balkanu i Evropi,
ETIČKI KODEKS BALKANACA.
Sedmo poglavlje tog neobičnog kodeksa završavaš
Ovom rečenicom:
Ljumi bi sada imao dvadeset i tri godine. Ipak ja i dalje
nastavljam da
ubjeđujem Evropu da on postoji i da se negdje
U nigdje nalazi.
Pitao si me: kako ti se dopada tekst? I opet si me zvao i opet
Si me pitao isto pitanje.
Koji će živjeti
Do tvog povratka
Iz te šume.
Do tvog dolaska ponovnog
U svijetao dan.
(16.43)
Miraš Martinović Pjesme za Ali Podrimju
I sada čujem tvoje riječi
Tvoj glas
31
KNJIŽEVNOST LETËRSI LILVARNIPE
SADA DOK ŠTAMPAM IZGUBLJENI KLJUČ
Sada dok štampam Izgubljeni ključ
Gledam tvoju sliku
Na prvoj strani Ti
U kariranoj košulji s
Prstima na bradi
Spokojan si
Zagledan u neki predio
U zemlju
U život
Možda u neki cvijet
U pticu
U zalazak sunčani
U Šar-planinu
U ženu koju si sreo u prolazu
Jednom i
Nikad više
Možda u onog dječaka koji
Prebira po kontejneru i traži otpatke
Da preživi
Kome si dao Ljumijeve knjige
Kako bi izučio školu i
Kako ne bi nikada dolazio na taj
Prokleti kontejner
Zagledan si u nešto
Možda u sebe
Ili u nas
U život
Možda u smrt
U ništa
32
KAKVE TO VATRE POTPALJUJEŠ
TRAŽE TE NENAPISANE RIJEČI
Kakve to vatre potpaljuješ
Kakvu to svjetiljku nosiš
Traže te nenapisane riječi
Traže te pjesme koje si
Odlagao da napišeš
Kome te molitve upućuješ
Kome riječi ispisuješ
Nalik drevnom pisaru
Ostavljaš riječi koje
Svijetle
Tajne poruke
Koje se ispisuju
Prije kraja
Ne znam da li te kunu
Il te blagosiljaju
Traže te snovi
Koji su čekali da ih
Prevedeš u stvarnost
Zemlja bi da se nasmije
Tvojim smijehom
Ali zemlja je zemlja
Valjda si to shvatio
Napokon
Miraš Martinović Pjesme za Ali Podrimju
Nalik svješteniku koji
Propovijeda religiju vatre
Tražiš put iz tame
Hoćeš da izađeš
33
KNJIŽEVNOST LETËRSI LILVARNIPE
NALIK ILIRSKOM RATNIKU
Nalik ilirskom ratniku
Nosio si koplje al ne da ubijaš
Već da pišeš pjesme
BIO SI DOBAR PLIVAČ
Bio si dobar plivač
Najbolji skakač sa Đakovačkog mosta
Sad si nepomičan
A prije dvije godine si mi rekao:
Ponovo ću da skačem
Nijesam razumio
Da li
U Drim
Ili u vječnost
KAKO DA ZABORAVIM ONAJ DAN
Kako da zaboravim onaj dan u
Dečanima na rijeci Bistrici
Koju si gledao zamišljen
Kao da je bila voda Lete
Koja nas je odnosila daleko
U mora u okean gdje ćemo
Svi nestati
Gdje ćemo se svi sresti
Konačno
Tada si rekao samouvjereno
Poezija će da preživi
34
Svaka tvoja pjesma je duboka rana
Ispisana Kopljem
Po sopstvenom srcu
I dukađinskoj zemlji
Jednom si mi rekao
Udarajući me snažno po grudima
Mi smo stari ratnici
Te riječi si izrekao u jutro 19. jula 2011.
Ispred Narodnog pozorišta u Prištini
Prije nego smo krenuli za Dečane
Da posjetimo grob
Pjesnika Radovana Zogovića
Bio si tog jutra nalik
Onom dječaku iz Ali – Binaka
Koji je pretvarao tugu u radost
Strnjiku u cvijet
Vječni dječače
Na kraju
Otišao si u Crnu šumu
Da
Iz nje doneseš sunce
NE DOČEKA IZGUBLJENI KLJUČ
Ne dočeka da tvoj Izgubljeni ključ bude objavljen u Crnoj Gori.
Stalno si me zvao, pitao: Kad će, kad će.... Kad će?... Bio si mnogo nestrpljiv
Kao uvijek. Htio si sve odmah. Poezija i samo Poezija. Bile su
Te riječi uvijek na tvojim usnama i u tebi. Imao sam uvijek
Utisak da ti je glava prepuna riječi i vzija i da će da eksplodira.
Trebalo je nositi to breme teško i prokleto.
Neke banalnosti i neke formalnosti odlagale su ispunjenje te
Tvoje velike želje.
Prije nekoliko dana rekao sam ti ono što je obećao Mladen LomparDa će tvoja knjiga biti objavljena čim dobije prve pare.
Evo, pare su dobijene. Ali ti knjigu nećeš vidjeti, ukoliko
Ti je ne donese neko ko može da pređe granice dva svijeta.
Pod uslovom da se ne vrati. Ali da ti doda tu neispunjenu želju.
Sa kojom si otišao u Crnu šumu.
(17.31)
Miraš Martinović Pjesme za Ali Podrimju
Tada si rekao da ćeš se uskoro sresti s Mladenom u Francuskoj
Na Festivalu poezije, gdje ćete se dogovoriti konačno.
35
KNJIŽEVNOST LETËRSI LILVARNIPE
LISTAM TVOJU KNJIGU
Listam tvoju knjigu
Kao da prelistavam vjekove.
Mnoge pjesme su napisane
U Ulpiani.
Kao da su ti ih šaputali
Daleki drevni glasovi
Glasovi Ilira, Tračana i Rimljana
I Dardanaca
Koji življahu u tom
Drevnom i dalekom gradu
Čiji si satnovnik bio i
Jesi sada.
Tvoj dobri duh ostaće
U njoj.
Tvojoj Ulpiani i mojoj Ulpiani.
U njoj da dočekuješ one
Koji budu dolazili
36
SADA SAM BIO
U JEDNOJ OVDAŠNJOJ KNJIŽARI
Sada sam bio u jednoj ovdašnjoj knjižari
Da uvežem tvoju knjigu, kako bih imao
Osjećaj da je objavljena. Da je držim u ruke.
Da je gledam.
Bio sam u dilemi
Između crnih ili bordo korica
Bordo je pretgnula zbog jedne bordo kapije
Za koju nisam siguran da sam je negdje vidio
Prije bih rekao da sam je nekad sanjao.
Zašto bordo korice i zašto bordo kapija?
Možda da korz nju
Lakše prođeš.
(19.05)
Don Branko Zbutega
POEZIJA
MAJCI TEREZI
Reci mi blažena kakvo je blaženstvo
Majko bez djece majko siročadi
Da li se i gore gledaju jadi
Ostaje li uvjek trpljenje prvenstvo
Kalkuta spava samo patnja budna
Rana na ranu neprestano boli
Umije li ljubav zaista da voli
Tamo – u smrti – kad se stigne do dna
Postoje li gore anđeoske rane
Je li tamo slično kao ovo dole
Sklapaš li još ruke i da li se mole
Don Branko Zbutega Poezija
Spušta li se noć gdje Bog sam osvane
Znam puno te pitam u svečanom času
Dušom mi se sada čudna milost rasu
37
KNJIŽEVNOST LETËRSI LILVARNIPE
OZANA
Zid kameni čuva stjenku srca tvoga
Nebo nekoć bješe svod svijetle ćelije
Sama ispod zvijezda i dok sunce grije
Svugdje sama nosiš svevišnjeg Boga
Koprena ti skriva lice ispaćeno
Kost i gruba kostrijet u jedno se slili
Zazidanom tijelu nisu nebo krili
Ni umrtvljeni udi ni oko ti sneno
Duh sada je budan i nikad ne spava
Čeka uzbudljivi trenutak susreta
Sveta se rađaš i postaješ sveta.
38
MRTVI SU GRADOVI
Mrtvi su gradovi i pusta pasišta.
Ribar ne doziva, zvono ne poziva.
Od jeke i leleka ne ostade ništa.
Nitko se ne što i kamen pliva.
Kosti na dnu mora raspale tartane
Svjedoci su mrtvi vremena daleka.
Istim svijetlom jutro opet će da svane,
Opet tvrda brda postati će meka.
Reklo bi se isto, a sve je drukčije,
Sad se čini jeste, no bilo je prije,
Dok nam more svira stare melodije.
Don Branko Zbutega Poezija
A ja se pribijam uz orgulja dirke,
Pritiskam na zvuke radosnih sazvučja
Dok novo izlazi, al’ iz stare zbirke.
39
KNJIŽEVNOST LETËRSI LILVARNIPE
Ruždija Ruso Sejdović
OKO PRAĐEDOVO
P
rećutkivani događaji čovjeku se najčešće ponavljaju. Ako su to lijepa događanja, može da godi. Zla kada su, osobito kada su uslovljena nepravdom,
čovjeku se obnavljaju kojekakve muke, množe mu se jadi i boli, gomila
tragika. Što više o svemu tome ćuti, pospješuje svoje stradanje, rastužuje
život svoj. A tuga glođe, pa tako turoban, u kandžama nesreće otet čovjek
otkrije da ga svugde i svagda kojekakve sjene nemoći prate. I to ga navodi
na vapaj, pa osjeća potrebu mesijanstva, žudi za slobodom.
Čovjek, pa narod.
1.
Nadomak prilično prometne raskrsnice na Vinerplatz-u u Köln-u,
ispred ulaza u veliku zgradu, u trotoaru, ugrađen je kvadrat mesinga.
Na njegovoj od cipela izglančanoj površini jasno se primećuje ime: Max.
Podno imena datum rođenja i datum deportacije u Koncentracioni logor, datum njegove smrti.
Max je stanovao u zgradi ispred koje je mesingani spomen postavljen.
Ubijen je zato što je bio Rom, Zigeuner ili Jevrejin, i to je sve što
čovjek zna i šta može pomisliti kada svojom cipelom nagazi mesingani
spomen. Neki pomisle da je Max bio arhitekta, graditelj te ulice, vlasnik
kuće ili fabrike betonskih ploča koje su precizno položene na trotoar.
Kada prolazim kraj Maxovog pomena, noge mi zadrhte i ukočenog
pogleda odmičem. Neka me hladnoća obuzima, čak i najtoplijih dana.
Zato se privikavam da hodam drugom stranom ulice samo da ne bih
slučajno na Maxov pomen nagazio.
Trotoar na Vienerplatz-u ne ostavlja me ravnodušnim.
Stanujem u maloj sobi nedaleko odatle, u čijem hodniku visi veliko ogledalo. Izjutra čupav, lelulajući pokraj njega osmotrim se i gledam
40
Sjedeli smo svi okupljeni oko Puje. Bila je mnogo bolesna i predosjećali
smo njenu smrt. Ta godina je bila godina njene smrti. Doživljela i preživljela
ratove, najela se patnji, viđela krv i osjetila dušmana. Doživjela i preživjela Prvi
rat, po albanskim gudurama, po Prokletijama. Drugi isto tako, bježući robljem
po Kučkim planinama. Mlada je počela da gata, više mudrujući i izmišljajući
nego li uistinu znajući ikakvu tajnu gatarskog umijeća. Vremenom to joj postade navika, a s navikom u njoj se sve više budila neka mudroća. Gatala je po
selima i uvijek je, sa buljukom đece, nešto čekala u životu….
Sad smo sjeđeli tu u babinoj baraci obloženoj ter-papirom u kojoj je ležala na metalnom, teškom krevetu. Iznad njene glave visila je prilično traljavo
izobražena grafika pjesnika Ivana Gorana Kovačića u partizanskoj uniformi.
Iscrtan komad kartona, izvitoperen, od dima šterika potamljen, izjeden. Na
svako pomjeranje vrata barake klatio se, kao dobrodošlica ili otpozdrav.
- Što vi je? Što ste se zaćutili, đeco? – Primaknite se babi…
1 Papo – na romskom jeziku Đed
Ruždija Ruso Sejdović OKO PRAĐEDOVO
u lice čovjeka čija je koža tako osjetljiva da mi se čini kao da svakoga jutra
izgleda drugačije. Svakim pogledom u ogledalo vidim nekoga drugog. Nekada
neobrijanog, nekada sa tamnim podočnjacima, ili naduvena nosa.
Gledam i opštim sa ljudima samo da ne bih ćutao pred njima. Ponekad
izjavim ponešto o njihovoj koži, o izgledu njihovih očiju i tada osjetim da razgovaraju samnom svi moji preci, pozaspali u meni. Ophrvan dahom njihovih
života kojega osjećam u sebi.
Jedan od njih je moj prađeda, Papo1 Murat. Priču o posljednjim danima
njegovog života ispričala mi je moja baba Puja, njegova najomiljenija snaha,
žena Salkova. Sjećam se Pujine priče koju je kratko pred svoju smrt ispričala, u
romskom naselju pod Sokolovim kršom, u Doljanima na periferiji Podgorice.
Prije njene smrti muzgavi psi su često osamno i tužno lajali. Nijesu to
činili zajedno nego naizmjenice. To nije slutilo na dobro. Predveče bi mačke
plakale. Skrivale bi se u čukar i plakale mijaukom koji je strašio i staro i mlado.
Pod kožu je zalazio i dušom vitlao, navodio je da se od sebe same uplaši, slutnji
otvarao neke njezine skrivene odaje straha.
41
KNJIŽEVNOST LETËRSI LILVARNIPE
- Vidite ovu sliku iznad mene? Moj đever Huko, pogibe jadan u partizane,
liči na njega. Ko da su braća, pogibe sa puškom. Na Lopate ga skojevci sahraniše. Dočeka njemačku kolonu gore na Platije. Sakri se iza okuke… kako koji
motor ili kamion švapski naiđe, on opali iz puške. Soldateska stušti u kanjon…
no viđeše ga. Jedan oficir priđe mu sa leđa i povika da se okrene. I ubi ga. Poslije ispali iz pištolja iznad njega tri metka. Sve su to skojevci viđeli. Znali su da
je oficir dao počast našem Huku, našem junaku, jadan on. Skojevci ga krišom,
poslije, sahraniše na Lopate, kod Lijave Rijeke…
Predosjećao sam ne samo smrt babinu, nego i njenu besjedu koja će izići
iz nje i namjesto nje zanavijek ostati u nama.
Te noći htjede da nam priča. Pozvala me rukom.
Prignuvši se nad njom bliže, držeći njenu koštunjavu šaku i drhtave prste
čuo sam da mi je došaptala:
- Razapni moju čergu.
- Sad!
- Da.
2.
Učinjeh kako je kazala. Stadoh da razapinjem prastaru čergu pred njezinom trošnom barakom. Đeca oko mene potpomagahu mi, trčkarahu okolo
radosna. Odrasli me ćuteći gledahu, kako nevješto razapinjem. Ali činio sam
to traljavo, zbunjeno. Još davno nam rekoše da je ta čerga nasljeđe koje se od
koljena na koljeno nasljeđuje. Onaj ko je razapinje mora da je i naslijedi. Jesam
li ja nasljednik bio, nijesam znao, imao sam tek petnaest godina. Ipak, saznanje
da ću možda ja naslijediti čergu mojih đedova staru više od stotinu godina,
snažilo me je i skoro srećan prebacivao sam ceradu preko berand-a2. Kada sam
osmotrio tek razapetu čergu pred sobom sa svom njenom ljepotom, neki ponos se u mene lagano uvlačio. Silueta čerge je postajala sve dublja i tamnija.
Tek sam spoznavao da mi je ta raspeta cerada nedostajala.
Žiške neke požudne slobode zabljesnuše kroz moje krhko tijelo. Znao sam
da to sazrijevam i odrastam.
Unutrašnjost čerge bila je mračna. Razgledajući njenu utrobu kao da sam
čuo glasove prošlosti, slušao porođajne jecaje žena, plakanja đece, tužna pojenja, mirisao zadah pijanstva, pomamu voljenja, a na licu osjećao vrelinu
nečijih suza.
2 Berand – na romskom jeziku, čeona motka preko koje se prebacuje cerada čerge.
42
Neko je dodirivao moje prste. Moja baba, oslonjena na štap, stajala je kraj
mene. Nikada je nijesam ozarenijeg lica vidio, a istovremeno tako susahlu, bez
snage. Oči su joj vlažile i kada sam ugledao njene suze kako joj po izboranim
i ispucalim obrazima na mjesečini svetlucaju, poželjeh da je tješim. Ona dotaknu i pomilova čađavu ceradu, a potom je poljubi. Učinjeh isto i ja.
Puja je u važnim momentima skidala maramu sa glave. Sjednuvši na pustećije pod čergom znao sam da ima nešto važno da mi kaže. Neku tajnu koja
je određivala njen život i koja bi istom mogla moj da odredi. Neke riječi koje
se ne uče nego slušaju i dalje prenose. Ili je možda dovoljna samo jedna riječ.
Jedna, sa kojom se sve kaže.
Nijesam vjerovao da će moja baba umrijeti te noći.
Sjedio sam pored nje, gledao njeno mjesecem obasjano škoravo lice, slušao kako priča.
- Ti sumnjaš u smrt, mlad si… a smrt je jedina istina koju će svako da
sazna. Sve ostalo je samo šaka snova, nadanja, čekanja, laži i sile jačeg nad slabim... Ali pričaću ti o tvom prađedu. Papo je umro pod ovom čergom...
Podigao sam glavu i razgledao tminu čerge. Polako se njihala zbog vjetrića
koji je pirkao. Zavijala je poput šapata vremena.
- Kada bi moje vrijeme progovorilo ono bi to činilo jezikom čergine utrobe.
Tako je baba započela svoju priču a meni se učini kao da mi sama čerga
prepričava.
3.
Ratno proljeće 1944-te. Crna Gora, Gornji Zagarač nedaleko od Danilovgrada.
Nakvašeno kišom, umorno, uplašeno čergarsko roblje stiže u dolinu kroz
koju je rječica Sušica tekla. Kao da je i ona bježala pred soldatima. Bili su svi, a
najviše đeca i majke, premoreni i prestrašeni ratnom pucnjavom, grmljenjem i
3 Dikhlo – marama, na romskom jeziku
Ruždija Ruso Sejdović OKO PRAĐEDOVO
- Čekala sam da ojačas, – šaputala je kao za sebe, prostirući dikhlo3 na
pustećije.
- Za ovu priču treba da si jak! Ovo je priča koja se ne priča dva puta. I ne
daj bože da se ponovi dva puta. Stara sam, iznemogla, umrjeću ove noći. Ne
strahuj! Nemoj ničega da se bojiš u životu. Osobito ne od istine i od pravde, a
osobito ne od smrti.
43
KNJIŽEVNOST LETËRSI LILVARNIPE
brujanjem topova, vikom i kuknjavom. Bježali sad na jednu sad na drugu udri
stranu, provlačeći se među zaraćenim soldateskama, krili se po šumskim zabitima, nekima služili kao orijentir đe je neprijatelj. Uvijek za njima. Tih dana
je kiša besomučno lila, svi bijahu mokri. Njihovi konji su jedva klipsali i oni
naplašeni poput ljudi oko sebe.
Osamdesetogodišnji Papo, ceribaša čergara hodao je ispred, bagljivo, ogrnut vojničkim šinjelom s kojeg je pokidao znamenja. Udisao je zadnji dim iz
svoje lule. Duvana nije imao, pušio je suvu lipovaču. Mislio je na sina Salka.
Prije par mjeseci, grabeći sakalušu i ljubeći svoju đecu i ženu, sin mu reče na
oproštaju da će rat brzo završiti ako se i on priključi partizanima. Završiće on
sa tom ludorijom. Oslobodiće on ovu zemlju, dojadila mu zaludna bježanija.
Sad je Murat tražio sina, zadnji put je viđen u Zagaraču.
Odredivši mjesto gde će njegovo roblje počinuti, Papo sjede na kamen
pored rječice Sušice i osmotri okolinu i šumu nad kojom se polako uvijala
večernja sutorina. Gledao je kako roblje, žene i đeca razapinju čerge, kako pale
vatru. Činili su to brzo, rutinirano, bez ijedne riječi, svikli svak na svoj posao.
U daljini je grmjelo ili su topovi brujali, nije mogao da razlikuje. Ali ta halabuka koja je nebom nadjačavala šum Sušice unosila je strah u njegovo uznemireno srce. Strah ga za svoje unuke, strah za roblje, str’jepi hoće li ikada viđeti
sina živog. I kada je pomislio da je odabrao skrovito mjesto svome roblju, kada
je pomislio da će te noći svi mirno zaspati, a on nad njima dvoriti budan, (To
je često činio, a po danu bi spavao neki sat.) začuli su se u blizini pucnji. U
šumi iznad razapetih čergi pucali su ljudi, neka vojska, pripiti. Murat poviče
na roblje da pogase vatre i da se svi okupe na jedno, pored njegove čerge. Jedan
pored drugog, da se zagrle, uhvate za ruke, majke svoju đecu na svoje grudi
priviju, u stomak da ih opet vrate.
Ali, bilo je kasno.
Naoružani, trsnati, bradati ljudi izlazili su iz šume kao siluete smrti. Ta
vojska zla, bližila se Papovom roblju smijući se, pjevajući, šenlučeći, kao da
su zbog nečega presrećni bili. Čergari se za tren okupiše na jednom mjestu uz
Papu, blijedih prestravljenih lica uhkajući, zureći u uperene puške.
Jedan od tih zlih vojnika, njihov zapovjednik, zarastao podužom bradom,
u ruci je držao pištolj. Bio je to trsnat Gadžo. Smijao se zlokobno, oči mu iskriše pod šubarom sa nekakvim grbom. Papo se pridignu s kamena i stade ispred
svog uplašenog roblja, kojemu nije trebala neka velika sila pa da se osjeti prestravljeno. Strah je u njima spavao i često se budio, nikad tako silno kao sad.
44
Oko ponoći pijani soldati počeše da pjevaju svoje ratničke pjesme.
Te pjesme su čergari često slušali tokom rata. I ovoga puta, hera je tražio
da i ceribaša zapjeva zajedno s njima. Ali Papo, gledajući svoje unuke i snahe
odmahivao je glavom. Nije mu se pjevalo sa pijanim ljudima koji su držali
oružje upereno u žene i đecu. Sve je slutilo na zlo.
„Kako da pjevam, jadan ja, što me snađe sa mojim robljem. Zašto da iznevjerim svoju dušu. Cijeloga života nikome zla ne učinjeh, ko niko od mojih preko
glave ratove prevalih, ne ratovah niti se junačih uludo. Zar da iznevjerim sina što
se dade protiv zla. Neka mi se unuci i đeca uče, neće ova duša mirna, tuđe ratnike
i ratove tuđe da opjevava! Neću pred kraj života sebe, niti đecu svoju da okaljam.
Neću vala” - obrtao je u sebi Papo.
- Pjevaj! - dreknu hera. – Pjevaj moju pjesmu, gurbetu!
- Pjevaj stari, ciganin si! – graknuše soldati.
Papo je gledao u Gadžove oči i odmahivao glavom.
- Ne dopada ti se moja pjesma?! A čiju pjesmu bi ti htio da pjevaš?!
- Ničiju, vala vojniče – prošapta Papo.
- Okanite se ljudi zla. – nastavi – Gabelji smo, nikome zla nijesmo činili.
Nećemo vas odat. Urazumite se, zarad ove đece, kumim vas Bogom…
- Viđ, viđ, pravi se pametan! – dodade neko od vojnika.
Gadžo, gubeći kontrolu nad sobom, zamahnu pištoljem i jakim udarcem
Ruždija Ruso Sejdović OKO PRAĐEDOVO
Soldati počese da prevrću stvari u čergama, lunjajući okolo kao psi, tražeći znamenja protivničke vojske, hranu. Konji uznemireno frknuše, kopitima
kopahu tlo, kao da su naslućivali zlo. Gadžo je prišao ceribaši i uhvativši ga za
mišicu, poče pričati s njim, osmjehujući se. Ali ta njegova ljubaznost je bila
varljiva i Papo je to znao. Pokušavao je da i on izgleda nasmiješeno, izrekavši
im dobrodošlicu. Ponudio im bukliju rakije. Gadžo, grabeći bukliju, unosio
mu se u lice i kezio se. Mržnja u njegovim očima odavala je karakter zlog čovjeka. Papo ga hladnokrvno osmotri i smireno, pokuša da mu se otrgne. Ali
soldat je bio jak, prejak za suvonjave i nejake kosti starca, koji je ipak smogao
snage pravo u njegove oči da gleda.
Gadžo je, što je vrijeme odmicalo, sve češće izbjegavao starčev pogled.
Osmatrao je roblje, naglo cimao iz buklije i psovao ih podrugljivo, plašeći
đecu, koja svoje oči rukama pokrivahu ili bi to činile njihove majke. Molile se
da prežive. Da se soldati ne igraju sa njihovim đecom. Imali su ti vojnici naviku
da u faše uvezane čergarske bebe bace u vis put neba, a potom u njih pucaju, ili
ih dočekaju na bajonet, ili da se njima igraju kao sa loptom. A konjima bi ukivali eksere u čelo. Tako su zakivali i pričvršćavali znamenja suprotničke vojske.
Tražili odušak svog ljudskog poraza nad đecom i konjima.
45
KNJIŽEVNOST LETËRSI LILVARNIPE
udari starca po licu. On, dopanuvši kamenja poče da krvari. Nije krika puštao.
Gadžo ga diže te posadi da sjedne na golemi kamen, a potom stade da viče na
roblje koje je počelo da vrišti, plače i da moli. Žene nijesu znale šta prije da
čine, đeci oči da pokriju maramama, ili starog da brane. Starcu poče krv da lije
iz nosa i rascijepane jagodice, da mu se sliva preko brade i kapa po šinjelu.
- Pjevaj! Pasji sine! – vikao je komandant, držeći pištolj visoko, spreman
opet da udara.
- Ako se zemlja ovako voli… kao što ti činiš, onda meni i ne treba nikakva
zemlja... ja volim ljude drugačije. – uspje da prozbori Papo.
- Ne pričaj gluposti! Svi ste vi špijuni. Krili ste Ćira Kamenarovića, čuvali
ste ilegalca. Ali džabe, ubismo ga, ko one vaše Gabelje.
- Mustafu i Ćamila Ahmetovića, braću – prodra se vojnik, prvi do komandanta.
- Kadriju Hadžovića – dodade drugi.
Čuvši imena, Papo polagano ustade. Poznavao je sve te ljude. S njima je u
družini bio i njegov sin Salko. Nasta tišina, koju je uhkanje roblja kidalo.
Unuci su, gledajući okrvavljenog đeda drhtavim ručicama brisali suze sa
svojih usana. I oni su poznavali te ljude. Sad kao da su svi slutili da će se izreći
sljedeće ime, ono koje će najviše zaboleti.
- Salko... razdra se Gadžo i dade se u smijeh.
Starac čuvši ime svoga sina potegnu da zgrabi zlotvora za vrat da ga zadavi, al isturi svoju krhost i nemoć. Dotaknu se samo revera njegova šinjela,
utom mu tijelo još više omlitavi i on se spropošta na kamenjar, kraj Gadžovih
nogu. Hero zamahnu nogom i starac se otkotrlja ustranu. Saže se nad onemoćalim starcem, i podiže ga opet na kamen. Drškom pištolja je udarao staračko
lice, a drugom rukom mu je držao glavu da ne bi pala. Papo je sve više krvario,
krv je prskala naokolo. Svo njegovo roblje je vriskalo i plakalo.
“Ne bojte se... pokrijte đeci oči... zaklonite oči!” – dodavao je starac između batina i udaraca.
- I Salka smo ti ukokali! Salka Sejdovića! Na putu za Čevo! Sve smo ih zajedno ubili! Sve vas je manje, pobijedićemo! – bijesno se razdra komandant.
Puja, čuvši ime svoga muža, skoči na komandanta hvatajući se njegova pištolja, tek tada je zlikovac stao. Soldati skočiše i uperiše puške u mladu ženu.
Papovo omlitavjelo tijelo klizeći sa kamena stropošta se na zemlju.
Tu gdje pade, krv mu se razlivala.
Nasta ćutnja. Zlokobna tišina, koju je samo teško disanje čergaškog roblja
uz povremene jecaje, narušavalo.
46
Puja se čvrsto držala krvavog pištolja i gledala u Gadža. Skupljala pljuvačku
u ustima spremajući se da mu u lice otpljune. Drhtala je. Posmatrala je Papovu
krv na svojim rukama i nudila svoj život samo da starca ostave da preživi, ako
su mu sina već ubili. Gadžo je ćutao i pomućenim pogledom gledao mladu ciganku koja se ponudila da umre. Ali vidjevši svoje i njene okrvavljene ruke, prestraši se. Gurnuvši mladu Romkinju koja pade kraj onesviješćenog Papa, htjede
svoje kvave ruke da otre o odjeću. A potom strknu do Sušice i brzim pokretima stade da spira krv. Ostali vojnici su ukočeno posmatrali svog komandanta
očigledno prvi put ga vidjeći u takvom stanju, bojažljivo uzmičući natraške k
njemu pored Puje koja se bacila na tle i zagrlila Papovo obamrlo tijelo.
Komandant koji je brzopleto i panično pokušavao svoje ruke od krvi da
spere, naredi svojim ljudima da napuste dolinu i čergare.
Kao što su se pojavili tako su se izgubili, nestali su za tren, kao da i nijesu
nikada bili tu. Sušica je tiho šumorila.
Plačući, unuci ga upitaše što nije zapjevao onu, Gadžovu pjesmu?
- Znaćete kada odrastete… i ako iko od vas bude preživio! – reče, frfljajući
kroz procijepane usne i polomljene krnjatke zuba.
Mjesec dana kasnije, pod čergom, umro je u mjestu Bajzi u Albaniji, gdje
je i sahranjen.
Za razliku od Maxa on nema nikakav pomen koji bi nekoga sjetio na njegovo mučeničko opraštanje od svijeta. Do ove pripovijesti.
Ruždija Ruso Sejdović OKO PRAĐEDOVO
Preplašeni čergari, suzama oblivenih lica i prigušenih jecaja, zdadoše se
starom i ranjenom Papovom tijelu koje je okrvavljeno ležalo pobočke na kamenjaru. Disao je teško i škripavo, sa zastojima. Poneki donosiše šakama vodu
iz rječice, polivajući usne da ga napoje. Došavši sebi, isprva je prstima milovao
i grabio okrvavljene oblutke i pokoju travku koja provirivaše ponegdje između, kao da mu je žal za okrvavljenom dolinom bio veći od sopstvenih rana.
Kada su ga pored rijeke položili da mu speru krv sa lica, počeše u daljini psi da
laju. Konji se primakoše. Žene su umivale njegovo krvavo čelo, škorav i odran
obraz, vidjeći da je ostao poluslijep. Desno mu je oko iscurilo.
Sušica je tekla udaljavajući se, stapajući u svoje valove ljudsku krv.
47
KNJIŽEVNOST LETËRSI LILVARNIPE
Papo nije htio ničiju ratničku pjesmu da otpjeva.
Sa svojom pjesmom napustio je ovaj svijet,
svijet zla, naoružanih sjenki
od kojih čergari nikada i niđe mira neće naći.
Te sjenke su im u zjenice urezane.
Zaklanjaju slobodu.
Ponekad pomislim da u danima Papove smrti živim.
Uplašim se tada i oko moje zadrhti. Posmatram u ogledalu,
to oko Papovo što je zdvojeno sa mojim.
To oko obuzima svo moje biće nadom
da se nikada, nikada ne ubija čovjek.
S nadom da će ljudstvo konačno znati;
ništa važnije od čovjeka nema, svaki gubitak života
djelić je i našega ljudskoga bića koji se nepovratno gubi.
A svakim gubitkom splašnjava zvijezda čovječnosti naše,
sve manje smo ljudi…
48
Kemal Musić
BERAČI LUČA
im prvi pramičci magle najave dolazak jeseni, znalo se: Svakog
jutra, hazore, još dok se ne ukažu obrisi kumaničkih vrleti, krenemo u prikupljanje lučevine. Tamo u strmoglavim liticama, iz
kamenih pukotina, raslo je nabolje lučevo drvo, pa bi se cijela
naša porodica rasprsla po kamenjaru. Prodavali smo lučevinu na
gradskoj pijaci, da bismo kupili brašna, soli, ulja i drugih namirnica za zimu. A ako bi dao bog da pretekne štogod, prikupili bismo koju svesku meni i sestri. Jednom smo, čak, sjećam se, uspjeli
najmlađem bratu da kupimo m plastični autić. O njegovoj sreći
kad je ugledao igračkicu, neću ni riječi. Samo, da vam kažem, od
tog se autića nije odvajao.
Našu lučevinu je uglavnom kupovala gospoda što neće da
se muči i duva da razgori vatru. Neće te persone da im oči ujeda
dim, dok čekaju da se rasplamti oganj. Milije im je da stave dvije lučeve ljuščice jednu preko druge, pa čim kresnu šibicu one
se zapale. Iako smo im tu lučevinu prodavali za tek koji groščić,
cjenkali su se. A da su znali, da su samo jednom otišli s nama da
je „beru“, kunem se, plaćali bi je dvaput više od cijene po kojoj
smo im je nudili.
Prikupljanje lučevine, moj sokole, bio je dođavola opasan posao. Ali, mi smo teško živjeli, mučili se oko stoke i zemljoradnje,
pa je otac govorio da je zauhar otkinut paricu još od štogod čega.
- Sramota je, sinko, ukras i slagat. A ovo jeste teško, ali pošteno zarađena para. Halal para - govorio nam je otac. Njegov glas
se borio sa hučanjem Lima, što se čuo odozdo iz kanjona. Meni se
činilo da taj huk vode ponekad dobija obrise kakve nemani što se
nekakvim velikim noktima kači za pukotine stijenja i vere se gore
uz platije. Zbog toga sam i volio kad bi glas mojega oca nadjačao
tu životinju nevidljivu i, čini mi se, poslije očevih riječi bi nam
bivalo lakše, pa smo se i kući vraćali torbaka prepunih lučevine.
Kemal Musić BERAČI LUČA
Č
49
KNJIŽEVNOST LETËRSI LILVARNIPE
*
Danima smo, tako sjeseni, išli da „beremo“ luč. Kao neumorni mravi rasprsli bismo se po liticama. Pazili da nam se ne otme
koja ljuščica i odleti u nepovrat. Stotinu puta mi se desilo, čuvajući tako da ne izgubim lučevu cjepanicu, da mi se ispod noge
pokrene kamena lavina. Da kresnem petom od ljuti kamen, od
čega bi, činilo mi se, sijevnule žarovnice. Nekoliko puta sam se u
posljednjem trenutku izvukao da se i sam ne vinem nad Kumanicom.
Odnosno, svima nam se to dešavalo.
Svima.
Samo mojoj sestri ne!
Ona je jednog jutra, dok se magla povlačila sa kumaničkih
kamenjara i samo po neki pramičak ostao da leluja oko šiljka
Gradinskog krša, pala niz liticu. Lelujala je njena kosa, kao oni
pramenovi magle. Iz očiju je sijevnula vatra i zapalila krečnjačke
stijene.
Vrisak je ućutkao gromoglasno hučanje Lima.
*
Torba prepuna lučevine, ležala je na mjestu odakle je moja
sestra pala.
50
Ndokë (Ndue) Sinishtaj
POEZI / POEZIJA
Ndok (Ndue) Siništaj
VUKSAN GELA
Përmbi Sukë të Grudës ulen qepallat gjigante
E me ngrohtësi ia ngjyrosin shtratin Vuksan Gelës
Ku sfondi bojëkuq
Ia fal Cemit shkëlqimin smerald
Në ajri, kaçubani i shndërron krahët si virgjinesha në lutje
E rrethijeve verdhagjak
Jehona pëshpërit fjalët e amanetit tand :
Më leni të pushoj ku nuk më shkel potkoni i otomanit!
Edhe matanë le të më freskojë
Flladi yt, o Cem.
Ogromni kapci se nad Sukom Grudskom spuštaju
I Vuksan Gelji krevet toplo farbaju
Crveno zaleđe
Daruje Cijevni smaragdni sjaj
Crnoglavka, u vazduhu, kao djeva u molitvi krila sklapa
A u krvno-žućkastom okolišu
Jeka šapuće riječi amaneta tvoga
Hoću da spavam tu gdje me neće gaziti otomanska potkovica!
I s one strane nek me osvježi
Tvoja studen, o Cijevna.
Ndokë (Ndue) Sinishtaj POEZI / POEZIJA
VUKSAN GELJA
51
KNJIŽEVNOST LETËRSI LILVARNIPE
VËLLAUT TIM LEKËS
Një grusht dhé nga trolli i HUAJ
Ia qita përmbi arkivol të punuar
Nga pylli i HUAJ
Me lule të HUAJA nga arat e HUAJA
Me ngjyra, erë dhe emra të HUAJ
Në vend të HUAJ
Ia qita aty, në Detroit
Ku vetëm në vesh, në tru dhe në shpirt
Gjithçkafja ishte e veshun në të HUAJ
Tabut i HUAJ, katafalk i HUAJ
Ajër i HUAJ, gjuhë e HUAJ
Litani trishtuese me të HUAJ pa fund
Jashta dorës sime nga zemra e nji nane
Jashta lotëve të mi nga gjandra e të njajtit Gen
Jashta nji fjale VËLLA që besoj se edhe Matanë
Gjallë mbetet në ekzistencë pa ekzistencë
Ishte pra gjithçkafja e HUAJ
E HUAJ
E
H
U
A
J…
52
Šaku zemlje od tuđeg tla
Bacih mu na kovčegu napravljenom
od TUĐE šume
Sa TUĐIM cvijećem iz TUĐIH polja
Sa TUĐOM bojom, mirisom i imenima
U TUĐOJ zemlji
Bacih, tu u Detroitu
Gdje osim nas u uhu, mozgu i duši
Sve bilo je u TUĐE obučeno
TUĐI tabut, TUĐI katafalk
TUĐI vazduh, TUĐI jezik
Tužna litanija, sa TUĐINCIMA beskraja
Osim moje ruke iz srca jedne majke
Osim mojih suza iz žlijezde istog GENA
Osim riječi BRAT za koju mislim da i s One strane
Živa ostaje u postojanju bez postojanja
Sve je dakle bilo TUĐE
TUĐE
U
Đ
E
Ndokë (Ndue) Sinishtaj POEZI / POEZIJA
MOM BRATU LJEKI
53
KNJIŽEVNOST LETËRSI LILVARNIPE
LUGA E SHENJTIT
Në fshatin tim, kur isha i vogël
E shikosha time amë kur ua çonte
Punëtorëve mashtrimin. Derdhej e shpërderdhej
Aroma e bukës së grunit
Nën kaki e rreshkatueme ku edhe zogjtë e malit
Anash lakmoshin si Qinosi.
Ajo e shtrinte në livadh jeshil mësallën
Tim eti ajo i thirrte vetëm: – O Ti!
Ajo s’e prente kurrë bukën me thikë.
E thyente me duer të pastërta, e ofshante
„Fale Zot!…Beriqet, beriqet!”
Thneglat dhe harabelat anash vinin tinëz
Sqepçelun si duert e lyparakes përderëse
E qeshej me ta se si nguteshin murragat
Ngarkue me ndonji dromcë, me hy në burg!
Rreth sofre, ishte përherë nji vend i lirë,
Gjithmonë aty qitej dhe hisja e ushqimit rezervë.
Unë pyetja kureshtar: - Për kë, kush s’ka ardhë?
Nana rishtas qeshej: - Rruga e madhe, o djalë,
Ka kalimtarë. Kjo asht luga e shenjtit.
Pastaj tue nda kosin, pëshpëronte si në lutje:
„Po s’pate dikë me e nda kafshatën e bukës,
Po s’ke ndonji edhe djersët e ballit me i përzie,
Po s’asht ndokushi me i përzie gaz e lot,
Jeta asht veç jetë qeni, jeremi!”
54
U mojem selu, kad mali bijah
Gledao sam majku svoju kada je nosila
Užinu radnicima. Prosipala se i rasipala
Aroma pšeničnog hljeba
Ispečenog ispod sača a šumske ptice
Po strani poput Ćinosa zavidne su bile
Ona je plahtu na zelenoj livadi prostirala
Mog je tatu uvijek zvala: - O, Ti!
Nikad hljeb ona nožem rezala nije
Čistim ga je rukama lomila i šaputala
„Daj ga, Bože! Berećet. Berećet!”
Mravi i vrapci su krišom prilazili
Otvorenog kljuna poput ruku prosjakinje na vratima
Gonila ju je na smijeh žurba mrava
Natovarenih ponekom mrvicom da uskoče u mravinja!
Za trpezom je uvijek jedno mjesto slobodno bilo
I dio rezervne hrane tu je poslužen
Ja sam znatiželjno pitao: - za koga, ko to nije došao?
Majka se opet smijala: - put je, sine moj,
Ima prolaznika. Ovo je svečeva kašika.
Miješajući zatim kiselo mlijeko, šaputala je k’o u molitvi:
„Ako nemaš s kim zalogaj podijeliti,
Ako nemaš s kim znoj sa čela pomiješati,
Ako nemaš s kim znoj i suze pomiješati
Život je samo pasji život, bespuće!!”
Ndokë (Ndue) Sinishtaj POEZI / POEZIJA
SVEČEVA KAŠIKA
55
KNJIŽEVNOST LETËRSI LILVARNIPE
NJË LETËR SHEGËS
Vetvetiu ke lindë, o shegë e dashtun
E egër, te gryka e shpellës. I ke faqet
E skuquna tamam si vashat malësore që,
Çobanesha, e ndajnë kohën me ty. Ti bisedon
Natën në hanë të plotë me fllanxa në
Zemër të mjedrave. E kanga e vidit diku
Mes stalagmiteve tingëllon qartë.
Ave, o punica granatum!
Rranjët e tua o shegë e egër, depërtojnë,
Thellë deri në palcë të rrazave të gjalla,
Në venat e tua ti ke farën e zjarrit dhe
Arin e diellit. Kështu me këto sekrecione
Përzier, ua zbukuron faqet nuseve malësore.
Bareshat të lanë të vetmuar.
Qaj, or shegë, qaj! Ri, vogëlushe e familjes së
Mirtacevet, sepse gocat kur derdhin perla
Janë edhe më të bukura.
56
PISMO NARU
Sam si od sebe nastao, o dragi, divlji
Naru, kraj pećinskog ulaza. Obrazi su ti rumeni
Baš kao u brđanskih djevojaka koje, pastirice,
Svoje vrijeme s tobom dijele. U noćima pune mjesečine
Ti razgovaraš s prepelicama u
Srcu malina. Dok grličina pjesma jasno odjekuje
Negdje između stalagmita.
Ave, o punica granatum!
Plači, o naru, plači! Ti, mezimče porodice
Mirtaca, jer maleni kad prosipaju perle
Još su ljepši.
Ndokë (Ndue) Sinishtaj POEZI / POEZIJA
Tvoje korijenje, o divlji naru, dopire
Do srži živih ploča duboko,
Tvoje vene sadrže sjeme vatre
I zlato sunca. Ovim tečnostima
Pomiješan, uljepšavaš obraze brđanskih nevjesta,
Pastirice te usamljenog ostavljaju.
57
KNJIŽEVNOST LETËRSI LILVARNIPE
ULET MUZGU
Ulet muzgu me gërhanë në
dorë
Si vejushë e re tue qethë galën,
Dridhet si n’ethe plepi i
shqetësuem,
Muzikën monotone e fik
sqepadruni
Ndez nji cigare, veshin ia vë
Dhevështuresit e kaloj
Nëpër astar të territ
Vetmia në madrigal !
PADA MRAK
Sa grebenom u ruci mrak se
spušta
Kao mlada udovica koja striže
crnu ovcu
Drhti kao u groznici
uznemirena topola
Monotonu muziku gasi
drvenokljuni
Palim cigaretu, prisluškujem
Posmatrače zemlje i prolazim
U postavi mraka
Samoća u madrigalu!
58
Ndokë (Ndue) Sinishtaj
Ndok (Ndue) Siništaj
Për autorin
O autoru
Ndokë Sinishtaj lindi në vitin 1944
Ndok Siništaj rođen je 1944. godine u
në fshatin Kshevë, në Grudë-Malësi.
selu Kshevë (Krševo), u Grudi-Malesiji.
Shkollën fillore e ka ndjekur në Tuz, kurse
Osnovnu je školu pohađao u Tuzima,
gjimnazin klasik në Zarë dhe Pazin.
a klasičnu gimnaziju u Zadru i Pazinu.
Studimet e teologjisë i mbaroi në Rijekë,
Studije teologije završio je u Rijeci,
Zagreb dhe Firencë. Disa vite ka shërbyer
Zagrebu i Firenci. Nekoliko je godina
si meshtar françeskan në Guci dhe Malësi.
službovao kao franjevački sveštenik u
Më pas e braktisi thirrjen e meshtarit
Gusinju i u Malesiji. Zatim je napustio
katolik dhe u shpërngul në Zvicër, ku krijoi
zvanje katoličkog sveštenika i preselio se
familjen. Në vitin 1981 në Universitetin e
u Švajcarsku, gdje je osnovao porodicu. Na
Friburgut përfundoi studimet për filozofi
univerzitetu grada Friburg 1981. završio je
dhe letërsi italiane. Nga viti 1982 jeton në
studije filozofije i italijanske književnosti.
Lucern, ku punon si përkthyes. Ka botuar
Od 1982. godine živi u Lucernu, gdje
rreth pesëmbëdhjetë libra në poezi dhe
radi kao prevodilac. Do sada je objavio
prozë. Veprat i nënshkruan herë si Ndokë,
petnaestak knjiga u stihu i prozi. Svoja
herë si Ndue, e herë si Nokë Sinishtaj.
djela potpisuje naizmjenično kao Ndoke,
(përktheu: Anton Gojçaj)
(Sa albanskog preveo: Anton Gojçaj)
Ndokë (Ndue) Sinishtaj POEZI / POEZIJA
Ndue ili Nokë Sinishtaj.
59
KNJIŽEVNOST LETËRSI LILVARNIPE
Sait Šabotić
KLESAR LUKA
N
ije u gradu Nikšiću bilo kahvedžije, handžije ni aščije koji nije
poznavao starog hadži Halida, a i on je, na svoj način, znao cio
dunjaluk. Bio je zato rado prihvatan na svim mjestima gdje bi
svraćao. Njegova pojava bila je pomalo zagonetna, ali su, zato,
njegove riječi imale neku neobjašnjivu melemnu moć. Kad je
trebalo razgaliti bogatije Građane i povratiti im samopouzdanje,
hadži Halid je svraćao u han Brunčevića gdje se okupljala otmenija gospoda, a kad je trebalo gairetiti one siromašnije, on je to
činio u ostalim hanovima i kahvečajnicama.
Kada je jednog oktobarskog akšama svratio u kahvečajnicu
Šekovića, hadži Halid je bio pomalo iznenađen što nikoga, osim
kahvedžije ne zateče unutra. U prvi mah htjede da odustane od
svoga sijela, ali mu neočekivano dođe da malo ugodi sebi i mladom kahvedžiji. Upućujući se pravo prema svojoj omiljenoj sećiji
na kojoj je sjedio bezbroj puta, hadži Halid još u hodu zapovijedi
mladom kahvedžiji:
- De der, Goloviću, pripravi mi jednu grkulju, a ja ću ti ispričati priču kakvu još nijesi čuo!
- Ja obično tako, nastavi hadžija, pijem grkulje, a priče su mi
kako kad, nekad gorke, nekad bez gorčine, ali su uvijek baš priče...
A imao sam, bezbeli, vremena i da ih čujem i da ih snujem. Pa i
ti upamti ovu moju noćašnju eglenu, pa je nekad nekome ispričaj,
neka ostane u zemanu, valjda će nekome biti pouka. Ćimbiler... Ti si
mlad, pa je dobro rastabiri... Valja nekad i nas ihtijare poslušati...
Čuvši hadžijine riječi, mladić se prihvati posla. Nije mu bilo
teško da u malom ibriku brzo skuva gorku kahvu za hadžiju, za
koga je znao da je stari razgovordžija. Prinijevši takum na omanji
stočić i brzo razdvojivši kocke šećera od šarenog fildžana, kahved-
60
- Ti si, moj Goloviću, još mlad čovjek, i treba da znaš da ne učimo za
školu, već za život. Aa, mora se tako... Sa pendžera ove kahvečajnice se ne vidi
čitav svijet, ali se ovdje unutra može štošta naučiti i znati za tamo po svijetu. Ne
znam, jesam li ti pričao jednu hićaju o ocu i sinu. Ma, ako jesam, valja da je čuješ
još jednom, možda si je zaboravio... Domaćin o kom’ ti pričam je živio potanko
i stalno je bio u nekoj muci. Radio je on, al’ je morao stizati da smiri punu kuću
oko sebe. Negdje pred smrt, kad je sabrao sve, pane mu na um da svom sinu
jedincu ostavi u amanet da pazi ognjište i svoju čeljad, te ga zovnu i ovako mu
reče: ’Znam da ti je teško , kao i meni, ali moraš izdržati. Ja ću uskoro umrijeti, a
ti moraš ostati na biljegu i paziti ovaj mal i sve ostalo. Ako ti bude teško, sjeti me
se... U mojoj lijevoj ruci će ti biti ostavljena poruka, pa je obavezno pročitaj. Ako
se desi da se obogatiš i uzneseš, a ti me se opet sjeti. U mojoj desnoj ruci će ti biti
ostavljena poruka od mene, pa je pročitaj’. Nije mnogo prošlo, a domaćin o kom
ti pričam umrije... Osta mu sin i nastavi da se nosi sa životom... Al’, boga mi, nije
mu bilo svejedno. Siromaština je pritiskala sa svih strana, a on se mučio... Toliko,
da je pomišljao i na samoubistvo... Ali, on se jednog dana sjeti šta mu je otac
rekao na samrti, te se polako uputi ka groblju. Raskopa mu grob i iz već satruhle
ruke uze jedan mali listić na kome je pisalo ’I to će proći’. Sin malo poćuta, zagrnu očev grob i vrati se kući. Prođoše ga šejtanske misli i on se okrenu radu. Ma,
nije dugo prošlo, a on zaima, toliko da je premašio i najbogatijeg u svom selu. Ali,
sad je već bio drugačiji pa je počeo i da rasipa, ali mu onda jednog dana pade na
um otac i njegova poruka, te on, brže – bolje, na groblje. A, grob, bogme, skoro i
da se više nije poznavao. Urastao u travu, šta da ti kažem! Ali, uz božju pomoć
on ga ponovo raskopa. Tamo gdje je bila desna ruka, skoro da je bio satruhao i
jedan listić, ali je bio tu. Mladić ga uze i pročita poruku: ’I to će proći’...
Neobična i posve neočekivana hadžijina priča zbuni mladića koji se raširenih očiju provrpolji po svojoj stolici, kao da se pita, šta mu je starac rekao.
Sait Šabotić KLESAR LUKA
žija se namjesti da sa pažnjom čuje šta će mu ispričati stari hadžija. Vidjevši
da ga je već zainteresovao, hadži Halid se malo uspravi, pridiže ruke uza se,
blagim pokretom desnice potraži duhan kesu i otpoče.
61
KNJIŽEVNOST LETËRSI LILVARNIPE
Hadžija je bio sasvim smiren i pomalo pobjednosno vukao je dim iz svoje duge
muštikle. Uviđao je da je svojim riječima izazvao golemu pažnju mladog kahvedžije. To ga osokoli pa gledajući mladića u oči, starac nastavi svoju eglenu.
- Istina je, moj Goloviću, da sve prolazi. I ratovi i bolesti i siromaštvo i bogatstvo, ali kad čovjek istinski sveže ljubav u svom srcu, ona ga jedino može proći
kad mu i poslednji dah ode iz duše. Vidiš, moj sinko, koliki nas kamenjar okružuje!
Ma toliki da nas na miru ne ostavlja i na ahiret kad preselimo. E, tek tad se na nas
svali gomila kamenja, a ljudi da bi mejtu učinili poštovanje izaberu one pokrupnije
bubulje, bogami kao da se plaše da bi se onaj iz kabura mogao ustati i nešto im
pokvariti, ili k’o da mu kažu da mu svaki kamen stavljaju za po jedan grijeh koji
je na dunjaluku počinio. Ali ne znaju svi da i kamen ima dušu i da samo pojedinci
umiju da je pronađu, da joj priđu i da im se ona otvori kao latice lala pred Suncem.
A ja sam, pravo da ti kažem, u nedoumici, jer mi se čini da i ta kamena duša može
da se ogriješi... Ma ne kaže se bez neke ’duša ti se okamenila’...
Izgovorivši te riječi, hadžija malo zastade. Njegovi očni kapci ostadoše nepomični, kao da su očekivali da u daljini ugledaju neku davno zaboravljenu
stvar koja se neprimjetno poput behara na granama pojavi pred očima. Tišina
koja je za kratko ispunila kahvečajnicu, bila je tolika da se i najmanji pokret
prstiju mogao čuti. Kahvedžija Golović u tom trenutku osjeti neku zebnju i za
tren mu bi jasno da će ono što će čuti biti bolno. Ali, znao je on da priču svako
priča na svoj način i onako kako osjeća, i da za to ima posebnu odgovornost,
pa zato ničim ne htjede da naruši stvorenu tišinu. Pripalivši savijeni duhan,
hadži Halid nastavi svoje kazivanje.
- Stari su zborili da se zlatu kujundžija uvijek nađe, samo valja imati
zlata. E, tako se, boga mi i ovom ljutom hercegovačkom kršu našao klesar, ali,
ne običan, već klesar kakvog na daleko nije bilo. Heee ej, moj mladiću, bio je to
majstor nad majstorima... Neki su zborili da je on to naučio od Dalmatinaca kad
su gradili crkvu u Matavare, a on im argatovao, no boga mi će prije biti da mu
je to bilo od Boga dato, jer niko nije umio sa toliko pažnje i ljubavi uzeti kamen
u ruke pa ga osmotriti i prepipati kao da miluje najljepšu đevojku. Ma znao je
damar svakom kamenu. Eh, kako ih je razlikovao! Tačno je znao koji je za suvomeđu, koji za spomenika, koji za nišana, koji za bogomolju, koji za vodenicu, koji
za kuću... A nije Luka imao ni dvades’ godina kad je vojvodi Savatiju isklesao
spomenik, takav brate, da su mještani iz devet sela dolazili da mu se dive. Koliko
su se divili vojvodi Savatiju, dvaput više su se divili spomeniku. Išli su, bogme i
Građani ne krijući divljenje. Čak je Murataga ispod Tovića tražio da ga upozna-
62
ju s klesarom Lukom. Iako muanat, kad je vidio njegovo umijeće, ostavio mu je
u amanet da mu mezar opremi kad umre. I sad se priča kako je pare za Luku i
njegov rad ostavio kod svog kuma Minje Koprivice. Moj sinko, Luka je bio skroman i nije zbog takve besjede želio da iskvari dušu. Ni svoju, niti da naudi duši
kamena s kojim je drugovao...
- Amidža, iznenada prekide hadžijinu misao mladi Golović, a je li živ taj
Luka?
- Dobro me slušaj. Čovjek, dijete moje, može biti živ, a da su mu odavno
uždili samrtnu svijeću... Tako je to, neobjašnjivo, ali tako... Ne žuri..., sve ćeš
čuti..., uzvrati hadžija.
Hadžijine riječi su bile poput bujice kojoj se mladić nije mogao oduprijeti. Kao vrtlog su ga uvlačile u nepoznate virove ljudske sudbine, otkrivajući
mu ona sakrivena osjećanja i biljege kojima je obilježen svaki čovjek. Hadžija
namjerno nije pokušavao, iako je to umio, da uljepša svoju priču, jer bi svaki
njegov pokušaj bio na njenu štetu. Njegova priča bi tako bila gurnuta u provaliju iz koje je niko više ne bi mogao izvući i saopštiti drugome, niti bi ona sama
mogla izaći i naći svoje mjesto.
- Ne može, moj Goloviću, čovjek biti i bogat i srećan u isto vrijeme. Život je
udešen tako da jedna noga gazi dolinom suza, a druga brdom. Luka je bio čuven,
dobar i pošten čovjek, ali Bosiljkin otac je želio drugačiju sreću za svoje dijete...
Sait Šabotić KLESAR LUKA
- Klesao je Luka i po Lanjanima i mimo Lanjana. Kažu da su oni isti
majstori iz Dalmacije s koijema je kao dječak radio čuli za njega i njegovo umijeće i da su ga zvali da sa njima ide u Austriju, ali on nije želio da kao goluždravi
ptić napusti rodno gnijezdo. Milija mu je bila posna lanjska zemlja i Lanjani, no
ćesarovi dukati. Znao je Luka da su njegova sreća i nesreća tu negdje, blizu njega
i da ne treba bježati od njih, pa kako mu bude. I tako je iz dana u dan, iz mjeseca
u mjesec, klesao spomenike, pravio kamene okvire crkvenih vrata i portala, zamišljao ljude kojima je podizao vječne kuće i prema svojim mislima ih ukrašavao...
Glas o njemu prenosio se poput pjesme... To ga je činilo srećnim i spokojnim sve
do one božićne noći kada je ugledao Bosiljkino lice, krupne i kao aršlame crne oči
u kući Ćirkovića u kojoj se slavilo sve do sabaha.... U njemu je te noći uzavrilo i
na duši se otvorili kapidžici za koje nije ni znao da postoje. Poželio je samo jedno
– da Bosiljka bude njegova nevjesta... Ali... Eh...
63
KNJIŽEVNOST LETËRSI LILVARNIPE
- Znači, nije mu je dao za ženu, reče na brzinu kahvedžija. Znao sam da
će biti tako, dovrši svoju misao.
- Polako, sinovac! Nije baš kako ti zamišljaš, ima tu kojekakvih sitnica!
Nije ni Bosiljka bila ravnodušna... Istina, iako mlada, tek joj je bilo osamnaest,
znala je da osjeti one trptaje srca koji se samo jednom dese, ali se plašila onoga
što bi mogao učiniti njen otac. Luka je uspio da joj se približi i nagovijesti šta
želi, jer je znao da gdje nema žene, nema ni kuće, ali je Bosiljkin otac Tomo bio
na svoju ruku. Riječ ljudska mu je bila svetinja i nije htio preko nje. Ama, osjetio
je i on da se nešto dešava sa Bosiljkom, pa je malo bolje osmatrao njene pokrete,
osluškivao njene riječi, čak je ponekad namjerno ’peckao’, ne bi li što doznao, ali
ništa.... Sa Lukom nije mogao biti često u nekom društvu ili na sijelima, da bi
od njega iščupao tajne, ali je od drugih saznao za njegovo poštenje i umijeće. I
popustio bi Tomo, vjerujem, ali se sreća ne okrenu na Lukinu stranu... On poželje
da malo stekne, pa onda da se oženi i okućari, ali smetnu s uma da je mučnije
čuvati, nego steći... Preko nekih poznanika Luka se ponovo povezao sa onim Dalmatincima i riješio da im se pridruži na kratko, pa da se vrati u zavičaj i oženi...
I dok je sa njima radio u Konavlima, jednog dana, dok su klesali kamen za volat
nekog mosta, jedan od Dalmatinaca nenamjerno udari Luku u glavu i teško ga
povrijedi. Luku su smjestili u bolnicu, gdje su ga dubrovački hećimi lijepo pazili,
ali nijesu uspjeli da ga sasvim izliječe. Udar omanjeg malja koji su zvali muk,
ipak je ostavio neke tragove na iscrpljenom Lukinom životu. Kad je izašao iz
bolnice, nastavio je da radi, ali je nekako gubio svijest, bio nemirniji, griješio i uz
to se ljutio na samog sebe... A, dani su se krunili, moj sinko, kao zrelo klasje, jedan
za drugim... Onda jednom prilikom Luka uglavi da iz Konavala pređe u Mostar
kod nekog bega Marića, da mu načini jednu spomen česmu, hajrat, na jednom
izvoru i tu, uz begovu pomoć, ozdravi... Ma, taj beg Marić je bio bogat čovjek, a
vrlo promućuran. Čujao sam da su ga roditelji slali na neke velike škole čak tamo
u Franciju i on brzo primijeti Lukinu muku. Kad su prošla nekolika dana, beg se
brzo uvjerio da je Luka valjan i čestit momak i predloži da mu skuva nekakve
čajeve, na što Luka pristade. Samo neđelju dana kasnije nestali su Lukini nemiri.
U ruke mu se vratila ona pređašnja sigurnost, a njegovo umijeće ponovo je bilo
ono staro – maštovito i na djelu krasno... Beg ga je lijepo obdario i ispratio za Lanjane... Ali ne lezi vraže... Tek kad je stigao u Lanjane, čekala ga je muka... Ljudi
k’o vuci. Čim su vidjeli da je Bosiljka usamljena, navalili na Toma da je isprose
za nekog momka iz Dolova... Tomo se nećkao... Ma, sve mi se čini da je čekao da
se Luka što prije vrati iz tuđine, ali... salomiše mu krila. Dade riječ i nazad nije
imao kud... Sjutradan, pošto su Bosiljku odveli u Dolove, Luka je stigao na svoj
kućni prag... A, imao je, bogme, i što čuti... Jad i čemer, šta drugo...
64
Dok je mladi kahvedžija, opčinjen hadžijinom pričom nijemo sjedio na
svojoj stolici, u pepeljari na stolu gomila duhanskog pepela bivala je sve veća.
Gorke od duhana, hadžijine usne teško su se opirale sušici koja ih je spopadala.
Primijetivši to, mladić poskoči i za tren se pred hadžijom nađe ibrik kahve čiji
se miris poče širiti prostorijom. Već poslije prvih gutljaja, hadžija sa novim
žarom nastavi svoju priču.
- Luka nije znao šta mu je činiti... Ljubav prema Bosiljki plamtjela je u
njegovom srcu istim onim žarom, ali ona je već bila tuđa žena... Učinjenom poslu
nije bilo popravke.
- A šta ne bih, moj sinko! jetko odgovori starac. Luka je baš bio na velikoj
muci, nastavi polako. Danima je ćutao i ni sa kim ne podijeli jad koji ga snađe...
Počeo je i da se opija, potpuno je zabatalio rad i obezvoljio. Nije ni njegovim
roditeljima bilo lako gledati onaku diku momačku da se pred njihovim očima
urušava... Jednoga dana stara majka ne moga više da izdrži, no mu se, onako
majčinski obrati i započe priču sa njim o toj muci. Reče mu da su ženskinje tuđa
kuća i tuđa nafaka i da se nikad ne zna na čiji će prag pasti, kome donijeti sreću,
a kome nevolju. Muško čeljade, po njenom sudu, svijet nikad ne smije gledati
kroz jednu ženu. Eto, tu u njihovom selu je stasala Nevena Boškova, pa bi valjalo
da je vidi, jer i ona je iz čestite i čuvene kuće i đevojka na glasu po svojoj ljepoti.
Dok je stara majka pričala, Luka je odsutno slušao. Ko zna šta se tada vrzmalo
po njegovoj glavi, ko zna šta mu je bilo u mislima, ali nakon nekoliko dana Luka
pomalo neodlučno, ali ipak, upita svog komšiju Matuna Vasovića, sa kojim je
porastao, kako bi se moglo uglaviti da se nekako kao slučajno sretne sa Nevenom.
Matun se u trenu dosjeti da će za koji dan zadušnice, pa će nekako nagovoriti
svoju nevjestu da izmoli kod Boška da joj Nevena pomogne u kući oko spremanja
jela i obreda koji je pratio taj dan... Tako se Nevena nađe u Matunovoj kući, a nedugo po njenom dolasku u kući se pojavi i Luka. Luka je po kad-kad iz prikrajka
ponešto pitao Nevenu, a ona mu je, s rumenilom na licu, ali gledajući ga pravo u
oči, smireno odgovarala... Njeno srce je u tim trenucima tuklo kao Lukini maljevi
kojima je kroz ljuti kamen tjerao svoja dlijeta. Budile su joj se nade da će kraj njega naći svoju sreću, da neće biti ni daleko od svog roditeljskog praga, ali... Luka
je u svemu tome vidio svoje razgovore sa Bosiljkom, koja mu nije napuštala misli
i koju nije mogao da prežali. Nevenina ljepota kojom je bio okružen za njega je
bila i suviše pitoma, i suviše blizu i nekako mu se činila prelakom za uzeti.
Sait Šabotić KLESAR LUKA
- A šta bi ti učinio, amidža, upita iznenada kahvedžija starca Halida.
65
KNJIŽEVNOST LETËRSI LILVARNIPE
Dani su u Vrhovima sporo tekli, toliko sporo da su se ljudi osjećali kao u nekom zatvoru. A onda, kao grom iz neba punog tmurnih oblaka, Luki stiže haber
da Dolovčani hoće da grade crkvu i da zato traže vješta majstora... Nije mu bilo
druge već da krene za Dolove... I stigao je uz božju pomoć, živ i zdrav. Nosila ga
je želja da Bosiljku vidi još koji put, pa makar sa njom ne progovorio ni jednu
riječ. Njene crne i krupne oči bile su stalno u njegovim mislima, kao da su nastanile u njegovoj duši... Samo što je prošao dan po njegovom dolasku u Dolove,
započeše planirani radovi... Luka je u početku brzo radio i njegove vješte ruke su
stvarale kamene lukove velike ljepote... Ali... Bosiljke nije bilo, iako je njena kuća
od buduće crkve bila nedaleko... Luku poče da nagriza sumnja... Pomislio je da
se mora pojaviti kad – tad, pa zato poče da oteže svoje klesanje... Udari njegove
mace u dlijeto, iako su bili usporeniji, najavljivali su zoru, a uveče kad bi utihnuli,
označavali su vrijeme za smiraj u Dolovima... U svakom tom tupom udaru kao
da je odzvanjalo Bosiljkino ime... Ali, nje i dalje nije bilo... Od tog iščekivanja
u Lukino lice kao da poče da se uvlači ona siva boja kamena koji je klesao... U
naletima očaja govorio je samom sebi: ’E, moj Luka, da si se objesio, do sad bi te
prežalili, a ovako, niko za tebe ne mari, pa ni ona za koju bi ti umro’... A onda
uoči Velikog petka, Bosiljka donese jelo majstorima na gradilištu... Čim je ugledao, Luki se pred očima pomiješaše one šare koje je isklesao, nekakav grč mu steže
srce, a jezik kao da se sveza u čvor... U glavi mu se vrtjelo, trnuo je i kao da mu se
namah ona boljka iz Konavala povratila, poče da gubi onu pređašnju svježinu...
I Bosiljki nije bilo svejedno... Korak joj je bio posve nesiguran, a misli ophrvane
prvim susretom sa Lukom. Da je Boga dao da je vratila prosce onog dana kad
su stigli pred njenu kuću, danas joj ne bi bilo ovako. Bosiljka je odmah primijetila promjenu na njegovom licu, ali u tom trenu nije smjela ni da se pozdravi sa
njim... Dok je čekala da argati i majstori završe sa jelom, ona je neprimijetno
upućivala svoje poglede prema mjestu gdje je Luka sjedio... Pri odlasku, Bosiljka
se nađe ispred Luke, kako bi uzela posudu u kojoj je bila hrana za njega, ali mu
ni jednim svojim pokretom niti riječju ne stavi do znanja da će opet doći... Luka
i ne primijeti nemir koji ju je obuzeo, jer i ona je željela da makar jednom bude
duže sa njim, da malo prodivani i neke stvari izvede na čistac... Kad je nakon
heftu dana ponovo donijela jelo majstorima, Luka od nje zatraži da mu skuva čaj
od trave sivuljke, kako je beg Marić govorio... Bosiljka se nađe na muci... Nikada
nije čula za tu travu, niti je znala gdje ona raste, a kuću nije smjela ostaviti da je
potraži, da ljude ili travare upita za nju jer bi to bilo primijećeno, a na njen brak
stavljena tačka kao na kraj nekog dugog puta... Ali, za Lukinu ljubav željela je da
učini nemoguće... U svojim premišljanjima Bosiljka se dosjeti svoje babe Jaglike i
zamoli muža da je odvede da obiđe njene u rodu... Mladoženja se u početku malo
nećkao, ali iznudivši Bosiljkino obećanje da gostovanje neće biti dugo, odluči da
66
joj ispuni želju... Ma, i Bosiljki se žurilo, jer Lukino stanje nije bilo nimalo dobro...
Po dolasku u rod Bosiljka je oprezno popričala sa babom Jaglikom, objašnjavajući joj da je nešto pontala i da zbog potomstva mora popraviti svoje stanje... Baba
Jaglika je bila oštroumna i unukine uvijene riječi je nijesu mogle prevariti. Znala
je dobro da su to muške boljke, ali je zbog sreće svoje unuke prećutala i kazala
joj da je trava sivuljka čaj koji se spravlja od bokvice, kantariona, majčine dušice
i divlje trešnje... Bosiljka je požurila natrag u Dolove... Sjutradan je bila pred
crkvom i pred Lukom, sa čajem u ruci... Luka je bio srećan. I ubrzo je ozdravio...
Ali, uz sreću je išla i tuga... Kad bi legao da malo počine od rada san bi mu teško
dolazio na oči. A i kad bi došao, Luka je u snu viđao gotovo uvijek isto: nevjestu
sa dugim pletenicama koje su preko ramena padale ka grudima, obučenu u crveni jelek, sa jabukom u ruci i osmijehom na licu iza koga su se krili kao biser bijeli
zubi. Nevjesta bi u snu kretala rukom da mu doda jabuku i baš kad bi Luka krenuo da je prihvati, njegov san bi se raspršio kao morska pjena na pijesku. Iza sna
je ustajao kao opijen i odmah bi odlazio na gradilište kraj crkve. Njegova dlijeta
i mace budili su mještane Dolova umjesto prvih pijetlova... Luka bi preko dana u
kamenu šarao Bosiljkine pletenice, klesao njene crne oči, isticao jagodice i glačao
njeno čelo... Borio se sa sobom, a znao je da toj borbi jednom mora doći kraj...
Svoj rad je otezao koliko je mogao da bi se napio Bosiljkinih očiju, osmijeha i po
koje tople riječi...
Hadžija polako otpuhnu...
- Eto, moj Goloviću! Sav njegov grijeh bila je ljubav... Prevelika... I prema
kamenu i prema ženi... Izdade ga ruka kojom je milovao krševlje, a sanjao da će
milovati Bosiljkino lice... A, moj sinko, plemenici mu i grob zaboraviše, ne staviše
na njega ni mramor kamen... Zaboraviše Luku, ali ne i njegovu sudbinu... Ona
ostade da u priči živi i da mu umjesto ljubavi život prosvijetli i produži... Ostado-
Sait Šabotić KLESAR LUKA
Ali, moj sinko, te dvije godine Luki prođoše kao dva zimska dana... Prebrzo...
Kada je pred sagrađenom crkvom na jednom kamenu klesao godinu podizanja,
Luki se činilo da na toj hladnoj površini sebi kleše godinu smrti. Čim se ču i poslednji udarac mace, Luka je ispusti iz svoje desnice... Ali, ona nije stala. Klatila
se naprijed – nazad, naprijed – nazad, naprijed – nazad..., a Luka je nije mogao
ustaviti... Sjutradan, kada je iz Dolova okrenuo svojoj kući, ništa se nije promijenilo. Svi su vidjeli Lukinu nemirnu ruku, a niko ne primijeti njegovu tugu, njegov
bol i oči uprte u praznu daljinu... Oni koji su ga ispraćali divili su se onome što je
uradio, a žalili za njegovom mladošću... Bili su složni u jednom - mnogo je zvanih, a malo odabranih.... Među onima koji su ga ispraćali nije bilo Bosiljke...
67
KNJIŽEVNOST LETËRSI LILVARNIPE
še kamene rukotvorine da svjedoče o njemu i njegovom umijeću... Upamti, moj
sinko, rastanak je početak rađanja uspomena, a biti voljen znači više nego biti
bogat. Mudrost uči da je bogata teško darivati, a sita gosta još teže častiti. Luka
je bio dika momačka, a duše bogate i pune nadanja da će biti voljena... A i ruka
koja osta da mu se klati kao pod udarcima vjetra naprijed – nazad, kao da je
nemušto govorila: ’Sve je prolazno, sve je prolazno... Ni ljubav nije vječna, samo
je vječna priča o njoj i na ovom i na onom svijetu’.
- Ko zna, možda je Luku baš u raju čekala njegova nesuđena nevjesta...
68
Faiz Softić
Š
ta da radimo? Navadio se orao u našu avliju, pa ne da oka otvorit. Prvo je –
proljetos je to bilo – odnio, za nepun sahat, troje žutokljunih piladi, pa umjesto dvanaestoro, koliko se bilo ispililo, sad za Ćanom (Ćana je, da se zna naša
kvočka) ide osmoro. Troje je ponio orao, a ono jedno – crklo. Niko ne zna zbog
čega, ali – crklo. Mijun ga iznio iza avlije; postavio na trbuščić kao da je živo,
nebii li ga orao spazio i ponio – kad je već mrtvo halal mu bilo, ali jok – on ga
samo preleti i sruči se u avliju tražeći ono u koje još živo srce kuca.
Pilad, i nekako halalismo, ali kad odnese jagnje koje ne bješe ni sedmicu
sastavilo – zabrinusmo se: ovo je ozbiljna stvar – naša kuća i naša avlija dobile
su klasičnog neprijatelja koji nas vječito drži na oku i kojem ćemo golem šer
vidjeti. I tako mi – kuća Serhatlića, počesmo skivat plan odbrane od neprijatelja iz vazduha.
Prvo je najstariji brat Jaruga predložio da izdignemo mrežu nad avlijom i
tako onemogućimo slijetanje krvoločne nemani. No avlija velika, mreža skupa,
mi s parama tanki – pojeo ćar fajdu. Ništa od toga.
Srednji bat Lipan veli da se naoružamo i držimo straže. Noću i danju, jer
krvolok može i noću uletjet, čulo se da zna i rezu skinut s vrata i uć u obor. Lovačku pušku imamo - to nam je ostalo kao amanet od oca, ima i kuršuma, ali
ni to nekako nije baš najbolje rješenje: po jedno čeljade vječito van kuće, van
posla, van ikakvog privređivanja, a opet mu se može desit da dremne, a orao je
orao – skužit će i ponijet. Znači, i taj predlog na bunjište.
- A šta mislite – veli najmlađi brat Mijun – da sagradimo plašila na sve
četir strane i da tako, čim on baci oko iz visina, ugleda ko biva ljude koji ga,
dole na zemlji, čekaju da ga ispišu iz živih?
- Složismo se da je orao pametna ptica, ima izoštrene instinkte i neće rizikovati svoj dugovječni život radi jednog ili dva obroka.
Ovaj prijedlog je prihvaćen kao najozbiljniji. Još malo smo porazgovarali, složno – bratski, o Mijunovom prijedlogu i prišli izradi plana o pravljenju
strašila. Iz sela su nam donosili bijelu i crnu vunu, stare kapute, a mi od kolja
pravili noge, ruke, u rukama pušku i još na vrh te puške -kolca objesismo po
jednu konzervu ostalu iz prošlog rata ( iz njih su još Talijani jeli konjsko meso),
da zazveči – strah da utjera orlu – krvoloku. I dok smo raspravljali kako i šta,
Faiz Softić ORAO
ORAO
69
KNJIŽEVNOST LETËRSI LILVARNIPE
stiže iz Jablanice vijest da je u nekom selu pod Golijom orao, možda baš ovaj,
isti orao koji se bješe naklatio na našu kuću, napao stado i velikom ovnu zvonaru kljunom razlupo lobanju i ispio mozak... Ovo pojača strah, ne samo u
našoj avliji, malo je to reći, već u cijeloj mahali, koja se povuče u sebe pa dođe
nekako manja.
Zapuše vjetar s Vlaha ili sa Stare planine, a mi svi uglas:
- Huj, huj, huj... – Istrčimo van, Jaruga skopa pušku pa još s praga saspe
sačmu u nebesa, kad šta će ti bit – orla nigdje, a i sav mal na broju. Ahmet se
kleo jednim jedinim djetetom da je vidio orla, i da taj oro nije ko orlovi već
drugačiji. – Glava mu bijela, velika, krila po dnu nekako oštra i žućkasta – a to
kolik je, ne smijem ni kazat – seirio je Ahmet – jer mi se neće vjerovat i ispast
će da lažem, a ne lažem, vidio sam ga kao što, evo, ovo sada gledam vas.
I mi, bez i trunke sumnje, s mjesta povjerovasmo Ahmetu: vidio je orla i
oro je onakav kako je on rekao. Tačno takav! Kad je Ahmet slago da slaže sad
kad smo svi u strahu od čuda iz vazduha? Ehlimana opet ko sabrana žena veli
da ga ona svojim očima nije vidjela, ali jeste čula huku, i poslije te huke nestao
joj pijeto Zelenko. I šta bi ga drugo ponijelo doli oro? Ono što je hučalo to je
on svojim golemim krilima razbijao vazduh iznad kuće, ali je takva ta prica,
ona u tiparu zna izmać očima i zato je Ehlimana nije ugrabila vidjeti, a huka
se ne može sakriti, da ne huči ptica ne bi mogla ni sletjeti niti pobjeći...
Znači, da bi zastrašili orla - pravimo plašila. I napravismo ih. Vjerujte da
sam i ja sam koji sam ih posadio u zemlju oko avlije, jednoga dana pretrnuo.
Vraćam se iz Bilja, zamislio se, bogme – valja preturiti ... i najednom, na Klečju
podignem glavu, kad četiri čovjeka s puškama „na gotovs“ opkolili našu kuću.
Dok mi se glava razabrala – šta je, jeza me prođe ko da me u svaku dlaku ubode
po jedna pčela medonosnica. A kako će tek orlu bit kad krene da okrvavi svoj
krivi kljun u našoj avliji.
Sastavi cijela hefta, pa zauze druga, a od orla ni traga ni glasa. Pustimo
Ćanu, za njom piladija, ovce pasu, janjci skakuću, pijeto skočio na podinu,
raširio krila pa – pjeva li, pjeva, a kao da se ruga onom orlu i kao da mu govori:
ti nam više ništa ne smiješ...
Bilo je prvi dan ramazana, srijeda. Lijep u Boga dan. Mijun pravi pisak od
vrbovog pruta i pjeva, Lipan uze motiku i popravlja brazde niz okutnjicu, a Jaruga na krovu kuće opravlja „pijetla“ na dimnjaku – od velike uzduhe iskrivila
mu se limena noga pa ukapinje unutra. Ja, ovakav kakav sam, sjedim pod džanarikom i – mislim. (mada ni to nije lako u zemlji gdje oro caruje). Kad sve što
bi živo oko nas: janjci, ovčice, kokoši, pas Sika – sve ustuknu, prileže k zemlji,
dok mladi konj Danjuško, ljepotan kojim se cijela mahala ponosi, prope se na
zadnje noge i stade hrzati, a uši složio niz vrat kao zec. Svi smo bili na nogama,
70
Faiz Softić ORAO
znali smo da je kucnuo osudni čas i da sve ovo nije bez ništa.
Najgore prođe Jaruga: pošto je bio na samom vrhu kuće, stušti niz daščani krov sa svim onim svojim halatkama i ne zaustavi se na strehi već pade
u avliju i stade se žaliti kako je navrijedio rame, ubio se u pisak lijeve noge,
ogrebo lakat...
Visoko iznad naših glava kružio je oro-krvolok. Tako je navodio svoja krila da je vrhovima zasijecao bjelasave oblačke koji se dokono rastezahu nad
našim selom.
- Pušku; Galbelile – viče Umihana i koliko je noge nose grabi prema
našoj avliji.
- Umihana je, samo ona zna zašto, mog srednjeg brata Lipana zvala Galbelil. – Eno ga, sprema se da nam sunce zakloni!
I Lipan, kojem puška već bješe u rukama, nišani neman u oblacima, i kako
se ova okreće tako i on za njom, pa smo se bojali da mu se u glavi ne zavrti
- svijest da mu ne mrkne, i to baš u momentu kad bude opalio, pa nas može,
gluho i daleko bilo, poobaljivat, te prosto ti orlušina.
Čekao je Lipan da oro stušti k zemlji pa da ga napuni sačmom, ali je golema ptica sasvim mirno plovila nebesima, kao da je ništa dolje zemaljsko ne
zanima. Tako cijeli dan, tako drugi dan, tako treći .. Izađemo jutrom na avliju,
a ptičurina na nebesima; izađemo noću na avliju a vrhovi krila one ptice, obasjani crvenim mjesecom, bacaju svijetle krugove ko da se zvijezde igraju. Na
kraju svi se složismo da ona ptica ostaje gore, jer da je htjela sletjeti – sletjela
bi. Vratismo se svojim poslovima, samo su plašila ostala da zjape i da svojim
mrtvim ispruženim rukama prijete orlu na nebesima.
Jedne večeri tek što pospasmo a napolju se začu lom i mi svi kao jedan
poskakasmo iz prvog najslađeg sna. Svi smo, ko bez glave, istrčali, a Lipan,
iznad naših glava, gore prema milionima zvijezda, uz dva gromoglasna pucnja
otpremi smrtonosnu sačmu koja na svom putu ništa ne dohvati što bi prokrvarilo. Kokoši su krečale kao na vatri; u štali je, propet na zadnjim nogama,
stajao Danjuško i hrzao; volovi su bukali i rogovima razvaljivali suhe pletene
jasle ispred njih, a pas Sika iz sveg glasa zavijao. Ovce su blejale, a tanak crveni
mlaz se mnogoj istezao ispod vrata.
Dok smo tako stajali u čudu gledajući pomahnitalu i ranjenu stoku, iz
jednog skrovitog ćoška štale iskoči prug, krvlju napojen kurjak i silovitim skokovima zamače u gust gaj iza kuće.
Proglodao dvije daske na niskom krovu i do mile volje sladio se ovčjom
krvlju, sve dok se nijesmo razabrali iz dubokog sna. Sva četiri strašila ležala su
stušena po zemlji, pa su tako bespomoćna i više nikom ne prijeteći, izgledala
jadno i obogaljeno.
71
KNJIŽEVNOST LETËRSI LILVARNIPE
Iste noći pokupismo poklane brave i zakopasmo ih u oborku na kraju
imanja. Zemlju dobro utabasmo – da nam se dušman ne nasladi – i vratismo
se da jadikujemo i čuvamo ono što nam je preostalo.
Zakleli smo se da nas nikada više neće iznenaditi. Vratili smo po selu i
crnu i bijelu vunu, vratili stare kapute, a ono kolje ponovo zaboli u plotove, i
mi mladi Serhatlići, umjesto onih strašila, zauzesmo položaje.
I sada, kad god pogledamo u nebo, u drage nam oblake koji donose kišu
za naša žita, kad god pogledamo u sunce bez kojeg bismo bili mrtvi, ugledamo
krilatu neman kako kruži nad horizontom i vreba svoju priliku.
A ovamo, iz utrobe Stare planine, počesto odlijegne zavijanje kurjaka, a
kao da kaže: doći ću!
72
Selman Ljačević
Simurgovo oko
Omeru Hajamu
Minule godine
U đerdan se nižu
Pustinjska ptica
Sa krila stresa prah
Sunce migolji
Nebeski šumi val
Klizi srebrna školjka
Na kamenom dlanu
Vjetar mirise rasprši
Zlatnom ljiljanu
Simurg pjeva pjesmu
Omeru Hajamu
Selman Ljačević Simurgovo oko
Simurg – rajska ptica
73
KNJIŽEVNOST LETËRSI LILVARNIPE
Učitelju
Put
Dragi učitelju moj
Sedma zvijezdo
Na nebu
Put je
Beskonačna linija
Čuvam naj tvoj
Eto mene da hodočastim
Na tvoje turbe
A zemlja
Pleše li pleše
Dok ja pišem
Gazel o rastanku
Na vlažna prsa
Cvjeta đuzel
Dok kaplju suze
Tvog učenika
Sufija zna
Na koju će
Stranu svijeta
Njegove su oči
Izvor svjetlosti
Za neznalicu
Pustinja je tamna
Sufija čuje
Šapat meleka
Na sedmom
Nebu
Tamo te
Bijeli dvorac
Čeka
74
Užareno uže
Kovani mjesec
Britkom oštricom
Cijepa nebo
Mrak laje
Na pospane zvijezde
Iznad
Pješčanog ponora
Užareno uže
Se klati
Na kapcima
Taloži se prah
Selman Ljačević Simurgovo oko
Rogate sjene
Buše
Zid plača
75
BAŠTINA TRASHËGIMI PERESQO BARVALIPE
Božidar Šekularac
KOTORSKI STATUT
P
78
oznato je da pojam S T A T U T potiče od latinske riječi statutum sa
značenjem: zakon, osnovni zakon; propis, odredba; a naročito pravila
nekog društva (tj. statuti). Takodje je poznato, da su gradovi na Crnogorskom primorju u srednjem vijeku imali svoje komunalne autonomije u čijem su izgrađivanju važnu ulogu igrali gradski statuti. Upravo,
statuti su rezultat osamostaljivanja gradova, s jedne strane, a s druge
važno oružje u čuvanju i širenju autonomije. Doduše, vladari su donosili posebne odluke, kojima je pored statutarnih odredaba, regulisan i
unutrašnji život gradova, odnosno, odnos i obaveze gradova prema državi i spoljnjem svijetu, naročito u ekonomskom smislu. Odnos gradova
prema vladaru i feudalnoj državi dijelom je zavisio od samog raslojavanja stanovništva, zbog čega su vladari često bili prinuđeni da mijenjaju
svoje odluke i propise.
Sačuvani su srednjovjekovni statuti gradova: Kotora, Budve i Skadra, a na osnovu dokumenata se zna da su Bar i Ulcinj, takođe imali
svoje statute. O Statutu Bara znamo na osnovu jedne naredbe mletačkog dužda da se u okupiranom zetskom gradu Baru moraju poštovati
odluke gradskog statuta. Od Ulcinjskog statuta sačuvan je jedan list koji
se nalazi u muzeju grada Skadra. Takođe se zna da je Ulcinjski statut bio
1426. godine podnijet na potvrdu Veneciji. Budvanski statut je nastao u
vrijeme između 1346 - 1355. godine i sačuvan je u italijanskom prijevodu, kao i Skadarski, koji ima izraziti lokalni romanski dijalekat. Ovaj je
nastao u prvoj polovini XIV vijeka.
No, predmetom naše pažnje je Kotorski statut, koji je karakterističan po tome što je nastao u prvoj polovini XIV vijeka, kao rezultat dugotrajne autonomije grada, pravila i uređenja po kojima se rukovodila
gradska uprava, ali i da Mlečanima daju na znanje da je Kotor imao staru viševjekovnu prepoznatljivost i autonomiju, za kratko i samostalnost.
Zbog toga je Kotorski statut bio više od statuta, ali i zato što su u njega
uključene i odluke koje su imale snagu zakona, koje su dopunjavale one
iz ranijih vremena i propisivale nove norme. Dakle, jedne su se odnosile na period samostalnosti Kotora (1384-1420), a druge na prvi period
Božidar Šekularac KOTORSKI STATUT
mletačke vlasti (1421-1444). Kotorski statut je sačuvan u štampanom izdanju
iz 1616. godine, ali i u još četiri rukopisa Statuta. Ovo je prvi put da se pred
čitaocima našao prijevod s latinskog jezika štampanog statuta na savremeni
jezik, čime je omogućeno savremenim istraživačima i drugim čitaocima da u
potpunosti razumiju njegov tekst, ali i mnogo više od toga. Preko ovog izuzetnog kulturno-istorijskog spomenika čita se istorija grada Kotora, komunalno
uređenje, štampana i rukopisna tradicija, pravna, društvena i zakonodavna organizovanost, rad gradskih službi itd.
Kada se govori o uređenju gradskih komuna jasno je da su statutarne
odredbe propisivale sve pojedinosti o životu grada. Komuna je raspolagala velikim posjedima koje je grad stekao na razne načine, od kupovine i nasljeđivanja, do poklona vladara koji je potvrđivan pisanim privilegijama.
Okupacijom Zetskog primorja, Venecija u gradovima, preko svojih rektora unosi posebne mjere za svaki grad posebno, mada nije odmah suspendovala gradske samouprave. No, Mlečani preko svojih ljudi kontrolišu politiku
jer oni biraju gradske namjesnike, koji obavještavaju Republiku, o svemu što
je u njenoj koristi. Uz to, namjesnik je imao krivičnu, sudsku nadlježnost na
ovoj teritoriji uz obavezu upravljanja prema naredbi Venecije. Koliko je bilo
moguće, dužan je bio da poštuje odredbe Statuta i lokalne običaje. Upravnici
Skadra i Kotora imali su zvanje kneza i kapetana i u njihovim rukama je bila
vojna i civilna vlast, od kojih je onaj u Skadru imao viši rang i prinadlježnosti.
Mletački administratori Bara, Ulcinja i Budve titulisani su nižim zvanjima
načelnika.
Srednjevjekovni gradski statuti su veoma različiti od modernih zakonika,
iako su ove riječi sinonimične. Srednjovjekovnim statutom je mogla biti nazivana i pojedina odluka, ili knjiga u kojoj je zapisan veliki dio takvih odluka.
Genezu Kotorskog statuta nalazimo u „decretumu“ koji je donijet 1200. godine, a u njemu se precizira iziskivanje od dužnika nesposobnih da plate. Ova
odluka je donijeta u vrijeme ranijeg kneza pod uticajem papskog legata. No,
prošao je puni vijek dok se nije u Kotoru pristupilo formiranju knjige Statuta,
jer najstarije odluke u Kotorskom statutu potiču iz 1301. godine, uz mogućnost da su neke i starije, o čemu priređivači ovog izdanja detaljno raspravljaju.
79
BAŠTINA TRASHËGIMI PERESQO BARVALIPE
Ovdje treba istaći da Kotorski statut, sačuvan u rukopisu i štampanom izdanju
iz perioda mletačke vladavine nad gradom, nije isti sa knjigom statuta koja se
upotrebljavala u prvoj polovini XIV vijeka zbog čega smo se i osvrnuli na neke
pojedinosti venecijanske uprave u zetskim gradovima.
Statuti ovih gradova su se razlikovali, ne samo po formi već i po sadržini, odnosno po mogućnosti autonomnog odlučivanja gradske uprave, što se
ovim aktom propisuje. Tako, npr. u Statutu Budve predvidja se da doseljenik u
grad, bilo čiji čovjek da je, služi jedino opštini. U Kotoru je bilo propisano da
samo opština ima vlast nad ljudima koji se doseljavaju, pa je čak 1359. godine
zabranila gospodarima da svoje ljude tjeraju iz grada u selo. Upravo u Kotorskom statutu se izričito kaže „da se grad naseli i da se uveća dobroga na bolje“.
Statutom je bilo predviđeno kako stranac postaje građaninom Kotora, bez preciziranja u kakvom je odnosu bio sa zemljom iz koje dolazi.
Dakle, odredbe Kotorskog statuta govore o gradskom uređenju uključujući i odnos prema uticaju pojedinaca, ali i vlasteoskih porodica. Tako je, na
primjer, dosljedno sprovođeno načelo da bliski rođaci ne mogu biti istovremeno sudije i vijećnici. Jednom riječju Statuta civitatis Cathari je izuzetan pisani
pravni spomenik s početka XIV vijeka kojim se uređuje unutrašnja autonomija
i uspostavljaju institucije komunalne uprave i sudstva. Veliko vijeće je imalo zakonodavnu, tj. statutarnu vlast, a Malo vijeće je bilo izvršni organ vlasti
kotorske autonomije. Kotor je imao svoga kneza i javne službenike, bolje reći
svoju kotorsku aristokratsku vladavinu. Skreće na sebe pažnju druga naslovna
strana Statuta, sa likom zaštitnika grada Sv. Tripuna, đe se vidno podvlači misao o samovladi Kotora kao samostalnog grada – države, jer se u njemu nalaze
„zakoni grada Kotora, kojima je kao Republika, sama sobom i potčinjenim
isto slavnim narodom, ta Komuna dugo vladala“, dok se nije „svojom voljom“
podložila Veneciji.
Uzimajući u vidu sve ove činjenice, čini nam zadovoljstvo i čast da uzmemo učešće u predstavljanju dvotomnog izdanja Kotorskog statuta koje je ovih
dana, konačno, došlo do čitaoca, naučnika, istraživača i poštovalaca knjige i
srednjevjekovne istorije Crne Gore. Prvi tom sadrži fototipsko izdanje Statuta
iz 1616. godine i nosi godinu izdanja 2009, a povodom tri jubileja: 1200-te godišnjice od prijenosa relikvije Sv. Tripuna iz Carigrada u Kotor, 700-godišnjice
od prvog sačuvanog dokumenta u Državnom arhivu Crne Gore – Istorijskom
arhivu Kotor, i 60-godišnjice od osnivanja Istorijskog arhiva Kotor. Ova, kao
i II knjiga koja po sadržaju predstavlja priređivački poduhvat dostojan poštovanja urađen je savršeno dobro na papiru kojim se dočarava starina i ugođaj
koji, makar na trenutak, dok čitamo ove knjige, vraća u zlatno doba kotorskog
i crnogorskog srednjevjekovlja.
80
Božidar Šekularac KOTORSKI STATUT
U II tom nas uvodi sadržaj knjige i preambula đe se daju podaci o izdavaču - Državnom arhivu Crne Gore i timu ljudi, istaknutih stvaralaca koji su
doveli do kraja projekat koji je dosta dugo bio aktuelna tema crnogorskih institucija i pojedinaca. Zbog toga svima ovđe pomenutim dugujemo zahvalnost
za ovaj poduhvat, pojedincima, a posebno Državnom arhivu Crne Gore kao
izvršnom izdavaču koji je prepoznao značaj izdavanja ovog kapitalnog dokumenta za crnogorsku prošlost i nauku. Razumije se, i njegovom direktoru Stevanu Radunoviću, kao najodgovornijem u cijelom poduhvatu, ali i njegovom
prethodniku Rajku Kaleziću, koji je inicirao projekat i poduzeo prve korake
prema ovom cilju.
Knjiga počinje Predgovorom Jelene Antović, koja je zajedno sa Milošem
Miloševićem uradila i indekse na kraju II toma. No, čitalac će dobiti punu
informaciju o Statutu grada Kotora iz teksta poznatih stvaralaca pisane riječi i
naučne misli Sima Ćirkovića i Miloša Miloševića. Oni su do detalja, argumentovano, stručno i naučno uradili, na dostupan svima način, Tumač ključnih
pojmova koji se odnose na Statut i grad Kotor, kao i Ortografska načela kod
prevodjenja Statuta. Milošević i Ćirković raspravljaju o Statutu grada Kotora
– prijevodu na italijanski i engleski jezik, čime su omogućili da se sa ovim kapitalnim izdanjem mogu koristiti i stvaraoci van granica crnogorske države.
Centralni, tj. glavni dio II toma se odnosi na prijevod Statuta grada Kotora
sa latinskog jezika, bolje reći od 79-493 stranice knjige. Na prijevodu je radilo
osam istaknutih prevodlaca, solidnih poznavalaca latinskog jezika, koji su posao priveli kraju na profesionalan i odgovoran način, tako da imamo pred sobom složen i stilski dotjeran tekst dostupan i razumljiv svim čitaocima. Knjigu
prati urađen CD čime je omogućen pristup tekstu i na upotrebi savremenih
tehničkih sredstava.
Na kraju nam ostaje da zaključimo: ovo je djelo rezultat višegodišnjeg rada
brojnih djelatnika vičnih svome poslu i profesiji, koji su odradili svoj dio na
visokom nivou tako da smo dobili knjigu solidno urađenu u svakom pogledu,
zbog čega im upućujemo punu zahvalnost, a nama ostaje da knjigu srdačno
preporučimo čitaocima jer će uživati u njenom korišćenju.
81
ESEJI ESE ESEJURI
Senad M. Karađuzović
Esej o snu u kojem me je
pohodio gospod
P
OSTOJE RIJEČI KOJE GOVORNI APARAT HUMANOIDNIH I
ANTROPOMORFNIH BIĆA NIJE U STANJU DA IZGOVORI. DA
JESTE, STVARALAŠTVO I JEDNIH I DRUGIH BILO BI JEDNAKO
BOŽANSKOM...
PRVA KNJIGA MOJSIJEVA 11: 1-9
“ U početku bješe riječ, a bijaše na cijeloj zemlji jedan jezik i jednake riječi. A kada otidoše od istoka, nađoše ravnicu u zemlji Senarskoj i
naseliše se ondje. Pa rekoše među sobom: Hajde da pravimo ploče pa da
ih dobro pečemo. I bijahu im opeke umjesto kamena i smola zemljana
umjesto kreča. Poslije rekoše: Hajde da sazidamo grad i kulu kojoj će
vrh biti do neba, da stečemo sebi ime, da se ne bismo razasijali po zemlji! A Gospod siđe da vidi grad i kulu, što ziđahu sinovi čovječiji. I reče
Gospod: Gle, narod jedan i jedan jezik svih, i to počeše raditi, i neće im
smetati ništa da urade šta su naumili! Hajde da siđemo i da im podmetnemo jezik, da ne razumiju jedan drugoga šta govore! Tako ih Gospod
rasu odande po svoj zemlji, te ne sazidaše grad, zato se prozva Babel, jer
ondje Gospod pomete jezik cijele zemlje, i odande ih rasu Gospod po
cijeloj zemlji...”
PORUKA IZ BABELA
Riječi nikada nisu prazne, međutim, one putuju prazninom, te nemajući na kraju kome da stignu propadaju u drugu beskrajnu prazninu... Eto tragedije riječi!
Upravo kao kad starci sami sa sobom pričaju, ili sa avetima oko
sebe...Upravo tako: TRAGEDIJA ZALUDNO REČENOG!
84
Ne znam na koji način umiru bogovi? Hoću da vjerujem u mogućnost da
se ne radi o standardnoj vrsti smrti - staračkoj ili izazvanoj nekim teškim oblikom bolesti. Bogovi prvo umiru “u sjećanju svog stvaralačkog rada” , to jest u
sjećanju bića koja su stvorili! Ponovno oživljavanje jednog ili više božanstva
stupa polako, nakon mnogo vremena.
Izvjesno je to da se božanska vaskrsenja i povraci dešavaju u nekom cikličnom ritmu, koji se nakon određenog vremenskog perioda ponavlja... Vaskrsavaju ili uskrsavaju (svejedno) iz knjiga, starih zapisa u očima arheologa,
antropologa, naučnika kojima “nađeno” obavezno otmu vjersko- nacionalni
zanesenjaci. Dovoljno je da jedan takav umobolnik pročita spis slične tematike, pa to objavi naivnom narodu i lakovjernima i smjesta dobijamo “OŽIVLJENOG BOGA plus SMIJEŠNOG MESIJU”, što i nije tako bezopasno!
Pokušati da se odredi pol nekog božanstva zaludan je i smiješan posao.
Meni je lično veoma defektno da slovim Gospoda u muškom rodu (što sam
već uradio u prethodnoj rečenici), kao što to rade u hrišćanskoj, islamskoj (i
u nekoliko navrata u judaizmu). U judaizmu se negdje pominje kao JHWH,
odnosno jahve, što u prevodu znači “jesam koji jesam”, a negdje kao elohim, što
je množina a ne jednina.
U hinduizmu se pominje boginja Kali, Indra, Šiva, Brama i sva gomila
onih višerukih stvorenja kojima se pol ne može odrediti.
Preci Acteka, Tolteci, vjerovali su u Ometeotla, dvojnog boga koji bijaše
definisan ovako: “Onaj koji je otac i majka bogova stvara korijen i istinu zemlji
u vodama boje plave ptice koja okružuje svijet. Nalazi se iznad oblaka i isto
tako je prisutan u oblacima mrtvih - to je Tloke-Nauake, gospodar, gospodarica blizine i zajedništva, gospodar, gospodarica prostora i vremena.”
Ovo se donekle čini veoma jasnom definicijom?!
Ne bih znao da li se radi o nekoj vrsti bića hermafrodita (SAVRŠENIH
VANZEMALJACA - Erih fon Daniken). Mene sve gore napisano navodi na
Senad M. Karađuzović Esej o snu u kojem me je pohodio gospod
1.
85
ESEJI ESE ESEJURI
jedan zaključak, da je odrediti pol nekom nadljudskom stvorenju nemoguće.
Ili je takvo biće bespolno ili je dvopolno i za razliku od ljudi hermafrodita čiji
je jedan od dva pola manje razvijen to jest atrofirao, te je nemoguće doći do
samooplodnje. Dakle takvo nadljudsko stvorenje može se samooploditi ili reprodukovati! Zaključak je savršeno biće čija je anatomija takvog sastava da se,
kako to već rekoh, takvo biće može serijski proizvoditi, bez ikakvih visokotehnoloških intervencija, ADAMOVO REBRO, OVCA DOLI ...et cetera.
2.
Bogovi i ubijaju i vaskrsavaju sebe, onako kako kazah to na samom početku.
Godinama sam sanjao biće-stvora, (imam na umu da je san takođe još
jedna od čovjekovih”stvarnosti” te ga kao takvog uzimam za krajnje ozbiljno)
sa zasjenčenom zjenom. To biće nije imalo mrenu preko oka, već sjenku. Jedna
polovina zjenice bijaše mu - joj ZASJENČENA... nekada u muškom, nekada u
ženskom, a nekada u životinjskom tijelu, nekada u obliku subjekta ili objekta,
(recimo kandelabar, kamion ili ma šta drugo), kretalo se ka meni. Znao bih
to da je to on ili ona po emotivnim stanjima koja se najbliže mogu porediti
sa emotivnim stanjima na javi kad stanete pred katedralom ili džamijom pa
osjetite de profundis poštovanje...
Daleko od toga da mi je namjera da se bavim teološkim temama, ja samo
želim da rasčistim sa tim zašto sam poslije svojih “bogoviđenja u snu” , nakon
buđenja bio pun strahopoštovanja, i ako sam loš vjernik a pri tom mrzovoljni
ateist!
...Kada je neki bog po pitanju pola i definisan, kao što je recimo Oziris u
egipatskoj religiji, njega nadopunjuje i vraća u komad boginja Izida, tako da se
iz dva dobija jedno bipolarno biće, to jest božanska kompaktna cjelina!
3.
U raznim kulturama, na raznim jezicima, pisani su epovi, mitovi, spjevovi
i zapisi koji nas obavještavaju da se božanstva nijesu vozila barkama, “arkama” i raznoraznim plovnim objektima u društvu ljudi tokom potopa, (koji je
zapadnjačkoj kulturi najpoznatiji iz Starog zavjeta), već su za vrijeme potopa
konačili u “čarobnim kutijama, vremenskim kapsulama, nepotopljenim vrhovima planina, lebdjeli su u svojim mašinama iznad kažnjene planete” gledajući
i sladeći se učinkom svoje osvete. Zašto bi nakon dugog i mukotrpnog rada
prema svojem djelu neko postajao surov i destruktivan?
Sveštena lica bi odgovorila: “U cilju kazne zbog neposlušnosti!”
86
4.
Katari (zbog kojih se 1209. godine započeo albižinski krstaški pohod u kojem su oni skoro definitivno istrijebljeni) su propovijedali postojanje ne jednog boga, već dva, sa manje više sličnim statusom. Jedan od ovih bogova, onaj
“dobri” je potpuno bestjelesan, on je biće ili princip čistog duha, neokaljan
trunčicom materije. On je bog ljubavi, ali ljubav je smatrana potpuno nespojivom sa moći, a materijalni svijet je potpuni izraz moći. Prema tome, za Katare,
materijalni svijet, sam svijet, bio je istinsko zlo. Sva materija je istinski zla.
Vaseljenu je ukratko stvorio “bog uzurpator”, bog zla ili kako su ga Katari zvali
REX MUNDI - KRALJ SVIJETA.
Dozvoliću sebi, a vjerujem da neću biti pretjerano dosadan sa svojim komparativnim stavovima: ova priča o vjerovanju Katara me je podsjetila, na jednu
drugu i vrlo sličnu priču koja je jako povezana sa ovom našom temom, naime,
Senad M. Karađuzović Esej o snu u kojem me je pohodio gospod
A ja mislim da ČOVJEK ima nečeg božanskog u sebi! Pogledajte djecu,
izgrade kulu od karata ili od pijeska da bi je narednog časa srušila! Pogledajte
ljude, sagrade grad-državu pa je sruše. Dokaz za te destrukcije su ratovi, počev od komšijskih čarki, do plemenskih pogroma, pa sve do svjetskih ratova
u kojima se trudimo da jedni drugima zapalimo kuću, silujemo ženu, kćerku,
majku, sestru i obavezno otmemo sve što se cakli!
Tako smo otprilike stigli do nekih zaključaka koji se (čitaocu zahvaljujući
intuiciji) sami od sebe nameću. Pokušaću bez nekog određenog reda te zaključke ovdje da sročim:
1. Gospod je čudno i nadljudsko stvorenje neodređenog pola te jakih stvaralačkih i destruktivnih nagona.
2.Gospod jeste stvorio čovjeka, ali ne toliko savršenog da bi bili jednaki, te
se u bezbroj navrata potrudio da svoje nesavršeno djelo uništi.
3.Ne raspolažem sa tačnim statističkim podacima, ali sudeći po nebrojenoj sili religija koje postoje među ljudima, (neko je kazao, da na svijetu postoji
dovoljno religija za mržnju, ali ne i za ljubav!), njihovim svetim knjigama i
božanstvima koja su isti obožavali i još uvijek obožavaju, stiče se takav utisak
da gospod nije jedinstven, već da postoji sijaset božanstava.
4.Ljudi su nesavršeni bogovi kojima je data određena doza stvaralaštva i
kreacije u granicama umjetnosti.
5.Ne mogavši definitivno da uništi svoje djelo, Gospod ga napušta i od
tada mu se svaki trag gubi, (bilo da je množina ili jednina), uz određenu prijetnju da će se vratiti na sudnji dan i završiti svoju rušilačku misiju, u kojoj će
dobri (?) biti nagrađeni, a zli zauvijek satrveni. Kraj! Da li?
87
ESEJI ESE ESEJURI
radi se o legendi sjeveroameričkih Indijanaca koja glasi: „Prastara legenda nas
uči da je prije nastanka svijeta samo jedan srebrni orao letio praznim nebom,
a taj orao je bio Manitu... Ali Manitu je letio previsoko i tako je stigao na kraj
neba, želeći da vidi šta je pozadi... To mu je pošlo za rukom jer je tamno ogledalo postavljeno na kraj neba odjednom prslo a sa druge strane se pojavio crni
orao, koji bijaše suprotan Manituu, to bijaše zlo! Dva orla zapošeše stravičnu
borbu, a od njihovih pera koja su otpadala sa njih u toku borbe nastade sve
što vidimo. To bješe početak svih vremena! Započe rat između svjetla i mraka,
između dobrih i rđavih ljudi. I tako će biti zauvijek, sve dok ne prestane borba
orlova i dok jedan od njih ne pobijedi. Nije moguće saznati gdje je dobro a gdje
zlo, jer su se pera pomiješala zato jedan čovjek može biti i dobar i rđav, i dva
brata se mogu mrzjeti i brat može ubiti brata...”
5.
Negdje sam skoro pročitao, da udišemo vazduh koji je nekada udisao Leonardo Da Vinči, Albert Ajnštajn i sva sila genijalaca i tupana iz prošlosti koje
je iznjedrila ova čarobna planeta. Da li je isto tako moguće da kontinenti i ljudi
koji ih naseljavaju mogu istovremeno da dođu do istovjetnih zaključaka pomoću “univerzalne misli” koja nas je stvorila raznobojne, a sličnih anatomskih
struktura?
Misao lebdi u vazduhu, dva čovjeka sa različitih meridijana mogu u istom
času doći do istog zaključka!
Ko me je pohodio u snu i da li je još nekom u istom tom času isto to radio? Možda neka neotkrivena prastara mašina, “ komunikacioni uređaj sa kojima su drevne Maje komunicirale sa svojim Bogom Kecalkoatlom - Pernatom
Zmijom?”
(Kako bi samo bilo jednostavno da sam leptir koji je nakratko sanjao da
je čovjek!) Bilo bi zabavno, ali nažalost stvarnost je sasvim drugačija, jer kako
to kaza Mojsije: “On nas iz zemlje Senarske ipak razasu po cijelom svijetu,
zametnuvši nam jezik!”
88
Dr. Sazana Çapriqi
Përkthimi letrar
- detyrim apo zgjedhje
P
ërkthimi letrar është një fushëveprimi e rrethuar me debate e kundërshti nga
më të shumtat dhe më të ndryshmet. Pyetjet: a mund të përkthehet një vepër letrare, si mund të përkthehet apo si duhet të përkthehet ajo, pse duhet të
përkthehet si dhe në fund fare çka duhet të përkthehet janë disa nga pyetjet
më të shpeshta që gjithnjë i kanë shoqëruar debatet e argumentimet e shumta
të cilat vazhdojnë ta përcjellin krijimtarinë e përkthimit letrar edhe sot. Mendimet rreth këtyre çështjeve shpeshherë janë diametralisht të kundërta e herë
herë pak a shumë më të afërta. Pikëpamjet për përkthimin nisin nga mendimet
se në letërsi ‘asgjë nuk mund të përkthehet’ e shkojnë te skaji tjetër i mendimit
se ‘gjithçka mund të përkthehet’. Një pikëpamje mbështet idenë se përkthim
më i mirë është përkthimi i fjalëpërfjalshëm ose përkthimi literal, ndërsa tjetra
thotë se përkthimi i lirë apo parafrazimi është mënyra më e përshtatshme dhe
më e drejtë e përkthimit. Njëri mendim dominon një epokë të caktuar historike, kulturore e letrare e një tjetër avancon në një tjetër epokë të tillë.
Epoka të ndryshme historike, kulturore e letrare shohin forma të ndryshme të përkthimit të një vepre letrare që bëhen në pajtim me mendimet dominuese të kohës për mënyrën më të mirë të përkthimit si dhe rolit të veprës
letrare. Studiuesi Andre Lefevre pohon se ‘ka dy faktorë që në masë të madhe
e përcaktojnë procesin e përkthimit: ideologjia dhe norma letrare që dominon
kulturën receptive (marrëse) në kohën kur bëhet përkthimi. Ideologjia dikton
strategjinë që përkthyesi do të përdorë sikur që dikton edhe përzgjedhjen e
përmbajtjes së tekstit.’ Fillet e letërsisë romake janë përkthimet poetike, epike
e dramatike të Greqisë antike. Përkthyesit e parë romakë, duke e konsideruar
tekstin origjinal si më të avancuar, përkthenin me besnikëri e kujdes për të
imituar me saktësi stilin e origjinalit. Më vonë ata ndërruan pikëvështrimin
dhe përkthimin nuk e konsideronin as ‘interpretim’ e as ‘imitim’, por një garë
Dr. Sazana Çapriqi Përkthimi letrar - detyrim apo zgjedhje
„Letërsia e përbotshme ka ushtruar fuqinë e vet nëpërmjet përkthimit.”
(Mark Van Doren)
89
ESEJI ESE ESEJURI
me origjinalin. Përkthimi natyrisht që nuk është specialitet i romakëve, edhe
grekët antikë ishin marrë me përkthime po njësoj si hetitët, sumerët, egjiptianet, kinezët e të tjerë.
Historikisht veprat e përkthyera kanë pasur rol të rëndësishëm në zhvillimin e një shoqërie të caktuar jo vetëm në spektrin letrar e gjuhësor por edhe
më gjerë. Përkthimi i teksteve fetare, kryesisht përkthimi i Biblës në gjuhë popullore amtare të vendeve të ndryshme të Europës shënon pikënisjen e letërsive kombëtare të këtyre popujve e madje edhe i vë themelet e gjuhës letrare
te shumë nga këta popuj. Përkthimi zë vend qendror në konceptualizimin e
mbarë një civilizimi të iluminizmit. Renesansa evropiane gati se mund të definohet përmes përkthimit. ‘Rilindja’ nis me përkthimin latinisht e më vonë
edhe në gjuhë amtare të popujve të ndryshëm, të filozofisë e shkencës antike
greke që me shekuj kishin qenë të humbura për Europën. Poetë të shekujve
XV, XVI e XVII përkthenin dhe përshtatnin veprat klasike e më vonë edhe ato
italiane dhe këto përkthime të Horacit, Virgilit apo Petrarkës patjetër që bëheshin pjesë e trashëgimisë letrare të secilit prej kombeve që i përkthente. Për më
tepër, konceptimi i letërsisë botërore si disiplinë e veçantë e studimit akademik
është kryekëput i varur nga përkthimi letrar.
Historia e letërsisë shqiptare nis me ‘Mesharin’ e Gjon Buzukut, që është një vepër e përkthyer nga latinishtja. Përkthim është edhe vepra e dytë
e letërsisë shqipe ‘E mbësuame e krishterë’ (1592) e autorit Lekë Matrënga.
Pjetër Budi me veprën ‘Doktrina e Kërshtene’ (Rome 1618), sjell një përkthim
tjetër nga latinishtja. Frang Bardhi autori tjetër i fillimeve të letërsisë shqipe
është autor i fjalorit të parë shqip (Romë 1635). Përsëri një vepër që lidhet me
përkthimin. Në këtë radhë është Pjetër Bogdani, autori i pestë nga shkrimtarët
e shek XVI që vjen me veprën origjinale ‘Çeta e profetëve’. Megjithatë botimi
i saj u lejua vetëm pasi u bë përkthimi italisht. Vepra u botua në Padova me
1685 në shqip dhe italisht njëkohësisht. Më pas ka një heshtje të gjatë të krijimtarisë letrare si pasojë e pushtimit turk të shqiptarëve. Heshtje që do të thyhet
nga bejtexhinjtë e shek. XVIII, shkrimtarë shqiptarë që duke shkruar shqip me
alfabet arab sikur ekzistonin në një hapësirë të mesme midis dy kulturave. Më
vonë shkrimet e tyre detyrimisht kthehen në alfabetin latin. Ndërsa në Itali, në
shek XIX, veprojnë shkrimtarë arbëreshë që po ashtu jetojnë mes dy kulturash
dhe rrjedhimisht shkruajnë e përkthejnë në dy gjuhë: shqip e italisht.
Që të gjitha këto zhvillime të letërsisë shqipe kanë qenë të pandashme
apo shumë ngushtë të lidhura me përkthimin. Më tepër se zgjedhje përkthimi
ishte detyrim për të gjithë këta krijues. Vetëm në shek XIX kur letërsia shqipe
arrin të konsolidohet dhe afirmohet si letërsi kombëtare e artistike përkthimi
bëhet zgjedhje dhe më nuk është detyrim. Mbase të ndikuar nga pikëpamjet
90
Dr. Sazana Çapriqi Përkthimi letrar - detyrim apo zgjedhje
e Ciceronit dhe Horacit të cilët përkthimin e konceptonin në një kontekst më
të gjerë të misionit të poetit dhe të dy funksioneve poetike: detyrën mbarënjerëzore për të nxënë dhe shpërndarë dije si dhe artin e veçantë të krijimit dhe
formësimit të vargut, poetë e përkthyes të shumtë si N. Frashri, Çajupi, Fishta,
Konica, Noli, Koliqi e shumë e shumë të tjerë bënë një punë kolosale duke
sjellë vepra të rëndësishme letrare në kulturën shqipe dhe në këtë mënyrë duke
e pasuruar e përpunuar në vazhdimësi gjuhën shqipe. Kritiku gjerman Walter Benjamin mendonte se përkthimi letrar e pasuron gjuhën jashtëzakonisht
shumë përmes influencimeve, shndërrime dhe kombinimeve të shumta të cilat
nuk janë të mundshme pa prezencën e stileve dhe perceptimeve nga kulturat
tjera. Me fjalë të tjera përkthimet letrare kanë efekt gjallërues në gjuhën në të
cilën përkthehen tekstet. Po jo vetëm kaq, përkthimi sjell stile, teknika dhe
struktura në një gjuhë të re, sjell botë që nuk gjenden në një traditë kombëtare
a linguistike, sjell mundësi që shkrimtarë të rinj të mësojnë mjeshtrine e shkrimit nga njëri tjetri. Sa më shumë libra nga vende të ndryshme që kanë në
dorë shkrimtarët e rinj aq me e madhe është mundësia që ata të preken nga
shkëndija të imagjinatës kreative letrare, thoshte ai .
Pas pushtimit turk të shqiptarëve, fundi i luftës së dytë botërore shënon një
ndërprerje të dytë të dhunshme të rrjedhës së natyrshme dhe spontane të zhvillimit të letërsisë shqipe. Fitorja e komunizmit i solli Shqipërisë e shqiptarëve
një kohë të gjatë izolimi politik e kulturor. Megjithatë, regjimi i egër komunist
nuk i ndërpreu krejtësisht përkthimet letrare por vetëm vuri një kontroll të
rreptë mbi gjithçka që duhej përkthyer dhe si duhej përkthyer. Vedat Kokona
këtë kohë e quan ‘epoka e vërtetë e përkthimeve’: ‘kur pasionet do të bien në
gjumin e harresës së përjetshme, kjo kohë do të kujtohet nga pasardhësit për
vendin e nderit që ju dha gjuhës dhe përkthimit.’
Gjuhës dhe përkthimit iu dha vërtet vendi i nderit po jo edhe përkthyesit.
Madje përkthyesi jo që nuk gëzonte vendin e nderit po ai nuk respektohej fare.
Libra të shumtë të përkthyer botoheshin pa e përmendur fare emrin e përkthyesit. Ai nuk mund të zgjidhte veprat që do të përkthente. Partia përpilonte
listat e veprave që mund të përktheheshin sikur që edhe mund të seleksiononte cilat pjesë të librit mund të përkthehen e cilat jo . Kjo ndodhi me romanin
Tesi i D’erbervilëve të Thomas Hardi. Romani nuk u përkthye deri në fund
me pretekstin se fundi i tij mund të kishte ndikim negativ te rinia shqiptare.
U përkthye vetëm pjesa që konsiderohej edukative për brezin e ri. Romani
u përkthye i plotë vetëm pas rënies së komunizmit. Nga ana tjetër të shumtë
ishin përkthyesit që u detyruan të përkthenin me mijëra faqe tekst të veprave
të Enver Hoxhës, materiale të ndryshme propaganduese marksiste leniniste në
gjuhë të ndryshme të botës.
91
ESEJI ESE ESEJURI
Veprat që përkthehen në Kosovë gjatë kësaj kohe janë më pak të censuruara por kryesisht u përkthyen nga gjuha serbokroate. Pavarësisht mendimit
se vepra mund të ketë humbur diçka gjatë përkthimit nga gjuha e dytë, ky
vëllim përkthimesh nga letërsia botërore për një periudhë të caktuar qe i vetmi
komunikim i letërsisë shqipe me rrjedhat bashkëkohore të letërsisë botërore.
Këto vepra megjithatë edukuan një brez të tërë shkrimtarësh në Kosovë por në
njëfarë mase edhe në Shqipëri, me frymën e modernes europiane.
E gjithë puna e bërë në këtë periudhë ishte tejet e dobishme për të sjellë
vepra letrare të rëndësishme në gjuhën shqipe po nuk ia doli të lente gjurmë
të rëndësishme të kësaj letërsie në gjuhët e tjera. Letërsia shqipe akoma mbetet
njëra ndër letërsitë më pak të njohura të Europës, shkruan Robert Elsie në shkrimin e tij ‘Letërsia shqipe në anglisht’. ‘Ka një numër të madh të përkthimeve
të letërsisë shqipe në frëngjisht, italisht, gjermanisht e madje edh spanjisht po
të pakta janë përkthimet në anglisht’, konstaton ai. ‘Vepra e parë e përkthyer në anglisht është ‘Historia e Gjergj Kastriotit, i quajtur Skendërbe, mbret i
Shqipnis’, (1596), përkthyer nga Zachepary Jones, nga versioni frëng i veprës
latine: ‘Historia de vita et gestis Scanderbegi, Epirotarum Principis (Rome ca.
1508-1510)
Shumë nga titujt e ndryshëm të përkthyer në anglisht nuk kanë ndonjë
peshë të veçantë qoftë ngase përkthimi nuk është i mirë apo ngase vepra vetë
nuk zgjon kureshtjen e duhur. Ismail Kadare është i vetmi shkrimtar shqiptar
me famë botërore, i cili vazhdon të paraqitet në librari të ndryshme të botës.
Edhe përkthimet e veprës së tij janë bërë në radhë të parë nga versionet frëngjisht të veprës së tij.
Përkthimi është i pamundur pa përkthyesin e megjithatë mendimi se roli
i përkthyesit nuk është gjithaq i rëndësishëm vazhdon të jetë shumë i përhapur. Shpeshherë mendohet se përkthimin mund ta bëjë kushdo qoftë, mjafton
që dikush të flasë dy gjuhë që të mund të përkthejë. Apo edhe më keq akoma
mendohet se mjafton që dikush të dijë të përdorë fjalorët dygjuhësor dhe kështu ai mund të përkthejë çfarë do lloj teksti. Mendimi tjetër që e kundërshton
atë është diametralisht i kundërt dhe thotë se gjithçka varet nga përkthyesi.
Një përkthyes i mirë mund të përkthejë gjithçka madje ai mund ta bëjë më të
bukur tekstin origjinal të një autori. E vërteta ndodhet diku në mes. Përkthyesi
i mirë sigurisht mund ta bëje një përkthim të mirë me kusht që edhe teksti origjinal të jetë i tillë. Përkthyesi i mirë vërtetë se do të dijë ta bëjë një përkthim
shembullor të një teksti mesatar po megjithatë nuk mund të bëjë mrekulli ashtu që tekstin jo fort të mirë ta bëjë një kryevepër letrare. Sikur që nuk është e
mjaftueshme që dikush të bëhet përkthyes për faktin e thjeshtë se flet dy gjuhë
të ndryshme.
92
Dr. Sazana Çapriqi Përkthimi letrar - detyrim apo zgjedhje
Përkthimi ka qëndruar shumë pranë zhvillimeve letrare të letërsisë shqipe
dhe shumë autorët kanë shkruar në dy gjuhë të ndryshme paralelisht, megjithatë letërsia shqipe mbetet pak e njohur. Cila është letërsia shqipe në gjuhë të
huaja dhe impakti i saj në këto gjuhë? Akti i përkthimit e fut veprën letrare në
një audiencë më të gjerë ku ajo gjen përbërës të tjerë, elemente të tjera me të
cilët mund të komunikojë më lehtë dhe kështu mund të marrë përmasa që nuk
i ka pasur ne letërsinë amë. Kjo ka ndodhur me ‘Gjeneralin e ushtrisë së vdekur’. Rëndësinë që nuk e gjeti fillimisht në letërsinë kombëtare e gjeti te një audiencë më e gjerë pasi u përkthye në frëngjisht. Këto përmasa i arrin vetë vlera
e veprës. Nga kjo shpeshherë krijohen spekulime për veprat me vlerë modeste
letrare, duke synuar që përmes përkthimit të këtyre veprave tu jepet statusi i
veprës së rëndësishme letrare, për faktin e thjeshtë se ajo është përkthyer në një
gjuhë të huaj. Kjo dukuri vërteton se përkthimi nuk mund t’ia japë një vepre,
vlerën letrare e artistike që ajo nuk e ka. Përkthimi i mirë e ndihmon shumë,
një vepër me vlerë, të gjej elemente komunikimi me një audiencë më të gjerë,
që shpeshherë mund të mungojë në hapësirën ku ajo krijohet. Ndërsa përkthimi i keq, padyshim e shkatërron edhe veprën më të mirë letrare.
Në të shumtën e debateve për përkthimin dhe rreth përkthimit pika ku
më së shpeshti takohen dhe më së shumti janë pajtuar mendimet është pikëpamja se vepra e përkthyer letrare, për kah rëndësia, është inferiore ndaj veprës
origjinale. Vepra e përkthyer bëhet më pak e rëndësishme në radhë të parë
nga fakti se vepra origjinale gjithnjë mbetet një ndërsa përkthimet mund të
jenë më shumë se një. Ky konstatim mund të ketë qenë i saktë në të kaluarën
por sot mund të shikohet me dyshim. Përkthimet letrare kanë qenë gjithnjë
të rëndësishme por sigurisht më të pakta nga sa janë sot. Me kohë përkthimet
letrare kanë ardhur duke u shtuar si në vëllim ashtu edhe në intensitet. Në
kohët e sotme të komunikimit global rëndësia e përkthimit bëhet edhe më e
madhe për faktin se dendësia dhe shpejtësia me të cilën bëhet komunikimi
ndërmjet njerëzve sot, varet shumë nga përkthimi. Nga ana tjetër shpeshherë
ndodh që bëhen përkthime të përkthimeve, kur bie fjala, përkthimi në shqip
i autores japoneze Banana Joshimoto bëhet nga versioni i përkthimit anglisht
i veprës së saj, apo përkthimi anglisht a italisht i Ismail Kadaresë bëhet nga
përkthimi frëngjisht i veprës së tij. Natyrisht përkrahës të idesë se pamundësisë
së përkthimit sigurisht nuk mund ta pranojnë këtë veprim në asnjë mënyrë por
ka të tjerë që mendojnë se ky është një veprim krejtësisht normal madje edhe i
domosdoshëm sepse gjasat që të gjendet një përkthyes që flet japonishten dhe
shqipen aq mirë sa të mund të përkthejë nga këto gjuhë janë tejet të vogla kështu ka mundësi që përkthimi në shqip të mos behet fare. Megjithatë, përkthimi
i Kadaresë në italisht nga frëngjishtja është i pakuptimtë. Në Shqipëri italishtja
93
ESEJI ESE ESEJURI
flitet shumë, gati mund të konsiderohet gjuhë e dytë prandaj sigurisht që mund
të ketë disa përkthyes të mirë që do të mund të përkthenin nga origjinali. Ka
një mendim që pohon se shkaku pse kjo nuk ndodh mund të gjendet te roli
i disa botuesve dhe përkthyesve të cilët për shkaqe ekonomike e financiare,
e bëjnë të obligueshëm përkthimin e veprës nga një gjuhë e caktuar dhe nuk
lejojnë përkthimet nga origjinali.
Nga ana tjetër veprime të tilla ka mundësi të fshijnë kufirin mes veprës
origjinale dhe përkthimit. Shkrimtari çek Millan Kundera, pas egzilit, për 20
vite me radhë vazhdoi të shkruante në gjuhën çeke ndërsa librat e tij botoheshin si përkthime në frëngjishte. Ai u bë i njohur pikërisht nga këto përkthime
mirëpo asnjëherë nuk ishte i kënaqur me to. Kur më në fund u bë e mundur që
t’i botonte këto vepra edhe në vendin e tij të lindjes ai nuk u ngut për t’i botuar
por mori t’i përpunonte edhe njëherë me qëllim që t’i bënte identike me versionet frëngjisht që tashme ishin botuar. Kësisoj Kundera sikur e rrënoi murin e
ndarjes në mes të veprës origjinale dhe përkthimit. Botimi i veprës së tij së pari
në frëngjisht e pastaj në çekisht përmbysi renditjen tradicionale të botimit: origjinali pastaj përkthimi. Ismail Kadare gjithashtu ka bërë disa herë ndryshime
e plotësime të veprës së tij edhe pasi ajo vepër është përkthyer. Veprime të tilla
kur përkthimi i paraprinë veprës origjinale apo kur edhe vepra origjinale ka
disa versione po njësoj si përkthimi, provokojnë debate të tjera dhe shtrojnë
dilema të tjera në fushën e përkthimit. Sidoqoftë, konstatimi i Mark Van Doren se letërsia e përbotshme ushtron fuqinë e vet nëpërmjet përkthimit, fiton
peshë gjithnjë e më të madhe në ditët e sotme.
94
mr Miomir Abović
P
osmatrano iz lingvističkog, dijalektološkog ugla, teritorija Boke Kotorske je
područje na kojem supostoje dva štokavska dijalekta – novoštokavski, istočnohercegovački i staroštokavski zetsko-lovćenski dijalekat. Istočnohercegovačkim dijalektom govori se, kako se u nauci ta granica u globalu određuje u
sjeverozapadnom dijelu Boke Kotorske, dok je jugoistočni dio Boke Kotorske
područje na kojem se govori zetsko-lovćenskim dijalektom. Kad je u pitanju
govor Hrvata u Boki Kotorskoj, treba reći da su većina Hrvata u Boki Kotorskoj
govornici jedne regionalne varijante zetsko-lovćenskog dijalekta i da taj govor,
iz raznih razloga nije moguće oštro i u potpunosti odijeliti od govora ostalih
nacija koje govore bilo tim dijalektom, bilo bokeljskom varijantom istočnohercegovačkog, ali smatramo da je neke jezičke crte specifične za govor Hrvata u
odnosu na ostale etničke grupe u Boki Kotorskoj ipak moguće izdvojiti. Stoga
ćemo u ovom izlaganju, bez pretenzija ka apsolutizaciji i vezivanju tih slučajeva isključivo za jednu naciju, u ovom slučaju hrvatsku, pokušati izdvojiti i
apostrofirati te značajke u skupu koji tvori upotrebu jezika na prostoru Boke
Kotorske, a prije svega, bokeljske varijante zetsko-lovćenskog dijalekta.
Na fonetsko-fonološkom planu zajednička crta istočnohercegovačkog i
zetsko-lovćenskog dijalekta na području Boke Kotorske je (i)jekavska zamjena
starog vokala jat i sve vrste novog (i)jekavskog jotovanja (śutra, śeme, đevojka,
đeca, ćerati itd). Refleks jat-a u oba dijelekta je dvosložan (sijeno, strijela). Za
hrvatski živalj u Boki čiji su pripadnici, kako smo naglasili u uvodu, uglavnom
govornici jednog podtipa zetsko-lovćenskog dijalekta karakteristično je i dobro čuvanje suglasnika f i h ( ažola, refužo, ferao, faculet, garofuo, muha, uho,
mahati itd). Takođe je primjetno ispadanje završnog suglasnika u primjerima
tipa: Pošo sa’ u Tiva’, To je velika žalos’ itd kao i prisustvo glasa dz u romanizmima: brondzin, dzog, bidza, dzipa itd.
Kad je u pitanju morfološki nivo analize, u nauci se za oba dijalekta kojima se govori na području Boke Kotorske konstatuje uopštavanje nastavaka
tvrdih zamjeničkih osnova sa vokalom e u instrumentalu jednine muškog i
srednjeg roda, kao i u genitivu, dativu, instrumentalu i lokativu množine (s
našijem đetetom, daju povlastice bogatijema), a isto tako i upotreba enklitika
ni, vi, u dativu i akuzativu (dali su ni pare; častiću vi 100 eura), mada se ovdje
mr Miomir Abović Značaj govora Hrvata u Boki
Značaj govora Hrvata u Boki
95
ESEJI ESE ESEJURI
mora konstatovati da se i jedna i druga morfološka karakteristika u jeziku mlađih generacija pod uticajem književnog jezika u vaspitno-obrazovnim institucijama i jezika elektronskih i štampanih medija sve više i temeljnije gube - prva
u korist kontrahovanih oblika (sa našim đetetom; daju povlastice bogatima), a
druga u korist punih oblika nam, vam (dali su nam pare). Infinitiv ima oblike
bez finalnog i (reć, poć, spavat). Zanimljivo je i treće lice množine prezenta
tipa nosu, molu, držu itd, čija je upotreba, doduše, opet vezana za govornike
starijih generacija. U relevantnoj naučnoj literaturi se konstatuje da su aorist i
imperfekat u bokeljskoj varijanti zetsko-lovćenskog dijalekta u živoj upotrebi.
Međutim, hrvatski živalj u Boki Kotorskoj i inače rjeđe upotrebljava ova dva
glagolska oblika, a za trenutno stanje se može konstatovati, i to ne samo kada
je u pitanju govor Hrvata na području Boke, nego i ostalih nacija, osjetno sužavanje upotrebe aorista i gotovo potpuno nestajanje imperfekta, što naročito
vrijedi za pripadnike mlađih generacija.
Na akcenatskom planu govornici istočnohercegovačkog dijalekta na teritoriji Boke Kotorske u svojoj jezičkoj kompetenciji posjeduju četvoroakcenatski sistem sa dva uzlazna i dva silazna akcenta (sa povlačenjem svih nekadašnjih nepočetnih akcenata na prethodni slog, npr. pòtok, rúka) za razliku od
govornika bokeljske varijante zetsko-lovćenskog dijalekta čiji govornici čuvaju
nepreneseni akcenat (potök, rûka, sestrÄ). U govoru mlađih generacija, međutim, a vjerovatno pod uticajem elektronskih medija i vaspitno-obrazovnih
institucija, i na ovom planu jezičkog izraza sve više dolazi do promjena, pa se
može primijetiti, u sve većem obimu prenošenje silaznih akcenata na pretnodni slog uz promjenu intonacije (potök>pòtok).
Pored pomenute razlike na akcenatskom planu, druga najizrazitija razlika
između dva dijalekta na teritoriji Boke Kotorske je na planu sintakse - dok govornici istočnohercegovačkog dijalekta poznaju opoziciju između padeža mjesta
(lokativa ili instrumentala) i padeža pravca (akuzativa) pri upotrebi predloga za
mjesto kao što su: na, u, među, pod itd, pa se uz glagole mirovanja upotrebljavaju lokativ i instrumental, a uz glagole pravca kretanja akuzativ (sjedi u šumi;
ulazi u šumu) dotle govornike zetsko-lovćenskog dijalekta karakteriše nepoznavanje ove opozicije pa se uz glagole mirovanja obično upotrebljava akuzativ
umjesto lokativa (Pošo je odmorit i evo ga śedi u kuću). Za govor Hrvata u
Boki nešto je karakterističnija upotreba sintaksičke crte za + infinitiv, naprimjer
„Nije to zdravo za jest”, „Za poć u Englesku treba mi viza“ itd.
Za govor Hrvata u Boki karakteristična je i upotreba tzv. adrijatizama,
jezičkih pojava koje se javljaju uz Jadransko more. Prije svega, tu moramo pomenuti skraćivanje dugog vokalnog r u primjerima tipa krv, djelimično prelaženje finalnog m u nastavcima i u nepromjenljivim riječima u n (volim ga
96
mr Miomir Abović Značaj govora Hrvata u Boki
>volin ga), dok do prelaza lj u j (ljubim ga>jubim g) u Boki ne dolazi, pa taj
adrijatizam izostaje.
Jezički sloj po kojem se hrvatski živalj u Boki možda naprepoznatljivije
karakteriše jeste leksički sloj, preciznije široka upotreba romanizama, riječi
porijeklom iz romanskih jezika, a u Boki prije svega iz italijanskog jezika (ili
određenog italijanskog dijalekta). Svako od bokeljskih Hrvata svakodnevno
upotrebljava veliki broj tih riječi: bevanda, cok, bracera, fagot, bova, manjabalin itd.
Posebno je zanimljiva i hrvatskoj nacionalnoj zajednici u Boki imanentna
metaforička upotreba riječi romanskog porijekla. Bilo na temelju asocijacija
po obliku, bilo na temelju nekih drugih asocijacija kod pojedinih riječi vrši
se, u odnosu na ono na što te riječi primarno referišu, metaforički transfer
značenja, pa date riječi postaju riječi - metafore; pored osnovnog značenja dobijaju i sekundarno značenje. Metaforička upotreba riječi omogućava dublji i
intenzivniji doživljaj određene pojave. Romanizmi u metaforičkoj upotrebi u
govoru bokeljskih Hrvata gotovo po pravilu imaju ironičnu, često i pejorativnu
konotaciju. Pa tako, nije isto kad nekoj ženi kažete, recimo, da je „elegantno
popunjena” ili joj kažete da je „bracera”; nekome ne da je uporan, nego da
je „cok”; nekom da nije baš dosljedan u životnim uvjerenjima i ponašanju,
nego da je „bevanda”; nekome da je malo rasijan, nego da je „manjabalin”; ili,
ne daj Bože, nekome muškarcu da nije baš autoritativan u braku, nego da je
„mona”. Možemo bez pretjerivanja reći da je upotreba romanizama, a naročito
romanizama sa ironičnom, ponekad i malicioznom intencijom, najtemeljnija
karakteristika govora Hrvata u Boki.
Rezimirajući ovo izlaganje, možemo zaključiti da, iako se ne mogu oštro
vezati samo za nacionalnu zajednicu Hrvata u Boki, nesumnjivo postoje određene jezičke crte koje su, generalno gledano imanentnije govoru Hrvata u Boki
u odnosu na ostale etničke skupine. Tu možemo navesti pojavu adrijatizama,
određenih sintaksičkih konstrukcija tipa za + infinitiv, a pogotovo intenzivnu
upotrebu romanizama naročito u metaforičkom značenju.
97
HRONIKA KRONIKË HRONIKA
Izložba Aldemara Ibrahimovića
u Zagrebu
U
galeriji Ministarstva odbrane „Zvonimir”, a u povodu Dana crnogorske kulture, u utorak, 11. septembra 2012., otvorena je izložba
slika crnogorskog autora Aldemara Ibrahimovića koji se predstavio
s tridesetak recentnih slika tehnike ulje na platnu. Ibrahimovićevu
izložbu organizovao je Centar za kulturu manjina Crne Gore zajedno sa Nacionalnom zajendicom Crnogoraca Hrvatske iz Zagreba.
Aldemar Ibrahimović rođen je u gradiću Rožaje, u Crnoj Gori 1962.
godine. Akademiju likovnih umjetnosti završio je u Sarajevu 1986.
u klasi profesora Radoslava Tadića., a do sada je izlagao na više
od trideset samostalnih i skupnih izložbi u zemlji i inozemstvu, od
kojih su najvažnije one u Podgorici 1993. i 1999., Beču, Gracu i Klagenfurtu 2000., 2002. i 2005. u Novom Sadu, Baru i Parizu, u Zagrebu 2008., u Nici 2010., te u Dol de Bretange i u Luxemburgu 2011.
Također je za svoj rad više puta i nagrađen, posebice za pejzaže
koje slika od rane mladosti i njegovo su tematsko opredjeljenje i
ove zagrebačke izložbe.
Povjesničarka umjetnosti Iva Körbler na otvorenju izložbe pohvalila je autorski opus autora naglasivši: „To slikarsko komuniciranje
s prirodom otkriva kako su prirodni i artificijelni pejzaž bez ljudi
za slikara prostori slobode, neopterećeni bilo kakvim vlastitim teorijsko-poetološkim projekcijama i ambicijama”. Mladen Lompar
u katalogu Izložbe, između ostalog, navodi kako autoru „...Pejzaž,
ali samo kao povod, pored prepoznatljivosti i impresije, služi mu
kao polazna stanica, vizure smješta i raspoređuje u novi red i kolorističke vrijednosti. Negdje su to svedeni znakovi i alegorijski
preobražaji, a negdje puka ljepota neutralnosti. Ovakav koncept je
u suštini, lirsko-reflektivni doživljaj, a u likovnom nastojanju nadgradnja (ili razgradnja) i oplemenjivanje impresije”....Dodao je da je
„...slikarstvo Aldemara Ibrahimovića nastalo na principu primarnih
i analitičkih osobenosti, i u suštini je iskorak u odnosu na tradici-
100
onalistički duh koji ga okružuje.”, dok Milan Coko Marović, može se pročitati u ocjeni izložbe, nastavlja s navodom: „...Ibrahimović oslanja se na
osluškivanje vlastite kreativne motivacije i sigurno će u daljem razvoju
uvijek biti prisutna i odlučujuća osobna, suptilna likovna inteligencija...”.
Suradnja Nacionalne zajednice Crnogoraca Hrvatske s Galerijom „Zvonimir” započeta je, inače, još 2004. godine, te je postala primjerom povezivanja i ostvarivanja određenih projekata udruga predstavnika nacionalnih
manjina i institucija u Republici Hrvatskoj. Izložbe crnogorskih umjetnika
u Galeriji „Zvonimir” na ovaj način postaju sastavnim dijelom kulturnih
događanja u Gradu Zagrebu, navodi Danilo Ivezić u predgovoru kataloga.
Izložba Aldemara Ibrahimovića u Zagrebu
Uz nazočnost veleposlanika Crne Gore u Hrvatskoj, nj.e. Igora Građevića te predsjednika Centra za očuvanje i razvoj kulture manjina, dr. sc
Derviša Selhanovića, izložbu je otvorio dr. sc. Radomir Pavićević, predsjednik Nacionalne zajednice Crnogoraca Hrvatske, koji je tom prigodom
izmedju ostalog rekao: „Mostovi suradnje dvije države na kulturnom planu, ostvareni u proteklom razdoblju uz angažman Nacionalne zajednice
Crnogoraca Hrvatske i njenih članica, zalog su svih budućih zajedničkih
projekata i aktivnosti koji će se provoditi u okviru institucija, a uz pomoć
predstavnika crnogorske nacionalne manjine u Republici Hrvatskoj i njihovih organizacijskih oblika”, istaknuo je Pavičević u svom govoru.
101
HRONIKA KRONIKË HRONIKA
Marijan Mašo Miljić
FATUM PROLAZNOSTI I LJEPOTE
Povodom izložbe crteža
Zuvdije Hodžića „Crnom Gorom”
D
vadeset šestog januara 2012. u Podgorici je otvorena izložba crteža Zuvdije Hodžića „Crnom Gorom” u organizaciji Centra za očuvanje i razvoj kulture manjina i JU Muzeji i galerije Podgorice (u čijem
prostoru je i upriličen ovaj zanimljivi kulturni događaj). Za izložbu
je publikovan i primjeren katalog.
Izložba je na mene ostavila snažan utisak koji sve do sada nije
iščilio. Podstakla me je na razmišljanje ne samo o njenoj likovnoj
suštini i vrijednosti nego i na mnogo što drugo što je u vezi sa starom arhitekturom u Crnoj Gori, i inače.
Nakon desetak samostalnih izložbi crteža i grafika i dvije monografije crteža: Podgoricom starom i Otkrivanje zavičaja, upravo
održanom izložbom Zuvdija Hodžić se predstavio sa dosad najcjelovitijim izborom ove vrste svoga stvaralaštva. U stvari, on je našoj
javnosti poznatiji kao književnik, nego kao majstor urbanog crteža,
poklonik drevnosti, zaljubljenik u staru arhitekturu i urbane cjeline
u propadanju, zabrinut za njegovu sudbinu.
Zuvdija Hodžić je u svojoj osami i melanholiji opsjednut motivima
urbanog ambijenta: starim zdanjima, tvrđavama, kulama, tornjevima, mostovima, kapijama, crkvama, džamijama, mlinovima, zidovima, kućištima, kućama, čaršijom i svime u čaršiji što se sačuvalo
uprkos vremenu i nemaru ljudi.
To je Hodžićevo svojevrsno putovanje u prošlost iz sadašnjosti, po
cijeloj Crnoj Gori koja je, izjedna, njegovo počelo i zavičaj, u njenom
posebnom imanentnom jedinstvu, duhovnom i estetskom, opasana obručevima opstajanja ali i ugrožena, između ostalog, rasušenim
dugama vremena u kazanu koji zovemo svijetom ili kosmosom.
102
Vilijam Kuper je svojevremeno (1785) zapisao: „Bog je stvorio prirodu, a
čovjek grad”. Ova misao mi je bila ključ da uđem u suštinu i razumijevanje vrlo zanimljive izložbe Zuvdije Hodžića.
Samo ovijani licemjeri i dežurni fariseji, pod maskama sveznajućih kritičara, mogu tražiti mane i nedostatke izloženim crtežima, odmjeravajući
njihovu vrijednost namjerama autora koje on, u stvari, i nije imao dok je
radio, strpljivo i pedantno.
Hegel je za umjetnost kazao da je to „ideja u čulnom obliku” ili „oduhovljena čulnost”. Upravo, i motivi urbaniteta na prostoru Crne Gore predstavljeni na izložbi crteža Zuvdije Hodžića to potvrđuju.
I zaista, sve je osuđeno na propadanje. Zuvdija na svojim crtežima ne
podražava samo ono što stvarno postoji, on ga estetski restaurira, domišlja, konzervira, ulijevajući mu duh i estetsku ljepotu. Urbana duhovna
obnova je, izgleda, moguća samo na crtežu. Najčešće su to gradska ili
polugradska zdanja bez ljudi i života, samo oaze onoga što je postojalo.
Ostalo je sve nepovratno nestalo. Naselja i zdanja stare kao i ljudi. Neka
kratko traju, a neka nadžive čitave generacije, ali ne mogu da izbjegnu
prolaznost svega postojećeg.
Gdje god dođe na svome neobičnom putovanju Crnom Gorom ovaj umjetnik, rembrantovski, tiho i nenametljivo demonstrira „čas anatomije” arhitekture u propadanju i nestajanju i balsamuje je duhom i emocijom na
svojim crtežima.
To su, u stvari, svojevrsne estetske razglednice, kao amaneti, poslate u
vrijeme na bezbroj anonimnih adresa da se ono što je na njima sačuva
od kuge zaborava. Svaki crtež je svojevrsni testament da se bar sačuva
ono što je pretrajalo. S druge strane, izložba je veliki arhiv utisaka, strepnji i straha nad ostacima crnogorskog urbaniteta, koji čuva prožimanja i
doticaje više civilizacija, kultura i stilova.
Marijan Mašo Miljić Fatum prolaznosti i ljepote
Stara arhitektura – stari gradovi, urbane cjeline, zdanja i drugi primjeri
graditeljstva su, kao i sve ljudsko, osuđeni na propadanje. Ono „čulno“
nestaje, ostaju samo „ideje”, istina u okrnjcima, u ritama vremena. Većina te drevne arhitekture je u fazi propadanja što zbog brojnih razura i
devastacija, što zbog ljudske ravnodušnosti i nemara.
103
HRONIKA KRONIKË HRONIKA
Zato ovaj umjetnik i nastoji da toj arhitekturi u agoniji, u prostoru koji se
mijenjao, ubrizga estetsku snagu i ontološki inat da opstane.
Zuvdija Hodžić rekonstruiše razaranje strukture urbaniteta, njegovo propadanje. Naravno, sve je stvoreno po mjeri i potrebi čovjeka, ali po toj mjeri ne propada sasvim. Nad svime je i metafizička sjenka i prst drugih sila.
I na kraju, izložba Zuvdije Hodžića u cjelini, kao i svaki crtež ponaosob,
pored umjetničke, gnoseološke i ontološke vrijednosti i testamentarnog
karaktera jeste i izuzetan prilog crnogorskoj ekistici - disciplini koja proučava ljudska naselja. Izložba je i apoteoza urbaniteta, studija vremena i
sudbine svega u njemu.
Sve to Zuvdija Hodžić postiže kroz retoriku ćutanja i pobožnog mira, uz
tragično osjećanje svekolike prolaznosti ali i neke zadivljujuće vedrine u
tišini i samoći.
Kao i autor ovih crteža, stojimo opčinjeni i zadivljeni pred motivima stare
arhitekture i graditeljstva, ali i pred njegovim crtežima na kojima je Duh, u
likovnom ruhu, glavni junak, poražen vremenom, zarobljen prostorom. Da
je, kako je rekao onaj engleski mislilac, priroda božije djelo, a grad ljudska
tvorevina - vidi se i na crtežima Zuvdije Hodžića, samo što Bog više brine
za ono svoje što je stvorio nego što to čine ljudi, što nije ništa novo. Ipak,
grad i čovjek ne mogu jedan bez drugog. Bez grada, uopšte naselja, čovjek
je pustinjak a gradovi su bez ljudi mrtvi ili su u agoniji nestanka.
104
Zuvdija Hodžić
ČAPRIĆIJEV POVRATAK NAMA
Koja sreća o Bože
Što nijesmo savršeni. I
Navikavamo se.
(B. Čaprići ,, Kuhinja’’)
Zato i odluka Centra za očuvanje i razvoj kulture manjina Crne Gore da
na crnogorskom jeziku objavi izbor iz Čaprićijeve poezije, ma koliko da
iskreno raduje, pokreće i pitanja i dilemu: Zar treba da mi, u Crnoj Gori,
u sredini u kojoj je Čaprići rođen, odrastao, završio srednju školu, poslije
studija neko vrijeme i radio, među posljednjima u okruženju i šire, svoje
čitaoce upoznajemo s njegovom poezijom? Zar nije naša obaveza da, kad
su u pitanju Čaprići i drugi albanski stvaraoci iz Crne Gore, prvi prevedemo i objavimo njihove knjige? Činjenica je da je takvih želja i projekata
bilo ali, još više i nerazumijevanja za njih, vještačkih barijera i neuvjerljive odbrane da se ,,nema sredstava’’. Tako su nam Esad Mekuli, Redžep
Qosja, Nolj Beriša, Ruždi Ušaku, Idriz Uljaj, Hajro Ulcinjaku, Hadži Šabani,
Anton Gojčaj, Anton Berišaj, Aslan Biša, donekle i Ibrahim Berjaši i Muzafer Čauši, ostali nepoznati. Dvije, najviše tri panorame stvaralaštva naših
Albanaca na crnogorskom jeziku, prevodi koje objavljuje ,,Ars’’ nedovoljni
su da bi nas opravdali za nečinjeno i neučinjeno.
Zuvdija Hodžić Čaprićijev povratak nama
A
kademik, predsjednik Kosovskog PEN Centra, doktor nauka, ugledni univerzitetski profesor, književni teoretičar i istoričar književnosti (autor najbolje knjige o Kadareu), predavač semiotike, semiologije i stilistike, Basri
Čaprići (Krute, Ulcinj, 1960.) najznačajniji je kao pjesnik koji u savremenoj
albanskoj književnosti, a time i onoj koja joj je prethodila, predstavlja izuzetnu pojavu. Zato je, za poznavaoce albanske književnosti, u ,,matici’’ a
pogotovu van nje – Čaprićijevo pjesničko djelo inspirativno, izazovno za
analize, tumačenja i proučavanja. Svjedoče o tome brojni radovi i studije,
prevodi njegove poezije na sve važnije evropske jezike, zastupljenost u
antologijama i izborima, nagrade i priznanja.
105
HRONIKA KRONIKË HRONIKA
Nažalost, takva je bila i sudbina Basri Čaprićija.
Upoznavanje s njegovom poezijom neće ispraviti nepravdu podjednako nanesenu albanskoj književnosti i crnogorskoj kulturi, ali će, uvjeren
sam, pomoći da shvatimo kakvo duhovno blago posjedujemo i kako ga, s
razlogom i ponosom, možemo predstaviti svijetu, afirmišući vrijednosti
plodotvornih civilizacijskih ukrštanja i prožimanja na našem tlu.
Iako svi koji su pisali o Čaprićevoj poeziji, ističu njenu originalnost;
iako je ona jedan od njenih bitnih obilježja i označava radikalni raskid
sa književnom tradicijom i poetikom, Čaprićijeva poezija je, metaforično
govoreći, kao morska školjka iz koje se, kad se prinese uvu, oslobađaju i
čuju pjesma i šumovi mnogih mora i daljina. Ona je, kao i njegova pjesma
,,Maslina sa dvije hiljade godova’’ koja
Jedan korijen prostire ispod puta
Brijegom drugi
Jednu granu baci preko asfalta
Ka moru drugu
Čaprići je najistaknutiji predstavnik pjesničke generacije koja je između osamdesetih i devedestih godina prošlog vijeka suvereno zavladala albanskom književnom scenom do tada karakterističnom po ,,horski
ukomponovanim tonovima i glasovima,’’ ukalupljenom društveno-ideološkom stvarnošću. Ona je poeziju u potpunosti oslobodila svega što bi
ometalo njene isključivo umjetničke poruke. Čaprićiju, rođenom pjesniku, u tome je, pored talenta, pomoglo i odlično poznavanje tradicionalne
književnosti i, mnogo više, modernih i postmodernih strujanja u Evropi i
svijetu. Na takvog pjesnika moralo se poduže čekati. Čaprići je bio jedan
od tih zbog kojih:
Toliko vremena čekamo onu tešku vodu
Da nas razdvoji
Zauvijek od zemlje voljene (,,Savršenstvo kiše’’)
Misija pjesnika da budu ,,probuđena svijest naroda’’ ili ,,čuđenje u svijetu’’ prevaziđena je i anahrona; ona kod generacije koju Čaprići predvodi,
izaziva krajnje ironičan odnos. Sve vrijednosti su poremećene, pokazale
se lažnim, ništa se novo i ne dešava/ i otićićemo na dno...za slobodu ne
vrijedi ni život dati... Nema više ni velikih riječi ni velikih tema. Pjesniku
koji zna ,,da je semiotski kod ugrađen u sistem albanskog jezika’’, ipak su
106
duhovno bliži ,,stranci’’: Hini, Morgan, Šejms, Helderlin, Kami, Eliot, Hajdeger koji je tvrdio ,,da se smisao i cilj pjevanja najbolje ostvaruju u dijalogu
s vremenom i sa sopstvenim istorijskim trenutkom’’. Čaprići zna da vrijeme nije prostor da ga možeš izbjeći. Za njega je svijet takav kakav je,
prolazan, apsurdan, ponavljajući, vječito na ivici Paskalovih ponora ,,koji
nas užasavaju’’, u njemu vlada strah što stegne kao kliještima, traumatičan, nesiguran, sastavljen od antomijske građe, košmaran, treba ga rušiti
da ga ne bi gradili, paradoksalan. Pjesnik se prema njemu odnosi kao i
prema poeziji, svojoj i tuđoj, ironiše ali ga se i plaši, kao u pjesmi ,, Moj
doprinos revoluciji je nula’’:
Moj doprinos je nula
Za revoluciju za istoriju
Uplašio sam se da gore biti ne može.
Žena mi zbori mani se toga sada
Ko se ne uplaši kada je mrak vladao
Ali ne govore o takvim stvarima
Sada kada je svemu kraj.
,,Moji stihovi imaju onaj smisao koji im se pridaje’’ – pisao je Valeri; slično
i Jejts: ,,Moje pjesme imaju onoliko značenja koliko ih čitalac pronađe’’. I
Čaprići se ,,drži’’ toga. Njegova poezija, hermetička, ezoterička, moderna, traži čitaoca koji da bi otkrio njeno ,,obremenjeno značenje i značaj’’
mora biti obrazovan; vraćati joj se, čitati je, mora biti spreman da njegove
pjesme dešifruje kao pjemu ,,Prozor ostavi otvoren’’ u kojoj Čaprići, ponavljanjem zahtjeva da prozor ostane otvoren... prozor ostavi otvoren...
spuštaju se zvijeri sa planine... prozor ostavi otvoren... zatvori vrata
zatvori... da ne bi zvijeri i ljudi izlazili... Prozor ostavi otvoren a zatvori vrata jer stižu varvari (ne oni Kavafijevi) već zvijeri koji proždiru sve
ljudsko... „slika” završnu scenu tragičnih istorijskih događaja i procesa
na Kosovu i Balkanu. Za Čaprićija su riječi krhotine razbijenog ogledala,
,,simboli zajedničkog pamćenja’’ (Borhes) ali bez epifanijske moći, riječi-
Zuvdija Hodžić Čaprićijev povratak nama
Čaprići u svoje pjesme umeće poneki stih po afinitetu bliskih svjetskih
pjesnika, izokrene sve, u smislu traži besmisao, u redu nalazi nered... Ironija je dominantna i prepoznatljiva i kad se obraća Prometeju (Njega će
vezati ponovo odvezati/i mi ćemo goreti ponovo goreti); I kad poznatog
albanskog pjesnika Ljasguša Poradecija prekorijeva da je on kriv za sve;
i kad za sebe kaže da je pristalica rata... Ja sam podržavalac rata kako
nijesam... Đe god da pukne kud god da dođe...
107
HRONIKA KRONIKË HRONIKA
slike, odraz izokrenute stvarnosti, naslijedjenog straha, crnih silueta koje
nas prate ulicama po kojima padaju crvene kiše, ugrožene egzistencije,
raznih opasnosti, života pod čeličnim kišobranom, poljuljanog vjerovanja,
obješenog na poleđini vrata, saznanja da, kao u pjesmi Vrata:
Nam ne trebaše mnogo
Vremena shvatiti da
Nije u našim rukama
Da izbacimo iz uma
Čitav taj teret
Vječiti
Kada će se vrata razvaliti.
Čaprićijevo mjesto u albanskoj pa i široj, balkanskoj književnosti, uporedivo je s jednom pojavom u prirodi - sa seobom evropskih ptica u južne
krajeve, u koje su letjele milenijumski istom stazom preko Alpa, mnoge
stradajući zbog hladnoće i visine. Ali, kad je otvoren tunel koji povezuje
Švajcarsku i Italiju i ptice su promijenile i skratile put, iskoristile su tunel
da brže i lakše stižu do cilja...
Samo što Čaprićija, na izlasku iz ,,pjesničkog tunela’’ čeka mrak koji, istina, više otkriva nego skriva. Stvarnost, ljude, njihove odnose i svijet ovostrane jave čini vidljivijim. Mrak sličan onom iz Brehtovih vremena.
108
Vlatko Simunović
Knjige koje morate pročitati: Basri Čaprići
„Savršenstvo kiše”
K
njiga izabrane poezije Basrija Čaprićija „Savršenstvo kiše”, prva je potpunija hrestomatija tekstova jednog albanskog umjetnika na crnogorskom jeziku u novije
vrijeme. Kako to obično ovdje biva, stiže ni prekasno, ni na vrijeme. Nije okasnila
jer za dobro nikada ne može biti dockan. Nije stigla na vrijeme jer je Čaprići rođen u Ulcinju i preveden je na sve veće evropske jezike, pa smo s njegove knjige
na crnogorskom mogli očekivati znatno ranije. Neki će reći – sve to nije važno. I
ne griješe. Nako svega, važno je da „Savršenstvo kiše” stiže među svoje, među
ljude koji znaju pravednu cijenu pjesničkog i duhovnog iskustva. Ko god preferira poeziju, po unutrašnjim sadržajima dostojnu tog svetog imena, ima među koricama ovog izdanja mnoštvo razloga da se raduje. Istovremeno, onaj ko da sebi
za zadatak da je u cjelosti razumije i objasni, naći će se pred teškim zadatkom.
Svaka pjesma ima sopstvenu poetiku, način na koji je izgradjena. Kao da su pisane sa namjerom da nikada ne presuši struja polisemantičnog zračenja, da se
interpretativni krug nikada ne zatvori, da bi se figurama koje nose opasnost da
nikada ne budu shvaćene mogao po želji dodjeljivati smisao. Zato govor o Savršenstvu kiše” nužno treba smjestiti u tačku gdje se sijeku govor o viziji poezije
uopšte i pokušaj tumačenja poetike Basrija Čaprićija.
„Savršenstvo kiše“ knjiga je apstraktne osjećajnosti koja odbija konačnu formulu tumačenja njenog porijekla.Čita se kao trag poetskih avantura čovjeka koji
ćutnju doživljava kao strašnu napast i od čitaoca traži sposobnost da koncentrisano isprati ideje skrivene u tekstu. Čaprići nije pjesnik koji piše da bi se igrao sa
jezikom, on je okrenut svijetu, i kada mu ide u susret, i kada od njega bježi.
Njegovu poeziju obilježavaju bogatstvo slika, situacija, znakova , igra ideja,
elementi iskustva meditacije i filozofskih koncepata. U iskustvu tog pjesnika
pjesnički diskurs je štit koji poetsko biće štiti od razornog dejstva i materijalne
svakodnevice i potmulo skrivene, zarobljavajuće taštine svijesti.
Sve je moguće u poeziju Basari Čaprićija. On ima nevjerovatnu sposobnost
da sebe i svog čitaoca, tvoračkom voljom duha, uputi na ključna područja svakodnevice i njenih banalnosti, da signalizira duševnu i duhovnu tragiku čovjekovu.
Emancipovani antitradicionalist po svom najdubljem duševnom opredjeljenju – Čaprići pjesnički progovara razigrano i nezazorno. Teži koherenciji. Kratkim
Vlatko Simunović Čaprići - emancipovani antitradicionalist
Emancipovani antitradicionalist
109
HRONIKA KRONIKË HRONIKA
rezovima otvori i osvijetli najdublje i najtamnije hridine u biću... Nije Čaprići jedini pjesnik koji se okretao protiv konvencionalnosti, ali je sigurno jeste jedan od rijetkih koji je
na tome izgradio čitav svoj duševno-moralni i pjesnički stil: sve je kod njega usmereno
traženju anti-konvencionalnog stava.
Ništa se novo ne dešava i otići ćemo na dno
na samom dnu
sloboda je jedno veliko govno i ne vrijedi ni život
dati za nju...
Čaprići je je pjesnik oka i sluha. Izbjegava sve što je izrazito i naglašeno. Oblike i
bića svijeta preobražava po svojoj mjeri, uglavnom ne dozvoljavajući osjećajnosti da
ga ščepa. Njegova jezička mašta je nesvakodnevna a pjesma prirodan čin ujedinjenja
činjenica svijeta i činjenica duha. Kao da pjevati znači pokušaj da se u stalnom nastajanju i postojanju kroz težnju ka savršenstvu odlaže rok smrti tog ploda.
Nešto mora umrijeti u nama
jedna ledena jabuka stoji nam za vratom
ne možeš ništa i kada ti se struk otkida
od tvoje unutrašnjosti malo umire vrijeme...
Na momente u pjesmama Basarija Čaprićija prisutan je sentimentalizam ali suštinski i isključivo kao elemant izbjegavanja jake žudnje ili stvar preobražavanja te
žudnje u laku sjetu koju je moguće ironisati...
Sloboda do koje Čapriću dolazi, sloboda je od patetike i svakog drugog oblika retoričnosti, uključujući i stvarnost kao ono što je stvarno samo ako je nužno, i u svojoj
nužnosti nezamenljivo. A ništa nije nužno i u sebi nezamenljivo: ni riječ, ni njen ritam,
ni duševni stav.
Čaprići bi htio biti sve i svako. Ako su pjesme, kao što to tvrdi Rilke iskustva, pozicionirajući iskustva Čaprićija možemo reći: Tipičan Mediteranac kojemu nikad nije dosta
Mediterana.
Govorenje o poeziji pretvara poeziju gotovo neizbežno u predmet. A tada iščezava
njezina suština. Podsjetiću samo da „Savršenstvo kiše” otvara pjesma „Školjka”. Kazaću da je otvorena školjka sa biserom simbol probuđenog duha a Čaprići:
Otvori se jer
Hoću da izađem
Da vodu pijem direktno sa neba..
Školjka je prekrasna kad je zatvorena i stopljena s morskim dnom u vodenoj tišini.
Školjka je prekrasna kad je otvorena na kamenoj obali sa suncem koje obasjava njenu
sedefastu unutrašnjost i maleni biser u njoj. Mi biramo. „Savršenstvom kiše” Čaprići je
izgubljenima unutar školjke kao mogućnost izbora ponudio sjeme duha. Književnost
se ne misli, no se praktikuje.
110
Poetsko muzičko veče Hrvata Crne Gore
održano u Dubrovniku
rogram naslovljen „Poetsko muzička večer Hrvata Crne Gore” održan je
u Kneževom dvoru u Dubrovniku. Da bokokokotorski zaliv obiluje muzičkim talentima dokazali su mladi muzičari Tamara Jovićević, Paola Mitrović, Andrea Orlando, Andrea Petrović, Anita i Jelena Popović, Dora Škapul.
Nastupio je i crkveni zbor „Sveti Tripun” predvođen dirigentom Nikolom
Čučićem.
Domaćine i goste pozdravio je direktor Centra za razvoj i unaprijeđenje
kulture manjina Crne Gore Derviš Selhanović istaknuvši, između ostalog,
da sve ono što je dobro postoji u kulturi, te da je multikulturalnost jedna
od odrednica Crne Gore koja se afirmiše kroz sve manjinske narode na
tom prostoru. Takođe, istaknuo je da upravo Hrvati daju izuzetan značaj
kulturi i tradiciji te da obogaćuju multikulturalnost Crne Gore.
„Preludij” i „Allegro” Kreislera-Pugnanija na početku izvela je Dora Škapul na violini u pratnji profesorice klavira Tamare Jovićević. Šopenovu
„Etidu op. 25 br. 12” na klaviru su izvele Paola Mitrović, dok su Doplerovu „Mađarsku pastoralnu fantaziju” odsvirale Andrea Petrović na flauti i
Andrea Orlando na klaviru. Tokom večeri, renomirana dubrovačka dramska umjetnica Glorija Šoletić, čitala je djelove poezije i proze kotorskih
autora: Ivana Bona-Bolice, Dominika Cecića, nadbiskupa Vicka Zmajevića,
Andrije Balovića, Frana Alfirevića i Viktora Vide. Violinistkinje sestre Popović – Jelena i Anita nadahnuto su odsvirale „Alegro moderato” J. K.V.
Kalivode. Na kraju večeri djela V. A. Mocarta, A. Briknera i R. Filke otpjevao je crkveni zbor „Sveti Tripun” iz Kotora u pratnji Tamare Jovićević na
orguljama, pod upravom dirigenta Nikole Čučića.
Poetsko-muzički program: „Hrvati Boke u Dubrovniku”
P
111
HRONIKA KRONIKË HRONIKA
Poetsko muzički program
– „Bogatstvo različitosti” u Tirani
C
entar za očuvanje i razvoj kulture manjina Crne Gore u saradnji sa
Ambasadom Crne Gore u Tirani u okviru svojih aktivnosti organizovao je POETSKO MUZIČKI PROGRAM – „Bogatsvo različitosti”.
Program je održan 12. jula 2012. godine u Sali Ministarstva za kulturu, turizam, omladinu i sport u Tirani.
Učesnike je u ime Centra za očuvanje i razvoj kulture manjina pozdravio direktor, dr Dervis Selhanovic, koji je tom prilikom istakao:
„Iskustvo kao najbolji saveznik ukazuje da kultura i umjetnost čine
najčvršći i najinsprirativniji osnov za unapređenje i razvoj odnosa
među ljudima, narodima i državama. Multikulturalizam podrazumjeva istovremeno razvoj kulturnog identiteta i duhovnog individualizma manjinskih naroda koji u njoj žive. To Crnoj Gori daje
puno jedinstvo različitosti. Živjeti sa razlikama jedinstveni i zajedno to je veliki zadatak naše istorije, države, društva i kulture. To je
humanističko načelo dana koje živimo”.
U programu su učestvovali poznati književnici i muzički stvaraoci
iz Crne Gore. Safet Drljan, Duo Ana i Ida Muratagić, Jelena Kenžević, Gjulie Pelingu, Andrea Petrović, Angela Mijušković, Dora Škapul,
Tamara Jovićević, TRIO V.I.A., Vjera Nikolić, Tatjana Krkeljić, Senad
Karađuzović.
112
Ana i Ida Muratagić sviraju u Zagrebu
organizaciji Centara za očuvanje i razvoj kulture manjina Crne Gore a u
saradnji sa Nacionalnom zajednicom Crnogoraca Hrvatske i Društvom
Crnogoraca i prijatelja Crne Gore „Montenegro” iz Zagreba, organizovan
je koncert klavirskog dua Muratagić.
Koncert je održan 18. 10. 2012. godine u dvorani Muzeja Mimara u Zagrebu.
Klavirski Duo Muratagić čine mlade muzičarke Ana i Ida Muratagić. Ana i
Ida (Rifata) Muratagić, rođene 1987. god. u Podgorici. Niže i srednje muzičko obrazovanje stekle su u M.Š. „Vasa Pavić” u Podgorici, u klasi prof.
Diane Damjanović. Muzičku akademiju na Cetinju upisuju 2006. god. u
klasama prof. Svetlana Bogino, prof. Vladimir Ogarkov, doc. Bojan Martinović. Specijalističke studije kamerne muzike u klasi prof. Čedomira
Nikolića, doc. Nataša Popović upisuju 2009. god. Trenutno su studenti
magistarskih studija kamerne muzike na Muzičkoj akademiji na Cetinju.
Klavirski duo Muratagić osnovan je 1998. godine.
Tokom školovanja učestvovale su na brojnim takmičenjima u zemlji i regionu, kako solo tako i u duu. Od mnogobrojnih nagrada sa takmičenja
klavirskih dua, izdvajaju se: 2008. god. – 35. Muzički festival mladih Crne
Gore, Kotor – Zlatna lira; 2009. god. – Međunarodno takmičenje „Davorin
Jenko”, Beograd - Srebrna lira; 2010. god. – 11. Međunarodno takmičenje
mladih pijanista, Niš – Specijalna nagrada.
Ovoga ljeta su učestvovale na prestižnom internacionalnom festivalu
NEI SUONI DEI LUOGHI (U zvucima gradova), u italijanskom gradu Saurisu (Udine). Učešće na ovom festivalu obezbijedile su nakon uspiješne
audicije proljetos na Cetinju.
Koncert Duo Muratagić u Zagrebu
U
113
PREVEDENA KNJIŽEVNOST LETËRSI E PËRKTHYER E LILVARNIPE BOLDAH
Ruzhdija Ruso Sejdoviq
(Ruždija Ruso Sejdović)
LORD BAJRONI DHE KAZANAT
I
116
sha nëntë vjeç kur në një mëngjes heret babai ma nxori gjumin. Mendova
se dëshironte të më marrë me vete në fshatrat ku shkonte shpesh për të
shitur kazana dhe tenxhere.
Babai im ishte teneqepunues dhe kazanxhi.
Zejen e tij e kam kuptuar si njërin prej atyre profesioneve për të
cilat njeriu duhet të posedojë dije, durim, e sidomos saktësi. Për veprimtarinë e vet ai nuk kishte diplomë, por ishte një mjeshtër i madh.
Farkonte kazana gjithmonë në pritje se ka për të ndodhur mrekullia që
do t’i sjellë një profesion tjetër. Në atë pritje ai e përsoste gjithnjë e më
tepër zanatin e vet, dhe e mbanin si një mjeshtër të njohur në trevë. Sa
më larg që i shkonte nami si mjeshtër i mirë, ai ndihej gjithnjë e më i
palumtur, për shkak të shpresës së bjerrur se ndonjëherë do të shpëtonte nga punimi i teneqeve. Thoshte: “Farkoj kazana, vetëm sa për të ju
ushqyer ju, fëmijë të dashur. Dashtë Zoti që ju të jetoni nga një profesion tjetër më i mirë!”
Mirëpo kazanat dhe mënyrën si i punonte babai im unë i adhuroja
më shumë sesa ushqimin të cilin ai na e sillte nga fshati, i lodhur, në
mbrëmje. Më shumë i doja kazanat e tij se lëkostrën e bukës.
Atë ditë, kur më zgjoi heret, isha i befasuar por edhe kureshtar. Mendova se më në fund kishte mbërri’ ajo ditë e rëndësishme që edhe unë të
filloj të mësoj zanatin e të parëve të mi. Por babai, në vend të fshatit më
çoi në qytet, në një vend-deponimi të madh të materialeve të vjetra, ku
blinte tunxh për punimin e kazanave.
Duke hyrë në hapësirën e rrethuar me tela, përplot me gjëra të papërdorshme, më ra në sy një konteiner i madh, i kaltër. Derisa babai im
kërkonte tunxh, unë mëdyshas iu afrova konteinerit dhe kërceva brenda,
pa u menduar fare se çfarë mund të kishte aty. Kur e mblodha veten dhe
shikova, kuptova se isha ndërmjet librash. Një konteiner i mbushur me
libra! Në çastin e parë më trembi fakti se nën këmbët e mia ndodhej një
mal me libra, por pastaj fillova t’i rrotulloj ngadalë dhe t’i shikoj si qenie
të gjalla. Kureshtja ime gjithnjë rritej. E kisha ndjenjën se të gjithë librat
nën këmbët e mia vlenin më shumë sesa ai që e mbaj tani në duartë që
më dridhen. Në një moment u ula në gjunj dhe fillova të gërmoj me të dy duart,
sikur qeni kur kërkon kockën e mbuluar në dhe.
A kjo ishte uria ime?
Kjo pyetje më kthjelli si shuplaka të dehurin. Kam uri për libra! Për libra të
shkruar dikur moti, me kujdes, bukur, me mençuri, në mënyrë qesharake apo të
marrë. Për libra nga shtypshkronjat ku punonin njerëz të cilët ndoshta i urrenin
librat, për arsye se ndoshta prej tyre e nxirrnin bukën e vet të zezë. Dhe kushedi
sa prej këtyre librave as nuk ua ka hedhur syrin dikush e jo më t’i ketë lexuar!
Libra që shumë persona i kanë çuar në burg, ua kanë marrë shpirtin, libra që
kanë nxitur për të dashuruar dhe të tillë prej të cilëve do të kisha mundur ta
zbuloj fshehtësinë e origjinës, gjuhës dhe ekzistencës sime. Libra mbi të cilët
dikush ka qarë, libra të djegur...
Unë i doja të gjithë ata libra nën këmbët e mia dhe kisha ndjesinë sikur po
shkelja mbi trurin e dikujt.
Papritmas, zëri i mprehtë i babait më zgjoi nga ëndërrimet dhe unë shpejt e
shpejt e kapa një libër dhe dola nga konteineri. Aty, mbi tokë, nuk kishte asgjë,
vetëm pluhur, baltë, katrani dhe naftë. Njëfarë zbrazëtie më përshkoi tejpërtej.
Në dorë mbaja një libër pa kopertina, me fletë të zverdhura. Ndoshta më të
shëmtuarin në gjithë grumbullin e librave në konteiner.
- Çfarë ke aty? - pyeti babai me indiferencë.
- Një libër, përgjigja pak i hutuar. Mendimet e mia ende gërmonin në konteiner.
- Çfarë libri? - vazhdoi ai, duke u përkulur mbi mua, duke më parë në sy
sikur të kërkonte diçka aty brenda.
- Prit, sa ta lexoj - e kapërceva fletën e zbrazët dhe lexova: Xhorxh Gordon
Bajron!
E shikuam me domethënie njëri-tjetrin. Ishte ky një shikim-inati ndaj gjithë këtij vend-deponimi të hedhurinave.
Kur u kthyem në shtëpi e kuptova se për shkak të Bajronit kazanat e gjyshërve të mi do të vdesin.
Duke e zënë barkun me duar, në ngërç, atë natë qava në ëndërr.
(Përktheu nga gj. malazeze: Anton Gojçaj)
Ruzhdija Ruso Sejdoviq Lord Bajron dhe kazanat
Ruzhdija Ruso Sejdoviq (Ruždija Ruso Sejdović) lindi në vitin 1966 në
Kuç (Lijeshta) afër Podgoricës. Është autor i njohur i letërsisë rome. Ka botuar
disa libra me poezi, proza të shkurtra dhe drama. Merret edhe me përkthime.
Krijimet e tij janë përshirë në disa antologji dhe panorama.
117
PREVEDENA KNJIŽEVNOST LETËRSI E PËRKTHYER E LILVARNIPE BOLDAH
Zuvdija Hodžić
E Hanka
Andar e pustik Davidohqi ćehrain
E crnogoraqe čhibatar boldah o Ruždija-Ruso Sejdović
O
118
Kalmi trin-śtar drom than thaneste miśkosarrdah e Hankasqo sureti,
(ake, thaj akate o than ni istarel la - kerrdah pheras) a ni ikalel la andar
o izlogo. O Davido ʒanel kana suretisarrdas la. Ʒànas jekthanes. Malade
la tala e cahra, beśelah ozo e jagorri savi phabolah sar voj. Katar dumut ʒuvdia dindoh pe gudǐ, pe gindença. Sar kaj ni dikhelah so ćerdol
pe utrujal la`. Thaj savore siklile p-e late gasavi, kote hi a sar kaj naj.
E čhavre ni prasanah la. Varkana varrsavi nangi fośna paśolah late. E
Hanka avelah pehte, vazdelah la, mazinelah la, aʒikarelas khonik te lel
la, thaj pale perelah ande pe ginde thaj dindogodǐpe.
Gasavo jek vakti – o maksimi ozo late, a voj unzarel pe vasta, o
Kalmi suretisarrdas. But seha baxtalo.
-Dik, dik mo Daśko, savo lačho sureti!
Majpalal sebet ko sureti prasasalǒ e Davidohqe dadehqe.
-Xolǎlě kaj thodem la an-o izlogo.
-Ko, mo? Okola save naśle kana e Germanǎ phukavde o naśipe
p-e Lipovica? So ni xutle sar laqe unukujra an-o maripe te arakhen e
bizuralen thaj e čorren?
-Lačheh vaćareh. Duj laqe unukujra an-e Panʒto Crnogoraqi
maśkar e majlačhe askejra seha. A mudarrde hi zejendar, an-o hor e
marimahqo... Varkahqe naj seha po vast te avel e Romença jekhthanes
an-e brigada. Nikana majanglal ni dikhlem e Dragiśah Ivanovićeh the e
Andrijah Mugośah gia xolǎrike. Učharrdas amen o ginaj the o laʒavipe,
naśti maladam ko laʒardah amen.
E Davidohqe ćerdol pe kaj aśunel e Hankà:
-Vala pherrdilem ka trajo, - vakarindoh kova sar kaj phenel – vala
xalem jado the patnǎ.
Tala laqe tabaja miśkosalǐ e Karakumahqi prźina, o lolo praxo Ki-
Zuvdija Hodžić E Hanka
zilkumahqo, thaj e galbeno sipina Nubiahqi, sar e cicvara parrni praśina grčkaqe the taliaqe dromengi. Laqe pre uśtade e Sakara the o Gediz, e Sankara
the e Olta, e Sekia the e Esla; ćidiah luludǎ an-e śpaniaqe huerte the e umalǎ
makedoniaqe the bosnaqe, an-e baśče e rumeliaqe the vrturi franciskane. An-e
primvara ʒalas po severi, an-e tomna p-o jugo. Laqe prenge mačhen ćingarrdas e čajrako paj katar e ovsenica, jeźevica thaj aver čajra save paśa e len
bajron, laqe čhama marrde e prśavica, o ǐv hem o brrśind, e bahvalǎ umalǎqe
the plainaqe, bregutne the bare pajehqe.
-Ake, opaś o śelberrśnipe majbut no śel brrś me phirav lumiaça, vakarel
e Hanka. -Thaj te naj semah nikhote, phangli te semah p-e praśliqa ozo e len
the te dikhlemah an-o paj so thavdel, te avilemah e garovina p-e veriʒe, varrso
siklilemah the godǎte istarrdemah.
Laqo kolin crrdiah o sung katar o glogo the o terrno bajamo, pelino the
sandalehqo kaś, katar e bimuli tisa, o runopatrin thaj omano. Sutah tala o
kamlo del, nangi sar deǎtar, putarrdah e khuvdi podǐ e jurtaqi the morćhane
cahrako, xalas e okomke the bukvaqi lika, a angla late putavonah e udara the
kapie palatengo. Dikhlah mačheh liduě jakhença p-e jek rig, thaj mačheh lukham savo bićirado xal pe, dudum savo śilǎrel po kham, khaněn save bianen
mavia arrne cikne sar prune, e kaśtà save bianen duj drom ando brrś, a lengo
bianipe naj guglo sar akate amende, andar e phuv ni resel te lel so hi lehqe
hasili! Dikhlah kotorvale grasten the gurumněn cikne sar buznǎ a kale sar angari, śingença e thudestar majparrne, sane thaj lungi sar sulice! Thaj e len savi
ʒi k-o opaś o dǐve thavdel tele a katar o opaś o dǐve upre. Seha an-e thana kaj
hi raćaha viěnd a dǐveseha milaj, dikhlah e gavraěn save parrnǒn ujrat, e phuv
savi kotorvalipe brśindehtar a laqe kotora hi sar sapuj. Pinʒardah peren save
majbut kamen e grasten katar p-o porodo, manuśen save ʒuvdin tala e phuv sar
e krtice thaj ni naǒn no khojaha makhen pe. K-e godǐ aćhilah laqe o sultano
Abdulmeʒid, Abdulaziz, Abdulhamid, o Murato, the o Abdulhamid Dujto, the
o Mehmedo – paluno thagar e xoraxaěngo, the o Kahrime Ruv. Seha la deś
brrś kana, an-o ćajralo barr Uludesqo, vazdinǎlǐ o bisero e Thagarehqe krunaqo: e Emir-sultanohqi ʒamia. Kote dikhlah e padiśah, avilah an-e la te palikarel pe. P-e godǎqe istarrdah e havaza andar o azginipe an-e Bosna the lako
119
PREVEDENA KNJIŽEVNOST LETËRSI E PËRKTHYER E LILVARNIPE BOLDAH
ratvalo tasavipe, o uśtipe p-o Krito the an-e Albania, Krimesqo maripe kana e
sultanoh die dumo e bipaćavne –franciskane the engliskane thagajra.
-Biandi sem paśa e len. Aʒiʒan buśel pe, dur si k-o len... Mi dej paślili
maśkar e patra, korrkorre čhindah the phanglas e pojrrorri, čhutas ma pajehte,
me kanehte phendas o anav savo khonik daral te ʒanel, thaj sig diah pe pala
p-o pero.
E Hanka katar p-o čhavorikanipe uladolas e rromane nange čhavrrendar.
Laqe bal, khamutne sar makhle, seha strafime thaj boldine. Bi igračkengo,
seven e rromane čhavrren naj seha, thaj voj miśkoǎs pe maśkar e cahre, azgini
the xutavni, crdinoh e phurederen te vrknin p-e late the e rran te crrden. Tobe,
maj sig averendar, e Hanuśka ćhelimahtar muklah pe. Buśenas la Mala Mudra.
Rodelah te avel e phurederença, màjbut e phujrença.
Thaj von ulavenah la katar o „xurdipe“, istarenah la jekthaneh, sikavenah
la so ʒanenah. Arakhle la katar o marifeti savo denas e čhavren, sikindoh len
te xoxaven e paćavnen, lendar te len thaj khanči te čoren. Haćarrde kaj hi e
Mala Mudra varrso aver.
Lengi kamlǒrri seha. Golehqe laqo nasvalipe gindisarrdah len. Seha kova
ʒungalo nasvalipe, pala savo ʒi kote khonik maśkar e Roma ni aśundah. Paśaraća porrehtar istarenah la e dukha, phućarelah pe jakha, delah pe zejende sar
kaj thode lake o angar p-o bureko. P-e mujehtar ćhudelah o čhunger thaj o
paj. Kana e dukha ciknǒnah, haćarelah kaj an-e laqo porr vareso miśkol pe,
thaj aśunelah varesavo kreketipe. Thaj aver aśunenah, na trebelah te thoven
p-o kan p-e laqo porr. Andar kova lie te mothaven utruǎl, thaj kova aśunel e
sultanohqo hećim o Ejub-efendia.
Phendas te anen la lehte. Dikhlah la, istarrdah la porrehtar tato sar o
vrrśinko, phenel hasili hi te putrel lako porr. Te na kerdah kova, laha si agor.
- An-o porr hi e źamba!
- Savi źamba? Katàr e źambuka?
- Varindě pajeça pilah e źambasqe arrne – phenel o hećim. –A e źamba
bajrol pe dekike, trubul te pravarrdol, mangel te xal thaj piel, nikana čalǐ.
Phares e barvalesqe a na e Romnǎqe savi si korrkorre bokhali. Ko xalxanì hi
śantini jekto viendeça, kana sovel.
120
Zuvdija Hodžić E Hanka
- A sar ni tasol?
- Diśi morćhaça!
Putarrdas e Hankahqo porr, e źamba miśkol prrnença, thaj voj baxtali kaj
po śoro arakhlao thaj kaj ka arrli o porr e makvaça. Pinʒarrde kaj seha kova e
gatalinka, savi hi jekto an-e Xoraxani.
Pala kova e Hanka luludǐsalǐ, bajrili, miśkosalǐ sar o kaśtorro. O Ejubefendia phirelah pala late, badǐ te dikhel sar hi laqe, a na te čalǒl laqe śukarimahtar. Kana maladolah pe laha, mukelah o duho thaj istarelah le o laloripe.
A tek kana dikhelah sar ćhelel. Utrujal late ćidenah pe e Rroma, miśkonah p-o
trupo, marenah an-e palme the prrnença čalavenah te crrden la te putavol the
phabol sar e jag. Truia kulkonença, butvarelah po miśkope, mothavelah savo
hi o trajo thaj o rromano odǐ – sar e len savi thavdel, sar e čhonehqo thud kaj
čhordol, sar e pere cahrença kaj phiren thaj e jag kaj phabol.
Vazdel pe vah hor, mothavel kaj hi vazdini upral sah, piri hi. Rromni hi
savi ʒanel thaj te čorel thaj te xoxavel, thaj te bangarel, thaj te durićarel, a
akana hi Hanka savi ʒivdi jekto pala k-o ćhelipe, cikno a laqo! Sah ćhelel laha
- thaj e čhavrre, thaj e grasta, thaj e očhalina, thaj e cahre. Hamin pe e bax thaj
o kahripe, e dǐvesa the e raća, o darape thaj e nada.
Thaj o kastilě - sar o vakti k-o ćhelipe kana e bal vazdinǎvon, o trupo trzoj
thaj boldelpe, mothavdinoh o bistaripe e sudbinaqo thaj o istaripe e rromane
oděhqo. Ko vakti haćaren savorre save dikhen e Hankahqo ćhelipe - ʒuvde hi,
ʒanen kaj hi e Lumia bari thaj von an-e late. Sa aver hi cikno thaj agorno – thaj
e love thaj sa so śaj ćindol pe leha. Dukhal len pala sah, ni gindinen pala o
teharutno dǐve. Jekto o ćhelipe te ʒuvdol.
Jekhvar, kana ćhelelas, truisarrde la e grasthale. Xutle andar e tmuśina, e
grasta marrde sar e goče, liah o vrknipe thaj rovipe, hamime e xolǎrike vrrknimaha e grastalenge.
Aśundile e čhujra, čalavdile e xarkune kajve, pele-tar e saćure hem e sevlike, pekle p-e e manuśa the źiśkině, istardonah pe thaj perenah. Sig, e grastale angla p-o anglośorutno crdiě duje ćhaven, binakǎ. E jagaqi lengo muj strafinela.
Azginisalě thaj crrdie pe, a e thule vasta istarenah len zuraleh. Angla o
anglaśorutno, (kova seha o terrno bego Ljutvi, tromalo marutno hem zurale
śerehqo) e čhave orrtosalě. Dikhle le xolǎriqe.
121
PREVEDENA KNJIŽEVNOST LETËRSI E PËRKTHYER E LILVARNIPE BOLDAH
- Rodah tumen po del, a tumen phiren pe phuv! – vaćarel lenge o LjutviBego.
Angla lehte xutel e Hanka. Čalavdah le jakhença, a lehqo muj liah te lǒlǒl.
- Me phral o Fuad thaj o Suad naj ʒungale, gia te indǎren len! Lokheh thaj
sig mothaven tumari zor pe čorre, so ni istaren e majbengen thaj e majbaren.
Pherrdo hi lença o thagaripe, thaj amenge naj tromalno dromeha the phirah.
- Te phral o Fuad hem o Suad, pheneh, a? – asajah. Majlaćheh te vaćareh
kova so hi – o Meʒid thaj o Neʒid!
Savorre dikhle pe! Aśunde pala o Meʒid thaj o Neʒid, e ʒungale thaj azgini save e Paśtunen vazdiě po Sultano, najarrde e čorren an-o rat, thaj naśle,
gurudon a kaj, khonik ni ʒanel. Delpe vorba kaj e Rroma guraven len.
Kana kova e Hanka śundah, liah te asal. Diah pe lehte.
- Te aven akate, zuralo Bego, ni ćereha tu gaći zuralo te deǎqe. Prasteha
thaj aveha majsig e grastehtar tala tute! E Meʒideh hem o Neʒideh, Begon!a,
butvar pinʒaren, e Beluʒǎ thaj e Kurduri thaj e Gnilanaqe, a m-e phralen o
Fuad hem o Suad, jekto amen e Rroma! Pala akala na vazde praxo thaj na
azginisar.
Dikhlas la an-e jakha, hor, sar kaj gindinel so te ćerel, thaj vrrknisarrdas
e manuśenge.
- Den mrtik thaj la!
Kana maladinǎlǒ laça korrkorre, lesqo havazi izraǎs, e čanga čhindile.
- Ih, kobor drom, an-o suno, dikhlem te mosta. Dikhlem len an-o suno
hem rodiem len an-o nernipe... Naǐs devlesqe, maladem le! Naǐs devlesqe so
o Suad hem o Fuad nane o Meʒid hem o Neʒid, hasili avelas mi arman te phagav, e doś p-e mo vogi te crrdav. Mukavas len te naśen sebet tutar.
- Sudbina si te jekthanisavas – vakarrdas.
Ujradah la an-e svila thaj diba, umbladah p-e la sumnakaj thaj kleǎ, fistaǎ
jaspiseha. Andah la an-e palata, a e palata maśkar e luludǎ the ruźe, e fontanaça.
Čiriklǎko thud te kamelah, maladaha lake, avdǐn parrne bindavorengo te kamelah avelah la. Andah pehte e Fuados the e Suados. Śaj ćerenah so kamenah. Kamle te phiraven pe pazareste, a lenge gonuri pherrde! Tobe, kote ni beśle but.
- Ʒah te dikhah amaren, the ka irisavah.
122
Zuvdija Hodžić E Hanka
Děle-tar, a e Hanka sorro dǐveh phirel p-o ćher, azgini, sa varso preturi. O
manuś phučel la – so hi laqe thaj so kova rodel, a voj, asandoh, phenel:
- Ćićidel ma kaj ni ʒanav so peha indǎrrde a so amen ni diǎm len.
Thaj o Bego asajah. Te ćhelen pe, uśtel thaj vov te rodel p-e sobe, t-e dikhel te na khanči fali. Pherrdo ćher seha len, thaj sumnakaj, bulǔrnesqe taxtaǎ,
kleǎ. Sa seha kote kaj mukle.
- Ni liě khanči, so go te rodieha diemah len, phenel o Beg. – Lačheh
laglam len, indǎrrde so kamle. E grasten pherrde, peha indǎrrde manuśen, e
ʒungale isaǎ te na čoren len.
- E kova naśti avel! – miśkoj śoreha e Hanka.
- E kova naśti avel! – vaćarel pala late o Beg, ćerdinoh pheras, prasandoh
la. – E śaj vala.
Kana paćaje kaj ni fali khanči, o Ljutvi-beg avel asavno, lel e Hanka brekeste, mangel varrso te mothovel laqe a naśti asavimahtar.
- So hi će, bre? – phučel e Hanka, korrkorre asal.
-Ʒaneh, aśundem... O Abdulah... prasalpe... e Kamberehqe... kaj xasarrdah e petale, andah len andar o Nalbanta thaj... Sar an-e phuv kaj pele-tar.
Vazdiah o prrno te dikhel te naj telal... Phareh lehqe angla me jakha te iklel,
laʒavo lehqe kaj xasarrdah len... A me sa gindinav - śaj li te na asav, kana ka
avel te mothovel mange.
- Gasave sam. Rromano rat. Majkamlò amendě khanći te ćorah varrso
kaśtuno no galbeǎ te deh amen. Ake, sa seha len, a sah mukle kana e tabaja
xanʒosarrde len.
Thaj voj, kana o Bego avri, voj lel o jastuko, ćhudel le pe zeja thaj pe
soba, katar e rig pe rig, te nakhlǒl laqo kamlipe phirimahqo the rodavimahqo.
Miśkol pe. Naśti sovel, del pe zejende, the kana perel andar e kapa p-o podo,
istarel la o suno. Dikhle kova e ćherehqe kandutne thaj mothade utrujal. E
begohqi dej xolǎlǐ, diah an-e palata, the liah te vrrkni:
- Naj mo ćher gabeljkaqe, naś me jakhendar, xalajko! Xalxani!e!
- Gia trubuj mange – iri laqe e Hanka – kana śaj liemah majśukare Rromeh.
Sa pharradah the hulǎrrda pehtar, paćarrdah pe an-e prně thaj xutli andar
o ćher. Irisalǐ pe cahrahqe, baxtali. Sorro dǐveh dǐlabiah.
123
PREVEDENA KNJIŽEVNOST LETËRSI E PËRKTHYER E LILVARNIPE BOLDAH
-Akana sem baxtali – vaćarel.
O Ljutvi-Bego butvar rodiah la, aśarrdas la te iri pe, phirelah pala e rromane droma, a naśti pherdah laqi godǐ. Ćerde sah te traden le. Averinas po
lodipe, hamisavonah avere perença, zumavenah le. Ćerde lafi te adǐćaren le
an-o voś te čalaven čokanoha lehqo śoro, a kova aśunel o phuro Sejdo the
mothovel e Hankahqe.
Phendah lenge te muken le, e sudbina sa ka lačharel.
Sebet varsavo čoripe vaj mudaripe, e Rroma, te zumaven pire tradutnen,
naśle an-e pustinǎ. A, tobe, thaj e tradutne zurale. Tradie pala lende, malade e
beduinen te mothoven lenge o drom, but xolǎrrde len e Rroma.
Pala lende tradiah thaj o Ljutvi-Bego, korrkorre, te malavel e Hanka.
Upral e pustinǎ phurdiah tati the zurali bahval, simumo, phabarel p-e čhama the vasta. Paćarrde pe śore thaj paślile pe prźina savi phabolah thaj sar angara thuvlǎrelah. Paślile thaj e kamile, istarrdonas pe lende, daravne o simum
te na ulavel len.
Andarjekdrom sar kaj peli e jrat, ni kapćin ćhonut, ni kućin čehrain. E bahval vazdinǎli a upral e izravni pustinǎ liah te buhlǒl e mavia havaja sar kaj ka
dǐvesi pe. Khanči naj seha kaj seha, sah e pasuri xasalě. Kova zurardah len te
zumaven e tradutnen, irisalě palpale, nakhle e len učharrde bakrane morćhaça
thaj lokhile. Kote maladah len o Ljutvi-Bego. Ni ʒuvdo ni mulo. Lehqe vuś
pharrile, p-e lende kuća ikliste, e jakhenge kapaka phućile e phova phabarrde.
Našti dikhelah o naj angla pehte. Crrdindoh pe reslah k-e cahra an-e savi e Hanka sovelah pe phejaha, pelo tar anglal, peklah ćikateha p-e phuv thaj baldisalǒ.
E romnǎ ʒungadile.
- Varko rodel paj – phenel e phen.
- Varko del ma muj –xutel e Hanka.
Uśtili thaj kaj ni uśtadah po Ljutvi-Bego.
- Sudbinatar naśti – vaćarda.
Kotar ni uladonah. O Ljutvo muklah mustaka the bal, pe čhama makhlah e
oraxehqe koraha, peklilo khameha, kalilo the strafinisalǒ sar xarkumaki kajvi.
- Devla, sar ʒi akana ʒivisardemah? – phučelah pe. –Sa seha ma a sah
falia mange. Akana hi ma crra, a po crra trubuj ma.
124
Zuvdija Hodžić E Hanka
Lehqko però diah lehke zeja a vov kolehqe ni čhuvelah sama. Siklilo rromaneh te del vorba thaj te vrrkni, te akuśel thaj te hanoj.
Raćarrde an-e umal, a e bahval phurrdel sa indǎrel! Cehni upral e cahre,
ćinoj thaj ikalel, o xape pe veriʒe te śudrol! O Ljutvo crrdel e kapa – e Hanka
phučarrdi, crrdel voj – o Ljutvo phučarrdo.
Vaćarel laqe:
- Bre kamliě, śil ajrat!
A voj phenel:
- Phan´ ćo muj, bre! So ni godǎreh sar hi e čorrenge.
Śukar nakhenah, ( e Rroma ni phenen – ʒivdin, no – nakhen), baxtale
kana hi len crra, thaj kana vareso malaven, thaj kana khanći naj len. Baśalindoh pe kobzake thava, o Ljutvo dǐlabelah laqe andar o kahrino kamipe e
Lejlaqo the Meʒnunehqo (ko gili màjbut kamelah), andar o Tahire the Zuhra,
andar o Jusufo the Zelila, o Husrefo the e Śirin. Thaj andar o Sejdo Baxtalo
gilavelah laqe, andar o aśundo harambaśa thaj haramia Keroglu...
Biandile lenge trin, muruśa, śuźe p-e dej a bare p-o dad. Phirenas, nikhote
o than te tataren. Majkamlo seha lenge e cahra te unzaren paśa e len thaj paśaraća te beśen thaj e leǎqo thavdipe te aśunen, śantipe e havazengo the aśundimasqo, te dikhen sar nakhen e luča, sar ujran e okresnice. Baxtarelah len thaj
o ćhon, kana kresia p-e len, sar maćhehqe krese. Jekto daranas e makvatar thaj
e mlakatar, kaj e źambuke aśundonah.
O Ljutvo ni kamelah khanči te del le godǐ p-o bianimahqo than, tobe
crra trebelah e čhavre te den śol vrbahqe piskaha thaj te phurden an-e zovaki pucaljka, te iklel thaj te ʒungadol o dindogodǐpe. Mothodah e Hankahqe
sar, dumut, ćherehtar naślah. Iklisto, andar e drakhavlin nakhlah thaj dělo tar
umalǎha. Reslo leǎte, gindinoh sar te nakhel e len. Ćerdilah pe lehqe kaj hi p-e
aver rig sa so kamel pe. Mangelah te bistrel e manuśen save, pe lehqe dadehqo
alav, dikhenah p-e sajek lehko paso, kerenah zor te bajrakaren le. Tobe, kova
perelah lehqe pharo, haćarelah pe sar phanglo.
But rodiah kaj te uśtavel e len. P-e phrud ni kamlah, daralǒ te na khonik
pinʒarel le thaj iri le. Phirdah e leǎha upre, nakhlah maśkar e karrne thaj bare
čajra, p-e čik the glibo, ʒikaj ni reslah kaj hi o paj cikno. Prrnangisalǒ, duna-
125
PREVEDENA KNJIŽEVNOST LETËRSI E PËRKTHYER E LILVARNIPE BOLDAH
dah e pantole, thaj uśtadah. Ni reslah ni ʒi ke opaś e len, kana ikliste e Rroma.
Trntosalǒ, darandoh. Tobe, e dar tradiah le angle, vrrknisarrdah thaj diah pe an-e
prasta. O paj liah te marel le pe prrne, e valutice te peken po muj, istardolah thaj
perelah. Paćaǎh kaj e Rroma traden le, lengo tato habor p-e pi korr haćarrdah.
Diah muj a khonik pala lehte. Naślo maśkar e kukrike, e kranguri pekenah le
p-e mosta thaj vasta, perelah an-e ćik, xutelah e źile. Istardilo umalǎte, dikhlah
e bustanaren. Prastie lehte, istarrde le. Pinʒarrde thaj indǎrrde le ćhere.
-Śukar hi te avel tu ćher, thaj baro zido utrujal, e manuśa kaj arakhen,
dadeh saveh savorre aśunen, lehqo kamutno te aveh – gindisarrdah...
Ando ćher sah hamisalǒ, savorre vazdinǎlě te roden le. O dad dilǎlǒ, khonik daralah angla lehqe jakha. Kana andé e Ljutvoh, bajrakardilo, xutlo tar thaj
liah le angali le. Ni diah pe lehte muj. E gindali the daravni dej, ni uladolah pe
ćhavehtar, milovia le thaj baxtatar rovelah.
Mothovdah lenge sar barrosalǒ daratar, thaj sar nikana majbut ni perelah
lehqe godǎte ćherehtar te naśel.
Panda jek drom gia daralǒ.
E ćhavrrença andar o mejtaf, o hoʒa indǎrdah le p-e turbe bare śejx-Sefedinehqe.
- Ake, akate hi e śejxesqo limori. E bipaćavne xoxavindoh istarrde le, o
anglośorutno vakardah lehqo śoro te čhinen. O śejx tromalo dikhel.
-Akate sem majsano! Kote čalaven! – mothodah lenge pi korr.
E čhuri aśundili, o śejx-Sefedinohqo śoro xutlo tar, thaj irisalǒ kaj seha.
Panda duj droma pekle ćhujraha, o śoro uladolah thaj iria pe. Daratar putarrde
p-o muj, daralě. O śejx istarindoh po śoro vastença, naślo tar. Trin jraća phirdah plainença, ko ʒanel kaj sa nakhlo, ʒikaj ni reslas akate.
- Eketalo o śejx-Sefedin! – dikhindoh le, vrknisarrde e čhavre.
O śejx bangilo, lehqo śoro pelo tar, vov diah pe pala lehte, majbut bangilo
te istarel le...
- Na, śejx-Sefedine! – die muj e čhavrre.
O śejx ačhilo, diah pe rigate thaj čaladas p-e phuv. Gia seha...
Ʒikaj o hoʒa delah vorba thaj vasteha po limori nakhelah, e Ljutvohqe
pharilah. Ćerdilah pe lehqe kaj o limori ka putavol, o śejx ka uśtel thaj sa-
126
Zuvdija Hodžić E Hanka
vorren, tobe leh angluneh, an-o limori ka ćhuvel. Daralǒ, manglah te naśel.
Lehqi bax, o Xarun, majterrno lendar, naśti ačhadilo, spidiah le thaj diah pe
umalaha te naśel. O hoʒa xolǎlǒ the liah te vrrkni, xutlo-tar pala o Xarun, a e
ćhavrre pala lehte, asandoh, vrrknindoh thaj dindoh muj. Prastiah thaj o Ljutvo, te avel so śaj maj dur e zurale śejh-Sefedinohtar the lehqe limorehtar.
- Sa hi će xalo. Pehtar, thaj e limorehtar naśti naśavdol pe. – phenel e
Hanka. – E Rromendar naślan, ke Rroma reslan!
Ko jrat, sar nikana, majsigo paślile.
O Ljutvo suto-tar sigo, a laqe o suno nisar p-e jakha. Diah pe rigate, e
havaza ciknile, e čehraja telǎrdile, jekto voj naśti pehtar čhudel o pharipe.
Sar kaj varko diah muj kaj ka avel, a docni.
Sar kaj o suno istardilo tala laqe jakhenge strehe, gaći te śaj andre xutel
o zuralo śejx-Sefedin thaj e śoleha čalavel, marindoh varrsave čhavrreh. An-e
lehte pinʒardah e Ljutvoh.
- Na, śejx-Sefedine! – vrrknisarrdah thaj o suno phagilo sa an-e kotorrorra.
- Na, śejx-Sefedine – liah te reparel ʒungadi. Pelah laqe pe godǐ te ʒungavel
e Ljutvoh, thaj istarrdili.
- Na, śejx-Sefedine, aśundas e Ljutvoh.
Ćićidili, ʒanglah kaj laqe Ljutvoh khonik andar o suno ni ka ʒungavel.
Čhudiah rigate e cahraqi podǐ thaj, crrdinoh e kapa, ikaldah e Ljutvohqo trupo. Muklǎrrdo svaśtonehtar so o trajo indǎrel, seha lokho, sar katar e peruśke.
Istarrdah lehqo čikat, śudro. Thodas o vast po kolin, o ilǒ ni marel.
Ʒi k-o agor e raćaqo ozo lehte seha, ni ʒungadah khanikah, istarrdinoh
lehqe bal, učhardinoh le teharinaqe śilehtar, sar kaj hi ʒuvdo. Paśile laqe duj
lindrale ʒućela. Adǐćardah te ʒungadon e Rroma.
Zehnindoh thaj kaśtindoh, biʒangle dikhenah an-e la. Ni rujah ni kana
phabarrde lehqe patave thaj e idǎ, ni kana praxosarrde le an-o limori, orrto e
phujvaha, bi barrehqo, sar kaj ni ʒuvdisarrdah laqo Ljutvo.
Mabut pala lehqo mulipe, e Hanka daradah o kreketipe, sar majanglal, andar
o porr! Daralǐ, parrnili, thaj e dar sig muklah la, o kreketipe ni aśundolah majbut.
- Śaj aśundilah andar e makve, a mange sutah pe, ćerrdilah pe mange.
Majlačheh te paślivav te ćhinǐvav.
127
PREVEDENA KNJIŽEVNOST LETËRSI E PËRKTHYER E LILVARNIPE BOLDAH
Sig istarrdas la o suno. Thaj an-o suno dikhel jekhe čhavrreh: phirel pe
phrud. Tele e len čhungarel, śundol thaj ćirol. Pinʒarel e ćhavrreh, pe čhaveh o
Janis Grko. Mangel te vrrkni, te ačhavel le, a naśti, lalorisalǐ. Ćerel zor, naj la
kati, naśti ni barrorro te čhudel, ni katar o than te miśkoj. Śuladilo lako duśniko a andar lehte ni iklen e alava no o kreketipe.
Thaj o vrrknipe savehtar ʒungadon thaj voj thaj e čhavrre.
- Varko tasol – vrrknin. – Okotar, leǎtar aśundilah.
Tehara, po drom, delpe rigate te mukel than e manuśenge. Pala e skrinǎ
thaj o kaśtuno truśul, phirel o Janis. Kana ćinge jakhença pe Rroma nakhlah,
e Hankahqe ćerdilah pe kaj pe late ačhadah po dikhipe. Ni istarrdili, peradah
po śoro.
Naj bangi a naśti bistrel o bangipe.
Povarkana dǐvesença ni ikel andar e cahra, ćhuvel pe andre thaj ni alav
ni phenel. A e gindipahtar, sunendar the sudbinatar naśti naśel. Thaj mukel pe
lenge. Thovel e trasta po dumo, phirel dromença, arrli, durićarel, ʒuvdi sar o
rromano pero.
Thaj pale aśunel o kreketipe.
An-e kova vakto nakhel jek terrno, pe barimaha thaj mujeha čhuto sama
laqe po Ljutvo. Śuźo, baro, maśkar e thagarehqe manuśa maj dikhindo. Sah pe
lehte ćhelel, cikno kotor lehqo mol kotor sumnakaj. Dikhel thaj vov e Hanka,
sar kaj phučel pe sohke dikhel le. Savaxt e manuśa ačhenah thaj dikhenah la,
a akava dikhel averečhandeh. Lehqe jakha arrlin e farbe, pe lende ujravdol o
thujvalipe.
Thaj ko jrat an-o suno vrrknisarrdah, te arakhel pe e ʒungale manuśendar
save istaren la krrlehtar the tasaven la, marelah prrnença the vrrknia. Delah
muj, a khonik te aśundol, sar e źamba te kreketi. Utrujal but manuśa, ćeren
bući, nakhen, e čhavre ćhelen pe, a khonik te dikhel so hi laha.
Ko čhavo aśunel la, xutel maśkar e ʒungale manuśa, tradel len. Čalaven le
čhurikença, o rat čhorrdol rigende, e Hankà arakhlah, a lehqe naj ʒuvdipe.
Kana dǐvesalǎh pe, laglah pe cahraha the naśli kotar. Ni phučlah pala o
čhavo, čhindilo lehqo terrnipe, seha varkahqe po drom. Adǐćarrde le an-e jrat,
kali kalimahtar!
128
Zuvdija Hodžić E Hanka
Jek drom dikhel, čačeh dikhel, sar o Smako Dervoz ćićidel e klǔsa, učharel la patrença the maxovinaha. Dikhel thaj okoleh savo an-e la ka istarrdol,
kaj thaj kana kova ka avel pe. Mangelah varkahqe te putrel po odǐ, a ʒanel:
jek jekhekvarehqe ni paćan, a bajbut e Rromnǎke savi xoxavel kana po muj
putrel. O Smako hi lačho manuś, ni ćira ni uśtavelah, e Rromnǎ ni bićhaldah
pe ćherehtar ʒi laqi trasta ni pherrdas. Xolǎriko hi thaj p-e pehte: sar śaj an-e
gasavo manuś te zumavel, a e sunehqe te paćal!
Pale, naj la miro. Paśaraća paśili e Smakohqe ćherehte, xutli an-e livadǐn,
the iklisti p-e phabalin, e patra diah rigate thaj dikhlah an-e penʒerava. O gaʒo
the e ʒuvli baxtale, čhumiden pe the angali istarrdon. Mudaren o strafin thaj
e soba kalǒl. E Hankahqe ni perel p-e godǐ te ʒal-tar te dikhel e klǔsa hi li
capenime. Naj putarrde dand, naj an-e la te čhuvel ruvli thaj barr e danden te
xoxavel, te čalaven an-o niso a na te pharraven o mas thaj e kokala.
Baxtali, iri pe ke pi cahra, perel an-o suno, sar čhevrri sajvaqo kamlipe o
suno pherrdah, čalǐ ćhelimahtar the sovel baxtali.
Sabajle uśtel, so dikhel thaj śunel baxtavol; e čhiriklěngo dǐlabipe, e
leleǎqo śundipe, xutipe e čajrutne xutavçengo, e krkuśe save ćhelen porrença,
e azgini pajavlina, cikne ćira, ćidine pe vraśala, sar manuśa ćidine varrsohtar.
Pana cȉra hem ka ulavdon, ka dunaven p-e baja, ka len te ćiden o xape – te
resel svakonehqe ko ʒuvdi an-o pero.
Ni siklili te dikhel len gasave thaj kova naśti naślah laqe.
- So hi, cikn!e, so xoxadilen! – phučel len sar kaj halǒven la. Kovlǎrel pe
lenge, arakhel len:
- Baro hi o dǐveh, na sigaren, aven baxtale, utrujal hi o śukaripe, ka avel
vakto pala sah, thaj te ćiden thaj te indǎren. Anglisaren thaj tumen o dǐveh sar
e čiriklǎ, dǐlabindoh.
Kana nakhelah ozo e Smakosqo ćher, varrso kalǎrrdah lake jakha, sar kaj
ujrajah e čirikli. E parrne vasta spidie rigate e khuvdi perrdava thaj putarrdah
e penʒerava. E khamehqe strafina pekle po ʒami, irisalě truśulnimahtar the
ćalavde la p-o čikat. Laqe ginda ujraě e ʒuvlǎke sajvaqe mosta strafinisalě
an-e putardi penʒerava. Vazdiah o vast te ćerel laqe selami, a voj naj seha
majbut kote.
129
PREVEDENA KNJIŽEVNOST LETËRSI E PËRKTHYER E LILVARNIPE BOLDAH
***
An-o foro resli kana o Śefko Goska, istarvalo. Vov putarrdah p-o gad,
daravno thaj lindoh habor, sar kaj varkahtar naślo thaj phareh nakhlo. Marel
vastença, vrrkni. Prasten lehte, truin le. Po bangarrdo muj, havaza hem vorba,
voj haćarel kaj hi varrsavo ʒungalipe.
- Voś... tover... e kljusa...! ćingarel po muj o Śefko, ćhinel the pharravel e
alava, peren jek p-e jek, tobe alnaisarrde so mangel te phenel lenge.
A voj ʒanelas so.
Sar kaj hi istarrdi the ćićidini dandença, bi zojraha te miśkol pe, e danda
sa maj hor čhuvdon an-o mas.
- Klju... klju... klju...- miśkoj vuśtença xasarrdinoh o havazi the o habor.
Dikhle kaj xasalǐ, xutle, istarrde la the paślǎrde la p-e kapa. Varko istarrdah e safa pajeha the čhorrdas p-e laqo muj. Ćingarrde laqi korr the vasta,
ʒungade laqe damajra.
Avili peste.
- Sa...sa...klju-sa – phanglah o čhindo alav.
Paśaraća istarrdah la o nasvalipe, peradas la, laqo trupo ciknisalǒ the
galbenisalǒ. Kana paćaje kaj hi laqo agor, o nasvalipe muklah la.
Istarrdinoh pe p-e ruvli, bangi phirindoh, paso pala o paso, varsar resli ʒi
k-o Thanehqo śorutno. Ačhili te lel habor thaj te del pe godǐ, thaj te mothavel
sohqe avili: ʒanel ko capenisarrdas e kljusa! O Smako!
- Savo Smako?
- Dervoz!
O śerutno xutel, xolǎriko sar kaj e kljusa p-e lehte dandarrdah.
- Ʒanah kaj hi an-e kljusa istarrdo thaj mudarrdo o Dašo Vujić, andar e
Međa! Thaj ka ʒanah k-o ćerdah kova. Ni ka rodah jek durićarrni te phukavel
le amenge. Mangeh, bare muěhqi, te prasah e manuśeh, thaj kah – e Smakoh?
Te naj san gia čorri, vaćaravah kanʒiaha te maren tu. Avri!
Laqe jakha jagasalě, vazdiah o śoro the vaćarrdah:
- Ćer so kameh, tobe gia hi!
- Avri! Mrrś! – čhudiah la thaj phanglah o udar.
130
Zuvdija Hodžić E Hanka
Tobe, ujrat ʒungadilo, diah muj e arakhlutnen, sig e Smakoh te anen lehqe.
Ćićidiah le the zumadah le, ni diah le habor. Phajrilo thaj e mudarutnehqe.
- Va! Mudarrdem! Me ʒuvlǎha maladolah pe, crrdelah ma nakhehtar. Dikhlem le thaj ake, pućindah mange.
Sar e śaprrka jekhe jakhaha kaj dikhel e ćirmeh, a avere jakhaha e mačkà
savi paśol laqe, thaj e Hanka śaj „dikhelah p-e duj riga“. Durićarelah na but
thaj kova ćerelah averečhandeh averendar. Sungalah maj but e havaja, ćingarel o naj čhibaha, vazdel le te haćarel katar phurrdel e bahval, savi anel e
havaza. Kah durićarelah phenelah te beśel p-e čači rig the te putrel p-o gad.
Phandel pe jakha thaj vaćarel sar kaj dikhel sah.
Andè late e Murićuri pe sasuǎ andar e Bosna, a e Hanka phenel:
Tu, močheǎh, xasarrdan će rromeh ake eftato brrś. Phende će kaj mudarrdilo, dikhle kova. Tu adǐćarrdan le. Jraćaha an-o suno avelah ćuće, xarneh, te
phenel tuqe: Me sem o Bejto! Hi giǎ? – E, te ʒaneh, to Bejto hi ʒuvdo!
E ʒuvli izrajah.
- Ʒuvdo! So phenes?
- Ʒuvdo! Seha čalavdo, gindisarrde kaj mulo. A vov seha starrdo. Kana o
maripe agorisalǒ, mangle te irin le a ni ʒangle ko hi the katar hi. Kana pelah
xasarrdah po gindipe. Sah bistarrdah, sar kaj pilah e trusovina. Kana pale ka
perel lehqo gindipe ka iri pe. Sah ka del pe godǐ! Ka rovel tugatar thaj ka paćal
kaj udavisalǎn, thaj katar e bax kaj hi ʒuvdo the kaj ʒanel k-o hi.
Istarrdah naěnça o angar, ćheldah-pe leha ʒi kaj ni mulo.
Thaj e strafin laqe jakhende ciknili. Telǎrrdah o śoro pe phuv thaj suti-tar.
Andar e Bosna sig aśundilo o havazi kaj o Bejto irisalǒ.
E Biljales Raifesqo, kana dikhlah le, ačhadah le.
- Mande dělan, a ni paćah mange. Avilan te ćheleh tu mança, a pala kova naj
ma vakti thaj kamlipe. No irisavo the na xolǎr ma, te na xoxadoh p-e ćo čoripe.
E Edosqe Kadićehqe phendah:
- Čhave!a, ka aneh rromnǎ andar o them. Śukar ka nakhen, tobe... hi tu
an-o ćher čhuri istarvaleça katar o ćilibaro the ramome si – śtarvale čajraha pe
late. Sig te čhudeh la an-o paj! Lačhe oděhqo san, čhave!a, maj lačho san averenge no aver ćuće. Tobe kana xolǎvoh, a kova, nais devlehqe, naj butvar, śaj
131
PREVEDENA KNJIŽEVNOST LETËRSI E PËRKTHYER E LILVARNIPE BOLDAH
ćereh sah. Arak devla khonik p-e ćo drom te na ačhel. Phabareha le thaj tu tut!
Śinga te aven tu, phageha len. E xoli nakhel ćuće maj sigo no so e kapćin katar
e streha perel, tobe śaj avelah docna. Aśun e Hankà – čhude e čhuri!
Čhudiah la an-o paj, the kaisalǒ. A maj sig malavelah vraśala čajra śtare
patrença no e čhuri an-e čik.
Thaj prandisalǒ sar kaj e Hanka vaćarrdah. Seha le čhavo, savo ʒalah sakode leha. Jek drom, čhudie o thav an-o paj a e śtuka tromisalǐ the dandarrdah.
Azginisalǐ, ćinosalǐ, a von crrdie la. Andè la ćhere, pharrade, kaj an-o porr – e
čhuri! Okoja! O Edo daralǒ a o čhavo xutlo-tar baxtatar!
- Daje! Daje!
E Elena prastiah, dikhel e čhuri, naśti paćal; laqe gavehtar! Śtarvale patrengi čar!
- Suźo dindipe... suźo dindipe...- liah te vaćarel.
- Me, Elena, akia čhuri ka phagav thaj ka čhudav.
- Sar vorbipe! Čhuri suźipe.
- Hasili hi!
- Tobe dilǎripe?
- Agasavi čhuri te čhudeh? – bajrakarel pe o čhavo, ni paćal.
- Khanči tumen ni ʒanen.
- Na, no tu.
E ʒuvli liǎh te lel mrtik e čhuri, a vov spidiah la. Khanikana ni vazdiah p-o
havazi p-e lende, golehqe xolǎlǐ. O čhavo xutel maśkare, istarrdol, crra the te
čalavel pe p-e čhuri. O Edo istarel la, del pe rigate thaj čhudel la. E ćhuri pekel
an-o zido thaj phagol.
O čhavrro lia te rovel, akuśel, spidel lehqo vast. E Elena phandel o udar,
phandel pe an-e soba.
- Kava dilipe! Devla savi than me avilem – rovel, bajrakarrdi e Edohqe vorbaha andar e Hanka. Ni kovlǎrrdah la thaj kova so averendar andar la aśundah.
- Na manqe mothavipe. Kova dilipe.
Ko brrś e Hanka pale avili. Angluni teharin děli-tar e Edohqe ćherehte.
Malavel e ʒuvlǎ, mothadol laqe, a e Elena aʒukarrdas pherrdi...
- O, tu Hanka... Śundipe me... Andripe!...
132
Zuvdija Hodžić E Hanka
- Ʒanav kaj ni paćah an-e kova so aśundan! Phuč so kameh, a me ka dav
će vorba. Maj fider me te dav vorba maj anglal.
Thaj e Hanka liat te vorbi.
- Biandilan deśuěkto dǐveh, śtartone ćhonehqo, majanglal tranda the duj
brrś. Kova dǐveh ćo dad angla o ćher phujvate čhutah e terrnavli. Gasavo adeti
hi tumende. Deśuduj brrś seha tu kana e bahval e jablanosqe krangura phaglah. Rujan. Ko jrat mulah ćo dad an-o logor.
E Elena ačhavdili, ćićidel pe vasta, bangarel len.
Jekhe dǐvesehte biande hi ćo dad thaj ćo čhavrro, hi gia? Kova dǐveh ka
bianeh čhevrra, ʒuvli!e, śuźi thaj sasti, a ni ka avel mavia sar tu the ćo čhavrro,
ka avel sar kaj hi amendar. E bax te istarel la ćuće, źiśkinǎqe hi maj hasili no
averehqe. Te čheǎke ka thoveh će deǎqo anav – Elma.
Ačhili-tar, sar kaj aśunel varrso.
- Vakaripe... me paćape... pale...
- Ka avel tu śuźo porodo, kana o Del diah tu zor majpharipe te nakheh.
- Hanko phuri sa ʒanipe – phenel e Edohqe, bajrakardi koleha so aśundah.
Kana pherrdas śel brrś, e Hanka p-e perehqe phendah kaj ʒanel kana ka
merel. Saranda brrś majanglal! Kana kova dǐveh avilo, phendah:
- Haziri sem – sar kaj hi terrni sajva adǐćaren e ʒestǎ.
- So pheneh, phuri!e?
- Kova so aśunen.
Indǎrrde la andar e paluni podǐ cahraqi, paślǎrrde la phujvate, ćidisalě
utruǎl la sar utruǎl e jag.
Hulǎrrdah pe kleǎ katar e ćajrenge kuća, phendah te čhinen e kleǎ the p-e
phuv čhoren.
- Hi kote kuća, save ka bajron pala deś va biś brrś.
Te avel lačhipe, kamelah te dilaben laqe, andar e parrne droma the angarvale Rroma p-e lende. Pala nisoh ni ka mukel p-i ǎsvin. Trin foruri jekthanisalě kotar lako pero.
- Savorren dikhav len utruǎl mande. Ʒuvda praxon ma, e mule adǐćaren ma.
An-o sabaxo uśtili, dikhlah karing e len savi ʒungadolah, an-e plaina, bialavne the bimiśkome, an-e livadǐn savi sovelah sar o ʒućel p-o kham, an-e droma
133
PREVEDENA KNJIŽEVNOST LETËRSI E PËRKTHYER E LILVARNIPE BOLDAH
so parrnǒn an-e umal. Aśunde kaj varso vaćarel, thaj paśile. Kana alnaǐsarrde so
phenel, baxtasalě sar o dǐveh kana strafinel pe.
Ʒahan... Aʒmir... Ajśa... Jakhali... Burhan... Galŭr... Saranda... Diko... Haile...
Vaćarelah e anava pe čhavrenge the čheěnge, pe unukengo the praunukengo, khanikah ni bistarrdah. Dikhlah len sar phiren dromeha, sar savo avelah k-o them.
- E Haileh seha o Ʒahan, lačho seha o Ʒahan, but kamelah e grasten,
phirelah prende – e grastehqe majlokheh te avel. O čhavrro śaj bokhalo a e
Ʒahanehqe grasteh seha čar, thaj śićeri. E Ʒahaneh seha o Kabralo the o Mendon, e Samira the e Dalila, o Torgut the o Kimber... e Kimbereh seha sumnakune vasta. Ʒanelah thaj te lekhavel o Kimber, jekhvar – katar o sasto p-o bisasto
tarafi, dujvar katar o bisasto k-o sasto tarafi.
- ... Dino... Zuhra... Tahir... Amer... Mervan... Ah, sar dǐlabelah o Mervan...
ah, sar ćhelelah e Hatka... e phuv nange prrnença tatarelah.
- Zuli... Bedrija... Bejta...
Iklenah e pinʒarrde thaj e bipinʒarrde anava, neśenah thaj biandonah, sar
an-o ʒuvdipe. Lendar iklelah o paj, putavonah e droma, čajravonah e umalǎ,
mothavelah kaj thaj ʒikaj resenah e Rroma, kah mangenah thaj ko savo seha.
Kotorvalinah pe sar lenge kape thaj traste.
- Zinka... Esko... Simone... Ʒirolimo... Mikel... Dijego... hem o Seguro. Stela! So si e čehrain po del, kova hi voj pe phuv. E Hankaqo kham majkamlo...
Avilah vakto p-e okola utruǎl late, čhuven pe paśa late, kamen te aśunen
po anav, voj te vaćarel le.
- Riza... Ruśid... Diko...
Pana trin, pana duj, pana jek...
- Ʒahan!
- Ʒahan – vaćarrde laha.
- Ʒahan... Ʒahan...
- Rromnǎ!len, len e kajva veruʒatar, te na ćirol e varenika.
- Śunav sar ćirol – phendah lenge. Adǐćarrdah kova te ćeren, thaj pale dikhlah an-e umal thaj droma save durende xasavonah. Xanʒosarrde la e tabaja,
asajah thaj – muklah o odǐ.
134
O Zuvdija Hodžić hi biando 1944. brrś an-e Gusině (Gusinje). Agorisarrdah o Filolośko fakulteti. Ikaldah poeziaqi ćidutni Po angluno konako, prozaqe pustika Kaśuke zile, Varko del muj, romanuri Gusinǎqo brrś thaj Davidohqi
čehraǐn, phirimahqo thaj reportaźengo lil Jek dǐveh ʒuvdimahqo, monografie
lekhimahke E purane Podgoricaha thaj Zavičaesqo pinʒarrdipe (Plav thaj
Gusině). Seha le majbut artistikane mothavipa e lekhavnengo thaj grafikengo.
Beśel an-e Podgorica.
Zuvdija Hodžić E Hanka
E ʒućela baśle. E jag phabili, e źiśke čhorrdile an-o hor sar xrpa leleǎkuru. Andar e makve kreketisarrde e źambuke, haćarrdinoh e suźe the khamutne dǐvesa.
135
CIP - Каталогизација у публикацији
Централна народна библиотека Црне Горе, Цетиње
ISSN 1800-9271 = Kod (Podgorica)
COBISS.CG-ID 19031056
Časopis za kulturu, književnost i nauku Revistë për kulturë, letërsi dhe shkencë
Lil pala e kultura, lilvarnipe thaj sikavnipe Časopis za kulturu, književnost i znanost
Časopis za kulturu, književnost i nauku
Revistë për kulturë, letërsi dhe shkencë
Lil pala e kultura, lilvarnipe thaj sikavnipe
Časopis za kulturu, književnost i znanost
PORTRETI PORTRETE PORTRETURI
Mekuli
KNJIŽEVNOST LETËRSI LILVARNIPE
Martinović Sbutega Sejdović Musić
Sinishtaj Šabotić Softić Ljačević
BAŠTINA TRASHËGIMI PERESQO BARVALIPE
Šekularac
ESEJI ESE ESEJURI
Karđuzović Çapriqi Abović
HRONIKA KONIKË HRONIKA
Ibrahimović Milić Hodžić Simunović
Hrvati Boke u Dubrovniku Bogatstvo Različitosti
Duo Murtagić
PREVEDENA KNJIŽEVNOST
LETËRSI E PËRKTHYER
E LILVARNIPE BOLDAH
Sejdoviq Hodžić
Likovni prilozi | Ilustrimet artistike | Artistikane suretâ
Matić
godina 2012
02
ISSN 1800-9271
02
Download

Preuzmite elektronsku verziju časopisa