MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
MEDIJI I POLITIČKE ELITE U KONTEKSTU IZBJEGLIH I RASELJENIH OSOBA
U BOSNI I HERCEGOVINI I SRBIJI
INSTITUT ZA DRUŠTVENA ISTRAŽIVANJA
FAKULTET POLITIČKIH NAUKA SARAJEVO
UNIVERZITET U SARAJEVU
INSTITUTE FOR SOCIAL SCIENCE RESEARCH
FACULTY OF POLITICAL SCIENCES SARAJEVO
UNIVERSITY OF SARAJEVO
biblioteka naučni projekti
knjiga vi
Emir Vajzović i Ešref Kenan Rašidagić (ur.)
Mediji između slobode i zavisnosti:
Mediji i političke elite u kontekstu izbjeglih i raseljenih osoba
u Bosni i Hercegovini i Srbiji
Izdavač
Fakultet političkih nauka Univerziteta u Sarajevu
Institut za društvena istraživanja
Za izdavača
Šaćir Filandra
Urednici
Emir Vajzović i Ešref Kenan Rašidagić
Recenzenti
Davor Marko, Amer Džihana
Lektor
Zinaida Lakić
DTP
Mahir Sokolija
Naslovna strana
Mirza Sokolija
Štampa
Dobra knjiga
Prepared in the framework of the Regional Research Promotion Programme
in the Western Balkans (RRPP), which is run by the University of Fribourg upon
a mandate of the Swiss Agency for Development and Cooperation,
SDC, Federal Department of Foreign Affairs.
The views expressed in this report are those of the authors and do not
necessarily represent opinions of the SDC and the University of Fribourg.
Contact: Management HQ in Switzerland
Stavovi izraženi u ovoj publikaciji pripadaju isključivo autorima,
• University of Fribourg
te ne predstavljaju stajališta
Fakulteta političkih nauka Univerziteta u Sarajevu
Interfaculty
Institute for Central
and Eastern Europe
kao ni SDC-a
i Univerziteta
u Friburgu
Prof. Dr. Nicolas Hayoz, Programme Director
Jasmina Opardija-Susnjar, Programme Manager
[email protected]
Phone: +41 (0)26 300 77 69; Fax: +41 (0)26 300 96 26
www.rrpp-westernbalkans.net
MEDIJI IZMEĐU
SLOBODE I ZAVISNOSTI
Mediji i političke elite
u kontekstu izbjeglih i raseljenih osoba
u Bosni i Hercegovini i Srbiji
SARAJEVO, 2013.
CIP – Katalogizacija u publikaciji
Nacionalna i univerzitetska biblioteka
Bosne i Hercegovine, Sarajevo
316.774:314.745.3-054.73](497.6:497.11)(082)
MEDIJI između slobode i zavisnosti : mediji i političke elite
u kontekstu izbjeglih i raseljenih osoba u Bosni i Hercegovini i
Srbiji / urednici Emir Vajzović, Ešref Kenan Rašidagić ; prijevod
Lejsa Hećimović ... [et al.]. – Sarajevo : Fakultet političkih nauka
Univerziteta : Institut za društvena istraživanja, 2013. – 162, 162 str. :
graf. prikazi ; 23 cm. – (Biblioteka Naučni projekti ; knj. 6)
Nasl. na nasl. str. prištampanog dijela: Media between freedom
and dependence. – Tekstovi štampani u međusobno obrnutim
smjerovima. – Bibliografija uz tekst.
ISBN 978-9958-598-49-4 (Fakultet političkih nauka)
COBISS.BH-ID 20706054
Sadržaj
Emir Vajzović, Ešref Kenan Rašidagić: Predgovor .................................................... 7
Ešref Kenan Rašidagić: Problemi u istraživanju fenomena
prisilnih migracija i sprege medija i politike
u zemljama Zapadnog Balkana ............................................................................. 11
Hariz Halilović: Istraživanje i konceptualiziranje
prisilnih migracija na Zapadnom Balkanu .......................................................... 19
Siniša Volarević: Analiza pisanja dnevne štampe u Srbiji o izbeglicama,
raseljenim licima i njihovom povratku
u periodu od 1996. do 2012. godine: Šta i kako novine pišu
o rešavanju pitanja izbeglica i raseljenih lica u Srbiji ......................................... 33
Dejan Vanjek, Emina Ćosić-Puljić, Lejla Turčilo:
Mediji između slobode i ovisnosti: Uloga štampanih medija
u procesu povratka izbjeglica u Bosni i Hercegovini . ..................................... 101
Emir Vajzović: Zaključna razmatranja: Medijska (ne)zavisnost –
Politika i mediji: kohabitacijski aranžmani ....................................................... 151
PREDGOVOR
I
deja za istraživanje teme o ulozi medija u procesu povratka izbjeglih i
raseljenih lica, kao i sprezi politike i medija u tom procesu rodila se u
glavama nekolicine istraživača sa Fakulteta političkih nauka u Sarajevu.
Navedeni istraživači – i autori poglavlja u ovoj knjizi – već se godinama
bave problemima koji opterećuju post-konfliktna društva na Balkanu. Ovi
problemi uključuju one iz domena tradicionalne ‘politike’, kao i širih dru­
štvenih pojava koje utiču na karakter društava poput Bosne i Hercegovine
i Srbije koje su obrađene u ovom radu i drugih društava na Zapadnom
Balkanu, koja nisu mogla biti predmetom ovog istraživanja.
Jedna od definirajućih pojava kada je u pitanju karakter društva,
poglavito u Bosni i Hercegovini, jeste i problem izbjeglica i interno raseljenih lica. Okolnosti pod kojim su ova lica bila primorana napustiti
svoja prebivališta, njihova brojnost (oko polovine stanovništva u slučaju BiH!), pitanje njihovih daljnih migracija unutar i van države, kao i
okolnosti pod kojim se (ne)odvija proces njihovog povratka, u ogrom­
noj mjeri utiču na formiranje karaktera postratnog društva u Bosni i
Hercegovini. U drugim zemljama Balkana, poput Srbije i Hrvatske,
izbjeglice i raseljena lica možda nisu u tolikoj mjeri uticala na karakter društva, ali su okolnosti njihovog raseljavanja, etnička pripadnost i
proces povratka imali velikog značaja u političkim procesima u protekle dvije decenije.
Upravo ovaj odnos i međusobni uticaj politike i problema izbjeglih i
raseljenih lica predstavlja fokus interesa istraživača post-konfliktnih društava koja se obrađuju u ovoj studiji. Jedna od fundamentalnih pretpostavki djelovanja etno-političkih elita koje dominiraju političkom scenom
Zapadnog Balkana od ranih devedesetih godina jeste upravo teritorijalna
konsolidacija naroda, kao neophodni preduvjet realizacije nacionalističke
7
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
formule jedan narod-jedan vođa (ili oligarhija vladara, kao gospodara života
i smrti naroda na određenoj teritoriji).
Budući da je u dosadašnjim istraživanjima demonstrirano da odlučujuću ulogu u realizaciji ciljeva vladajućih elita igraju mediji, odlučeno je da se težište istraživanja stavi upravo na ulogu koju mediji igraju
u usmjeravanju i kontroli procesa povratka izbjeglica i raseljenih lica.
Mediji predstavljaju neophodni instrument kontrole naroda, njegove
mobilizacije u svrhu realizacije ciljeva koje su zacrtale političke elite, pospješuju i opravdavaju realizaciju ciljeva nasilnim sredstvima u ratu, i
preuzimaju vodeću ulogu u post konfliktnom periodu, kada je korištenje
nasilnih sredstava ograničeno.
Rezultati istraživanja koje su na osnovu zajednički razvijene metodologije sproveli istraživači sa Fakulteta političkih nauka i Media Centra iz
Sarajeva i Grupe 484 i Ebarta iz Beograda predstavljaju rudnik podataka i
daju obilje smjernica za dalja društvena istraživanja predmetnih i srodnih
fenomena u državama regiona. U pogledu pitanja koja su postavljena kroz
osnovne hipoteze istraživanja, rezultati ukazuju na neke intrigantne trendove u ponašanju i djelovanju samih medija u posmatranim periodima,
kao i odnosu vladajućih elita prema medijima, odnosno procesu povratka.
Potrebno je naglasiti da je realizacija istraživanja i objavljivanje ove
publikacije bilo omogućeno od strane Regionalnog programa podrške
dru­štvenim istraživanjima u Zapadnom Balkanu (Regional Research
Promotion Programme in the Western Balkans – RRPP) kojim koordinira
i upravlja Institut za srednju i istočnu Europu (IICEE) pri Univerzitetu
u Fribourgu (Švicarska). Cjelokupan program inače financira Švicarska
agencija za razvoj (SDC). Istraživanje koje je rezultiralo ovom publikacijom proveo je na prostoru Bosne i Hercegovine i Srbije u periodu od juna
2012. do juna 2013. godine istraživački konzorcij koji su činili Institut
za društvena istraživanja Fakulteta političkih nauka u Sarajevu, Centra
za migracije Grupa 484 iz Beograda, Mediacentar iz Sarajeva i Medijski
arhiv Ebart iz Beograda.
Nadamo se da će nalazi do kojih je došlo ovo istraživanje, kao i metodologija i podaci proizvedeni u istraživačkom procesu biti od koristi istraživačima fenomena prisilnih migracija, uloge političkih elita i uloge medija
u društvu, ne samo na području Zapadnog Balkana nego i šire.
Naposljetku, bez obzira što autori koji potpisuju pojedina poglavlja
snose najveću zaslugu za njihov sadržaj, mora se imati u vidu da ova studija ne bi bila to što jeste bez rada i zalaganja svih pojedinaca koji su činili
8
PREDGOVOR
tim projekta ‘’Mediji između zavisnosti i slobode – uloga printanih medija
u procesu povratka izbjeglica’’, bilo kao istraživači ili suradnici: Lejla
Turčilo, Dejan Vanjek, Emina Ćosić, Selma Mameledžija, Adnan Ovčina i
Vesna Hadžikarić sa Fakulteta političkih nauka u Sarajevu, Sanela Hodžić i
Maja Hadžiosmanović iz Mediacentra Sarajevo, Siniša Volarević i Miroslava
Jelačić iz Centra za migracije Grupe 484 u Beogradu i Veljko Glušćević i
Larisa Ranković iz Medijskog arhiva Ebart u Beogradu, kao i tim MediaPlan
Instituta iz Sarajeva koji je uradio dodatnu kvalitativnu analizu za Bosnu i
Hercegovinu (Radenko Udovičić, Bojana Šutvić, Aleksandra Ostojić Matić).
Svoj doprinos u funkciji akademskog mentora dao je i prof. dr. Steffen Kolb
u prvoj fazi projekta i razradi metodologije. Posebnu zahvalnost cjelokupan tim duguje Anđeli Lalović, Lokalnom koordinatoru u RRPP, za njeno
razumijevanje i podršku u rješavanju i prevazilaženju izazova na koje je
projekat nailazio.
EŠREF KENAN RAŠIDAGIĆ
Suurednik studije i Koordinator istraživačkog projekta “Mediji između zavisnosti i slobode – uloga printanih medija u
procesu povratka izbjeglica”
EMIR VAJZOVIĆ
Suurednik studije i Glavni istraživač projekta “Mediji između
zavisnosti i slobode – uloga printanih medija u procesu povratka izbjeglica”
9
Problemi u istraživanju fenomena prisilnih
migracija i sprege medija i politike u
zemljama Zapadnog Balkana
EŠREF KENAN RAŠIDAGIĆ
Fakultet političkih nauka Univerziteta u Sarajevu
Bez obzira što je fenomen izbjeglica i općenito prisilnih migracija sa po­
dručja bivše Jugoslavije globalno poznat fenomen, koji godinama zaokuplja pažnju istraživača iz svijeta kao i regiona, još uvijek je u literaturi
teško pronaći podatke koji demonstriraju spregu između političkih elita
i procesa povratka u post-konfliktnom periodu. Tendencije etno-političkih
elita ka teritorijalnoj i svakoj drugoj konsolidaciji svojih naroda nasilnim
sredstvima su dobro poznate, ako ništa onda zbog posljedica koje su pro­
izveli: krvavih sukoba usljed implementacije sumanutih ideja o ‘humanom preseljenju’, koje je u svojoj balkanskoj inačici u politički i pravni vokabular uvelo novi termin – “etničko čišćenje”.
Budući da je historijska sudbina ratova na području Balkana da njihovi protagonisti nikada do kraja ne ostvare svoje ciljeve, post-konfliktno
vrijeme koristi se od strane istih tih protagonista za završavanje procesa koji nisu mogli biti realizirani do kraja usljed intervencije međunarodne zajednice. Ovi procesi podrazumijevali su, shodno logici teritorijalne konsolidacije, da se što veći broj pripadnika vlastitog naroda
zadrži na teritorijama koje su njihove elite smatrale ‘svojim’, kakvim
ih je uostalom definirao i sam Daytonski sporazum. S druge strane,
potrebno je učiniti sve da se pripadnici drugih naroda (koji nakon etni­
čkog čišćenja postaju manjinski na područjima sa kojih su prognani) ne
osjete dobrodošlim na područjima na kojima su dominantni pripadnici
drugih nacija.
11
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
Velike sile pod čijim je sponzorstvom došlo do sklapanja Daytonskog
sporazuma (Opći okvirni sporazum za mir u Bosni i Hercegovini / General
Framework Agreement for Peace in BiH – GFAP), smatrale su povratak
kao ključni element osiguranja trajnog mira u Bosni i Hercegovini (Aneks 7
GFAP). Problem sa međunarodnim faktorom bio je taj da je isti, slijedeći
logiku manjeg otpora (i manjeg troška) uglavnom tolerirao, ako ne i posrednim putem participirao, na zadržavanju zateknutog statusa quo, umjesto
vraćanja na daleko pravedniji status quo ante (situaciju prije izbijanja sukoba). Umjesto suštinskog povratka većine izbjeglih i raseljenih lica, koje
bi anuliralo rezultate etničkog čišćenja, kreirali su se preduvjeti za formalni povratak sa višegodišnjom odgodom, kada se većina potencijalnih povratnika već uveliko situirala u novim mjestima boravka. Osiguranje hitnog povratka zahtijevalo bi snažnu uključenost međunarodne zajednice na
osiguranju sigurnosti i trenutne implementacije imovinskih zakona, za što
nije postojala volja međunarodnih aktera koji su stabilnost poslijeratne BiH
zasnivali na saradnji sa vladajućim etno-političkim elitama.
Kako dakle realizirati svoje ciljeve mirnim putem u uvjetima nametnutog
mira, nadgledanog od strane međunarodne zajednice? Potrebno je izvršiti
mobilizaciju pripadnika ‘svoga’ naroda, objašnjavajući im kako da postupaju da bi omogućili realizaciju nacionalnih programa zacrtanih prije i tokom
oružanih sukoba. Ti programi, između ostalog, podrazumijevaju i ostanak
na ‘svojim’ teritorijama i sprječavanje ‘drugih’ da se na te teritorije vrate. Za
ovo prvo bilo je potrebno osigurati neophodne preduvjete, poput dodjele
zemljišta, građevinskog materijala i sredstava za gradnju kuća i potrebne
infrastrukture. I za osiguranje ostanka svojih i za sprječavanje povratka drugih, u odsustvu sredstava prisile, etno-političke elite upotrijebile su sljedeće
najjače sredstvo kojeg su imale na raspolaganju: medije.
Mediji, čiji je broj eksplodirao u poslijeratnom periodu, bili su korišteni
da bi ‘svojima’ objasnili zašto je neophodno da ostanu tu gdje su se zatekli;
za kontinuiranu mobilizaciju u svrhu kontinuiranja i legitimiranja otpora
prema povratnicima; za pronalaženje opravdanja za aktove agresije prema povratnicima; za demoniziranje ‘drugih’, bilo da se isti pokušavaju
vratiti na svoje ili da vas ‘čekaju’ ako vi pokušate napustiti mjesto u kojem
ste se naselili i vratiti se ‘među njih’, itd.
Bez obzira na važnost i ulogu koju su mediji odigrali u izazivanju, rasplamsavanju i kontinuaciji etničkih konflikata tokom i nakon ratova u
bivšoj Jugoslaviji, mediji iz nepoznatih razloga nisu smatrani kao prioritet u procesu zaustavljanja konflikta i rekonstrukcije države i društva u
12
PROBLEMI U ISTRAŽIVANJU FENOMENA PRISILNIH MIGRACIJA I SPREGE MEDIJA I POLITIKE...
Bosni i Hercegovini. Mediji se tako izrijekom ne spominju niti jednom u
Daytonskom sporazumu, niti je međunarodna zajednica na bilo koji način bila uključena u regulaciju medijske scene u procesu okončanja rata i
u neposrednom poslijeratnom periodu, posebno u štampanim medijima.
U Srbiji međunarodna zajednica nije ni bila u poziciji da intervenira u medijskom prostoru, tako da su ratno-huškački mediji svoj posao obavljali
nesmetano sve do pada Miloševićevog režima posredno uzrokovanog
oružanom intervencijom na Kosovu.
Društveno-politički kontekst
istraživanja i uloga medija
Ovakva pozicija međunarodne zajednice, u situaciji u kojoj su na vlasti
u Bosni i Hercegovini ostale i bile legitimirane iste one etno-političke elite
koje su vodile rat, više je nego začuđujuća. Posebno zato što je tokom ratova u bivšoj Jugoslaviji detaljno istražena i dokumentirana ključna uloga
koju su mediji imali u kreiranju i potpirivanju međunacionalnih tenzija,
mržnje, i naposljetku oružanih sukoba. Bez aktivne potpore medija bi političari imali veoma težak zadatak da ljude odgojene u višedecenijski forsiranoj klimi bratstva i jedinstva u ekstremno kratkom periodu dovedu u
stadij otvorene mržnje i nepovjerenja prema “onom drugom”. Samo je na
osnovu takve efikasne demonizacije “drugih” bilo moguće da u kratkom
vremenskom periodu narodi koju su se zaklinjali u suživot prihvate rat
kao jedini mogući instrument odnosa prema dojučerašnjim susjedima.
Suprotno ulozi koju su mediji imali u rastakanju dojučerašnjeg društvenog ustrojstva i raspirivanju konflikata, logično bi bilo pretpostaviti da ni
obrnuti proces konstrukcije novog društva i razvoj demokracije ne može
biti realiziran bez aktivne saradnje i uloge medija. Ne postoji demokracija bez razvijenih, slobodnih, profesionalnih i odgovornih medija. Zašto je
centralna uloga medija izostavljena iz planova za izgradnju poslijeratnog
društva u Bosni i Hercegovini gdje je međunarodna zajednica bila izravno
odgovorna za taj proces, ostaje nepoznato.
Bez obzira na razloge zbog kojih su mediji izostavljeni iz Daytonskog
procesa rekonstrukcije bosanskohercegovačkog društva, njenim je međunarodnim sponzorima ubrzo postalo jasno da bez aktivnog učešća medija
neće biti moguće voditi proces demokratizacije društva. Neki od okidača
13
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
koji su napokon probudili međunarodne aktere bile su kampanje koje su
mediji u najboljem huškačkom duhu s početka devedesetih vodili u sklopu predizborne kampanje za prve demokratske izbore 1996. godine, ali i u
nastojanju nacionalističkih elita da spriječe povratak izbjeglica i raseljenih
lica u prebivališta sa kojih su protjerani tokom rata.
Otvoreno propagiranje mržnje i gotovo rasistička histerija demonizacije
drugih prijetila je poništavanjem napretka postignutog u poslijeratnoj stabilizaciji zemlje. Kao odgovor na takvu situaciju, međunarodna zajednica
sponzorirala je formiranje Nezavisne medijske komisije (Independent
Media Commission – IMC), koja je dobila zadatak da putem licenciranja i
kontrole emitiranog sadržaja uvede red u elektronske medije u zemlji. IMC
je naposljetku 2001. godine prerastao u Regulatornu agenciju za komunikacije – RAK, konvergentni regulator za elektronske medije i telekomunikacije.
Međutim, printani mediji i ovaj put su izbjegli mogućnost da ih se na neki
način regulira. Djelomično je razlog tome sama priroda printanih medija
koje je puno teže kontrolirati a da se izbjegnu optužbe za anti-demokratsko
miješanje u uređivačku politiku novina, a djelomično i zbog ljudi uključenih
u formiranje IMC-a i RAK-a, koji su po ustrojstvu zapravo kopirali Britansku
regulatornu agenciju Ofcom čija je nadležnost isključivo elektronski mediji.
Pisanjem i izdavačkom politikom printanih medija bavi su se isključivo
neefikasno i polu-neformalno (samoregulatorno tijelo) Vijeće za štampu
u Bosni i Hercegovini, koje ne posjeduje regulatorne niti izvršne ovlasti
kojima bi bilo u stanju izravno uticati na rad printanih medija u zemlji.
Umjesto hodanja po skliskom terenu regulacije printanih medija, međunarodni akteri su pokušali sa politikom finansiranja i treninga novinara u
medijima koji su se smatrali nezavisnim od političkih struktura na vlasti.
Cilj ovakve potpore medijima bilo je stvaranje alternativnog medijskog
prostora u kojem bi se mogle naći vijesti za koje u ‘režimskim’ novinama
nije bilo mjesta. Rezultati ovakve potpore bili su u najboljem slučaju mješoviti, budući da je finansijska podrška medijima zapravo predstavljala
samo učestvovanje na već postojećem tržištu na kojem se naklonost medija kupovala od strane najboljeg ponuđača. Brojni su primjeri mainstream
novina koje su tako u određenim vremenskim periodima predstavljale alternativu vladajućoj političkoj eliti, samo da bi se nakon toga priklonile
potonjima i postale najgorljiviji zastupnici vladajućih huškačkih politika.
Izgradnja profesionalnih i demokratski profiliranih medija je zadatak
koji se može realizirati samo kroz snažan, ustrajan i dugotrajan napor u
kojem će se stvoriti ne samo tehničke pretpostavke za postojanje takvih
14
PROBLEMI U ISTRAŽIVANJU FENOMENA PRISILNIH MIGRACIJA I SPREGE MEDIJA I POLITIKE...
medija, već i društvena i politička klima u kojoj će oni moći preživjeti i
nesmetano raditi. U Bosni i Hercegovini, pa i u drugim državama regiona,
posebice Srbiji, kojom se bavi ova publikacija, takve pretpostavke još uvijek nisu stvorene. Malo, ograničeno i siromašno tržište čini medije ovisnim
o finansiranju koje naposljetku medijima osiguravaju vladajuće političke
elite, bilo izravno, kroz kupovinu samih medija, ili neizravno putem kupovine reklamnog prostora ili davanja raznoraznih grantova.
Istraživačka metodologija
Istraživanje se fokusira isključivo na printane medije u Bosni i Hercegovini i Srbiji. Djelomično je to rezultat činjenice da su printani mediji u
Bosni i Hercegovini – budući da za razliku od elektronskih nisu sistemski
regulirani – dugo ostali eklatantni primjer zloupotrebe medijskog prostora od strane političkih elita. Kao takvi, oni predstavljaju odličan predložak
za studiranje problema kojim se bavi ovo istraživanje. Drugi razlog je da
prema dostupnim pokazateljima printani mediji na temeljitiji i trajniji način utiču na formiranje svijesti najšire publike.1 Elektronski mediji možda na
efikasniji način zaokupljaju trenutnu pažnju gledaoca i slušaoca, ali printani mediji predstavljaju pisani dokument koji kao takav u svijesti čitaoca
ima veću specifičnu težinu i vrijednost. U predmetu kojim se bavi ovo
istraživanje, novine su dakle snažno uticale na formiranje svijesti o povratku i povratnicima, bile u mogućnosti da mobiliziraju mase u svrhu
izvršenja ciljeva političkih elita, ali istovremeno i predstavljale orijentir za
donošene odluka od strane samih potencijalnih povratnika. U novinama
su se povratnici informirali o stanju u mjestima njihovog prijeratnog boravišta, stepenu dosad realiziranog povratka, politikama lokalnih i centralnih vlasti i međunarodnih organizacija, mogućnostima dobijanja podrške
njihovom povratku, itd.
Naposljetku postoje i razlozi praktične prirode za stavljanje fokusa
istraživanja na printane medije, to je da isti po svojoj naravi predstavljaju trajan dokument koji se da lako proučavati, za razliku od elektronskih
medija čiji je proizvod – ako nije posebno arhiviran – trenutne i prolazne
Pogledaj Nicholas Carr, The Shallows: What the Internet Is Doing to Our
Brains, 2011.
1
15
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
naravi. Ono što je objavljeno (u novinama) desilo se, stara je maksima,
posebno važna iz vizure istraživača fenomena koji još uvijek nije odgovarajuće istražen i dokumentiran u literaturi.
Nepostojanje dosadašnjih istraživanja sprege političkih elita i medija u
problemu specifičnom za ovu sredinu i vrijeme postavilo je pred ovo istraživanje i značajan problem razrade odgovarajuće metodologije kojom bi se
najbolje odgovorilo na istraživačka pitanja. Prije detaljne razrade istraživačke metodologije, bilo je potrebno ispravno definirati cilj istraživanja, da
bi isti omogućio demonstriranje postojanja ili nepostojanja veze između
političkih elita i upravljanja procesom povratka. Cilj u isto vrijeme mora
biti dovoljno precizno definiran da bi se omogućila njegova realizacija u
skladu sa ograničenom naravi istraživanja.
Na osnovu ovih pretpostavki i prethodnog poznavanja predmeta istraživanja, definiran je cilj istraživanja, gdje se putem evaluacije medijskog
sadržaja nastoji odgovoriti na sljedeća pitanja: a) kako, na koji način i u
kojoj mjeri printani mediji izvještavaju o izbjeglicama i raseljenim osobama; i b) do koje mjere kroz svoj rad mediji realiziraju proklamirani cilj
informiranja i pomoći izbjeglicama i raseljenim osobama, odnosno da li
umjesto toga služe etno-političkim elitama u implementaciji političkih ciljeva vezanih za povratak, odnosno ostanak.
Analitički proces zasnovan je na tri aspekta evaluacije medijskog sadržaja: a) analizu konteksta; b) analizu medijske prakse; c) analizu kumulativnih nalaza istraživanja i ustanovljenih trendova, uključujući i preporuke za poboljšanje medijskih praksi. U okviru analize konteksta u kojem
djeluju i izvještavaju mediji u državama koje su predmet ove studije, Bosni
i Hercegovini i Srbiji, radi se a) analiza medijske scene; b) analiza društveno-političkog konteksta; i c) analiza pravnih okvira koji upravljaju radom
medija. Analiza medijske prakse zasniva se na proučavanju učestalosti,
formi i konteksta izvještavanja o problemima vezanim za izbjeglice i raseljena lica, kao i proučavanju metodologije izbora problema o kojima se
vrši izvještavanje.
Istraživanje, prema tome, imalo je za cilj ustanoviti kako i na koji način
printani mediji izvještavaju o temama koje su izravno vezane za proces
povratka izbjeglica i raseljenih lica. Posebna pažnja stavlja se na pitanja
pristupanja ovom problemu i da li novine izvještavaju samo o negativnim
događajima; da li i u kojoj mjeri i kontekstu postoji senzacionalizam u izvještavanju; da li su stavovi političkih elita jedine informacije koje nalaze
put do medija, ili su to izvještaji koji ohrabruju povratnike, objašnjavajući
16
PROBLEMI U ISTRAŽIVANJU FENOMENA PRISILNIH MIGRACIJA I SPREGE MEDIJA I POLITIKE...
im njihova prava. Naglasak je prema tome, na distinkciji između izvještavanja o povratku (u svrhu medijske manipulacije procesom povratka) i izvještavanja za povratak (u svrhu informiranja i pružanja podrške izbjeglicama,
raseljenim licima i povratnicima).
Na osnovu odgovora na ova pitanja bit će moguće doći do indirektnih
zaključaka o tome da li su mediji u službi političkih elita, čiji je cilj zadržavanje statusa quo u pogledu nađene situacije među povratnicima i
raseljenim licima, ili djeluju kao neovisni akteri čija je interpretativna i izvještajna funkcija je pospješivanje društvenog razvoja. Da bi se ustanovilo
da su mediji neovisni akteri, mora se ustanoviti da li su i u kojoj mjeri oni
izvršavali svoju društveno korektivnu funkciju upozoravanja na negativne
politike i društvene fenomene.
Istraživanje koristi i kvantitativni i kvalitativni pristup, gdje se induktivnom metodom formiraju zaključci o medijskom diskursu i odnosu medija
sa političkim elitama, odnosno načina kako taj uzajamni odnos utiče na formiranje dominantnog medijskog diskursa. Radi lakše realizacije, istraživanje, koje se odnosi na cjelokupan poslijeratni period u BiH i Srbiji, vrši se u
višestrukim predefiniranim vremenskim fazama centriranim oko događaja
koji su bitno uticali na proces povratka izbjeglica i raseljenih osoba.
Glavna istraživačka hipoteza, formulirana na osnovu gore navedenih
faktora i preduvjeta, prema tome glasi:
– U Bosni i Hercegovini i Srbiji, praćenje i diskusija u medijima o problemima vezanim za proces povratka izbjeglica i raseljenih lica bili
su neuravnoteženi i opterećeni predrasudama, što je posljedica evidentnih veza i uticaja političkih elita na medije.
U cilju demonstriranja validnosti istraživačke hipoteze, formulirana su
sljedeća istraživačka pitanja:
– Ova studija nastoji ispitati da li je izvještavanje bilo uravnoteženo i
bez predrasuda (pokazujući u jednakoj mjeri pozitivne i negativne
strane procesa povratka, u isto vrijeme uzimajući u obzir postojeće
društvene i političke podjele u društvima koja se promatraju).
– Prije ovoga, istraživanje će razmotriti da li postoje dokazive uzajamno
podržavajuće veze između medija i etno-političkih elita. Ovo će biti
napravljeno kroz aplikaciju kontekstualne analize u cilju demonstriranja nepostojanja političke volje za podržavanjem procesa povratka
(naglašavajući, na primjer, da je cjelokupno zakonodavstvo koje se
tiče procesa povratka u BiH moralo da bude nametnuto od strane
17
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
–
–
–
–
OHR-a. Pored toga, identificirat će se prepreke koje su implementaciji tog zakonodavstva stvarale političke elite).
Ista hipoteza primjenljiva je i za Srbiju, uzimajući, naravno, u obzir
specifičnosti društva – političke podjele umjesto etno-političkih.
Postoji li, u praksi, razlika između zvanične retorike političkih elita i
diskursa u medijima u pogledu procesa povratka izbjeglica i raseljenih lica (istraživanje će se primarno fokusirati na medijski diskurs i
veze medija sa politikom, dok će se problem povratka u ovom istraživanju tretirati kao “studija slučaja” – primjer na kojem se testira
hipoteza i neće predstavljati primarno istraživačko pitanje)
Da li medijske interpretacije procesa povratka ovise o izvještavanju
o stavovima političkih elita kao primarnog medijskog sadržaja? Da
li se izvještavanje bavi uglavnom politikama i odnosom prema povratku ili samim procesom povratka (što bi bilo indicirano dominacijom činjeničnih članaka u novinama)?
Što se tiče samog procesa povratka iz perspektive povratnika i situacije na terenu, da li je medijski prikaz ove teme ohrabrujući za one
koji će žele vratiti ili ne? (Da li se medijski izvještaji sastoje uglavnom od pozitivne priče, izvještaja iz prve ruke i činjeničnih članaka,
ili od interpretativnih članaka koji prikazuju uglavnom negativnu
sliku situacije u kojoj se nalaze povratnici po obavljenom povratku?)
Za potrebe istraživanja razvijeno je 18 zasebnih varijabli, sa mnogobrojnim podvarijablama, imajući u vidu primarni cilj istraživanja, tj. demonstriranje veza između politike i printanih medija na primjeru povratka
izbjeglica i raseljenih lica. Nalazi istraživanja koji su izloženi u poglavljima
koja slijede strukturirani su u ovom uvodnom poglavlju kojeg potpisuje autor Ešref Kenan Rašidagić sa Fakulteta političkih nauka u Sarajevu.
Naredno poglavlje, naslovljeno ‘Istraživanje i konceptualiziranje prisilnih
migracija na Zapadnom Balkanu, autora Hariza Halilovića sa Univerziteta
Monash u Australiji, pokušava cjelokupno istraživanje situirati u polje studija prisilnih migracija na ovim prostorima. Slijedi poglavlje autora Siniše
Volarevića iz G484 iz Beograda, koji predstavlja nalaze do kojih je, primjenom
identične metodologije, istraživanje došlo na području Srbije. Naredno poglavlje, autora Dejana Vanjeka, Emine Ćosić-Puljić i Lejle Turčilo, donosi
nalaze istraživanja na području Bosne i Hercegovina. Posljednje poglavlje,
autora Emira Vajzovića, sintetizira i komparira nalaze ova dva istraživanja
i nastoji identificirati trendove i zaključke u svrhu potvrde osnovnih hipoteza cjelokupnog istraživanja.
18
Istraživanje i konceptualiziranje
prisilnih migracija
na Zapadnom Balkanu
HARIZ HALILOVIĆ
Monash University, Melbourne
Uvod
Istraživači i komentatori sociodemografskih trendova u regiji odnedavno poznatoj i kao Zapadni Balkan imaju vrlo nezavidan položaj u
odnosu na kolege malo zapadnije od Zapadnoga Balkana. Naime, dok
se u modernoj akademskoj tradiciji na Zapadu istraživači uglavnom
bave jednim društvenim fenomenom, u koji se godinama udubljuju,
postajući ekspertima u vrlo jasno definiranim istraživačkim oblastima,
njihove kolege na Zapadnom Balkanu, barem u posljednje dvije decenije, jednostavno su prisiljeni baviti se većim brojem gorućih društvenih
tema i problema. Štaviše, od njih se ne očekuje da samo istražuju kompleksnost društava u kojima žive, nego i da ponude konkretna rješenja
kako postojeće probleme u tim društvima konfrontirati. Istovremeno,
etnopolitičke elite su toliko ispolitizirale i etnicizirale svaki segment
društvene stvarnosti da akademskim zajednicama u regiji rijetko uspijeva imati značajan ili bilo kakav utjecaj na politiku koju te iste elite
kreiraju i implementiraju.1 Osim niskih istraživačkih budžeta, institucije
i ministarstva država u regiji jako su selektivni i kod izbora tema koje
se istražuju i pružanja finansijske potpore istraživačkim projektima.
Naravno, ovim ne želim abolirati akademske zajednice u regiji, to jest neke
njihove članove, od koketiranja i aktivnog sudjelovanja u etnonacionalističkim
projektima i politikama u toku 1990-ih i danas.
1
19
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
Neke hronične teme se jednostavno ne smatraju dovoljno relevantnima,
odnosno fokusiranje na te “kontroverzne” teme vidi se kao nešto anahrono, što će dato društvo predstaviti u negativnom svjetlu, doprinijeti
negativnom imidžu zemlje i “udaljiti je od Evrope“. Ovo su neki od
standardnih izgovora koje ponavljaju političari u regiji, a mogli su se
nedavno čuti i u Bosni i Hercegovini za vrijeme prosvjeda u vezi s neizglasavanjem zakona o jedinstvenom matičnom broju građana.2 Ovakvi
problemi, kao i oni vezani za status raznih marginaliziranih manjina
(i većina!), još uvijek se tretiraju kao “nepopularne” istraživačke teme jer
potvrđuju da se u mnogim društvenim segmentima nisu učinili značajni pomaci u problematičnim oblastima i da su zemlje zapadnog Balkana još uvijek zaglavljene u tranziciji, postkomunizmu, postkonfliktnom
stanju, etniciziranim i podijeljenim društvima... A kada su pak predmet
istraživanja, ove “nepopularne teme” se istražuju najčešće parcijalno,
s fokusom na njihove apolitične aspekte (ako takve postoje), kao što je
naprimjer ekonomski impact (još bolje, ekonomska korist) istraživanih
društvenih trendova na društva i regiju.
Od prisilnih migracija
do prisilnih identifikacija
Problematika koja se već godinama gura pod tepih, a koja je jedan
od najvažnijih problema u regiji, pogotovo u Bosni i Hercegovini (ali i
u Hrvatskoj, na Kosovu i u Srbiji), jesu migracije i masivna pomjeranja
stanovništva u toku posljednje dvije decenije, prije svega u prvoj polovici 1990-ih. Ovdje se ne radi o bilo kakvim spontanim ili ekonomski
uvjetovanim migracijama stanovništva, nego o prisilnom raseljavanju
(iseljavanju, protjerivanju, izgonu, “humanom preseljenju”, “etničkom
čišćenju”...). Kao takve, ove prisilne migracije su neodvojive od politički
motiviranog nasilja i naslijeđa nedavnih ratnih dešavanja u regiji (Halilovich, 2011b; 2013). Dakle, te migracije i dislokacije nisu bile samo puka
posljedica brutalnih ratova; direktan rezultat i cilj tih ratova upravo je
bila etnička homogenizacija teritorija i novonastalih država na prostoru
bivše Jugoslavije.
Upor. http://www.euronews.com/2013/07/01/bosnia-facing-political-inertia-jmbgprotests-call-for-civil-disobedience-/
2
20
ISTRAŽIVANJE I KONCEPTUALIZIRANJE PRISILNIH MIGRACIJA NA ZAPADNOM BALKANU
Pomjeranje stanovništva u ratu i poraću, pored etničke homogenizacije, dovelo je i do niza drugih demografskih promjena, neviđenih u
novijoj povijesti regije. Jedna od bitnih činjenica vezanih za prisilne i
politički uvjetovane migracije je da su one skoro isključivo bile iz ruralnih područja u urbane dijelove regije i veće urbane centre. Sličan trend
imale su i vanjske migracije u evropske i prekookeanske zemlje. Ove
dramatične promjene su, pored traume, kulturnog šoka i kidanja veza s
ljudima i mjestima porijekla, dovele i do promjena kako u napuštenim
mjestima tako i u mjestima preseljenja. Prvotna mjesta ostala su bez ljudi
koji su ta mjesta činili, a useljenička mjesta su dobila doseljenike s drugačijim običajima, dijalektom i osjećajem lokalne pripadnosti. Nerijetko
su novopridošle izbjeglice bile (i ostale) smatrane autsajderima i neželjenim gostima bez obzira na njihovu “ispravnu” etničku pripadnost u
etnički homogeniziranim mjestima. Njihova “drugost” je skoro identično percipirana od starosjedilačkog stanovništva u cijeloj regiji, a njihovi
identiteti svedeni na neformalni status “došljaka”, “došlja”, “dođoša”,
“seljaka”, ili jednostavno trajnih izbjeglica, upućujući na njihovu različitost u odnosu na domicilno stanovništvo. Pored ovih, nove birokratske
kategorije vezane za određena socijalna primanja i beneficije dodatno su
doprinijele stigmatiziranju onih koji su bili prisiljeni napustiti svoje domove. Ovakve i slične formalne i neformalne identifikacijske kategorije,
iako vezane za svakodnevicu osoba čija je interna raseljenost postala
stalno stanje, ostaju zanemarene u odnosu na njihovo etničko karakteriziranje, a i cjelokupna problematika prisilnih migracija nedovoljno i
neadekvatno istražena.
Istraživački izazovi i barijere
Novonastale etnički homogenizirane države u regiji, sve i kada bi to
htjele, ne mogu ignorirati dalekosežne demografske, socijalne, kulturne
i političke posljedice koje su ova masivna pomjeranja stanovništva izazvala kako u okviru tako i izvan granica regije. Bez obzira na ove činjenice, istraživanje prisilnih migracija na Zapadnom Balkanu je donekle
ostalo tabu tema, jer govorenje o prisilnim migracijama ne može proći
bez spominjanja rata, a rat je rizična tema koju bi mnogi, ako je ikako moguće, nekako zaobišli. Stoga ne iznenađuje da su dominantni koncepti
21
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
i istraživački pristupi migracijama na Zapadnom Balkanu postali brain
gain vs. brain drain, finansijske doznake transferirane iz dijaspore u domovine, mogućnost pretvaranja društvenog kapitala emigranata u finansijski kapital usmjeren u matice itd. Ipak, publikacije poput ove, kao i niz
publikacija autora baziranih izvan regije – poput naprimjer Franz (2005),
Toala i Dahlmana (2011), Valente i Ramet (2011), Halilovicha (2013) – potvrđuju da se temama migracija, prisilnih i inih, može baviti na način da
se ukaže kako na uži lokalni tako i širi regionalni kontekst bez zapadanja
u nacionalne interpretacijske okvire. Na koncu, cilj ovih istraživanja nije
ostajanje na pukim deskripcijama i statistikama, nego pružanje empirijskih podataka za formiranje preporuka i konkretnih politika i zakona
temeljenih kako na relevantnim teorijama i metodologijama tako i na
stvarnom stanju na terenu – umjesto njihovog daljnjeg politiziranja ili
tabuiziranja.
Moje osobno iskustvo u bavljenju ovim temama, kao i ono mojih kolega
u ovoj i sličnim publikacijama, pokazuje da se pri istraživanju prisilnih
migracija ne možemo baviti samo višim i širim makro i mezo razinama,
i na osnovu njih donositi validne znanstvene zaključke. Naime, da bi se
utvrdili neki ustaljeni obrasci i socijalna morfologija migracijskih trendova u regiji, nužno je zaviriti u niže i uže, to jest mikro, lokalne ili zavičajne
kontekste (Halilovich, 2011a; 2011b; 2012; 2013). Usto, istraživanje i pisanje
o migracijama zahtijeva kontinuitet praćenja mobilnosti stanovništva kroz
duži vremenski period jer se migracije, prisilne i ine, obično dešavaju u
etapama i po lokalnim obrascima.
Transnacionalnost i translokalnost u
prekograničnim prostorima
Dok se najveći dio pomjerenja stanovništva na Zapadnom Balkanu
desio u okviru regije i novih država nastalih 1990-ih, znatan broj ljudi,
njih više od tri miliona, najprije privremeno a potom i sve više trajno nastanio se u drugim dijelovima Evrope i svijeta (Ministarstvo za ljudska
prava i izbjeglice Bosne i Hercegovine 2008; Valenta i Ramet, 2011). Ove
iseljeničke i izbjegličke zajednice formirale su transnacionalne zajednice,
odnosno dijasporu (Halilović, 2006). Prije nego što pređem na opis nekih od tih transnacionalnih migracija i trendova, želim istaći da je moje
22
ISTRAŽIVANJE I KONCEPTUALIZIRANJE PRISILNIH MIGRACIJA NA ZAPADNOM BALKANU
istraživanje prvenstveno vezano za prisilne migracije iz Bosne i Hercegovine i bosanskohercegovačku dijasporu3 u Evropi, Sjevernoj Americi
i Australiji, kao i prisilnu raseljenost i dislokaciju stanovništva u BiH u
okviru zemlje i regije. Ipak, sličnosti migracija, pogotovo njihovi organizacijski obrasci, između bosanskohercegovačke dijaspore i drugih dijaspora porijeklom iz regije višestruke su, a često su i identične. U mnogim
slučajevima one su komplementarne ili se jedna formira po uzoru (i u
konkurenciji) na druge.
Na temelju etnografskih uvida različitih migracijskih konteksta čini se
da se pri njihovoj interpretaciji ne možemo isključivo zadržati na promatranju događaja iz perspektive transnacionalizma (engl. transnationalism),
dominantnog teorijskog okvira unutar kojega se u posljednja gotovo dva
desetljeća opisuju i analiziraju iseljeničke teme (Basch et al., 1994; Glick
Schiller et al., 1992; 1999; Kearney, 1995; Guarnizo i Smith, 1998). Proučavajući transnacionalne veze koje pojedinci i skupine u migracijskom kontekstu ustanovljuju i održavaju preko granica nacionalnih država, istraživači nerijetko ostaju zarobljeni u (etno)nacionalne obrasce mišljenja i reprezentacije jer se oslanjaju na nacionalne/etničke grupe analize, razmatrajući ih prije svega u odnosu na njihovu etničku domovinu/nacionalnu
državu i njihovu nacionalnu identifikaciju (Čapo i Halilovich, 2013). Taj
dominirajući ethno-gaze (etnicizirani pogled, Glick Schiller, 2005), ili oslanjanje na etničku grupu/naciju kao jedinicu analize (Glick Schiller, 2008),
što ga istraživači migracijskih transnacionalnih društvenih polja primjenjuju u svojim istraživanjima, implicira da su migranti primarno određeni nekim oblikom etnokulturnog identiteta omeđenog teritorijaliziranom
nacionalnom državom (Glick Schiller, 2005). Takav pristup reproducira
nacionalni model mišljenja i pisanja, odnosno, paradoksalno s obzirom
na to da se istraživači bave transnacionalnim pojavama, i nadalje ostaje
zarobljen u metodološkom nacionalizmu (Wimmer i Glick Schiller, 2003;
Glick Schiller, 2005; 2006) ili metodološkom etnicitetu (Glick Schiller, 2008).
Metodološki nacionalizam objašnjava ponašanja migranata – i unutar države naseljavanja i u njihovim transnacionalnim praksama – kroz pretpostavku njihove etničke pripadnosti, pred- i pod-razumijevajući pripadnost
Iako većinski bošnjačka, bosanskohercegovačka poratna dijaspora uključuje i,
srazmjerno broju protjeranih iz BiH, bosanske Hrvate i manji broj bosanskih
Srba te veći broj etnički mješovitih obitelji, kao i one koji sebe vide prije svega
Bosancima bez etničkih odrednica.
3
23
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
ukupne migracijske populacije zajednici ljudi određena etniciteta, kulture
i identiteta omeđenoga granicama nacionalne države iz koje potječu. Stoga
takve analize u transnacionalnom prostoru migrante tretiraju prije svega
kao dislocirane članove njihove nacije ili nacionalne države.
Privilegiranjem etničke/nacionalne prizme u transnacionalnim istraživanjima previđaju se paralelni oblici identifikacije migranata – od profesio­
nalnih, rodnih, obiteljskih, generacijskih, klasnih, društvenih do uže teritorijalnih (zavičajnih), a migracijske populacije poimaju kao uniformne,
homogene zajednice, bez unutrašnje diferencijacije, koje su određene prije
svega pripadnošću naciji/etniji. Na razini prakse i djelovanja ta prizma zanemaruje ona djelovanja migranata koja transcendiraju granice etničkih
organizacija i etnonacionalnih identiteta, odnosno neetničke oblike integracije u društvo primitka i participacije u transnacionalnim društvenim
poljima – obiteljske i prijateljske, poslovne, političke, religijske te uže teritorijalne (lokalne) identitete (Glick Schiller, 2005; 2006; 2008; Povrzanović
Frykman, 2010; Conradson i McKay 2007; Peleikis, 2000; Wise i Velayutham,
2008; Halilovich, 2011a; 2012; Čapo Žmegač, 2003).
Pripadnost u transnacionalnom migracijskom prostoru ne mora nužno
biti vezana uz nacionalnu državu porijekla ili etničku/nacionalnu skupinu; ona može biti uža, lokalna, zavičajna, i u svakodnevici nevezana uz
etničko. Ta dimenzija pripadanja, a ujedno i bivanja u transnacionalnom
prostoru – heuristički se čini teško odijeliti to dvoje – preteže u transnacionalnim praksama migracijskih skupina. Stoga smo je, u svojim odvojenim
i zajedničkim radovima, kolegica Čapo Žmegač i ja nazvali translokalnošću
(Halilovich, 2011b; 2012; 2013; Čapo Žmegač, 2003; Čapo i Halilovich,
2013). U njima smo došli do zaključka da translokalnost, prije nego transnacionalnost, bolje objašnjava socijalnu morfologiju i življenje stvarnosti migrantskih populacija, uključivo i oblike njihove socijalne interakcije, organizacijske obrasce, kulturne prakse i različite druge aktivnosti i djelovanja
koja prakticiraju u odnosu na svoje domovine, kao i na svoje translokalne
sunarodnjake u drugim zemljama. Odabirom termina translokalnost za
opis migrantskih praksi, za razliku od termina transnacionalnost, željeli
smo naglasiti da dugoročni, svakodnevni interesi migranata, nisu nužno
vezani uz nacionalnu ili državnu politiku (no to mogu postati u izvanrednim okolnostima, kakve su naprimjer bile one devedesetih godina prošloga stoljeća prilikom nastajanja novih država na krhotinama raspadnute
Jugoslavije), nego sasvim specifični lokalni problemi, posebice oni vezani
uz dislocirane oblike obiteljskih odnosa u takozvanim transnacionalnim
24
ISTRAŽIVANJE I KONCEPTUALIZIRANJE PRISILNIH MIGRACIJA NA ZAPADNOM BALKANU
obiteljima (Čapo Žmegač, 2007; 2003) i ulaganja u mjesto porijekla, njegovanje lojalnosti i podrške napuštenim mjestima, očuvanje, oživljavanje i rekonstruiranje lokalnih identiteta konstrukcijom “doma daleko od
doma” i slično.
Konceptualiziranje translokalizma
Oblici transnacionalno (u smislu transdržavno) kontekstualiziranih
odnosa i praksi u etnografski istraživanim migracijskim populacijama iz
Bosne i Hercegovine ukazuju na njihov prije svega translokalni karakter,
odnosno na to da su uzemljene djelovanjem na lokalnoj i zavičajnoj razini,
ponajviše vezane uz obiteljske prilike i ulaganja u uži ili širi kraj porijekla
i uz pomaganje, obnovu i rekonstrukciju ili, alternativno, imaginaciju napuštene lokalne sredine u kontekstu izmještenosti iz prvotne lokacije. Ove
etnografije, kao i drugi metodološki pristupi, pokazuju da se svakodnevni
interes migranata za njihov kraj porijekla pretežno sužava na uže, lokalne
zavičaje, i obiteljske prilike. Čak i onda kad su potaknute nacionalnim interesom, prekogranične prakse migranata bivaju lokalizirane i upisane u
konkretna mjesta porijekla migranata.
Translokalnost nije isključivo obilježje bosanske emigracije i sličnih migracija u regiji izazvanih ratom devedesetih godina prošloga stoljeća; ipak,
najintenzivniji oblici translokalnih praksi pokazuju se upravo u kontekstu
takvih prisilnih iseljavanja i vezani su uz činjenicu da su prvotni domovi
bili prisilno napušteni, da su, uostalom kao i cijela susjedstva i sela, uništeni.
Domovi i mjesta porijekla prisilnih migranata su najčešće nepovratno izgubljeni, u fizičkom smislu i/ili u smislu da se u kraju porijekla migranti
više ne osjećaju “kao kod kuće”. Budući da mjesta porijekla za migrante
imaju identitetni značaj, oni ih kroz konkretne dimenzije sjećanja, naracija i uprizorenja, u susretima s bivšim sumještanima, nastoje utjeloviti u
novim mjestima stanovanja, stvarajući tako “novi dom daleko od doma”,
istodobno i sličan i različit od onoga koji su napustili. Privrženost ideji
“staroga” mjesta kao doma stoga nije prepreka integraciji u novim mjestima naseljavanja (Hage, 1997). Upravo suprotno, ona im daje “osjećaj
mogućnosti” da stvore svoj novi dom oko “želje da razviju osjećaj bivanja
tamo ovdje” (Hage, 1997: 102-108). Uostalom, zavičaja odnosno doma tamo,
u onom obliku kakav je bio i kakav su poznavali i zapamtili, više nema,
25
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
jer zavičaj nije samo mjesto, nego ga čine i ljudi i odnosi; zavičaj je prisnost i intimnost s fizičkom okolinom, s društvenim i kulturnim okolišem
(Halilovich, 2011b: 77). Izgubljena zajednica i osjećaj pripadnosti mogu se
ponovno stvoriti samo u sjećanjima i pričama, kojima se bivši stanovnici nekadašnjih mjesta prepuštaju prilikom dokonih trenutaka opuštanja
među svojim bivšim sumještanima u mjestima koja danas nastanjuju. Ta
mjesta nisu više locirana u prostoru tamo, nego u prošlom vremenu i u prostoru ovdje. Migranti, egzilanti i drugi putnici pronalaze novi dom u rutinskim praksama, susretima s poznatim osobama, u sjećanjima i pričama
o prošlom vremenu, u okusima i mirisima, odnosno, kako je rekla Leslie
Van Gelder, “ljudi u dijaspori ne ukorjenjuju se u mjestu, nego jedni u
drugima” (Van Gelder, 2008: 58).
Nekoliko autora bavilo se pitanjem koliko je važna udaljenost u translokalnim i transnacionalnim praksama (upor. Portis-Winner, 2002; Baldas­
sar, 2007; Brickell i Datta, 2011). Na prvi pogled udaljenost nije nevažna,
ali nije ni odlučujuća. Bosanski emigranti raspršeni u Evropi, Americi i
Australiji udaljeni su hiljadama kilometara od svojih zavičaja. U potrazi
za prisnošću i sigurnošću poznatoga ove iseljeničke populacije intenzivno
će uranjati u translokalno i težiti stvaranju i održavanju društvenih mreža
među nekadašnjim sumještanima, neovisno o njihovom današnjem boravištu i odlascima u “stari kraj”. Udaljenost se stoga ne čini odlučujućim
faktorom translokalnosti, pogotovo u eri digitalnih telekomunikacijskih
tehnologija, kao što su internet, mobilni telefoni i satelitska televizija (Halilovich, 2012; 2013).
Naposljetku, translokalnost dijaspore može se realizirati kao bilokalnost, povezanost između dvaju lokaliteta, i kao polilokalnost, povezanost
između nekoliko lokaliteta. Ta razlika vezana je uz oblike prekograničnih
praksi koje te populacije prakticiraju: odvojeni obiteljski život, zavičajnu
endogamiju i reteritorijalizaciju.
Više od nostalgije za izgubljenim
Mnoge formalne i neformalne aktivnosti i veze migranata u zemljama useljeništva prilika su da se u sjećanja prizovu i podijele uspomene
na zajednički grad/mjesto/zavičaj i (d)oživi osjećaj zajedničke pripadnosti mjestu svoga porijekla i nekadašnjeg življenja. Ovdje se dakle ne radi
26
ISTRAŽIVANJE I KONCEPTUALIZIRANJE PRISILNIH MIGRACIJA NA ZAPADNOM BALKANU
o rekonstrukciji nekog šireg nacionalnog ili etničkog konteksta. Umjesto
toga, te se aktivnosti i veze mogu jedino u potpunosti razumjeti u lokalnom
ili zavičajnom kontekstu. Nakon što je taj lokalni kontekst radikalno promijenjen, poput onoga diljem Bosne i Hercegovine, ljudi u migracijskoj situaciji (re-)kreiraju svoje zavičaje kroz translokalne prakse s onima s kojima
dijele osjećaj pripadnosti i zajedničke uspomene na mjesta porijekla.
Lokalne i regionalne, dakle zavičajne veze, ili “identiteti odozdo”,
čine se jačima od “identiteta odozgo”, to jest nacionalnih, etničkih i vjerskih identiteta. Naravno, u mnogim slučajevima su te veze “identiteta
odozdo” i “identiteta odozgo” isprepletene i podudaraju se, ali su ove
prve primarne jer su bazirane na izravnim živim iskustvima i zajedni­
čkim utjelovljenim sjećanjima, nekadašnjim društvenim odnosima i
statusima, dijalektu i načinu govora, smislu za humor, hrani i piću itd.
Vidjeti druge i biti viđen načini su održavanja starih identiteta i nekadašnjega statusa u novom životnom kontekstu, u kojemu nerijetko stari
socijalni identiteti i uloge postaju neupotrebljivi. Kad se naprimjer susretnu Brčaci koji žive u raznim predgrađima Melbournea, ili Prijedorčani koji žive u St. Louisu, opet su “susjedi”, a titule i status iz zavičaja
poštuju se bez obzira na njihovu neupotrebnu vrijednost izvan zajednice
Brčaka odnosno Prijedorčana. Njihova međusobna uvažavanja i oslovljavanja s profesore, doktore ili komšija jedino imaju puno afektivno i socijalno
značenje među onima koji su dijelili prošlost, u kojoj su ove titule bile
vezane za konkretne društvene pozicije u lokalnoj zajednici. U velikom
broju slučajeva taj status je danas uglavnom simboličan jer se društveni
kontekst u potpunosti promijenio. Moglo bi se reći da Brčaci trebaju jedni druge ne samo kako bi se družili u sadašnjosti nego i stoga kako bi,
kroz zajednička sjećanja, potvrdili ono što su i ko su bili u prošlosti. Ta
zajednička sjećanja o domu i zavičaju tamo u prošlosti nadopunjuju se
živim iskustvima doma – novoga doma ovdje i sada, u iseljeništvu (Čapo
i Halilovich, 2013; Halilovich, 2013).
Dislocirani zavičaji kao dinamični, mobilni identiteti
Pored onih u Austriji, Švedskoj i Australiji, prakse očuvanja, oživljavanja i rekonstruiranja lokalnih identiteta u iseljeništvu istraživao sam i
zabilježio i među pripadnicima bosanske dijaspore u američkom gradu
27
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
St. Louisu, “najmnogoljudnijem istočnobosanskom gradu”, u kojem se u
posljednja dva desetljeća skrasilo oko 75.000 bosanskih migranata, pretežno Bošnjaka iz Podrinja i Prijedora protjeranih iz svojih zavičaja za
vrijeme rata (Coughlan, 2011; Halilovich, 2012). Ono što ovu bosansku
zajednicu čini “vidljivom” jesu brojne gostionice, dućani s proizvodima
uvezenim iz Bosne i Hercegovine, društveni i sportski klubovi, a članovi
zajednice imaju i svoje radijske programe, novine i magazine, pa čak i
svoju televiziju. Međutim, prava heterogenost ove iseljeničke zajednice
da se razaznati tek kada zavirite u domove i susjedstva bosanskih migranata ili pak sjednete za njihov sto u nekoj od gostionica na Gravois
Avenue u predgrađu Bevo – dijelu St. Louisa gdje se mogu naći cijela
bosanska sela u jednoj ulici, ili u jednom kvartu. Ispod niza slojeva širih kolektivnih identiteta – od američkoga i bjelačkoga do bosanskoga
i bošnjačkoga – utjelovljeni, intimni identiteti koje Bosanci u St. Louisu
svakodnevno žive prije svega su zavičajni, to jest translokalni. Pažljivom
slušatelju će “za uho zapasti” niz lokalnih dijalekata i narječja kojima bosanski migranti u St. Louisu govore. Dok se u većim urbanim sredinama
u Bosni i Hercegovini lokalni dijalekti doseljenika (unutarnjih migranata)
vrlo brzo zamijene standardiziranim jezikom i urbanim slengom, dotle
se u dijaspori, u mjestima poput St. Louisa, ti lokalni dijalekti iz starih
zavičaja ljubomorno čuvaju, održavaju, i čine bitan faktor diferenciranja
pojedinaca i grupa u okviru bosanske dijaspore. Slično je i s drugim oblicima utjelovljenih i senzornih izražaja tih lokalnih identiteta prisutnih
kroz razne lokalne posebnosti, poput pite kvrguše4, zaštitnog znaka Prijedorčana St. Louisa, ili izvorne muzike specifične za Podrinje i istočnu Bosnu. I okusi hrane i muzički ukusi – isto kao i govor i niz drugih lokalnih
običaja, priča i uspomena – dio su palete zavičajnih identiteta raseljenih
Bosanaca. Uprizorenje tih lokalnih identiteta odvija se na razne načine,
kako u privatnosti domova tako i u javnom prostoru.
Svakodnevno življenje translokalnih identiteta uključuje i niz drugih aktivnosti kako s rodbinom, nekadašnjim susjedima, poznanicima
i prijateljima u St. Louisu i drugim gradovima u SAD-u tako i s onima
koji su migrirali u druge zemlje ili su ostali u Bosni i Hercegovini. Da
se ne radi samo o nostalgiji za izgubljenim zavičajem, već o rekonstruiranim zavičajnim identitetima u drugačijem kontekstu, potvrđuje i skoro prevalentna – i svakako poželjna – zavičajna endogamija; mladim
Pita od komadića pilećeg mesa poredanih po tijestu i zalivenih kiselim vrhnjem.
4
28
ISTRAŽIVANJE I KONCEPTUALIZIRANJE PRISILNIH MIGRACIJA NA ZAPADNOM BALKANU
ljudima se sugerira da se žene “našima”, misleći pritom na osobe istoga
zavičajnog porijekla. Ovaj trend uzajamnih ženidbi i udaja pripadnica i
pripadnika istih zavičajnih grupa Bosanaca raseljenih diljem svijeta također dodatno, na vrlo utjelovljen način, učvršćuje i potvrđuje translokalne identitete.
Zaključak
Premda afirmira značenje napuštenog mjesta za razne migrantske populacije, ova interpretacija ne implicira esencijalistički, statički pogled na
odnos ljudi, mjesta i identiteta. Ona ne implicira da su translokalne dijasporske zajednice “fiksirane i nepromjenjive” u svom identitetu smještenom u nekom prošlom vremenu i prostoru. Prakse translokalnosti pokazuju kako kulturno mjesto i utjelovljeni lokalni identiteti transcendiraju
geografski prostor i hronološko vrijeme – kako mobilnost i privrženost
mjestu nisu intrinzično kontradiktorni, nego mogu biti komplementarni procesi (Halilovich, 2011a; Čapo i Halilovich, 2013). One potvrđuju
dinamizam i fluidnost složenoga odnosa u kojemu identitet mjesta kao
skup utjelovljenih praksi transcendira svoju prvotnu geografsku lokaciju
i postaje translokalan ili polilokalan. U novom, dijasporskom prostoru,
migranti stvaraju mjesto (od engl. place-making) – u smislu da ga prisvajaju i usvajaju kao značenjsko i identitetno mjesto (Gulin Zrnić, 2009)
– kroz translokalni proces, koji uključuje intervenciju drugih lokaliteta
(porijekla), mreža i djelovanja izdaleka. Budući da se u migracijskom
kontekstu osjećaj mjesta nužno stvara i transformira u translokalnom
okruženju – koje uključuje barem jedno ovdje i jedno tamo – taj proces ne
nastaje samo u mjestima naseljavanja već i u mjestima porijekla, prilikom posjeta i povratka migranata. Translokalnost, dakle, obuhvaća širok
spektar praksi i odnosa u artikulaciji distinktivnih (trans)lokalnih identiteta – i u migraciji i u kraju porijekla – otkrivajući kako se te prakse i
odnosi rekonstruiraju, prilagođavaju i iznova stvaraju u mobilnome svijetu. Ovakve translokalne prakse i veze igraju značajnu iako nedovoljno
priznatu ulogu (i) u socioekonomskoj transformaciji i opravku lokalnih
mjesta i zajednica kako u Bosni i Hercegovini tako i diljem Zapadnog
Balkana. Povratničke migracije također su zanimljivo područje za istraživanje prepletanja dviju ili više lokacija i za njih vezanih identiteta, sada
29
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
u dvostrukom kontekstu izmještanja: prvi nastaje emigracijom, drugi remigracijom. Stoga bismo željeli ohrabriti istraživače migracijskih tema
u regiji da svoju energiju i fokus (pre)usmjere na lokalne i regionalne
razine s dominirajućih etnonacionalnih i transnacionalnih.
Literatura
Baldassar, L. (2007) Transnational families and the provision of moral and
emotional support: The relationship between truth and distance. Identities, 14,
str. 385-409.
Basch, L. et al. (1994) Nations unbound: Transnational Projects and the Deterritorialised
Nation-state. New York: Gordon and Breach.
Brickell, K. i Datta, A. (2011) Introduction: translocal geographies. U: Katherine
B. i Datta, A. (ur.) Translocal Geographies: Spaces, Places, Connections. London:
Ashgate, str. 3-22.
Čapo J. i Halilovich, H. (2013) La Localisation du Transnationalisme: Pratiques
Tranfrontalières Bosniaques et Croates. Ethnologie française, 43 (2), str. 291-301.
Čapo Žmegač, J. (2003) Dva lokaliteta, dvije države, dva doma: transmigracija
hrvatskih ekonomskih migranata u Münchenu. Narodna umjetnost: Croatian
Journal of Ethnology and Folklore Research, 40 (2), str. 117-131.
Čapo Žmegač, J. (2007) Strangers Either Way: The Lives of Croatian Refugees in Their
New Home. New York–Oxford: Berghahn Books.
Conradson, D. i Mckay, D. (2007) Translocal subjectivities: mobility, connection,
emotion. Mobilities, II (2), str. 167-174.
Coughlan, R. (2011) Transnationalism in the Bosnian Diaspora in America. U:
Valenta, M. i Ramet, S. P. (ur.) Bosnian Diaspora: Integration in Transnational
Communities. Farnham: Ashgate, str. 105-122.
Franz, B. (2005) Uprooted and Unwanted: Bosnian Refugees in Austria and the United
States. College Station: Texas A&M University Press.
Glick Schiller, N. (2005) Transnational social fields and imperialism: bringing
a theory of power to transnational studies. Anthropological Theory, 5 (4), str.
439-461.
Glick Schiller, N. (2006) Introduction: what can transnational studies offer the
analysis of localized conflict and protest. Focaal: European Journal of Anthropology,
47, str. 3-17.
Glick Schiller, N. (2008) Beyond methodological ethnicity: local and transnational
pathways of immigrant incorporation. Willy Brandt Series of Working Papers,
2/8, Malmö: Malmö University.
Glick Schiller, N. et al. (1992) Toward a Transnational Perspective on Migration. New
York: The New York Academy of Sciences.
30
ISTRAŽIVANJE I KONCEPTUALIZIRANJE PRISILNIH MIGRACIJA NA ZAPADNOM BALKANU
Glick Schiller, N. et al. (1999) Trans-nationalism: a new analytic framework for
understanding migration. U: Vertovec, S. i Cohen, R. (ur.) Migration, Diasporas
and Trans-nationalism. Cheltenham: Edward Elgar Publishing, str. 26-50.
Guarnizo, L. E. i Smith, M. P. (1998) The Locations of transnationalism. U: Smith,
M.P. i Guarnizo, L.E. (ur.) Transnationalism from Below. New Brunswick-London:
Transaction Publishers, str. 3-34.
Gulin Zrnić, V. (2009) Kvartovska spika: Značenja grada i urbani lokalizmi u Novom
Zagrebu. Zagreb: Institut za etnologiju i folkloristiku – Jesenski i Turk.
Hage, G. (1997) At home in the entrails of the West: multiculturalism, ‘ethnic food’
and migrant home–building. U: Grace, H. et al. (ur.) Community and Marginality
in Sydney’s West. Annandale: Pluto Press, str. 99-153.
Halilović, H. (2006) Bosanskohercegovačka dijaspora u vrtlogu globalnih
migracija: šanse i izazovi za Bosnu i Hercegovinu. Pregled, LXXXVI (3),
str. 193-220.
Halilovich, H. (2011a) (Per)forming ‘trans-local’ homes: Bosnian diaspora in
Australia. U: Valenta, M. i Ramet, S. P. (ur.) Bosnian Diaspora: Integration in
Transnational Communities. Farnham: Ashgate, str. 63-81.
Halilovich, H. (2011b) Beyond the sadness: memories and homecomings among
survivors of ‘ethnic cleansing’ in a Bosnian village. Memory Studies Journal, IV
(1), str. 42-52.
Halilovich, H. (2012) Trans-local communities in the age of transnationalism:
Bosnians in diaspora. International Migration, 50(1), str. 162-178.
Halilovich, H. (2013) Places of Pain: Forced Displacement, Popular Memory and Translocal Identities in Bosnian War-torn Communities. New York – Oxford: Berghahn.
Kearney, M. (1995) The local and the global: the anthropology of globalisation
and transnationalism. Annual Reviews Anthropology, 25, str. 547-565.
Ministarstvo za ljudska prava i izbjeglice Bosne i Hercegovine (2008) Pregled stanja
bosanskohercegovačkog stanovništva. Sarajevo: Sektor za iseljeništvo.
Portis-Winner, I. (2002) Semiotics of Peasants in Transition: Slovene Villagers and Their
Ethnic Relatives in America. Durham: Duke University Press.
Peleikis, A. (2000) The emergence of a translocal community: the case of a South
Lebanese village and its migrant connections to Ivory Coast. Cahiers d’Études
sur la Méditerranée Orientale et le Monde Turco-Iranienn, 30, str. 297-317.
Povrzanović Frykman, M. (2010) Materijalne prakse bivanja i pripadanja u
transnacionalnim društvenim prostorima. Studia ethnologica Croatica, 22 (1),
str. 39-60.
Toal, G. i Dahlman, C. T. (2011) Bosnia Remade: Ethnic Cleansing and Its Reversal.
Oxford i New York: Oxford University Press.
Valenta, M. i Ramet, S. P. (2011) Bosnian migrants: an introduction. U: Valenta, M. i
Ramet, S. P. (ur.) The Bosnian Diaspora: Integration of Transnational Communities.
Farnham: Ashgate, str. 1-23.
31
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
Van Gelder, L. (2008) Weaving a Way Home: A personal Journey Exploring Place and
Story. Ann Arbor: University of Michigan Press.
Wimmer, A. i Glick Schiller, N. (2003) Methodological nationalism, the social
sciences and the study of migration: an essay in historical epistemology.
International Migration Review, XXXVII (3), str. 576-610.
Wise, A. i Velayutham, S. (2008) Second-generation Tamils and cross-cultural
marriage: managing the translocal village in a moment of cultural rupture.
Journal of Ethnic and Migration Studies, XXIV (1), str. 113-131.
32
ANALIZA PISANJA DNEVNE ŠTAMPE U SRBIJI O
IZBEGLICAMA, RASELJENIM LICIMA I NJIHOVOM
POVRATKU U PERIODU OD 1996. DO 2012. GODINE
Šta i kako novine pišu o rešavanju pitanja
izbeglica i raseljenih lica u Srbiji
SINIŠA VOLAREVIĆ1
Centar za migracije, Grupa 484, Beograd
Sažetak
Pisanje dnevnih novina o rešavanju pitanja izbeglica i raseljenih lica u
Srbiji glavna je tema ovog rada. Ciljevi istraživanja vezani su za ispitivanje promena u obimu i načinu pisanja o izbeglicama i raseljenim licima, a
posebna pažnja posvećena je takođe i mogućem uticaju domaćih političkih
aktera na sadržaj novinskih tekstova i u tim tekstovima ispoljeni odnos
prema načinima rešavanja izbegličkih i raseljeničkih pitanja. Analiza je
obuhvatila uzorak od 530 tekstova nađenih u arhivama, a nastalih u perio­
du od 1996. do 2012. godine i objavljivanih u dnevnim listovima Politika,
Večernje novosti, Danas, Blic i Kurir. Statističke analize su obuhvatile 18 varijabli, pretežno nominalnih, definisanih zajedničkim metodološkim okvirom istraživanja koje je istovremeno sprovedeno u Bosni i Hercegovini i u
Srbiji. Dublja analiza sadržaja, vođena dodatnim istraživačkim pitanjima,
proisteklim iz rezultata kvantitativne analize, obuhvatila je samo manji,
odabrani uzorak tekstova. Rezultati su, među ostalim, pokazali: A. da se
u funkciji faktora vezanih za različite vremenske periode gotovo uopšte
nisu dešavale bilo kakve stabilne promene (opadanja ili rasta) u pogledu
[email protected]
1
33
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
bilo koje od posmatranih varijabli; B. da između tekstova koji se odnose
samo na izbeglice i tekstova koji se odnose samo na raseljena lica postoji
niz značajnih i zanimljivih razlika; i C. da su domaći predstavnici institucija i političkih partija važni akteri i izvori novinskih tekstova, ali da se
njihov uticaj na novinsko pisanje o izbegličkim i raseljeničkim pitanjima
ne može (barem ne u potpunosti) opisati tezom o političkim elitama koje
obeshrabruju proces povratka. Potpunije razumevanje tog uticaja svakako
bi zahtevalo dodatna istraživanja.
Ključne reči: izbeglice, raseljena lica, dnevne novine, Srbija, politički akteri
1. UVOD
Pored navedenog u uvodnom poglavlju, istraživanje u Srbiji se posebno bavilo i razlikom između izbeglica i raseljenih lica, odnosno razlikama između novinskih tekstova koji se bave samo izbeglicama i onih
koji se bave samo raseljenim licima. Ovde je reč o razlici koja je specifična za Srbiju budući da izbeglice, sa jedne, i raseljena lica, sa druge
strane, predstavljaju dve posve odvojene populacije. Istorijski i politički
kontekst, uključujući i događaje iz najskorije prošlosti, one koji su neposredno prethodili izbegličkim migracijama, potpuno su različiti, a nije
nevažno da izvesne razlike prema ova dva pitanja postoje i u odnosu
političkih elita i odnosu javnosti.
U narednom dijelu prikazana je analiza nekih značajnih elemenata
konteksta vezanog za izbeglice i raseljena lica i za medije u Srbiji. Analiza je pisana bez namere da bude sveobuhvatna i svedena je samo na
neka od najvažnijih pitanja, od veće važnosti za kasniju analizu empirijskog materijala.
Sledi kratko poglavlje o metodologiji istraživanja u kome je veća pažnja
poklonjena bitnim specifičnostima metodoloških elemenata korišćenih u
Srbiji, a u najvećoj meri su zanemareni svi metodološki detalji zajednički
za oba nacionalna istraživanja. O tome možete čitati na drugom mestu u
ovoj publikaciji.
Centralno poglavlje ovog rada sadrži prilično detaljan pregled empirijskih rezultata istraživanja. Prikazani su svi osnovni parametri definisani varijablama korišćenim u istraživanju, a potom slede analize koje su
zasnovane na određenim ukrštanjima i korelacijama. Posebna pažnja je
34
ANALIZA PISANJA DNEVNE ŠTAMPE U SRBIJI O IZBEGLICAMA, RASELJENIM LICIMA...
posvećena promenama u funkciji vremenske dimenzije (ukrštanju sa varijablom “vremenski periodi”), razlikama između tekstova koji se odnose
samo na izbeglice i tekstova koji se odnose samo na raseljena lica, te potom
i ukrštanjima varijabli “primarni akteri” i “primarni izvori” sa varijablom
“pozicija teksta” (prema povratku izbeglica i/ili rešavanju izbegličkih i
raseljeničkih pitanja). Razmatranje ovih poslednjih korelacija dopunjeno
je analizom sadržaja određenog broja tekstova koji reflektuju veze među
kvantitativnim podacima, pa su nalazi te kratke i delimične analize sadržaja prikazani u poslednjem delu ovog poglavlja.
Diskusije (iz poglavlja koje sledi potom) odnose se na nekoliko
ključnih nalaza istraživanja; razmatraju se mogući razlozi (faktori koji
stoje iza očigledno utvrđenih činjenica) i ukazuje na ograničenja i potrebe za dodatnim analizama i istraživanjima. Poglavlje sa zaključcima
fokusirano je na osnovna istraživačka pitanja (od kojih se krenulo) i
pokušava da ponudi koncizne i konkretne odgovore, uz uvažavanje
svih metodoloških ograničenja i svih preostalih nejasnoća (koje čekaju
na neka buduća istraživanja).
2. ANALIZA KONTEKSTA
2.1. Izbeglice i raseljena lica u Srbiji
U prvoj polovini devedesetih godina prošlog veka u Srbiji je utočište našao veliki broj izbeglica sa teritorija zahvaćenih postjugoslovenskim
ratovima, u najvećoj meri sa prostora Hrvatske i Bosne i Hercegovine. Izbegličke migracije iz avgusta 1995. godine, tokom i nakon hrvatske vojnopolicijske akcije pokrenute ka teritorijama koje su tada bile pod kontrolom
srpskih vlasti, najvećim su delom završile u Srbiji i bile su najveći izbeglički
pokret na tlu Evrope nakon Drugog svetskog rata.
Tokom popisa koji je izvršen 1996. godine, u Srbiji je popisano skoro
538.000 izbeglica i ratom ugroženih lica. Preko dve petine izbeglica utočište je našlo na teritoriji Vojvodine, a više od četvrtine na području Beograda. Skoro podjednak broj izbeglica dolazio je iz Bosne i Hercegovine,
odnosno iz Hrvatske. Poslednja registracija izbeglica u Srbiji obavljena je
krajem 2004. i početkom 2005. godine, a podaci Komesarijata za izbeglice
i migracije iz decembra 2012. govore da u Srbiji još uvek u izbegličkom
35
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
statusu živi oko 66.000 osoba.2 Više od 250.000 izbeglica sa područja bivše
SFRJ steklo je državljanstvo Republike Srbije, oko 150.000 izbeglica vratilo
se u Bosnu i Hercegovinu i Hrvatsku, a oko 49.000 preseljeno je u treće
zemlje (Krstić, 2012).
U 1999. godini zahteve za preseljenje u treće zemlje u organizaciji
UNHCR-a podnosilo je u proseku čak 400 izbeglica nedeljno. U toj godini UNHCR je omogućio preseljenje za 1.933 izbegla lica iz Hrvatske i
620 iz Bosne i Hercegovine. Pored toga, tada je procenjeno da je u direktnom kontaktu sa stranim konzularnim predstavništvima, bez posredstva
UNHCR-a, u treće zemlje u periodu od 1992. do oktobra 1999. godine otišlo
oko 15.000 izbeglica (Dimitrijević, 2000).
Novi veliki talas prisilnih migranata usledio je nakon završetka oružanih sukoba na Kosovu, odnosno posle potpisivanja Kumanovskog
sporazuma, tokom i odmah nakon povlačenja jugoslovenske vojske i
policije sa područja Kosova i Metohije, u junu 1999. godine. Ovo je u
velikoj meri bilo uslovljeno sporim uspostavljanjem i neefikasnošću civilne administracije Ujedinjenih nacija, i posledičnom eksplozijom nasilja i bezvlašća. Napetosti nisu bile prestale ni do kraja 1999. godine.
Kršenje prava pripadnika manjina imalo je masovne i zabrinjavajuće
razmere. Srbi, Romi, Turci i pripadnici drugih manjina često su bili
izloženi pretnjama i maltretiranju, isključivo zbog svoje etničke pripadnosti.3 Različite procene govore da je u tom periodu teritoriju Kosova i
Metohije napustilo više od 230.000 ljudi, mahom pripadnika nealbanskih zajednica.4 U Srbiji je 2000. godine popisano nešto preko 187.000
interno raseljenih lica sa Kosova i Metohije, ali je novih raseljavanja (i
novih registracija) bilo i posle toga: zvanični podaci iz decembra 2012.
Odnos broja izbeglica iz Hrvatske i izbeglica iz BiH, u odnosu na 1996. godinu,
znatno se promenio. Još i prema podacima dobijenim registracijom iz 2004/2005.
godine uočeno je da broj izbeglica iz Hrvatske sada čini oko 75 odsto ukupnog
broja lica u izbegličkom statusu, a ovo se obično objašnjava time da je proces
povratka u Hrvatsku bio suočen sa mnogo više teškoća i, u krajnjem ishodu, bio
znatno neuspešniji nego povratak u Bosnu i Hercegovinu.
3
European Roma Rights Center (ERRC) zauzeo je stav da je ono što su Romi tokom 1999. godine doživeli na Kosovu “najveća katastrofa koja je zadesila romsku zajednicu nakon holokausta tokom Drugog svetskog rata” (Dimitrijević,
2001: 255).
4
Jugoslovenski crveni krst objavio je 15. oktobra 1999. godine da su u Srbiji i
Crnoj Gori registrovana 230.884 raseljena lica s Kosova (Dimitrijević, 2000: 287).
2
36
ANALIZA PISANJA DNEVNE ŠTAMPE U SRBIJI O IZBEGLICAMA, RASELJENIM LICIMA...
govore o 210.148 interno raseljenih lica u Srbiji, izvan područja Kosova
i Metohije.5
Većina interno raseljenih lica je srpske nacionalnosti, a oko 25 odsto
čine ostale etničke grupe, od kojih su najbrojniji Romi (oko 11 odsto). Najveći broj interno raseljenih lica boravi u centralnoj i južnoj Srbiji (gotovo
dve trećine), a najmanje u AP Vojvodini (oko 6 odsto). Više od četvrtine
ukupnog broja interno raseljenih, pak, boravi u Beogradu.
2.1.1. Posle Dejtona i godinama posle: normalizacija međudržavnih
odnosa i regionalni pristup rešavanju izbegličko-raseljeničkih pitanja
Uskoro nakon postizanja Dejtonskog mirovnog sporazuma, u novembru 1995. godine postignut je i Erdutski sporazum, kojim su okončana
neprijateljstva u vezi sa teritorijom istočne Slavonije, Baranje i Zapadnog
Srema, jedinog područja na teritoriji Republike Hrvatske koje je još uvek
bilo pod kontrolom srpskih vlasti (i pod zaštitom Ujedinjenih nacija). Kao
i sporazum iz Dejtona, i Erdutski sporazum je sadržavao odredbe o rešavanju pitanja izbeglica i pravu na povratak.6 Nepunu godinu kasnije,
23. avgusta 1996. godine potpisan je Sporazum o normalizaciji odnosa između Republike Hrvatske i SRJ. U septembru je sporazum potvrđen u
hrvatskom parlamentu, a u istom mesecu su uspostavljeni i diplomatski
odnosi između dve države. Tim sporazumom je ponovo potvrđeno pravo
na povratak izbeglica.7 Nekoliko meseci kasnije, u julu 1997. godine, Savet
bezbednosti UN usvojio je Rezoluciju 11208, kojom je još jednom potvrđeno pravo svih izbeglica da se vrate u svoje predratne domove. Rezolucija
je, osim toga, dodatno učvrstila proces mirne reintegracije područja istočne
Slavonije u hrvatski ustavnopravni sistem.
Prema podacima UNHCR-a, na samoj teritoriji Kosova još uvek je raseljeno više
od 20.000 ljudi.
6
Tekst sporazuma možete videti na: http://www.snv.hr/pdf/erdutski_sporazum.
pdf [pristupljeno: 22. juna 2013. godine].
7
Tekst odluke o proglašenju zakona (koja sadrži i sam sporazum) možete
pronaći i pročitati na sajtu Narodnih novina, u sekciji Međunarodni ugovori: http://narodne-novine.nn.hr/medunarodni/default.aspx [pristupljeno:
22. juna 2013. godine].
8
UN Security Council, Resolution 1120 (1997), 14 July 1997, S/RES/1120 (1997).
Rezolucija je usvojena na sednici Saveta bezbednosti održanoj 14. jula 1997.
godine. Tekst na engleskom jeziku dostupan je na: http://www.refworld.org/
docid/3b00efa03b.html [pristupljeno: 22. juna 2013. godine].
5
37
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
Realnost povratka, međutim, i tada i kasnije, bila je različita od obećanja datih u političkim aktima. U izveštaju iz 2000. godine Beogradski centar za ljudska prava iznosi ocenu da “uslovi za znatniji povratak izbeglica
u Republiku Hrvatsku i Bosnu i Hercegovinu nisu ostvareni ni 1999.”
(Dimitrijević, 2000: 291). Kao otežavajući faktori posebno su istaknuti nekooperativnost vlasti u Hrvatskoj, nemogućnost povraćaja stanarskog
prava i ograničen pristup fondovima za rekonstrukciju uništenih i oštećenih kuća. Procene UNHCR-a govorile su o približno 20.000 povratnika u
Hrvatsku i 18.000 povratnika u Bosnu i Hercegovinu, ali veći broj izveštaja
potvrđivao je da se ovi povratnici u velikom broju, posebno kada je reč
o Hrvatskoj, nakon pribavljanja dokumenata i regulisanja određenih administrativnih pitanja (u vezi sa imovinom ili penzijom, na primer) opet
vraćaju u Srbiju (prema Dimitrijević, 2000).
Srbija i Crna Gora i Bosna i Hercegovina postigle su bilateralni Sporazum o povratku izbeglica tek početkom oktobra 2003. godine. Dodatnim
protokolom preciznije su definisane odgovornosti u pogledu stvaranja
uslova za dobrovoljan, organiziran i međusobno usaglašen povratak izbeglica (iz SCG u BiH i obrnuto).9
U Sarajevu je 31. januara 2005. godine usvojena Deklaracija o rešavanju izbegličko-raseljeničkih pitanja.10 Reč je o prvom takvom regionalnom
sporazumu koji su postigle Hrvatska, Bosna i Hercegovina i SR Jugoslavija, pod okriljem i uz podršku UNHCR-a, OEBS-a i Evropske unije.
Namera ovih aktera bila je stvaranje strateškog okvira za zajedničku akciju
zatvaranja izbegličko-raseljeničkog dosijea na području zapadnog Balkana.
Deklaracija je predviđala da će svaka od zemalja potpisnica u roku od tri
meseca doneti nacionalne planove aktivnosti i da će sva pitanja biti rešena do kraja 2006. godine, ali su se uskoro pojavili problemi, uglavnom
vezano za prava izbeglica iz Hrvatske, oko kojih nikakav dogovor nije
bilo moguće postići, pa je to na kraju dovelo do potpunog zamiranja regionalnog procesa.
Pitanje povratka izbeglica i trajnog rešavanja izbegličkih pitanja na
prostoru zapadnog Balkana potom je ponovo aktualizovano nakon što je
Sporazum između Saveta ministara Srbije i Crne Gore i Veća ministara Bosne
i Hercegovine o povratku izbeglih lica iz Srbije i Crne Gore i Bosne i Hercegovine, sa protokolom (Službeni list Srbije i Crne Gore – Međunarodni ugovori,
broj 6/04).
10
Tekst Sarajevske deklaracije na srpskom jeziku dostupan je na: http://www.
kirs.gov.rs/docs/SDeklaracija%20v2.1.pdf [pristupljeno: 22. juna 2013. godine].
9
38
ANALIZA PISANJA DNEVNE ŠTAMPE U SRBIJI O IZBEGLICAMA, RASELJENIM LICIMA...
UNHCR situaciju izbeglica u Srbiji proglasio jednom od pet dugotrajnih
izbegličkih kriza čije rešavanje zahteva posebnu međunarodnu pažnju i saradnju zemalja u regionu. Inicijativa je pokrenuta u Ženevi, 10. decembra
2008. godine, u okviru dvodnevnog dijaloga sa visokim komesarom UN.
Republika Srbija je nakon toga otpočela značajne političke i diplomatske
aktivnosti, pa je već u januaru 2009. objavila non-paper u kome predstavlja
svoje viđenje otvorenih pitanja u vezi sa položajem izbeglica iz Republike
Hrvatske, te se založila za rešavanje tih pitanja u skladu sa principima
Sarajevske deklaracije iz 2005. godine.11
U martu 2010. godine u Beogradu je održana ministarska konferencija
na kojoj su četiri zemlje učesnice sarajevskog procesa reafirmisale ciljeve
Sarajevske deklaracije i regionalni pristup rešavanju preostalih izbegli­čkih
problema, a posle konferencije su uspostavljene tehničke radne grupe koje
su uskoro počele sa radom: održano je šest bilateralnih tehničkih sastanaka
između Republike Srbije i Republike Hrvatske i 10 regionalnih ekspertskih
sastanaka sve četiri države. U procesu učestvuju takođe i Evropska unija,
OEBS, UNHCR, Savet Evrope i Sjedinjene Američke Države. Formirane
su i dodatne ekspertske radne grupe kako bi se odgovorilo na sva otvorena pitanja, a u okviru tehničkih sastanaka i sastanaka na politi­čkom nivou konačno su dogovoreni principi i sadržaj regionalnog projekta koji će
omogućiti rešavanje najvažnijih izbegličko-raseljeničkih pitanja u regionu.
Nacrt zajedničkog regionalnog programa predstavljen je u Beču u junu
2011. godine, a program je potom konačno usvojen na ministarskoj konferenciji koja je održana u Beogradu 7. novembra 2011. godine, na kojoj je
potpisana Zajednička deklaracija o okončanju raseljavanja i obezbeđivanju
trajnih rešenja za ugrožene izbeglice i interno raseljena lica. Sledom toga,
24. aprila 2012. godine u Sarajevu je održana donatorska konferencija na
kojoj je prikupljen veći deo sredstava potrebnih za realizaciju Regionalnog programa i time postavljena osnova za praktično sprovođenje programa. Regionalni program je koncipiran tako da u fokus očigledno stavlja
ostvarivanje odgovarajućih i održivih stambenih rešenja za najugroženije
Tekst ovog dokumenta može se naći na sajtu Komesarijata za izbeglice i migracije Republike Srbije, na stranici: http://www.kirs.gov.rs/docs/regionalniproces/NON_paper_srp.pdf [pristupljeno: 22. juna 2013. godine], a šira zvanična informacija o regionalnom procesu na istom sajtu, na stranici: http://
www.kirs.gov.rs/articles/regionalniproces.php?lang=SER [pristupljeno: 22.
juna 2013. godine].
11
39
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
izbegličke porodice. Po obimu finansijskih sredstava i broju korisnika, najveći deo programa biće realizovan na teritoriji Srbije.12 Aktivnosti su u Srbiji
dominantno usmerene na podršku lokalnoj integraciji izbeglica. Više informacija može se naći u Migracionom profilu Republike Srbije za 2011.
godinu, posebno u poglavlju C2: Politike u oblasti integracije izbeglica i
interno raseljenih lica (KIMRS, 2012), te na zvaničnom sajtu Regionalnog
stambenog projekta.13
2.1.2. Povratak raseljenih na Kosovo i Metohiju: politike i realnosti
Prema podacima UNHCR-a, na područje Kosova do kraja 2012. godine
vratilo se više od 20.000 raseljenih lica. Međutim, održivost tih povrataka
u većem broju relevantnih izveštaja ocenjena je slabom ili upitnom, a broj
povratnika koji su zaista i ostali u mestima povratka procenjuje se na svega nekoliko hiljada.
Proces organizovanog povratka interno raseljenih lica na Kosovo i Metohiju počeo je projektima pomoći za povratak u Biču i Grabac, koje je
sproveo UNHCR, i projektom povratka u Osojane, koji je sproveo Koordinacioni centar za KiM tokom 2000. i 2001. godine. Prva grupa raseljenih
lica stigla je u Osojane 12. i 13. avgusta 2001. godine. Proces povratka,
pa ni političke inicijative u vezi s tim, nisu započeti ovim projektima. U
prvom redu, već od 2000. godine registrovani su (i na izvestan način podsticani i podržavani) slučajevi takozvanog spontanog povratka. Vezano za
Osojane, različite aktivnosti realizovane su i nakon avgusta 2001. godine
(uključujući i nove grupe povratnika), a ukupni efekti ovog projekta i održivost povratničke zajednice u velikoj meri su rezultat postojanja dugoročne
(državne!) podrške.
Na osnovu Rezolucije 1244 (1999) specijalni predstavnik Generalnog sekretara UN na Kosovu, 15. maja 2001. godine, doneo je Ustavni okvir koji
je sadržavao detaljne odredbe o pravima i obavezama organa samouprave, kao i odredbe o ljudskim pravima koja se garantuju svim stanovnicima
Vrednost ukupnog programa iznosi 584 miliona evra. Deo programa koji se
odnosi na Srbiju treba da obuhvati rešavanje stambenih potreba 16.780 porodica, za što je predviđena međunarodna finansijska podrška u iznosu od 302
miliona evra.
13
Posebno pogledajte: Providing A Home For 74,000 People: RHP Highlights
2012/2013: http://www.regionalhousingprogramme.org/uploads/news/RHP_
highlights_2012_2013_1366809057.pdf [pristupljeno: 22. juna 2013. godine].
12
40
ANALIZA PISANJA DNEVNE ŠTAMPE U SRBIJI O IZBEGLICAMA, RASELJENIM LICIMA...
Kosova. Određene odredbe Ustavnog okvira odnosile su se na zaštitu izbeglica i raseljenih lica. U preambuli je bila istaknuta obaveza da se olakša
siguran povratak izbeglica i raseljenih lica i da im se omogući povratak
imovine. U glavi 3, među odredbama o ljudskim pravima, nalazila se i
odredba kojom se jamči pravo izbeglica i raseljenih lica na povratak i pravo na povraćaj imovine.
Tokom 2002. i 2003. godine Misija UN na Kosovu (UNMIK) formirala je posebnu kancelariju – Kancelariju za povratak i zajednice (ORC) –
i preduzimala druge korake radi stvaranja kompletnog sistema podrške
povratku raseljenih lica. U istom tom procesu izrađen je Priručnik za
održivi povratak (u januaru 2003) i uspostavljen mehanizam radnih grupa za povratak – na opštinskom, regionalnom i centralnom nivou. Time
je, na izvestan način, stavljena tačka na različite aktivnosti sprovođene
u cilju koordinacije različitih aktera i uspostavljanja procedura u vezi sa
povratkom raseljenih na Kosovo. Međutim, institucije nadležne za proces povratka raseljenih lica na Kosovo, iako uspostavljene 2002. godine,
postale su operativne tek tokom 2004. godine, dakle pet godina nakon
raseljenja. UNMIK je 2006. godine revidirao Priručnik o održivom povratku, koji je odmah potom upotpunjen Protokolom o dobrovoljnom i
održivom povratku, i time prvi put uspostavio procedure koje su usaglašene sa međunarodnim standardima o pravima i povratku interno raseljenih lica (Grupa 484, 2011). Revidirani priručnik proizišao je iz prilično
opsežnih konsultacija i prethodno usvojenih preporuka, a sve sa ciljem
da se unaprede postojeće procedure i proces povratka učini aktivnijim.
Protokol o održivom povratku, nakon pregovora, 6. juna 2006. godine
potpisale su i srpska i albanska strana.
U martu 2005. godine osnovano je Ministarstvo za zajednice i povratak, sa mandatom da nadzire i podržava različite opštinske mehanizme za
olakšavanje povratka raseljenih lica, uspostavljene u prethodnom periodu, uključujući i donošenje i realizaciju opštinskih strategija za povratak.
Tokom 2006. i 2007. godine UNMIK je nastavio započeti proces prenosa
ovlašćenja na Privremene institucije samouprave, uključujući i ovlašćenja
u vezi sa procesom povratka.14 U tom smislu, u oktobra 2009. godine kosovsko ministarstvo za zajednice i povratak objavljuje Strategiju za zajednice i povratak 2009-2013.
Sedamnaestog februara 2008. godine Privremene institucije samouprave na
Kosovu i Metohiji proglasile su nezavisnost Republike Kosovo.
14
41
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
Sa druge strane, 6. aprila 2009. godine, u saradnji Ministarstva za Kosovo i Metohiju, Komesarijata za izbeglice Republike Srbije i Visokog
komesarijata UN za izbeglice, nešto više od godinu dana nakon samoproglašenja nezavisnosti Republike Kosovo, započeta je registracija za povratak interno raseljenih lica sa Kosova i Metohije. Cilj je bio da se registruju
raseljeničke porodice koje žele da se vrate na Kosovo i Metohiju u 2009.
godini, pod postojećim okolnostima, i da se uradi procena njihovih potreba.
Vođena je aktivna kampanja, sa jasnim ciljem da se da novi podstrek procesu povratka na Kosovo i Metohiju. Tokom tog procesa 1.212 porodica,
odnosno 4.875 osoba, izrazilo je želju da se tokom 2009. godine vrati na
Kosovo i Metohiju. U 2010. godini registrovano je još 325 porodica sa
1.307 članova.
Međutim, statistički podaci o procesu povratka danas jasno pokazuju
da je posle 2003. godine, i nakon talasa nasilja iz marta 2004. godine, proces
povratka gotovo prepolovljen, a negativan trend se sledećih godina, uprkos svim novim aktivnostima i merama koje su trebale podstaći i olakšati
povratak, uglavnom samo nastavljao, pa broj povratnika iz 2003. godine
nikada ponovo nije ni približno dosegnut (Grupa 484, 2011). Jedna anketa
koju je u 2009. godini sproveo Danski savet za izbeglice obuhvatila je 858
raseljeničkih domaćinstava (530 u centralnoj Srbiji i 328 na Kosovu) i pokazala da raseljeni želju za povratkom iskazuju znatno ređe nego u ranijim
sličnim istraživanjima: u centralnoj Srbiji 24 odsto anketiranih izrazilo je
želju za povratkom, dok je na KiM taj procenat iznosio 34,1 odsto. U realnosti, tokom 2009. godine na prostor Kosova i Metohije vratilo se ukupno
631 lice, a od toga samo 187 u okviru koncepta registracije. Ništa se bitno,
u ovom pogledu, nije promenilo ni u 2010. godini. Vlada Srbije je 8. aprila
2010. godine usvojila Strategiju održivog opstanka i povratka na Kosovo i
Metohiju, a realnost povratka je i dalje bila obeležena brojnim problemima
u vezi sa ostvarivanjem imovinskih prava – i obnova i povraćaj i ulaženje
u posed ostvaruju se uz čitav niz poteškoća i smetnji.
U drugoj polovini 2010. godine Evropska unija je objavila inicijativu
za pokretanje novog dijaloga između Beograda i Prištine, što je konačno
urodilo otvaranjem dijaloga o praktičnim pitanjima, pod pokroviteljstvom
Evropske unije, u Briselu, 8. marta 2011. godine. Dve delegacije predvodili
su politički direktor Ministarstva spoljnih poslova Srbije Borko Stefanović
i potpredsednica Vlade Kosova Edita Tahiri. Pregovori su bili fokusirani
na rešavanje praktičnih pitanja koja utiču na kvalitet života ljudi u čitavom
regionu, ali pitanjima povratka raseljenih lica izvesno nije bila posvećena
42
ANALIZA PISANJA DNEVNE ŠTAMPE U SRBIJI O IZBEGLICAMA, RASELJENIM LICIMA...
nikakva posebna pažnja. Mada, činjenica je da su pregovorima bila obuhvaćena i neka pitanja od posebnog značaja upravo za raseljene, što se u
prvom redu odnosi na pitanja matičnih knjiga i pitanja katastarskih evidencija. Uprkos značajnim političkim otporima i u Prištini i u Beogradu, a
u vezi sa nekim pitanjima posebno u opštinama na severu Kosova (u kojima većinu čini stanovništvo srpske nacionalnosti), do kraja 2011. godine
postignuto je nekoliko tehničkih dogovora i ostvaren određen napredak
u vezi sa njihovom primenom. Sve to, međutim, nije imalo nikakvih vidljivih posledica po proces povratka i ostvarivanja prava raseljenih lica na
Kosovu. U toku 2011. godine na Kosovo i Metohiju spontano se vratilo 501
raseljeno lice. Kroz programe organizovanog povratka vratila su se 103
raseljena lica.
Potom, nakon parlamentarnih i predsedničkih izbora i značajne promene političkih vlasti i formiranja nove Vlade Srbije, najpre je, u avgustu 2012. godine, potvrđeno da će nova Vlada poštovati i sprovoditi ranije
postignute dogovore, a uskoro potom, sredinom oktobra 2012, u Briselu
je održan prvi sastanak Dačić–Tači, što će dovesti do skorog početka intenzivnog političkog dijaloga na relaciji Beograd–Priština i konačnog postizanja tzv. briselskog sporazuma o normalizaciji odnosa, u aprilu 2013.
godine. Čitav proces je, u završnoj fazi, bio izrazito fokusiran na dogovor
o statusu četiri opštine (sa srpskom većinom) na severu Kosova, tačnije
na postizanje konkretnih dogovora o statusu određenih institucija na toj
teritoriji, i ni na kakav način se nije doticao pitanja povratka i prava raseljenih lica.
2.1.3. Crtice o socio-ekonomskom položaju
izbeglica i raseljenih lica u Srbiji
Od 1992. pa do kraja 2010. godine, uz stalnu podršku iz različitih međunarodnih donatorskih fondova, obezbeđena su 7.844 različita stambena
rešenja putem kojih je zbrinuto oko 30.400 izbeglica i raseljenih lica (KIRS,
2011). U 2011. godini obezbeđena su stambena rešenja za još 1.469 porodica (KIMRS, 2012). Rešavanje stambenih potreba izbeglica uključivalo je
dodelu paketa građevinskog materijala, izgradnju novih stambenih jedinica (uključujući stambene zgrade i montažne kuće) i kupovinu seoskih
kuća sa okućnicom.
Najveći deo izgrađenih stambenih jedinica bio je namenjen rešavanju stambenih pitanja žitelja kolektivnih centara i u funkciji njihovog
43
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
zatvaranja. U 2001. godini ukupan stambeni prostor oko 90 odsto izbeglih i raseljenih domaćinstava u kolektivnim centrima bio je sačinjen
od samo jedne sobe, a gotovo polovina tih domaćinstava (49 odsto)
nije imala kupatilo (Dimitrijević, 2002: 213).15 Ipak, kolektivni centri
u Srbiji uvek su zbrinjavali tek jedan manji deo svih izbeglica i raseljenih lica u Srbiji, uvek manje od 10 odsto, a danas manje i od jedan
odsto. U njihovo zatvaranje i pronalaženje trajnih rešenja za njihove
žitelje ulažu su znatni napori i sredstva. Godine 1996. bilo je više od
700 kolektivnih centara, u januaru 2002. još uvek je postojalo 308, a u
maju 2013, jedanaest godina posle, preostalo je 29 zvaničnih kolektivnih centara. Međutim, kako na početku tog procesa tako i danas,
veliki broj izbeglica i raseljenih lica živi u veoma teškim uslovima u
privatnom smeštaju.16
Smanjenjem broja izbeglica u Srbiji bitno se menjala demografska (pa
i socijalna!) struktura te populacije. Generalno, opravdano je ustvrditi da
su izbeglički status u relativno većem broju zadržavale osobe sa slabijim
ličnim kapacitetima za proces integracije ili povratka, odnosno osobe čija
je egzistencija opterećena većim brojem faktora ranjivosti. Tako je danas,
u poređenju sa 1996. godinom, na primer, u populaciji osoba sa izbegli­
čkim statusom znatno veće učešće starijih osoba i osoba sa nižim obrazovnim statusima. Prema podacima istraživanja sprovedenog 2008. godine,
na reprezentativnom uzorku izbeglica u privatnom smeštaju (KIRS, 2008),
stopa nezaposlenosti među izbeglicama je znatno viša nego u opštoj populaciji (i iznosi 33 odsto); manje od trećine izbeglica obezbedilo je stambeno rešenje koje podrazumeva vlasništvo nad stambenom jedinicom u
kojoj žive, a 7 odsto izbeglica živi u prostorima koji nisu namenjeni za
stanovanje.
Anketa o životnom standardu iz 2007. godine pokazala je, pak,
da je siromaštvo među raseljenima dvostruko veće nego u opštoj populaciji Srbije. Od ukupnog broja raseljenih, 14,5 odsto živelo je ispod linije siromaštva, dok je taj procenat u ukupnoj populaciji bio
Podaci potiču iz istraživanja o zdravstvenom stanju, zdravstvenim potrebama i korišćenju zdravstvene zaštite stanovništva Srbije. Istraživanje je sproveo Institut za
zaštitu zdravlja.
16
Kao ilustracija mogu poslužiti i podaci izneseni u jednom saopštenju Crvenog
krsta Srbije iz 2001. godine u kome se kaže da pomoć međunarodnih humanitarnih organizacija u tom periodu prima “146.000 građana Srbije, 167.586 izbeglica i 80.000 privremeno raseljenih” (Dimitrijević, 2002: 207).
15
44
ANALIZA PISANJA DNEVNE ŠTAMPE U SRBIJI O IZBEGLICAMA, RASELJENIM LICIMA...
6,8 odsto17 (Vukmirović i Smith-Govoni, 2008). Stopa nezaposlenosti interno raseljenih lica iznosila je 36 odsto, a više od 90 odsto nezaposlenih
interno raseljenih lica nalazilo se u situaciji dugoročne nezaposlenosti
(duže od jedne godine). Interno raseljena lica koja pripadaju zajednicama Roma, Aškalija i Egipćana predstavljaju posebno ugroženu grupu i
susreću se sa posebnim teškoćama u ostvarivanju svojih prava, najčešće
zbog nedostatka ličnih dokumenata, siromaštva, beskućništva, niskog
obrazovnog statusa i diskriminatornog odnosa državnih službenika.
Među interno raseljenim Romima udeo domaćinstava u kojima niko nije
zaposlen doseže čitavih 70 odsto, dok je obrazovni profil takav da čak
dve trećine pripadnika romskih zajednica nije završilo ni osnovnu školu.
U objektima koji nisu namenjeni stanovanju živi čak 10,2 odsto od ukupnog broja raseljenih lica, a prosečna situacija romskih domaćinstava
višestruko je nepovoljnija prema svim osnovnim parametrima kvaliteta stanovanja (Cvejić i Babović, 2008). Nepune četiri godine kasnije, u
okviru istraživanja Procena potreba interno raseljenih lica u Republici Srbiji
(UNHCR i KIRS, 2011), unutar populacije IRL identifikovana je populacija interno raseljenih lica u stanju socijalne potrebe koja je brojala preko
97.000 lica, odnosno oko 23.000 porodica. Te porodice su uglavnom podstanari (48,9 odsto) ili stanuju kod rođaka i prijatelja (21,6 odsto). Stopa
zaposlenosti iznosi 28,5 odsto, a nezaposlenosti 39 odsto. Procenjeno je
da je pomoć za rešavanje stambenih problema potrebna za 21.420 domaćinstava, a najtraženiji su paketi građevinskog materijala i stanovi iz
programa socijalnog stanovanja.
2.1.3.1. Lokalna podrška integraciji
Opštine i gradovi su važan partner Komesarijata za izbeglice i migracije i međunarodnih i lokalnih organizacija angažovanih na pružanju podr­
ške izbeglicama i raseljenim licima. Među ostalim, kroz projekte stambene
izgradnje u procese integracije i poboljšanja životnih uslova uložena su
značajna lokalna sredstva, pre svega: dodelom građevinskog zemljišta bez
naknade, obezbeđivanjem primarne komunalne infrastrukture i odustajanjem od naplate različitih lokalnih taksi i doprinosa. Sledom takve, već
Anketa je sprovedena pre ekonomske krize, koja je dodatno osiromašila veliki
deo stanovništva Srbije. Poslednji dostupni zvanični podaci, iz 2010. godine,
govore da 9,2 odsto stanovništva Srbije živi u siromaštvu. Vidi: http://www.
inkluzija.gov.rs/?page_id=1186 [pristupljeno: 22. juna 2013. godine].
17
45
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
izgrađene saradnje, Komesarijat za izbeglice je u 2008. godini, uz podršku
Međunarodne organizacije za migracije, započeo razvoj novih lokalnih
mehanizama za unapređenje položaja izbeglica i raseljenih lica. Podaci iz
nedavnog izveštaja (Vučić i Kačapor-Džihić, 2013) govore da su do kraja
2012. godine lokalni akcioni planovi usvojeni u 124 lokalne samouprave, a
saveti za migracije osnovani u 128 opština i gradova. U tom istom periodu
realizacija lokalnih akcionih planova podržana je sa ukupno 15 miliona
evra iz nacionalnog budžeta i fondova međunarodne pomoći.18 U najvećem broju slučajeva podržane su aktivnosti kojima su obezbeđeni pomoć
u građevinskom materijalu ili neki drugi vidovi stambene podrške (otkup
kuća sa okućnicom ili izgradnja montažnih kuća, na primer), kao i pomoć
u razvoju dohodovnih aktivnosti.
2.1.4. Kratak osvrt na zakonski i strateški okvir
Položaj izbeglica s područja “bivših jugoslovenskih republika” Republika Srbija je regulisala Zakonom o izbeglicama donesenim 1992. godine
(Službeni glasnik RS, br. 18/92). Zakon je posve izvesno donesen sa ciljem
da se stvori okvir za humanitarno zbrinjavanje lica koja su usled ratnih
sukoba na prostorima bivše SFRJ izbegla na teritoriju Republike Srbije, ali
su pojedine njegove odredbe, uključujući i usko definisanje pojma izbeglice, smatrane problematičnim i diskriminatornim.19 U maju 2010. godine
zakon je izmenjen i dopunjen, među ostalim i novom definicijom pojma
izbeglice, koja je tada uključila i “lica koja su se opredelila za integraciju”,
odnosno i ona lica koja su podnela zahtev za prijem u državljanstvo Republike Srbije. Uostalom, osnovna intencija donesenih izmena i dopuna i
jeste bila baš u tome da se, uz humanitarno zbrinjavanje izbeglica, potpunije reguliše i integracija izbeglica, još preciznije, da se donese obuhvatan
zakonski okvir za sprovođenje različitih programa podrške radi obezbeđivanja trajnih stambenih rešenja.
Vrednost projekata je i značajno veća, jer lokalne samouprave u pravilu obezbeđuju sufinansiranje na nivou od 5 odsto do preko 20 odsto.
19
Generalno, pravni stručnjaci su ocenjivali da je zakon u suprotnosti sa Konvencijom o statusu izbeglica i Međunarodnim paktom o građanskim i političkim
pravima, među ostalim i zbog toga što je pravio nedozvoljenu razliku između
izbeglica koje su došle sa teritorije bivše SFRJ i svih ostalih izbeglica (Dimitrijević, 2000). Takva situacija je konačno otklonjena donošenjem Zakona o azilu
2007. godine.
18
46
ANALIZA PISANJA DNEVNE ŠTAMPE U SRBIJI O IZBEGLICAMA, RASELJENIM LICIMA...
Pored zakonskog okvira, koji je definisan pomenutim propisima i sa
nekoliko pratećih podzakonskih akata, u Srbiji su donesena i određena
strateška dokumenta kojima su definisani ciljevi i mere u svrhu zaštite i
unapređenja položaja izbeglica. Sve strategije koje se bave pitanjima izbeglica u istoj meri odnose se i na interno raseljena lica (sa područja Kosova
i Metohije), što je posebno važno s obzirom na činjenicu da ne postoji bilo
kakav zakonski okvir koji reguliše status i prava raseljenih lica.
Prvu od ovih strategija – Nacionalnu strategija za rešavanje pitanja
izbeglih i interno raseljenih lica – Vlada Srbije je donela 30. maja 2002.
godine.20 Bio je to prvi nacionalni strateški dokument koji se bavi rešavanjem pitanja izbeglica iz HR i BiH (ali i raseljenih lica sa Kosova),
uključujući i pitanje njihovog povratka. Strategija je predviđala dva opšta pravca delovanja: 1) obezbeđenje uslova za povratak (sa naglaskom
na bezbednost i pravnu sigurnost i mehanizme povraćaja imovinskih i
drugih prava), i 2) obezbeđenje uslova za lokalnu integraciju (u okviru
čega je posebna pažnja posvećena oblastima stanovanja i zapošljavanja).
Osam godina kasnije, kada su mere predviđene ovom strategijom dobrim delom već uveliko bile prevaziđene, a samo delimično ostvarene,
početkom marta 2011. godine donesena je nova strategija, koja je u značajnoj meri revidirala i ciljeve i mere ove prve strategije.21 Nacionalna
strategija za rešavanje pitanja izbeglica i interno raseljenih lica za period
od 2011. do 2014. godine22 predviđa, zapravo, iste opšte strateške pravce – povratak i integraciju, ali strategija donosi preciznije definisane i
inovirane mere, uvažavajući promene koje su se u međuvremenu dogodile, ali i sve preostale i nerešene probleme. Kada je reč o raseljenim
licima, jasno se kaže da je osnovno strateško opredeljenje da se svakom
Tekst strategije nije dostupan na sajtu Vlade Srbije, ali se može preuzeti putem
http://www.prsp.gov.rs/download/Nacionalna%20strategija%20za%20REF_
IDP.doc [pristupljeno: 22. juna 2013. godine].
21
Važno je uočiti da su u međuvremenu i institucije vojvođanske samouprave
uspostavile jedan važan instrument podrške izbeglicama i raseljenim licima.
Naime, u decembru 2006. godine Skupština AP Vojvodine usvojila je odluku
o osnivanju pokrajinskog Fonda za pomoć izbeglim, prognanim i interno raseljenim licima. Od 2007. godine Fond kontinuirano realizuje projekte različitog
obima kojima podržava integraciju na području Vojvodine, ali takođe pomaže
povratnike i povratničke zajednice.
22
Dokument je dostupan na: http://www.kirs.gov.rs/docs/nacionalna_strategija_izb_i_irl.pdf [pristupljeno: 22. juna 2013. godine].
20
47
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
raseljenom licu obezbedi puna podrška za održiv povratak na Kosovo i
Metohiju. Tek na osnovu prihvatanja činjenice o dugotrajnosti raseljenja
uvažava se i značaj drugačije podrške, ali se ne govori o integraciji već o
poboljšanju životnih uslova u raseljeništvu.
Pitanjima raseljenih lica posebno se bavi i Strategija održivog opstanka
i povratka na Kosovo i Metohiju.23 Strategija je donesena u aprilu 2010.
godine, a za period od 2010. do 2015. godine. Sam povratak raseljenih lica
definisan je samo kao jedan od opštih ciljeva strategije, u okviru znatno šireg strateškog konteksta. Mere su date na prilično opštem nivou, a akcioni
plan nikada nije izrađen.
Kako značajan deo raseljeničke populacije čine pripadnici RAE24 zajednica i kako je položaj raseljenih Roma posebno težak, to su za poboljšanje
njihovog položaja od velikog značaja i sve politike i mere koje su donesene
u cilju unapređenja ukupnog položaja Roma u Srbiji. Konačno, posebno
poglavlje u okviru Strategije za unapređivanje položaja Roma u Republici
Srbiji, donesene u aprilu 2009. godine,25 posvećeno je pitanjima raseljenih
lica, pa su u vezi sa problemima interno raseljenih Roma razvijene i posebne preporuke i mere i aktivnosti (u Akcionom planu donesenom za period
od 2009. do 2011. godine26).
Pored svega rečenog, u julu 2009. godine donesena je i Strategija za
upravljanje migracijama.27 U kontekstu ovog rada, od važnosti je istaći
činjenicu da strategija prepoznaje da izbeglice i raseljena lica pripadaju
krugu ranjivih migrantskih populacija, a da kao jedan od tri osnovna strateška cilja predviđa zaštitu prava migranata i stvaranje uslova za njihovu integraciju i socijalnu inkluziju. Prvi akcioni plan za sprovođenje Strategije
za upravljanje migracijama, za period 2011/2012. godine, usvojen je tek u
2011. godini (Službeni glasnik RS, broj 37/11).
Dokument je dostupan na sajtu Vlade Srbije: http://www.srbija.gov.rs/extfile/
sr/131175/strategija_odrzivog_opstanka_i_povratka_na_kim0242_cyr.zip [pristupljeno: 22. juna 2013. godine].
24
Romi, Aškalije i Egipćani.
25
Dokument se može preuzeti sa sajta Vlade Srbije: http://www.srbija.gov.rs/extfile/sr/107688/strategija_romi0080_cyr.zip [pristupljeno: 22. juna 2013. godine].
26
Službeni glasnik RS, broj 57/2009. Akcioni plan je usvojen zaključkom Vlade
Srbije donesenim na sednici održanoj 2. jula 2009. godine.
27
Dokument se može preuzeti sa sajta Komesarijata za izbeglice i migracije: http://
www.kirs.gov.rs/docs/strategija_upravljanje_migracijama.pdf [pristupljeno:
22. juna 2013. godine].
23
48
ANALIZA PISANJA DNEVNE ŠTAMPE U SRBIJI O IZBEGLICAMA, RASELJENIM LICIMA...
2.1.5. Pristup državljanstvu za izbeglice u Srbiji: promene u
zakonodavnom okviru u periodu od 1996. do 2007. godine
Zakon o državljanstvu Savezne Republike Jugoslavije (Službeni list
SRJ, br. 33/96) donesen je 1996, a stupio je na snagu 1. januara 1997. godine. Prema odredbama tog zakona sticanje jugoslovenskog državljanstva
za državljane republika bivše SFRJ (pa time i za izbeglice iz postjugoslovenskih ratova) rešavano je na veoma različite načine u zavisnosti od toga
da li su prebivalište na teritoriji SRJ stekli pre ili posle dana proglašenja
Ustava SRJ, 27. aprila 1992. godine (čl. 47 i čl. 48). Odredbe tog zakona davale su široka diskreciona ovlašćenja organima nadležnim da odlučuju o
zahtevu onih izbeglica koje su prebivalište na teritoriji SRJ stekle nakon 27.
aprila 1992. godine, pa su ova lica, u principu, bila u znatno nepovoljnijem
položaju i mogla su biti prihvaćena u državljanstvo (ili nisu) tek na osnovu
diskrecione odluke nadležnog upravnog organa.
Uskoro nakon demokratskih promena u drugoj polovini 2000. godine
sticanje jugoslovenskog državljanstva znatno je olakšano. Izmene i dopune Zakona o državljanstvu usvojene su u martu 2001. godine (Službeni list
SRJ, br. 9/01), i time je državljanima bivših republika SFRJ sa boravištem
u SRJ omogućeno sticanje jugoslovenskog državljanstva bez odricanja od
stranog državljanstva. Naime, uvedena je mogućnost da prihvat u državljanstvo bude odobren i za lica koja su državljani druge države nastale na teritoriji SFRJ i koji kao izbegla, prognana ili raseljena lica borave na teritoriji
Jugoslavije ili su izbegla u inostranstvo (čl. 48, st. 1). Takođe, prihvaćen u
jugoslovensko državljanstvo mogao je biti i “državljanin SFRJ koji boravi
u Jugoslaviji ili u inostranstvu, a nema državljanstvo druge države nastale
na teritoriji SFRJ” (čl. 48, st. 2), dakle apatrid ili lice koje je u međuvremenu steklo državljanstvo neke druge strane države. Vremenska odrednica
odlučujuća za način sticanja jugoslovenskog državljanstva ostala je nepromenjena, pa su se lica koja su prebivalište na teritoriji SRJ stekla nakon 27.
aprila 1992. i dalje nalazila u nepovoljnijoj poziciji, ali su ovlašćenja nadležnog organa uprave, koji postupa po njihovom zahtevu, bila umnogome
sužena (čl. 48, st. 3) (BCLJP, 2002).
Po donošenju tog zakona izbeglice su se u pogledu ostvarivanja prava
na državljanstvo nalazile u daleko povoljnijoj poziciji nego ranijih godina.
Prema tada aktuelnim podacima iz Saveznog MUP-a, u periodu od 1. januara 1997. godine pa do 20. jula 2002. godine podneseno je 437.077 zahteva za sticanje jugoslovenskog državljanstva. U državljanstvo su primljena
49
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
“527.404 lica, od kojih oko 260.440 lica ustanovom prihvata u državljanstvo” (Papić i Dimitrijević, 2003: 183). U vremenu, pak, nakon petooktobarskog prevrata “125.000 osoba je steklo jugoslovensko državljanstvo, a
njih 80.000 dvojno državljanstvo” (BCLJP, 2002: 206).
U Srbiji se od 27. februara 2005. godine primenjuje Zakon o državljanstvu Srbije, koji je septembra 2007. godine dodatno unapređen
amandmanima. Tim zakonom su pravno rešena pitanja kontinuiteta
državljanstva građana Srbije, ali je i olakšano sticanje državljanstva za
određene kategorije lica. Pored toga, proširene su mogućnosti dobijanja
dvojnog, pa i višestrukog državljanstva. Generalno, ocenjeno je da su
ovim zakonom, što se nije moglo ustvrditi i za ranije zakonske propise u
ovoj oblasti, “usvojeni i principi Evropske konvencije o državljanstvu”
(Jerosimić, 2008: 168).
Član 23 stav 2 tog Zakona o državljanstvu predviđa da u državljanstvo
Republike Srbije može biti primljeno lice rođeno u drugoj republici bivše
SFRJ, koje je imalo državljanstvo te republike, ili su državljani druge države nastale na teritoriji bivše SFRJ, a borave na teritoriji Srbije kao izbegla,
prognana ili raseljena lica, ili su izbegla u inostranstvo.28 Član 23, u prvom
stavu, propisuje i uslove: potrebno je da je ovo lice punoletno i da mu
nije oduzeta poslovna sposobnost, te da podnese pismenu izjavu da Srbiju
smatra svojom državom. Međutim, ne zahteva se otpust iz stranog državljanstva (Jerosimić, 2008).
2.2. Osvrt na stanje medija u Srbiji
U periodu od 1992. do 1995. godine pisanje većine štampanih medija u
Srbiji obeleženo je ratnom atmosferom, a u novinskim napisima neretko
se susreću primeri šovinističke propagande i podsticanja na nacionalnu
mržnju. U svojoj analizi iz 2005. godine Jelena Grujić ocenjuje da su “provladini mediji”29 u periodu od početka 1990. pa do 5. oktobra 2000. godine na najgrublji način kršili etičke norme, a da je to uključivalo takođe i
Stavom 2 člana 23 ostvaren je kontinuitet sa članom 48 Zakona o jugoslovenskom državljanstvu, kojim su ova lica sticala državljanstvo (tada novouvedenom) ustanovom prihvata u državljanstvo.
29
Štampani mediji označeni kao provladini i analizirani u tom radu bili su dnevnik Politika i nedeljnik NIN. Inače, analiza je zasnovana na obuhvatnoj bazi
tekstova iz dva nedeljnika (NIN i Vreme) i dva dnevna lista (Politika i Borba /
Naša borba / Danas).
28
50
ANALIZA PISANJA DNEVNE ŠTAMPE U SRBIJI O IZBEGLICAMA, RASELJENIM LICIMA...
diskriminaciju na etničkoj osnovi i podstrekivanje na mržnju (Grujić, 2005:
18). Prema oceni Beogradskog centra za ljudska prava, ove tendencije su
znatno oslabile nakon potpisivanja dejtonsko-pariskog mirovnog sporazuma, ali su opet ojačale u 1998. godini, uporedo sa pogoršanjem situacije
i jačanjem oružanih sukoba na Kosovu i Metohiji. Krivično zakonodavstvo
je i u tom periodu zabranjivalo podsticanje na nacionalnu mržnju, ali je u
realnosti ono bilo stalno prisutno u državnim medijima i privatnim medijima bliskim vlastima, a nijedan krivični postupak zbog izazivanja mržnje
nikada nije bio pokrenut (Dimitrijević, 2000).
Oktobra 1998. godine, po hitnom postupku, u Srbiji je donesen Zakon o
javnom informisanju. Tim zakonom su uvedene mere koje su predstavljale teško kršenje slobode štampe. Verovatno najproblematičniji deo zakona
bile su odredbe o prekršajnom postupku, kojima su propisane neproporcionalno visoke novčane kazne, a pored toga propisanim kratkim rokovima za vođenje postupka bitno je ugrožavano pravo na pravično suđenje,
garantovano i Ustavom SRJ. Vlasti su otvorenim finansijskim pritiskom
pokušavale uticati na uređivačku politiku privatnih medija, a najčešća
meta napada bilo je beogradsko preduzeće ABC produkt, koje je štampalo
većinu privatnih novina u Srbiji (BCLJP, 2001).
Međutim, sloboda informisanja u Srbiji je u tom periodu u najvećoj
meri bila ugrožena propisima iz oblasti osnivanja i rada elektronskih medija. Relevantni propisi su bili razasuti i često neusklađeni, a velika ovlašćenja su data državnoj radio-televiziji, pa je zakonito osnivanje i vođenje
privatne radio-televizijske stanice bilo “praktično nemoguće” (Dimitrijević, 2000: 104).
Pored toga, neke odredbe krivičnog zakonodavstva, posebno odredbe
u vezi sa delom širenja lažnih vesti, pružale su jasnu “mogućnost za kršenje slobode izražavanja i progon štampe” (Dimitrijević, 2000: 177).
Posle petooktobarskog prevrata u 2000. godini došlo je do bitne promene u pogledu slobode izražavanja, ali se pozicija medija nije odmah
znatnije promenila. Savezni ustavni sud je početkom 2001. godine doneo
presudu kojom za veći broj članova Zakona o javnom informisanju ocenjuje da su nesaglasni sa Ustavom, međunarodnim pravom i saveznim
zakonima. Potom je većina odredbi tog zakona, osim onih koje se odnose
na registraciju glasila, ukinuta. Međutim, novi zakon nije usvojen, a tokom 2001. godine nije usvojen ni novi zakon o radiodifuziji, pa je uvođenjem moratorijuma na izdavanje dozvola za rad medija u velikoj meri
očuvan povlašćeni položaj medija koji su svoje pozicije stekli u vreme
51
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
režima Slobodana Miloševića (BCLJP, 2002). Normativno, položaj medija
u Srbiji poboljšao se tek u 2002. godini, kada je usvojen novi Zakon o
radiodifuziji. Zakonom su propisani novi uslovi i postupak za izdavanje
dozvola za emitovanje, a osnovno dostignuće tog zakona bilo je osnivanje nezavisnog i samostalnog regulatornog tela: Republičke radiodifuzne agencije. Generalno, odredbe ovog zakona bile su usklađene sa
međunarodnim standardima i Preporukom Komisije ministara Saveta
Evrope o nezavisnosti i radu regulatornih organa u oblasti radiodifuzije
(Papić i Dimitrijević, 2003). Pa ipak, među ostalim i zbog snažnih kontroverzi u vezi sa izborom članova Agencije, što će dovesti i do izmena
Zakona o radiodifuziji, čak i tri godine kasnije stanje u oblasti izdavanja
dozvola za rad, funkcionisanja medija i njihovog vlasništva označavano
je nesređenim (Petrović, 2006).
U 2003. godini konačno je usvojen i novi Zakon o javnom informisanju.
Zakon je ocenjen modernim, a njime je pravo na javno informisanje regulisano kao pravo na slobodu izražavanja mišljenja. Takođe, zakonom je
detaljnije regulisan govor mržnje i precizno su određene osnove za isključenje odgovornosti. Međutim, krivični zakon je još uvek sadržavao odredbe u vezi sa delima protiv ugleda i časti, koje nisu odgovarale savremenim
standardima iz oblasti ljudskih prava. Osnovni problemi bili su to što je
zakon za izvršioce ovih krivičnih dela predviđao kaznu zatvora, što se
smatra nesrazmernim ograničenjem slobode izražavanja, posebno kada se
dela učine putem medija. Takođe, problematično je bilo i to što zakon nije
pravio razliku s obzirom na to da li se u poziciji oštećenog nalazi privatno lice, javni službenik ili političar. Sledom toga, nastavljena je praksa da
javne ličnosti protiv novinara podnose tužbe za klevetu, a sa druge strane
organizovane su akcije i javne rasprave koje su ukazivale na ovakvo stanje
i zahtevale dekriminalizaciju klevete i uvrede (Papić i Dimitrijević, 2004).
Do ovoga, međutim, ni do danas nije došlo.
Novinari su izloženi pretnjama i napadima, a pretnje su najčešće upućivane od političara i drugih moćnih učesnika javnog života (Petrović,
2006: 379). U periodu od 2007. do 2011. godine, po podacima Nezavisnog udruženja novinara Srbije, od 212 fizičkih i verbalnih napada na
novinare procesuirano je samo 17 slučajeva, i to većinom u prekršajnim
postupcima, iako je bilo i pretnji smrću i ozbiljnih fizičkih napada (Petrović, 2012).
Sa druge strane, postoji ozbiljan problem kršenja standarda novinarske profesije. Beogradski Medija centar je u septembru 2004. godine
52
ANALIZA PISANJA DNEVNE ŠTAMPE U SRBIJI O IZBEGLICAMA, RASELJENIM LICIMA...
objavio analizu dvomesečnog pisanja šest dnevnih novina, u okviru
koje su identifikovana 172 teksta u kojima novinari nisu u potpunosti
poštovali profesionalne standarde. Kao osnovni problem označeno je
to što novinari dozvoljavaju javnim ličnostima da novine koriste kao
platformu za svoju “sopstvenu promociju ili promociju grupe kojoj pripadaju” (BCLJP, 2005: 252). Česta ogrešenja o profesionalne i etičke
standarde konstatuju se i sledećih godina, a posebno problematičnim
označava se činjenica da se među medijima u kojima su takve pojave najčešće nalaze i neki od najpopularnijih domaćih medija (Petrović,
2006: 384).
U martu 2006. godine novinarske organizacije su usaglasile predlog
etičkog kodeksa, a krajem decembra kodeks je i usvojen. Međutim, u
godinama koje su sledile konstatovana su znatna kršenja ovog kodeksa.
Tokom 2006. godine, na osnovu stalnih mesečnih analiza u okviru Medija centra, konstatovano je da štampani mediji masovno krše ljudska i
građanska prava, posebno često ne poštuju pretpostavku nevinosti, te
pokazuju “preteranu sklonost ka senzacionalizmu i političkoj instrumentalizaciji” (Dobrković, 2007: 229). U 2010. godini osnovan je Savet
za štampu, kao prvo samoregulatorno telo u okviru medijskog sektora,
sa ciljem da svojim radom utiče na potpuniju primenu profesionalnih
standarda i jačanje ugleda medija. Savet je žalbe na sadržaj štampanih
medija počeo primati u septembru 2011. i tokom prve godine rada primio 38 žalbi te u šest slučajeva utvrdio da je prekršen novinarski kodeks
(Petrović i Joksimović, 2013).
Tokom 2009. godine usvojeno je i izmenjeno više zakona relevantnih
za slobodu izražavanja. Novinarska udruženja su posebno protestovala
protiv predloženih izmena Zakona o javnom informisanju, a zaštitnik
građana je, nakon što su usvojene izmene ovog zakona, Ustavnom sudu
podneo inicijativu za ocenu ustavnosti (Dobrković, 2010). U julu 2010.
godine Ustavni sud Srbije neustavnim je proglasio pet od sedam izmena Zakona o javnom informisanju. Početak ekonomske krize dodatno je
pogoršao ionako lošu poziciju medija, a u 2010. godini situacija se i dalje
pogoršavala: zabeleženi su značajan pad prodaje dnevne štampe, veliko
smanjenje prihoda od reklama, otpuštanje zaposlenih i štrajkovi novinara
(Petrović, 2011).
Vlada Srbije je 2010. godine usvojila Strategiju razvoja javnog informisanja do 2016. godine. Ključnom novinom ocenjene su smernice koje predviđaju privatizaciju državnih medija, a posebna pažnja
53
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
posvećena je javnosti vlasništva i medijskoj koncentraciji. Međutim,
otprilike u isto vreme, Evropska federacija novinara ocenila je da je
sloboda medija u Srbiji ozbiljno ugrožena, a finansijska pozicija novinara užasavajuća (Petrović, 2012). Štaviše, Savet za borbu protiv korupcije, u svom izveštaju o pritiscima i kontroli medija, ukazao je na
različite probleme u vezi sa vlasničkom strukturom medija i uticajem
državnih organa na medije. U izveštaju se navodi da finansiranje medija iz državnog budžeta doseže jednu četvrtinu ukupnog prihoda na
medijskom tržištu i ocenjuje da je to budžetsko finansiranje veoma
netransparentno. Slično tome, i privatni kapital u medijima ocenjuje
se netransparentnim, pa se u prilog tome navodi podatak da stvarni
vlasnici nisu poznati u 18 od 30 najuticajnijih medijskih kuća u Srbiji
i iznose brojni detalji o vlasničkoj strukturi ovih medija, koji otkrivaju
da je glavni razlog ovakvog stanja u čestom prisustvu offshore kompanija u vlasničkoj strukturi medija. Budžetska sredstva plasiraju se u
medije, osim putem javnih konkursa, u velikoj meri i putem oglašavanja. Pored toga, značajnu ulogu u finansiranju medija imaju i agencije
za odnose sa javnošću i marketinške i produkcijske agencije, koje su
mahom u vlasništvu aktivista političkih partija i sa njima povezanih
osoba (Barać, 2011). Uprkos stalnom ukazivanju novinarskih udruženja na ove probleme, odgovarajuća zakonska regulativa o sprečavanju nedozvoljene medijske koncentracije i o javnosti vlasništva nad
medijima u Srbiji i dalje ne postoji. Medijsku scenu i danas u velikoj
meri određuju odlaganje reforme medijskog zakonodavstva, netransparentno vlasništvo, neadekvatna uloga države i duboka ekonomska
kriza.
Iako ustavni i pravni okvir, i prema ocenama relevantnih međunarodnih institucija, omogućava pravnu zaštitu slobode izražavanja,
u Srbiji se u čitavom periodu od 2004. do 2012. godine stalno beleži
snažna tendencija kršenja slobode izražavanja, ali i kršenja standarda
novinarske profesije. Reporteri bez granica su Srbiju u 2007. godini
po stepenu slobode štampe stavili na 67. mesto (čime je Srbija među
državama na tlu bivše SFRJ bila najlošije rangirana). U 2010. godini
Srbija je na ovoj listi pala još niže, na 85. mesto (Jerosimić, 2008; Petrović, 2011). Medijska organizacija za jugoistočnu Evropu, u analizi
iz 2008. godine, ocenila je da je položaj novinara u Srbiji katastrofalan
a da mediji i dalje trpe pritiske političkih partija i vlasnika krupnog
kapitala (Dobrković, 2009). Indeks održivosti medija u Srbiji u 2012.
54
ANALIZA PISANJA DNEVNE ŠTAMPE U SRBIJI O IZBEGLICAMA, RASELJENIM LICIMA...
godini iznosio je 1,92.30 Sloboda govora dobila je ocenu 2,03, a novinarski profesionalizam je ocenjen indeksom 1,67 (IREX, 2013). Kada
se posmatra čitav period od poslednjih 12 godina, zaključuje se da je
održivost medija u Srbiji značajno rasla jedino od 2000. do 2003. godine, dok je od 2006. godine prisutan gotovo stalni negativan trend,
pa je krajnji rezultat indeks održivosti tek neznatno veći od onog iz
2000. godine.
Dnevne novine u uzorku ovog istraživanja. Početkom 2013. godine u Srbiji je
izlazilo 14 dnevnih novina. Pet dnevnih novina koje su obuhvaćene ovim
istraživanjem neke su od najuticajnijih, ali izbor baš ovih novina reflektuje
i izvesnu različitost uređivačkih politika i značajan deo lepeze različitih
odnosa prema društvenoj stvarnosti Srbije.
Politika i Večernje novosti tokom režima Slobodana Miloševića označavani su kao provladina štampa, dok je Danas (zajedno sa svojim prethodnicima Borbom i Našom borbom) predstavljao dosledno nezavisnu novinu. Politika i Novosti novine su sa najdužom tradicijom u Srbiji, a i danas spadaju
među one sa najvećim tiražima i najznačajnijim uticajem na javno mnenje.
Danas je jedan od retkih medija čiji su vlasnici novinari, i spada među
dnevne novine sa dosta niskim tiražom, ali je uspeo da sačuva određen
uticaj i značajan profesionalni kredibilitet. Blic je, na izvestan način, izrastao u okviru građanskih protesta 1996/1997. pa je do petooktobarskog
prevrata bio verovatno najčitaniji prodemokratski dnevni list u Srbiji. Svoju
čitanost i uticaj u najvećoj meri je zadržao i nakon 2000. godine.
Kurir se, pak, pojavljuje u junu 2003. godine i obično se označava kao
dnevna novina tabloidnog profila. Pisanje ovih novina često je označavano kao primer kršenja novinarske etike.
30
Generalno, ovakav indeks označava države u kojima su osnovne dimenzije
održivosti nezavisnih medija osrednje razvijene. Medijski sistem sadržava i
elemente nezavisnosti i elemente koji direktno ugrožavaju nezavisnost medija. Indeks se izračunava na osnovu istraživanja koje, po jedinstvenoj metodologiji, sprovodi organizacija IREX, na godišnjem nivou, tokom poslednjih
12 godina u oko 80 država. Osnovu metodologije čine procene većeg broja
indikatora, na skali od 0 do 4, u okviru pet osnovnih dimenzija: 1) sloboda
govora; 2) profesionalizam u novinarstvu; 3) pluralitet izvora; 4) poslovanje
medija; 5) medijske institucije.
55
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
3. METODOLOŠKI OKVIR
Pored ciljeva koji su zajednički za čitavu studiju, odnosno i za Bosnu i
Hercegovinu i za Srbiju,31 istraživanje u Srbiji takođe je nastojalo odgovoriti i na jedno dodatno istraživačko pitanje: da li se, i na koji način, pisanje
dnevne štampe o izbeglicama (iz Hrvatske i BiH) razlikovalo od pisanja o
raseljenim licima (sa Kosova i Metohije)?32
Prvenstveno da bi se odgovorilo na ovo pitanje, u istraživanje je uvedena varijabla Poreklo izbeglica ili raseljenih lica (na koje se tekst odnosi), pa
su statističke analize podataka dobijenih na uzorku tekstova pronađenih
u arhivama u Srbiji urađene i posebno unutar tri poduzorka: prvi čine
tekstovi koji se odnose samo na izbeglice, drugi tekstovi koji se odnose
isključivo na raseljene sa Kosova i Metohije, a u treći poduzorak ušli su svi
tekstovi koji se odnose i na izbeglice i na raseljene.
Istraživanje je uključilo tekstove objavljivane u pet dnevnih listova koji
se distribuiraju na teritoriji čitave Republike. Reč je o Politici, Večernjim
novostima, Blicu, Danasu i Kuriru. Ovi dnevni listovi izabrani su kao najrelevantniji u pogledu čitanosti i uticaja kako na javno mnenje tako i na donosioce odluka. Istovremeno, ocenjeno je da su ovo dnevnici koji u najboljoj meri reflektuju odnos društva i odnos političkih elita prema pitanjima
izbeglica i raseljenih lica u Srbiji.
Svih pet dnevnih listova nije izlazilo u svim analiziranim periodima, odnosno Danas33 i Blic nisu izlazili tokom relevantnog perioda u 1996. godini, izdanja
U najkraćem, dva osnovna cilja studije realizovane u okviru projekta odnosila
su se na obim i način pisanja o pitanjima vezanim za izbeglice i raseljena lica i
na poziciju tih novinskih tekstova na zamišljenoj skali čiji jedan kraj predstavlja
objektivno informisanje izbeglica i raseljenih lica o mogućnostima povratka, a
drugi – izveštavanje o povratku i mogućnostima povratka na način koji prvenstveno služi ostvarenju političkih ciljeva određenih političkih opcija.
32
Ovde je važno konstatovati da se termini raseljena lica i izbeglice u ovom radu
koriste u prvom redu da bi označili dve specifične prisilno migrantske populacije u Srbiji. Prvu čine izbeglice iz Hrvatske i Bosne i Hercegovine koje su
u Srbiji potražile utočište tokom postjugoslovenskih ratova u Hrvatskoj i BiH,
dakle uglavnom od 1991. do 1995. godine, dok drugu populaciju čine raseljena
lica sa Kosova i Metohije koja su svoja prebivališta u toj pokrajini napustila u
najvećem broju tokom 1999. godine.
33
Umesto Danasa, za relevantni period iz 1996. godine pregledana su dostupna
izdanja lista Naša borba, iz koga je Danas kasnije nastao, pa smo ovo smatrali
metodološki posve opravdanim.
31
56
ANALIZA PISANJA DNEVNE ŠTAMPE U SRBIJI O IZBEGLICAMA, RASELJENIM LICIMA...
Danasa nisu dostupna u arhivama iz 2001. i 2002. godine, a Kurir je počeo izlaziti
tek u junu 2003. godine. Istraživanje odabranih izdanja ovih pet dnevnih listova sprovedeno je najvećim delom u elektronskim arhivama Medijskog arhiva
Ebart, a manjim delom, odnosno za relevantne periode pre 2003. godine, u papirnim arhivama Univerzitetske biblioteke u Beogradu. Takođe, za istraživanje
arhivskih izdanja lista Blic, za relevantne periode iz 2001. i 2002. godine, iskorišćena je elektronska arhiva dostupna na sajtu ovog dnevnika.34
Obuhvaćen je period od sredine 1996. do kraja 2012. godine, ali nisu
uključena izdanja iz čitavog ovog perioda, već je za potrebe istraživanja
definisano 11 posebnih perioda (različite dužine):
I. 9. avgust – 10. oktobar 1996. godine (9 nedelja)
II. 29. jul – 29. septembar 2001. godine (9 nedelja)
III. 16. maj – 17. jul 2002. godine (9 nedelja)
IV. 1. januar – 1. april 2003. godine (13 nedelja)
V. 1. januar – 20. maj 2005. godine (20 nedelja)
VI. 1. jul – 29. septembar 2006. godine (13 nedelja)
VII. 26. novembar 2008. – 14. april 2009. godine (20 nedelja)
VIII.1. april – 30. jun 2009. godine (13 nedelja)
IX. 25. mart – 23. jun 2010. godine (13 nedelja)
X. 24. oktobar 2011. – 29. april 2012. godine (27 nedelja)
XI. 1. oktobar – 23. decembar 2012. godine (12 nedelja)
Definisanje ovih perioda analize nije vođeno bilo kakvim hronološkim
razlozima (pa otuda različitost u pogledu njihove dužine i raspoređenosti,
to jest udaljenosti jednog perioda od drugog). Naime, periodi u oba nacio­
nalna istraživanja određeni su prvenstveno u odnosu na određene događaje (i procese) koji su prepoznati kao (potencijalno) važni za rešavanje
pitanja izbeglica i raseljenih osoba.35
Unutar tih perioda, izdanja koja su podvrgnuta analizi birana su na
osnovu tzv. principa rotirajućeg uzorka.36 Pregledano je ukupno 665 izdanja i pronađeno 530 relevantnih tekstova, koji su obrađeni u skladu sa
ranije definisanim smernicama za kodiranje i koji čine osnov ove analize.
Istraživanje u arhivama i kodiranje svih pronađenih relevantnih tekstova, u skladu
sa ranije definisanim smernicama, sproveli su istraživači Ebart medijskog arhiva.
35
Ovakvo metodološko rešenje određeno je, dakako, i posve praktičnim razlozima:
ograničenošću raspoloživog vremena i drugih resursa. Sasvim je izvesno da svi
relevantni događaji (i periodi) nisu mogli da budu uzeti u obzir.
36
O ovome je više rečeno na drugom mestu.
34
57
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
4.ANALIZA MEDIJSKE PRAKSE – PREGLED KLJUČNIH
REZULTATA ISTRAŽIVANJA
4.1. Osnovni statistički pokazatelji o karakteristikama novinskih tekstova
koji se odnose na pitanja izbeglica i raseljenih lica
Donja tabela prikazuje koliko je relevantnih tekstova pronađeno u svakom od istraživanih vremenskih perioda. Količine tekstova u pojedinim
periodima nisu ujednačene, ali iz toga nije opravdano izvoditi bilo kakve
direktne zaključke budući da pojedinačni periodi analize nisu bili jednako
dugački, te takođe ni svih pet posmatranih dnevnih listova u pojedinim
periodima nisu bili dostupni. Na primer, u periodu iz 1996. istraživanje
je obuhvatilo samo tri dnevna lista. Ipak, razlike u učestalosti relevantnih
tekstova izvesno se ne mogu u svim slučajevima objasniti samo ovim metodološkim razlozima. Ovo, u prvom redu, vredi za relevantni period iz
2005. godine. U tom je periodu pronađeno 16,4 odsto ukupnog broja tekstova, a broj tekstova je znatno veći nego u jednako dugačkom periodu
analize novembar 2008 – april 2009. ili još dužem periodu oktobar 2011
– april 2012. godine.
Tabela 1. Broj pronađenih relevantnih tekstova u 11 pojedinačnih perioda analize
Frekvencija
Procenat
Kumulativni
procenat
avgust – oktobar 1996
34
6,4
6,4
jul – septembar 2001
31
5,8
12,3
maj – jul 2002
42
7,9
20,2
januar – april 2003
51
9,6
29,8
januar – maj 2005
87
16,4
46,2
jul – septembar 2006
46
8,7
54,9
novembar 2008 – april 2009
61
11,5
66,4
april – jun 2009
43
8,1
74,5
mart – jun 2010
31
5,8
80,4
oktobar 2011 – april 2012
66
12,5
92,8
oktobar – decembar 2012
38
7,2
100,0
530
100,0
Period analize
UKUPNO
58
ANALIZA PISANJA DNEVNE ŠTAMPE U SRBIJI O IZBEGLICAMA, RASELJENIM LICIMA...
Razlike u broju pronađenih relevantnih tekstova u izdanjima pet posmatranih dnevnih listova ne treba tumačiti samo razlikama u dužini
izlaženja pojedinih listova. Baš naprotiv, analize na nivou pojedinačnih
perioda pokazuju da je broj relevantnih tekstova u skoro svim periodima od 2005. do 2012. godine37 veći u izdanjima Politike i Večernjih novosti
nego u izdanjima Blica i Kurira. Broj relevantnih tekstova u Danasu podjednak je onom u izdanjima Politike i Novosti, pa je manji ukupan broj
tekstova pronađenih u Danasu (vidi tabelu 2) uglavnom posledica činjenice da ova novina nije bila dostupna u arhivama iz 2001. i 2002. godine.
U nekim periodima broj tekstova pronađenih u Blicu približan je broju
tekstova pronađenim u ova tri lista, dok je broj relevantnih tekstova u
Kuriru gotovo uvek najmanji. Opravdano je pretpostaviti da ove razlike reflektuju određene razlike u uređivačkim politikama posmatranih
dnevnih listova.
Tabela 2. Broj relevantnih tekstova pronađenih
u arhiviranim izdanjima pet dnevnih listova
Dnevni list
Frekvencija
Procenat
158
29,8
Blic
80
15,1
Kurir
33
6,2
Danas
110
20,8
Večernje novosti
149
28,1
UKUPNO
530
100,0
Politika
Tekstovi koji se bave izbeglicama i raseljenim licima, procesom povratka, ili bilo kojim drugim pitanjima povezanim sa situacijom izbeglištva ili
raseljeništva, u pravilu ne nalaze mesto na prvim stranama novina. Među
posmatranim izdanjima samo je 2,3 odsto takvih tekstova pronađeno na
naslovnoj strani. Međutim, više od 40 odsto tekstova nalazi se na nekoj od
prvih pet novinskih strana.
Reč je o periodima za koje su u arhivama bila dostupna izdanja svih pet dnevnih listova (pa je u svakom od tih perioda analiziran jednak broj izdanja svakog
od pet dnevnih listova).
37
59
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
Tabela 3. Broj tekstova objavljenih
na određenim stranama analiziranih novinskih izdanja
Strana
Frekvencija
Procenat
Procenat
validnih
vrednosti
Kumulativni
procenat
1
12
2,3
2,3
2,3
2
72
13,6
13,8
16,1
3
36
6,8
6,9
23,0
4
63
11,9
12,1
35,1
5
35
6,6
6,7
41,8
6
33
6,2
6,3
48,2
7
36
6,8
6,9
55,1
8
35
6,6
6,7
61,8
9
18
3,4
3,5
65,3
10-39
181
34,1
34,8
100,0
521
98,3
100,0
9
1,7
530
100,0
Ukupno
Nedostajući
podaci
UKUPNO
U pogledu forme, predmetni novinski tekstovi u najvećem broju slučajeva pojavljuju se kao izveštaji i vesti. Sve druge forme novinskog teksta daleko su slabije zastupljene (ali zajedno čine malo više od petine svih tekstova).
Tabela 4. Učestalost različitih formi novinskih tekstova
koji sadrže reference na pitanja izbeglica i raseljenih lica
Frekvencija
Procenat
Kumulativni
procenat
Izveštaj
252
47,5
47,5
Vest
166
31,3
78,9
Saopštenje ili izjava
47
8,9
87,8
Intervju
33
6,2
94,0
Komentar
24
4,5
98,5
8
1,5
100,0
530
100,0
Forma novinskog teksta
Drugo
UKUPNO
60
ANALIZA PISANJA DNEVNE ŠTAMPE U SRBIJI O IZBEGLICAMA, RASELJENIM LICIMA...
Više od tri četvrtine (tačnije, 77,2 odsto) naslova ovih tekstova pripadaju informativnom tipu. Samo je 13,6 odsto ocenjeno senzacionalističkim i 7,2 odsto emotivnim, a svi drugi tipovi naslova pojavljuju se
izrazito retko (2,2 odsto).
Gotovo dve trećine tekstova (62,1 odsto) potpisali su redakcijski novinari, dok, u pogledu autorstva teksta, drugu najveću grupu čine tekstovi preuzeti iz novinskih agencija (17,4 odsto). Komentari (3,6 odsto),
preuzeta saopštenja za medije (3,4 odsto) i tekstovi preuzeti iz drugih
medija (0,6 odsto) mnogo su ređi, a tekstovi čije autorstvo nije moguće
utvrditi (nepotpisani tekstovi) čine 13 odsto ukupnog broja relevantnih
tekstova.
Za svaki od tekstova utvrđena je primarna i sekundarna tema članka (ako postoji). Metodološkim smernicama je definisano 17 tematskih kategorija, pa je u odnosu na te kategorije kodirana tematika svih
530 tekstova. Među primarnim temama tri najzastupljenije tematske
kategorije bile su: stambeno zbrinjavanje i druga pitanja povezana sa
lokalnom integracijom (15,7 odsto); druga pitanja statusa i pristupa
pravima, nepovezana sa povratkom (12,3 odsto); i (tek potom) životni
uslovi u povratničkim sredinama (10,8 odsto). Međutim, najbrojniju
grupu tekstova čine zapravo različiti tekstovi koji nisu mogli biti svrstani ni u jednu od specifičnih tematskih kategorija: 22,6 odsto tekstova svrstano je u kategoriju drugo. Samo kod 16 odsto svih obrađenih
tekstova utvrđeno je postojanje i neke sekundarne teme, a gotovo trećina tih sekundarnih tema pripada kategoriji na drugi način povezano
sa procesom povratka.
Kada su podaci o primarnim temama članaka svrstani u tri široke kategorije, sa namerom da se tekstovi koji se jasno odnose na povratak
odvoje od tekstova koji isključivo sadrže reference na procese lokalne
integracije ili na životne okolnosti u mestima u kojima su izbeglice našle
utočište i od tekstova koji ne sadrže direktne reference bilo na povratak bilo na lokalnu integraciju, dobijeni su podaci prikazani u donjoj tabeli. Podaci jasno pokazuju da je za samo nešto više od petine tekstova
utvrđeno da sadrže direktne reference na proces povratka izbeglica ili
raseljenih lica. Trećina tekstova bavi se različitim pitanjima povezanim
sa okolnostima izbeglištva i/ili nekim aspektima lokalne integracije, dok
kod svih drugih tekstova nije utvrđena jasna veza bilo sa pitanjima povratka bilo sa pitanjima lokalne integracije.
61
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
Tabela 5. Učestalost primarnih tema relevantnih novinskih tekstova u odnosu
na njihovu povezanost ili odsustvo povezanosti sa procesima povratka ili integracije
Frekvencija
Procenat
Kumulativni
procenat
Povezano sa povratkom
118
22,3
22,3
Povezano sa procesom
integracije i/ili situacijom
izbeglištva
176
33,2
55,5
Drugo
236
44,5
100,0
UKUPNO
530
100,0
Primarna tema članka
Primarni akteri analiziranih novinskih tekstova definisani su u odnosu
na 35 specifičnih kategorija opisanih u metodološkim smernicama. U donjoj
tabeli su prikazani podaci za sedam u ovom istraživanju najbrojnijih specifičnih kategorija, koje sadrže više od 80 odsto svih analiziranih tekstova.
Tabela 6. Učestalost pojedinih specifičnih kategorija primarnih aktera
u analiziranim relevantnim novinskim tekstovima
Primarni akteri medijskog
sadržaja
Frekvencija
Procenat
Kumulativni
procenat
104
19,6
19,6
Predstavnici izvršne vlasti –
nacionalni nivo (Srbija)
79
14,9
34,5
Agencije, instituti, regulatorna
tela itd.
56
10,6
45,1
Predstavnici izvršne vlasti –
gradski ili opštinski nivo
53
10,0
55,1
Lokalne NVO
51
9,6
64,7
Međunarodna zajednica
31
5,8
70,5
Međunarodne organizacije
30
5,7
76,2
Političke partije i političari
29
5,5
81,7
Drugi
97
18,3
100,0
530
100,0
Pojedinci, grupe i populacije
izbeglica, raseljenih i/ili
povratnika
UKUPNO
62
ANALIZA PISANJA DNEVNE ŠTAMPE U SRBIJI O IZBEGLICAMA, RASELJENIM LICIMA...
Kada se, međutim, različite kategorije aktera koji predstavljaju državne
organe i institucije ili organe lokalne vlasti i političke partije i političare objedine u jednu kategoriju, i kada se objedine i sve kategorije koje predstavljaju
različite međunarodne i inostrane aktere, dobija se suštinski različita slika,
prikazana u tabeli 7. Postaje sasvim jasno da su različiti predstavnici vlasti i
političkih partija glavni akteri novinskih tekstova o pitanjima izbeglica i raseljenih lica u skoro 50 odsto slučajeva. U istoj se ulozi same izbeglice i raseljena
lica ili povratnici – u onome što se ponajpre tiče baš njih samih – pojavljuju
tek u približno 20 odsto slučajeva. Kasnije izneseni podaci pokazaće da se ovi
ljudi još ređe pojavljuju kao sekundarni akteri novinskih tekstova. Takođe i
među sekundarnim akterima novinskih tekstova najčešće se pojavljuju predstavnici vlasti i političkih partija i različiti međunarodni i inostrani akteri.
Tabela 7. Učestalost primarnih aktera iz pet generalnih kategorija
u novinskim tekstovima koji sadrže reference na izbeglice, raseljene osobe i povratnike
Primarni akteri medijskog
sadržaja
Frekvencija
Procenat
Kumulativni
procenat
Državni službenici i domaći
političari
240
45,3
45,3
Izbeglice, raseljeni i
povratnici
104
19,6
64,9
Različiti međunarodni i
inostrani akteri
95
17,9
82,8
Lokalne NVO
51
9,6
92,4
Različiti drugi akteri
40
7,6
100,0
530
100,0
UKUPNO
Kod 60,6 odsto tekstova utvrđeno je postojanje sekundarnih aktera, a najčešće specifične kategorije sekundarnih aktera su predstavnici lokalne izvršne vlasti (12,8 odsto) i međunarodne zajednice (12,8 odsto), a potom slede pojedinci i grupe iz reda izbeglica, raseljenih osoba i/ili povratnika (10,9 odsto);
predstavnici izvršne vlasti na nacionalnom nivou (10,6 odsto); predstavnici
različitih stranih država i vlada i predstavnici međunarodnih organizacija.
Pored aktera, posebno su posmatrani i utvrđivani takođe i izvori relevantnih novinskih tekstova. Izvori su identifikovani u odnosu na prethodno pripremljenu kategorizaciju koja je sadržavala 16 specifičnih kategorija.
63
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
Identifikovani su i primarni i sekundarni izvori medijskih sadržaja, a istraživanje je pokazalo da su, kada je reč o primarnim izvorima, najčešći izvori
relevantnih novinskih tekstova:
(A) predstavnici izvršnih vlasti (13,4 odsto);
(B) pojedinci, grupe i populacije izbeglica, raseljenih lica i povratnika
(11,3 odsto);
(C) agencije, instituti i regulatorna tela (10,9 odsto);
(D) lokalne nevladine organizacije (10,6 odsto); i
(E) predstavnici lokalnih vlasti (6,6 odsto).
Izvori nisu mogli biti utvrđeni u približno svakom desetom tekstu (10,6
odsto), a postojanje i sekundarnih izvora utvrđeno je tek u četvrtini (25,1 odsto) obrađenih tekstova. Među sekundarnim izvorima, opet su predstavnici
izvršne vlasti (18 odsto) i predstavnici izbeglica, raseljenih lica i povratnika
(12,8 odsto) relativno najčešće specifične kategorije novinskih izvora.
Za gotovo tri četvrtine (73 odsto) tekstova utvrđeno je da se zasnivaju
na samo jednom izvoru. Dva izvora su prepoznata u 17,4 odsto, a više od
dva u otprilike svakom desetom tekstu (9,6 odsto).
Kako bismo sliku o izvorima obrađenih novinskih tekstova učinili jasnijom, podatke smo grupisali u pet širih kategorija. Kao rezultat, dobili
smo ono što je prikazano u tabeli 8.
Tabela 8. Primarni izvori novinskih tekstova koji se bave pitanjima
izbeglica, raseljenih lica i povratnika
Primarni izvori medijskog
sadržaja
Frekvencija
Procenat
Kumulativni
procenat
Državni službenici,
predstavnici lokalnih vlasti i
domaći političari
206
38,9
38,9
Izbeglice, raseljeni i
povratnici
60
11,3
50,2
Različiti međunarodni i
inostrani akteri
57
10,8
61,0
Lokalne NVO
56
10,6
71,6
Različiti drugi izvori
95
17,9
89,5
Izvori nisu utvrđeni
56
10,6
100,0
530
100,0
UKUPNO
64
ANALIZA PISANJA DNEVNE ŠTAMPE U SRBIJI O IZBEGLICAMA, RASELJENIM LICIMA...
Rezultati, dakle, jasno pokazuju da su predstavnici države, lokalnih
vlasti i političkih partija relativno dominantan izvor novinskih tekstova o
pitanjima izbeglica, raseljenih lica i povratnika. Suštinski istovetno vredi i
kada je reč o sekundarnim izvorima: više od 40 odsto utvrđenih sekundarnih izvora čine predstavnici vlasti i političkih partija.
Već smo pokazali da je za više od 70 odsto tekstova utvrđeno da su nastali na osnovu samo jednog izvora. Dodatne informacije o kvalitetu novinarske
obrade tema kojima su se analizirani tekstovi bavili dobićemo razmatranjem
podataka o odnosu izvora korišćenih u tekstu i o tome u kojoj su meri različiti
izvori predstavili različite stavove i kako su ti stavovi tretirani od autora teksta:
(A) Homogenost izvora. Za 35,1 odsto tekstova utvrđeno je da ne uključuju pitanje u odnosu na koje bi izvori korišćeni u tekstu mogli imati
bilo kakve pozicije (ili te pozicije nisu jasno izražene). Sa druge
strane, kada izvesna kontroverza u vezi sa temom teksta postoji,
utvrđeno je da su u više od polovine tekstova (52,1 odsto) izvori konzistentni ili samo jedan izvor postoji. U približno tek svakom
osmom tekstu (12,9 odsto) utvrđeno je postojanje dva ili više izvora koji zauzimaju barem donekle različite pozicije, dok je korišćenje
izvora sa jasno suprotstavljenim pozicijama najređe korišćena opcija
(3,8 odsto). Tabela 9 prikazuje detaljnije ukrštanje podataka o broju
izvora i podataka o homogenosti izvora. Važno je uočiti da više od
40 odsto tekstova koji sadrže više od jednog izvora ne sadrže takođe
i različite pozicije prema temi koju članak obrađuje, već ti formalno
različiti izvori zauzimaju suštinski istu poziciju, dakle tema nije problematizovana i drugačije pozicije zapravo u tekstu nisu prikazane.
(B) Međuodnos stavova izraženih u tekstu. Za 34 odsto obrađenih tekstova utvrđeno je da ne sadrže bilo kakav stav. U 58 odsto tekstova
izražen je određeni, ali samo jedan stav, pa je tako tek osam odsto
tekstova u kojima je u odnosu na određenu temu prikazano više od
jednog stava: tačnije, četiri odsto tekstova sadrži različite stavove,
ali su oni prikazani nebalansirano, odnosno autor teksta je dao jasnu
prednost jednom od stavova, a u drugih četiri odsto tekstova prikazani su različiti stavovi i ti su stavovi dati na uravnotežen način.
Ako posebno pogledamo samo tekstove koji sadrže više od jednog
izvora, utvrdićemo da 60 odsto tih tekstova sadrži samo jedan stav, a različiti stavovi – podjednako često izraženi na uravnotežen i neuravnotežen
način – prisutni su tek u 29 odsto tekstova.38
Jedanaest odsto tekstova ne sadrži bilo kakve stavove.
38
65
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
Tabela 9. Odnos između broja izvora korišćenih u tekstu i
heterogenosti pozicija koje ti izvori predstavljaju
Izvori novinskih tekstova uključuju...
jednu ili
dve ili
suprotne
istovetne
više
interesne
interesne interesnih
grupe
grupe
grupa
Broj
izvora
jedan
dva ili
više
Nije
primenjivo
UKUPNO
215
0
0
172
387
55,6%
0,0%
0,0%
44,4%
100,0%
61
48
20
14
143
42,7%
33,6%
14,0%
9,8%
100,0%
276
48
20
186
530
52,1%
9,1%
3,8%
35,1%
100,0%
UKUPNO
U odnosu na poreklo izbeglica kojima se tekstovi bave, istraživanje je
ukazalo na neke značajne činjenice:
1) da se znatno veći broj tekstova bavi pitanjima izbeglica iz Hrvatske nego
pitanjima izbeglica iz Bosne i Hercegovine (ili i jednima i drugima);
2) da se podjednak broj tekstova u dnevnoj štampi bavi pitanjima izbeglica iz Hrvatske i Bosne i Hercegovine, kao i pitanjima raseljenih
lica sa Kosova i Metohije; i
3) da se u štampi veoma često pojavljuju i tekstovi koji se istovremeno bave
i pitanjima izbeglica i pitanjima raseljenih lica sa Kosova i Metohije.
Tabela 10. Poreklo izbeglica i/ili raseljenih osoba
na koje se obrađeni novinski tekstovi odnose
Poreklo izbeglica i/ili
raseljenih lica
Procenat
Kumulativni
procenat
37
7,0
7,0
125
23,6
30,6
22
4,2
34,7
Raseljena lica sa Kosova i
Metohije
186
35,1
69,8
Izbeglice iz HR i/ili BiH i
raseljeni sa KiM
160
30,2
100,0
UKUPNO
530
100,0
Izbeglice iz Bosne i
Hercegovine
Izbeglice iz Hrvatske
Izbeglice iz Hrvatske i BiH
66
Frekvencija
ANALIZA PISANJA DNEVNE ŠTAMPE U SRBIJI O IZBEGLICAMA, RASELJENIM LICIMA...
U okviru ovog istraživanja izvedene su analize kojima se nastojalo
utvrditi postoje li i kakve su razlike među tekstovima koji se bave izbeglicama i raseljenim osobama različitog porekla. Značajni rezultati prikazani su u poglavlju 4.3. Kako se naše istraživanje bavilo jedino razlikama u medijskom tretmanu izbeglica iz Hrvatske i Bosne, sa jedne strane,
i, sa druge strane, raseljenih lica sa Kosova i Metohije, sve takve analize
izvedene su nakon prethodnog objedinjavanja podataka o tekstovima
koji se tiču (samo) izbeglica u jednu jedinstvenu kategoriju [izbeglice iz
Hrvatske i/ili BiH].39
Relevantni tekstovi su tokom istraživanja arhiva obrađeni takođe i na
način da se utvrdi da li su izbeglice ili raseljena lica na koja se odnosi tekst
u odnosu na ciljnu grupu konkretnog dnevnog lista (dominantno) iste ili
pak različite nacionalne pripadnosti. Ova vrsta analize je pokazala:
(A) da se 68,7 odsto tekstova odnosi na izbeglice i/ili raseljene koji
su (pretežno) iste etničke pripadnosti kao i ciljna grupa dnevnih
novina;
(B) da 4,5 odsto tekstova govori o pitanjima koji se tiču (pretežno) izbeglica i raseljenih drugačije etničke pripadnosti, a 7,2 odsto istovremeno govori i o izbeglicama istovetne i o izbeglicama različite
etničke pripadnosti.
Ovakva analiza nije bila primenjiva na skoro petinu (19,6 odsto) obrađenih tekstova.
Konačno, primarna obrada relevantnih novinskih tekstova podrazumevala je i procenu opšteg stava prema procesu povratka ili uopšte
prema rešavanju pitanja izbeglica i/ili raseljenih lica. Procene su davane na petostepenoj skali. Vrednosti na skali i dobijeni rezultati prikazani su u tabeli 11. Ovde ćemo dodati da su sve osnovne mere centralne
tendencije jednake 3, dakle centralnoj vrednosti skale.40 Za potrebe dalje analize, međutim, smatrali smo da je važnije baviti se (ne)uravnoteženošću ukupnog obima negativnih, sa jedne, i pozitivnih tekstova, sa
druge strane.
Znači, objedinjene su tri prve kategorije iz tabele 10. Dobijena kategorija izbeglice iz Hrvatske i/ili BiH sadrži 184 teksta i predstavlja 34,7 odsto svih obrađenih tekstova.
40
Aritmetička sredina iznosi 3,09, ali je važno uočiti da distribucija značajno
odstupa od oblika normalne distribucije (asimetrična je i uža od normalne
distribucije).
39
67
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
Tabela 11. Procene opšte pozicije relevantnih novinskih tekstova
prema procesu povratka i/ili rešavanju pitanja izbeglica i raseljenih lica
Procenat
Kumulativni
procenat
8
1,5
1,5
Pozitivan
157
29,6
31,1
Neizražen (ni pozitivan ni
negativan)
190
35,8
67,0
Negativan
127
24,0
90,9
48
9,1
100,0
530
100,0
Pozicija članka
Veoma pozitivan
Veoma negativan
UKUPNO
Frekvencija
4.2. Razlike među posmatranim vremenskim periodima:
novinski tekstovi o izbeglicama i raseljenim licima
u različitim vremenskim periodima – različiti ili istovetni?
Istraživanje je obuhvatilo 11 posebnih vremenskih perioda, a početak
i kraj tih perioda definisani su na osnovu određenih značajnih događaja
koji su se dogodili u okviru perioda, odnosno procesa koji su započeti i
trajali u okviru perioda.
Jedna od ideja u osnovi ovakvog metodološkog rešenja jeste pretpostavka da su novi procesi ili novi događaji mogli izazvati takođe i
određene promene u načinu pisanja o pitanjima izbeglica i raseljenih
lica (i njihovog povratka!), odnosno promene u obimu relevantnih novinskih tekstova, njihovom sadržaju i određenim formalnim obeležjima tekstova.
Kako bismo proverili ovu hipotezu, analize su obuhvatile ukrštanje podataka iz svih varijabli definisanih metodološkim okvirom istraživanja sa
kategorijalnom dimenzijom vremenski periodi. Statistička značajnost povezanosti ispitivana je putem izračunavanja Phi koeficijenta i Kramerovog
V koeficijenta. Rezultati su pokazali da, u pogledu samo nekih od posmatranih varijabli, podaci dobijeni u okviru različitih perioda jesu značajno
različiti, ali te razlike gotovo nigde ne ukazuju na stabilne i jasne promene
tokom čitavog posmatranog razdoblja (1996-2012), već je gotovo uvek reč
samo o značajnim oscilacijama (različitog smera!) iz jednog u drugi vremenski period.
68
ANALIZA PISANJA DNEVNE ŠTAMPE U SRBIJI O IZBEGLICAMA, RASELJENIM LICIMA...
Prikazaćemo kakve su se promene događale u funkciji vremenskih perioda kada je reč o varijablama primarni izvori medijskog sadržaja i pozicija
članka prema povratku i rešavanju pitanja izbeglica i raseljenih lica. Oba donja
grafikona ilustruju opšti nalaz iznesen u prethodnom pasusu.
Kada je reč o primarnim izvorima novinskih tekstova, grafikon 1 jasno
pokazuje da su predstavnici vlasti i političkih partija uvek bili najčešće
korišćeni izvor novinskih tekstova (sa jedinim izuzetkom relevantnog perioda iz 1996. godine kada su se u toj ulozi podjednako često pojavljivali i
različiti međunarodni i inostrani akteri). Grafikon, međutim, jednako tako
pokazuje da se kroz različite vremenske periode nije događao nikakav sistematičan pad ili rast učestalosti korišćenja ovih izvora, a to podjednako
Grafikon 1. Procentualno učešće pojedinih kategorija primarnih izvora novinskih tekstova koji se bave pitanjima izbeglica,
vredi i za
druge
kategorije
primarnih
izvora obrađenih novinskih članaka.
raseljenih
lica i povratnika
(u posmatranim
vremenskim periodima)
70,00%
60,00%
Državni službenici, lokalne vlasti i političari
Različiti međunarodni i inostrani akteri
50,00%
Lokalne NVO
Izbeglice, raseljeni i povratnici
40,00%
Različiti drugi izvori
Izvori nisu utvrđeni
30,00%
20,00%
10,00%
pt
e
se
ju
l-
au
gu
st
-o
kt
ob
ar
19
96
m
ba
r2
00
m
1
aj
-j
ul
ja
20
nu
02
ar
-a
pr
il 2
ja
nu
00
ar
3
-m
ju
aj
l2
s
no
00
ep
ve
5
te
m
m
ba
ba
r2
r2
00
00
8
6
-a
pr
il 2
0
ap
09
ril
-j
un
20
m
09
ok
ar
tto
ba
ju
n
r2
2
01
01
ok
1
0
-a
to
ba
pr
i
rl2
01
de
2
ce
m
ba
r2
01
2
0,00%
Grafikon 1. Procentualno učešće pojedinih kategorija primarnih izvora
novinskih tekstova koji se bave pitanjima izbeglica, raseljenih lica i povratnika
(u posmatranim vremenskom periodima)
Grafikon 2 daje ponešto drugačiju opštu sliku. Jasno se, naime, vidi da
je posle 2005. godine postojao prilično stabilan pad učestalosti tekstova
koji nisu izražavali ni pozitivnu ni negativnu poziciju prema pitanjima
povratka ili uopšte rešavanja pitanja izbeglica i raseljenih lica. Sa druge
strane, u čitavom periodu od 2001. do 2012. godine prisutan je prilično
konstantan porast broja tekstova u kojima se izražava pozitivan, ali isto
tako i onih u kojima je (implicitno ili direktno) izražen negativan odnos
prema povratku i prema rešavanju pitanja izbeglica i raseljenih lica.
69
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
Jednako je važno primetiti da je odnos između broja tekstova sa pozitivnom i onih sa negativnom pozicijom na nivou pojedinačnih vremenskih perioda prilično drugačiji od onog koji sugerira ukupna suma jednih i
drugih. Naime, ukupno gledano, među pronađenim tekstovima broj onih
sa negativnom pozicijom tek je nešto malo veći od broja tekstova sa pozitivnom pozicijom prema povratku i rešavanju izbegličko-raseljeničkih
pitanja.41 Grafikon 2, međutim, ubedljivo pokazuje da je taj odnos u različitim periodima dosta različit: u nekim su periodima učestalosti pojavljivanja jednih i drugih tekstova podjednake, ali u nekim drugim periodima
Grafikon 2. Procentualno učešće tekstova sa različitim pozicijama prema procesu povratka i rešavanju izbegličkih i
znatno pretežu
sa negativnom
raseljeničkih tekstovi
pitanja (u posmatranim
vremenskim periodima) ili, pak, sa pozitivnom pozicijom.
70,00%
60,00%
Veoma pozitivna ili pozitivna
Neizražena (ni pozitivna ni negativna)
50,00%
Veoma negativna ili negativna
40,00%
30,00%
20,00%
10,00%
se
ju
l-
au
gu
st
-o
kt
ob
ar
19
96
pt
em
ba
r2
00
1
m
aj
-j
ul
ja
2
nu
00
ar
2
-a
pr
il 2
ja
00
nu
3
ar
-m
ju
a
lj2
se
00
no
pt
5
ve
em
m
ba
ba
r2
r2
00
00
6
8
-a
pr
il 2
00
ap
9
ril
-j
un
20
m
09
ar
ok
tto
ju
ba
n
r2
20
01
10
1
ok
-a
to
pr
ba
il 2
r01
de
2
ce
m
ba
r2
01
2
0,00%
Grafikon 2. Procentualno učešće tekstova sa različitim pozicijama prema procesu
povratka i rešavanju izbegličkih i raseljeničkih pitanja
(u posmatranim vremenskom periodima)
4.3. Pisanje dnevnih novina u Srbiji o izbeglicama i o raseljenim licima:
različite teme i različiti uglovi?
Novinski tekstovi u relevantnim dnevnim novinama u Srbiji koji se
bave pitanjima izbeglica iz Hrvatske i Bosne i Hercegovine razlikuju se
od tekstova o problematici raseljenih lica sa Kosova i Metohije u pogledu velikog broja parametara. Do ovakvog zaključka došli smo na osnovu
analiza povezanosti varijable porekla izbeglica sa svim drugim varijablama
Vidi tabelu 11 na strani 68.
41
70
ANALIZA PISANJA DNEVNE ŠTAMPE U SRBIJI O IZBEGLICAMA, RASELJENIM LICIMA...
korišćenim u ovom istraživanju. Značajnost povezanosti ocenjivana je na
osnovu Phi i Kramerovog V koeficijenta. Originalna varijabla poreklo izbeglica bila je rekodirana i svedena na tri kategorije: prvu kategoriju činili
su tekstovi koji se odnose samo na izbeglice (iz Hrvatske i/ili BiH), drugu
tekstovi koji se odnose samo na raseljene sa Kosova, a treću tekstovi koji se
odnose i na izbeglice i na raseljena lica. Ovde su predstavljeni najznačajniji
rezultati.
U pogledu broja objavljenih tekstova u različitim novinama, u prvom
redu, uočava se jasna razlika između Politike i Večernjih novosti: tekstovi
koji se odnose samo na izbeglice najzastupljeniji su u Večernjim novostima
(34,8 odsto), dok se tekstovi koji se odnose samo na raseljena lica najčešće
pojavljuju u Politici (36,6 odsto). Relativno najveći broj tekstova koji se odnose i na izbeglice i na raseljena lica objavljen je u Danasu (28,8 odsto).
Učešće ovakvih tekstova relativno je veće takođe i u Blicu.
4.3.1. Formalne karakteristike članaka
Kada se posmatra korišćenje različitih novinarskih formi, ne konstatuju se bilo kakve veće razlike između tekstova o izbeglicama i tekstova o
raseljenim licima, ali se tekstovi koji se odnose i na izbeglice i na raseljena
lica značajno razlikuju od prve dve kategorije po relativnom učešću vesti i
izveštaja: više od polovine svih tekstova koji se odnose samo na izbeglice
ili samo na raseljena lica pojavljuju se u formi izveštaja; suprotno tome,
46,3 odsto tekstova koji se odnose na obe ove populacije objavljeno je u
formi vesti.
Razlike postoje i kada je reč o vrsti naslova, a u ovom se pogledu razlike pojavljuju između sve tri kategorije tekstova. Informativni naslovi su
najčešći u tekstovima koji se odnose i na izbeglice i na raseljena lica (85,6
odsto), a naslovi senzacionalističkog i emocionalnog tipa u ovim tekstovima se ređe pojavljuju. Jasne razlike, međutim, postoje takođe i između
druge dve kategorije tekstova: informativni naslovi su relativno manje zastupljeni u tekstovima o izbeglicama (69 odsto naspram 78 odsto u tekstovima o raseljenim licima). Takođe, u ovim tekstovima se češće pojavljuju
senzacionalistički (17,4 odsto naspram 14 odsto) i emocionalni (11,4 odsto
naspram 6,5 odsto) naslovi.
U pogledu autorstva teksta, uočljivo je da se novinari redakcije kao
auto­ri relativno najčešće pojavljuju kada je reč o tekstovima koji se odnose
i na izbeglice i na raseljena lica (70 odsto). Takođe, izraženo je veće učešće
71
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
tekstova koji su preuzeti iz novinskih agencija kada se ti tekstovi odnose
samo na raseljena lica: 25,3 odsto naspram 14,1 odsto tekstova koji se odnose samo na izbeglice.
Pozicije tekstova u novinskim izdanjima, generalno, u značajnoj meri
zavise od toga na koju se izbegličko-raseljeničku populaciju odnose: na
prvih devet novinskih strana pojavljuje se 76,8 odsto tekstova koji se
odnose samo na raseljene, a 66,1 odsto tekstova koji se odnose samo na
izbeglice. Pored toga, tekstovi koji se odnose samo na raseljena lica češće
se pojavljuju na stranama 2 i 3 (26,5 odsto naspram 19,4 odsto tekstova
koji se odnose samo na izbeglice), a tekstovi, pak, koji se odnose samo na
izbeglice relativno se češće pojavljuju na stranama 4 i 5 (25 odsto naspram
18,2 odsto tekstova koji se odnose samo na IRL). Takođe, gotovo polovina
svih tekstova (48,8 odsto) koji se odnose i na izbeglice i na raseljena lica u
novinama se pojavljuje posle devete strane.
4.3.2.Teme
Tekstovi koji se odnose na različite (izbegličke ili raseljeničke) populacije značajno se razlikuju i po temama kojima se bave. U prvom redu,
tekstovi koji se bave samo raseljenim licima značajno češće su posvećeni
temama povezanim sa povratkom (31,7 odsto naspram 17,4 odsto). Nasuprot tome, tekstovi koji se odnose samo na izbeglice češće se bave pitanjima statusa i prava koja nisu direktno povezana sa povratkom (29,9 odsto
naspram 16,7 odsto).42
U odnosu na tekstove koji se bave samo pitanjima izbeglica, među tekstovima koji se odnose samo na raseljena lica značajno je više onih koji se
bave raseljenim licima etničke pripadnosti koja je istovetna pripadnosti
ciljne grupe dnevnih novina, a značajno manje onih koji se bave pitanjima
osoba različite ili i iste i različite etničke pripadnosti. Pored toga, zanimljivo je da tekstovi koji se odnose i na izbeglice i na raseljena lica mnogo
češće nisu mogli biti podvrgnuti ovakvoj vrsti analize.
Teme više od 50 odsto tekstova koji se odnose bilo samo na izbeglice bilo
samo na raseljena lica pripadaju heterogenoj kategoriji druge teme, koja sadrži
deset različitih specifičnih tema (od izazova u primeni zakona i strategija do
ličnih priča izbeglica i konfliktnih situacija koje uključuju izbeglice). Nasuprot
tome, tekstovi koji se odnose i na izbeglice i na raseljena lica u 56,3 odsto slučajeva bave se pitanjima statusa i prava koja se ni na kakav direktan način ne
dotiču povratka.
42
72
ANALIZA PISANJA DNEVNE ŠTAMPE U SRBIJI O IZBEGLICAMA, RASELJENIM LICIMA...
Tabela 12. Razlike između tekstova koji se odnose na izbeglice različitog porekla:
etnička pripadnost izbeglica i/ili raseljenih lica na koje se tekst odnosi
u odnosu na etničku pripadnost ciljne grupe predmetnih dnevnih novina
Uglavnom
istovetna
Etnička
pripadnost
u odnosu na
ciljnu grupu
novina
Uglavnom
različita
Istovetna i
različita
Nije
primenjivo
UKUPNO
Izbeglice
iz HR i/ili
BiH
IRL sa
Kosova
I izbeglice
i IRL
UKUPNO
145
173
46
364
78,8%
93,0%
28,8%
68,7%
18
6
0
24
9,8%
3,2%
0,0%
4,5%
19
3
16
38
10,3%
1,6%
10,0%
7,2%
2
4
98
104
1,1%
2,2%
61,3%
19,6%
184
186
160
530
100,0%
100,0%
100,0%
100,0%
4.3.3. Pozicije prema rešavanju izbegličko-raseljeničkih pitanja
Značajne razlike među tekstovima koji se odnose na prisilne migrante
različitog porekla postoje i u pogledu pozicije novinskog članka prema
procesu povratka ili rešavanju izbegličkih i raseljeničkih pitanja uopšte.
Tri kategorije tekstova prvenstveno se razlikuju u pogledu učestalosti tekstova sa negativnom pozicijom i tekstova u kojima nikakva pozicija uopšte
nije izražena. Učestalosti tekstova sa pozitivnom pozicijom u većoj su meri
ujednačene.
Među tekstovima koji se odnose samo na izbeglice značajno je veći broj
tekstova sa negativnom pozicijom i značajno manji broj tekstova u kojima
nikakva pozicija nije izražena. Podaci u tabeli 13 jasno pokazuju da čitavih 45 odsto tekstova koji se odnose samo na izbeglice sadrži negativnu
poziciju prema povratku ili rešavanju pitanja izbeglica, dok tekstova sa
negativnom pozicijom među onima koji se odnose samo na raseljena lica
nema više od jedne trećine, a među onima koji se odnose i na izbeglice i na
raseljene ima ih manje od jedne petine.
73
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
Tabela 13. Razlike između tekstova koji se odnose
na izbeglice različitog porekla: pozicije tekstova
prema procesu povratka i/ili rešavanju izbegličkih i raseljeničkih pitanja
Veoma
pozitivna
Pozicija članka
prema procesu
povratka i/ili
izbeglicama
i raseljenim
licima
Pozitivna
Ni pozitivna
ni negativna
Negativna
Veoma
negativna
UKUPNO
Izbeglice
iz HR i/ili
BiH
IRL sa
Kosova
I
izbeglice
i IRL
UKUPNO
2
3
3
8
1,1%
1,6%
1,9%
1,5%
48
55
54
157
26,1%
29,6%
33,8%
29,6%
50
66
74
190
27,2%
35,5%
46,3%
35,8%
56
48
23
127
30,4%
25,8%
14,4%
24,0%
28
14
6
48
15,2%
7,5%
3,8%
9,1%
184
186
160
530
100,0%
100,0%
100,0%
100,0%
4.3.4. Izvori i akteri
U tekstovima koji se odnose i na izbeglice i na raseljene mnogo češće je
utvrđeno postojanje samo jednog izvora: 85,6 odsto tih tekstova napisano
je samo na osnovu jednog izvora, a manje od 70 odsto tekstova koji se odnose samo na izbeglice ili samo na raseljena lica. Većih razlika nema, u tom
pogledu, između tekstova koji se odnose samo na izbeglice i tekstova koji
se odnose samo na raseljene. Međutim, drugačije su (i zanimljive!) razlike
utvrđene u pogledu vrste primarnih izvora na kojima se tekstovi zasnivaju. Među tekstovima koji se odnose samo na raseljena lica državni i javni
službenici i predstavnici političkih partija pojavljuju se kao primarni izvor
značajno češće nego u tekstovima koji se odnose samo na izbeglice (44,6
odsto naspram 32,1 odsto). Takođe, lokalne nevladine organizacije nešto
se češće pojavljuju kao primarni izvor u tekstovima koji se odnose samo na
izbeglice (13 odsto naspram 9,1 odsto).
74
ANALIZA PISANJA DNEVNE ŠTAMPE U SRBIJI O IZBEGLICAMA, RASELJENIM LICIMA...
Slična slika dobijena je analizom primarnih aktera: u tekstovima koji se
odnose samo na raseljena lica predstavnici vlasti i političkih partija značajno češće imaju ulogu primarnih aktera (46,2 odsto naspram 37 odsto),
a u tekstovima koji se odnose samo na izbeglice istu ulogu češće imaju
različiti međunarodni akteri (22,3 odsto naspram 17,2 odsto) i predstavnici lokalnih NVO (12 odsto naspram 7,5 odsto). Kada je reč o tekstovima
koji se odnose i na izbeglice i na raseljena lica, više od 50 odsto tekstova za
primarne aktere ima predstavnike vlasti i političkih partija.
4.4. Akteri i izvori kao mogući generator tema novinskih članaka
koji se odnose na izbeglice i raseljena lica
Ovde ćemo prikazati podatke koji nam daju određeni odgovor na pitanje: da li se u tekstovima u kojima se predstavnici vlasti i političkih partija
pojavljuju kao primarni akteri, odnosno primarni izvori, određene teme
obrađuju češće ili manje često nego kada se kao primarni akteri, odnosno
primarni izvori, pojavljuju neki drugi entiteti i osobe?
Varijable primarni akteri i primarni izvori rekodirane su na dva načina.
Prva rekodirana verzija varijable primarni akteri sadrži pet kategorija,43 a
druga je svedena na samo dve kategorije: predstavnici vlasti i političkih
partija i razni drugi akteri. Na gotovo istovetan način rekodirana je i varijabla primarni izvori. Sa druge strane, varijabla primarne teme sažeta je u tri
kategorije: 1) teme povezane sa povratkom; 2) teme povezane sa pitanjima
(statusa i ostvarivanja prava) koja ne stoje u direktnoj vezi sa povratkom;
i 3) druge teme.
4.4.1. Primarni akteri i teme novinskih tekstova
Rezultati nam pokazuju da između varijabli aktera i tema postoji povezanost koja je značajna samo na nivou p<0,05 (dakle na nižem
nivou značajnosti), i to samo kada se varijabla primarni akteri svede
na razlikovanje predstavnika vlasti i političkih partija, sa jedne, i svih
drugih aktera, sa druge strane. Podaci nam tada pokazuju da među
tekstovima u kojima su predstavnici vlasti i političkih partija primarni
akteri 39,2 odsto tih tekstova odnosi se na teme koje se bave ostvarivanjem prava izbeglica ili raseljenih lica, a koje nisu direktno povezane sa
1) Predstavnici vlasti i političkih partija; 2) različiti međunarodni i inostrani akteri; 3) lokalne NVO; 4) izbeglice, raseljeni i povratnici; 5) različiti drugi akteri.
43
75
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
povratkom. Među tekstovima u kojima se neki drugi entiteti pojavljuju
kao primarni akteri novinskih članaka tekstova sa takvim temama značajno je manje (28,3 odsto). Druge razlike su manje izražene, a možete
ih videti u tabeli 14.
Tabela 14. Veze između varijable primarni akteri i varijable primarne teme
novinskih tekstova koji se odnose na izbeglice i/ili raseljena lica
Primarna tema članka
Pitanja
(statusa
Povezano
i prava)
sa
koja nisu
povratkom povezana
sa
povratkom
Primarni
akteri
Predstavnici
vlasti i
političkih
partija
Različiti
drugi akteri
UKUPNO
Druge
teme
UKUPNO
48
94
98
240
20,0%
39,2%
40,8%
100,0%
70
82
138
290
24,1%
28,3%
47,6%
100,0%
118
176
236
530
22,3%
33,2%
44,5%
100,0%
4.4.2. Primarni izvori i teme novinskih tekstova
Analize su pokazale da i varijabla primarni izvori značajno korelira sa
varijablom primarne teme novinskih tekstova. Priroda te povezanosti ipak
je suštinski različita od one koja je utvrđena analizom povezanosti između
primarnih aktera i tema novinskih tekstova.44 Naime, utvrđeno je da se
značajnost povezanosti između dve varijable ovde ne zasniva dominantno na razlikama između kategorije predstavnici vlasti i političkih partija
i drugih kategorija izvora, već na različitim razlikama između drugih kategorija izvora.
Ovo takođe dodatno potvrđuje važnost razlikovanja funkcije izvora i funkcije
aktera prilikom analize novinskog teksta.
44
76
ANALIZA PISANJA DNEVNE ŠTAMPE U SRBIJI O IZBEGLICAMA, RASELJENIM LICIMA...
Tabela 15. Veze između varijable primarni izvori i varijable primarne teme novinskih
tekstova koji se odnose na izbeglice i/ili raseljena lica
Primarna tema članka
Predstavnici
vlasti i politi­
čkih partija
Različiti
međunarodni i
inostrani akteri
Primarni
izvori
Lokalne NVO
Izbeglice,
raseljeni i
povratnici
Različiti drugi
izvori
Izvori nisu
utvrđeni
UKUPNO
Povezano
sa
povratkom
Pitanja (statusa
i prava) koja
nisu povezana
sa povratkom
Druge
teme
UKUPNO
43
73
90
206
20,9%
35,4%
43,7%
100,0%
18
17
22
57
31,6%
29,8%
38,6%
100,0%
16
20
20
56
28,6%
35,7%
35,7%
100,0%
11
15
34
60
18,3%
25,0%
56,7%
100,0%
17
22
56
95
17,9%
23,2%
58,9%
100,0%
13
29
14
56
23,2%
51,8%
25,0%
100,0%
118
176
236
530
22,3%
33,2%
44,5%
100,0%
Istaknućemo posebno tri činjenice vidljive u tabeli 15:
A.Tematski su češće povezani sa procesom povratka izbeglica oni tekstovi u kojima su primarni izvori bili međunarodni akteri i lokalne
nevladine organizacije.
B. Među tekstovima koji se bave pitanjima koja nisu direktno povezana sa povratkom u više od polovine (51,8 odsto) tih tekstova izvori
nisu mogli biti utvrđeni.
C.Kada su primarni izvori novinskih tekstova osobe ili drugi entiteti iz
populacija izbeglica, raseljenih lica i povratnika, ovi tekstovi tematski značajno češće pripadaju heterogenoj kategoriji druge teme, a ređe
su vezani za kategorije povezano sa povratkom i pitanja (statusa i prava)
koja nisu povezana sa povratkom.
77
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
4.5. Akteri i izvori kao mogući faktori pozicija novinskih tekstova prema
povratku i rešavanju pitanja izbeglica i raseljenih lica
4.5.1. Primarni akteri novinskih tekstova i njihove pozicije prema
povratku i izbegličko-raseljeničkim pitanjima
Karakter primarnih aktera stoji u značajnoj vezi sa pozicijom teksta
prema izbeglicama i povratku, a priroda te povezanosti predstavljena je u
tabeli 16. Nekoliko elemenata ove veze važno je posebno naglasiti:
A.Kada se međunarodni predstavnici pojavljuju kao primarni akteri,
relevantni tekstovi značajno češće imaju pozitivnu poziciju prema
povratku i rešavanju pitanja izbeglica i/ili raseljenih lica.
B. Tekstovi u kojima lokalne NVO imaju ulogu primarnih aktera značajno ređe imaju pozitivnu poziciju, a značajno češće neizraženu i
negativnu poziciju.
C.Izrazito negativnu poziciju značajno češće od svih drugih imaju oni
tekstovi u kojima uloga primarnih aktera pripada osobama ili drugim entitetima iz populacija izbeglica, raseljenih lica i povratnika.
Generalno, tekstovi sa pozitivnom pozicijom (u odnosu na one sa negativnom) pretežni su kada se kao primarni akteri pojavljuju međunarodni i
inostrani predstavnici (+19,0 odsto) i predstavnici domaćih institucija vlasti i
političkih partija (+5,5 odsto), dok su tekstovi sa negativnom pozicijom pojavljuju u pretežnoj meri kada su primarni akteri lokalne nevladine organizacije
(-37,3 odsto), izbeglice i raseljeni (-18,3 odsto) i različiti drugi akteri (-7,5).
Tabela 16. Veze između varijable primarni akteri i varijable pozicija
prema povratku i prema rešavanju pitanja izbeglica i/ili raseljenih lica
Pozicija članka prema procesu povratka i/ili
izbeglicama/IRL
Veoma
Pozitivna
pozitivna
Vlasti i
političke
partije
Međunarodni
i inostrani
akteri
78
Ni poziVeoma
UKUPNO
tivna ni Negativna
negativna
negativna
4
76
93
55
12
240
1,7%
31,7%
38,8%
22,9%
5,0%
100,0%
1
39
33
19
3
95
1,1%
41,1%
34,7%
20,0%
3,2%
100,0%
ANALIZA PISANJA DNEVNE ŠTAMPE U SRBIJI O IZBEGLICAMA, RASELJENIM LICIMA...
Pozicija članka prema procesu povratka i/ili
izbeglicama/IRL
Veoma
Pozitivna
pozitivna
Lokalne NVO
Izbeglice, IRL
i povratnici
Različiti
drugi akteri
UKUPNO
Ni poziVeoma
UKUPNO
tivna ni Negativna
negativna
negativna
0
4
24
16
7
51
,0%
7,8%
47,1%
31,4%
13,7%
100,0%
2
26
29
24
23
104
1,9%
25,0%
27,9%
23,1%
22,1%
100,0%
1
12
11
13
3
40
2,5%
30,0%
27,5%
32,5%
7,5%
100,0%
8
157
190
127
48
530
1,5%
29,6%
35,8%
24,0%
9,1%
100,0%
4.5.2. Primarni izvori novinskih tekstova i njihove pozicije prema
povratku i izbegličko-raseljeničkim pitanjima
Povezanost između ove dve varijable je značajna, a pažljivija analiza
tabele ukrštanja otkriva nekoliko bitnih činjenica:
A.Tekstovi u kojima lokalne nevladine organizacije imaju ulogu primarnih izvora značajno češće imaju negativnu poziciju (tačnije, šest
puta češće nego pozitivnu). Istovetan trend je prisutan (ali ipak znatno slabije izražen) i kod tekstova u kojima funkciju primarnih izvora
imaju osobe ili drugi entiteti iz populacija izbeglica, raseljenih lica i
povratnika.
B. Među tekstovima u kojima su izbeglice i povratnici primarni izvori
značajno je manji broj tekstova u kojima nije izražena bilo kakva pozicija prema povratku ili uopšte rešavanju izbegličkih i/ili raseljeni­
čkih pitanja.
C.Tekstovi u kojima su primarni izvori razni međunarodni akteri i
predstavnici domaćih vlasti i političkih partija u najvećoj meri imaju
ujednačen odnos između broja pozitivnih i broja negativnih pozicija.
Takođe, kod obe ove kategorije primarnih izvora tekstovi sa pozitivnom pozicijom ipak su znatno češći.
D.Značajno najveći relativan broj tekstova sa pozitivnom pozicijom i
tekstova sa neizraženom pozicijom nalazi se među tekstovima u kojima primarni izvori nisu mogli biti utvrđeni.
79
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
E. Generalno gledano, u odnosu na druge specifično utvrđene primarne izvore, kada se predstavnici vlasti i političkih partija pojavljuju
kao primarni izvori u tekstovima koji se odnose na izbeglice i raseljena lica, ti tekstovi značajno ređe imaju negativnu i znatno češće
pozitivnu poziciju prema procesu povratka i rešavanju pitanja izbeglica i raseljenih lica.
Tabela 17. Veze između varijable primarni izvori i
varijable pozicija prema povratku i
prema rešavanju pitanja izbeglica i/ili raseljenih lica
Pozicija članka prema procesu povratka i/ili
izbeglicama/IRL
Veoma
Pozitivna
pozitivna
Vlasti i
političke
partije
Međunarodni
i inostrani
akteri
Lokalne NVO
Izbeglice, IRL
i povratnici
Različiti
drugi izvori
Izvori nisu
utvrđeni
UKUPNO
80
Ni poziVeoma
UKUPNO
tivna ni Negativna
negativna
negativna
4
67
82
49
4
206
1,9%
32,5%
39,8%
23,8%
1,9%
100,0%
1
19
21
13
3
57
1,8%
33,3%
36,8%
22,8%
5,3%
100,0%
0
5
20
18
13
56
0,0%
8,9%
35,7%
32,1%
23,2%
100,0%
2
12
14
17
15
60
3,3%
20,0%
23,3%
28,3%
25,0%
100,0%
0
27
29
27
12
95
0,0%
28,4%
30,5%
28,4%
12,6%
100,0%
1
27
24
3
1
56
1,8%
48,2%
42,9%
5,4%
1,8%
100,0%
8
157
190
127
48
530
1,5%
29,6%
35,8%
24,0%
9,1%
100,0%
ANALIZA PISANJA DNEVNE ŠTAMPE U SRBIJI O IZBEGLICAMA, RASELJENIM LICIMA...
4.6. Analiza sadržaja: neke opservacije o vezi primarnih aktera sa pozicijom
prema povratku i rešavanju izbegličko-raseljeničkih pitanja
Ovaj rad ne sadrži potpunu analizu sadržaja relevantnih tekstova.
Statističke analize podataka prikupljenih tokom analize arhiva biće
upotpunjene samo delimičnom analizom sadržaja i nekim ilustrativnim
primerima. Ova delimična analiza sadržaja relevantnih tekstova odnosi
se u najvećoj meri na tekstove u kojima su se predstavnici vlasti i politi­
čkih partija pojavljivali kao primarni akteri. Posebno su posmatrani tekstovi sa pozitivnom i tekstovi sa negativnom pozicijom prema povratku,
odnosno prema rešavanju pitanja izbeglica i raseljenih lica u mestima
izbeglištva i raseljenja. Takođe, analiza je urađena za tekstove koji se odnose samo na izbeglice i za tekstove koji se odnose samo na raseljena
lica. Pored toga, ova kratka analiza uključila je još samo i neke od onih
tekstova u kojima su lokalne nevladine organizacije primarni akter, a čija
je pozicija ocenjena negativnom.
4.6.1. Tekstovi sa negativnom pozicijom u kojima uloga primarnih aktera
pripada predstavnicima vlasti i političkih partija
Generalno gledano, tekstovi čija je pozicija označena kao negativna
obično ne sadrže izričito negativan odnos primarnih aktera prema povratku ili drugačijem rešavanju pitanja izbeglica i raseljenih lica, nego akteri
teksta, na primer, ukazuju na teškoće koje postoje u vezi sa povratkom
izbeglica ili iznose negativne ocene i komentare u vezi sa dotadašnjim procesom povratka i njegovim ishodima, ili naglašavaju različita (još uvek)
nerešena pitanja i teškoće sa kojima se suočava veliki broj izbeglica ili raseljenih lica – ili povratnika.
U intervjuu iz 2001. godine, koji se bavi spoljnom politikom i aktuelnim ciljevima tadašnje jugoslovenske diplomatije, Goran Svilanović,
tadašnji jugoslovenski ministar inostranih poslova, govoreći o odnosima
sa Hrvatskom, kaže da u odnosima dveju zemalja postoje otvorena pitanja, te kao jedno od njih pominje i položaj “Srba povratnika – čiji povratak,
iako su hrvatski državljani, hrvatske vlasti obeshrabruju na različite načine” (Politika, 30. 8. 2001, str. 2). Donekle sličan je i primer znatno kasnijeg,
kratkog teksta iz 2009. godine, u kome tadašnji potpredsednik Vlade
Srbije govori povodom Svetskog dana izbeglica: “... prilika je da podsetimo međunarodnu zajednicu i naše komšije da problemi srpskih prognanika i interno raseljenih u Srbiji nisu ni izdaleka rešeni [...] budući da se
81
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
još bori s egzistencijalnim problemima 300.000 osoba u statusu prognanih
i raseljenih i više od 200.000 onih koji su uzeli njeno državljanstvo, od kojih većina nema krov nad glavom, niti stalno zaposlenje” (Večernje novosti,
20. 6. 2009, str. 7).
U tekstu objavljenom u Večernjim novostima 2001. godine govori se o
oceni Predsedništva DOS-a povodom izbora koji su raspisani na Kosovu.
Predsedništvo je zaključilo da ne postoje uslovi za održavanje demokratskih izbora i da je o učešću Srba na izborima moguće razgovarati tek kada
se ostvari napredak u vezi sa određenim pitanjima. Među ostalim, iz teksta se može zaključiti da je ocenjeno kako u vezi sa povratkom raseljenih
nije ostvaren nikakav napredak te da je potrebno ponovo se obratiti predstavnicima međunarodne zajednice na Kosovu i ukazati kako je njihova
obaveza da se bave rešavanjem problema povratka raseljenih, uspostavljanjem bezbednih uslova za život i obezbeđivanjem institucionalnih
garancija za ostvarivanje manjinskih prava (Večernje novosti, 29. 7. 2001,
str. 4). Osam godina kasnije, u kratkom tekstu iz 2009. godine, govoreći
o planiranom programu povratka koji se sprovodio zajedno sa UNHCRom, ministar u Vladi Srbije konstatuje da je obaveza države “da u saradnji
sa međunarodnom zajednicom pokuša da te ljude vrati na njihova vekovna ognjišta”. Međutim, odmah potom iznosi i jasnu negativnu opservaciju
o dotadašnjim ishodima procesa povratka, naime kaže da se “u poslednjih
deset godina na Kosovo i Metohiju vratilo manje od 3.000 ljudi, dok je
trend odlaska mnogo veći” (Večernje novosti, 28. 6. 2009, str. 8).
4.6.2. Tekstovi sa pozitivnom pozicijom u kojima uloga primarnih aktera
pripada predstavnicima vlasti i političkih partija
Tekstovi koji su mogli biti ocenjeni kao oni koji promovišu pozitivnu
poziciju prema procesu povratka sadrže, na primer, vesti o postizanju
nekog međudržavnog dogovora ili pak o konkretnijim aktivnostima značajnim za povratak izbeglica ili raseljenih osoba. Takvi su i tekstovi u kojima vladini službenici ili drugi politički predstavnici pozivaju izbeglice
da učestvuju u izborima, na primer u Hrvatskoj, i govore o važnosti tog
učešća za proces povratka izbeglica.
Prilično tipični primeri tekstova koji, pak, pozitivno govore o rešavanju
pitanja izbeglica i raseljenih lica u mestima prihvata jesu vesti i izveštaji o
projektima izgradnje stanova ili kuća, kojima se obezbeđuju trajna stambena rešenja za neke izbegličke ili raseljeničke porodice.
82
ANALIZA PISANJA DNEVNE ŠTAMPE U SRBIJI O IZBEGLICAMA, RASELJENIM LICIMA...
Uopšteno uzevši, nameće se zaključak da se tekstovi sa pozitivnom pozicijom često ne razlikuju od tekstova sa negativnom pozicijom na neki posve očigledan (drastičan) način, već je pre reč o tome da su u tekstovima sa
pozitivnom pozicijom istaknute aktivnosti kojima se problem nastoji rešiti,
ili pak konkretni rezultati prethodnih aktivnosti, mada (barem u nekim od
tih tekstova) mogu biti prisutne i jasne kritičke ili negativne opservacije o
manjkavostima onoga što je urađeno ili o problemima koji još uvek postoje i
teškoćama sa kojima se izbeglice ili raseljene osobe i dalje suočavaju.
U novinskom izveštaju iz 2003. godine govori se o potpisivanju sporazuma o povratku izbeglica koji su postigle SR Jugoslavija i Bosna i Hercegovina. Navode se reči tadašnje jugoslovenske komesarke za izbeglice:
“Sporazum je okvir koji će poslužiti da se naprave protokol i drugi dokumenti za potpomaganje povratka izbeglica iz SRJ u BiH. [...] znak da države
nisu digle ruke od povratka i da obe strane stoje čvrsto iza ljudi koji žele
da se vrate.” Tekst potom govori da su neki projekti već započeti i da postoje posebni planovi za regione Drvara i Bosanskog Petrovca (Večernje
novosti, 27. 1. 2003, str. 4). Na drugačiji način, pozitivna pozicija prema povratku iskazana je u jednom novinskom članku iz 2009. godine. Tekst prenosi izjavu tadašnjeg ministra za dijasporu u Vladi Srbije, koji je izbeglice
iz Srbije pozvao da glasaju na lokalnim izborima u Hrvatskoj, a potom
navodi i ministrovu argumentaciju koja učešće na izborima stavlja u vezu
sa stvaranjem boljih uslova za povratak: “Srećković je rekao da je na pro­
šlim lokalnim izborima koji su održani 2005. godine, zahvaljujući sličnoj
organizaciji, u Hrvatsku otputovalo više od 6.000 glasača, što je omogućilo apsolutnu vlast u 18 opština i gradova, kao i značajno učešće u vlasti
u 25 gradova i opština. Ministar je istakao da je od izuzetne važnosti da
se poveća broj opština sa srpskom apsolutnom vlašću i izabere više Srba
načelnika u opštinama i gradovima, kao i da se poveća broj odbornika u
županijskim skupštinama. On je rekao da je učešće Srba u lokalnoj vlasti u
Hrvatskoj važan faktor za povratak raseljenih i za bržu obnovu kuća, povećanje bezbednosti i eventualno zapošljavanje” (Danas, 11. 5. 2009, str. 9).
Sa druge strane, u kratkom tekstu objavljenom u aprilu iste godine
promoviše se pozitivan pristup prema lokalnoj integraciji izbeglica, ali
navođenjem nekih konkretnih aktivnosti i planova. Tekst daje informaciju o useljenju 18 izbegličkih porodica u novoizgrađene stanove i prenosi
izjavu potpredsednika Vlade Srbije da će “tokom 2009. godine oko 1.000
stanova i kuća biti dodeljeno izbeglicama u Srbiji” (Blic, 25. 4. 2009, str. 1).
Drugi sličan primer je znatno duži tekst iz 2008. godine. Članak govori o
83
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
potpisivanju memoranduma kojim je jedna opštinska samouprava formalizovala saradnju sa lokalnim centrom za socijalni rad i nevladinom organizacijom koja će realizovati projekat izgradnje objekta sa 20 stanova – od kojih
je 16 namenjeno izbegličkim porodicama iz tamošnjeg kolektivnog centra.
U prilično detaljnom tekstu potom se pominju i neki već realizovani i drugi,
na području te opštine, planirani projekti (Danas, 12. 12. 2008, str. 2).
Pogledaćemo i one tekstove koji pozitivno govore o povratku raseljenih
lica. Prvi primer je tekst iz 2005. godine koji prenosi zvaničnu informaciju o
sastanku tadašnjeg predsednika Vlade Srbije sa predstavnicima udruženja
raseljenih sa Kosova i Metohije. Jasno se podržava važnost povratka raseljenih lica, ali je prilično očigledno da se ovo pitanje razmatra u funkciji
šireg političkog konteksta i odgovornosti “druge strane“. Novine prenose
da je predsednik Vlade rekao “da nema rešenja za utvrđivanje standarda
i statusa bez povratka na Kosovo i Metohiju svih raseljenih i prognanih”
(Politika, 24. 3. 2005, str. 5). Drugi sličan tekst za glavnog aktera ima komesara Vlade Crne Gore za raseljena lica, a tekst govori o konkretnim “idi-vidi”
aktivnostima koje Vlada Crne Gore organizuje zajedno sa UNMIK-om.
Takve aktivnosti predstavljaju se kao vrlo važne za ostvarivanje povratka,
pa se u tom kontekstu pominje povratak 400 raseljenih lica na područje
pećkog okruga (Kurir, 2. 8. 2006, str. 4).
Pozitivna pozicija prema povratku raseljenih na Kosovo iskazuje se
takođe i kroz tekstove koji prenose informacije o humanitarnim aktivnostima političkih aktivista. Tako jedan tekst prenosi reči portparolke Nove
Srbije, izrečene prilikom podele paketića u neformalnom kolektivnom
centru u Beogradu, uoči božićnih praznika: “Niti država Srbija sme da se
odrekne Kosova i Metohije niti ljudi sa Kosova koji ovde žive smeju da izgube nadu da će se vratiti na svoja ognjišta” (Kurir, 5. 1. 2009, str. 4). Drugi
primer teksta koji govori o humanitarnoj aktivnosti političkih stranaka, a
u vezi sa raseljenim licima, tekst je u kome se kao primarni akter pojavljuje
tadašnji lider Srpske napredne stranke. Tekst, na izvestan način, promoviše drugačiji pristup rešavanju raseljeničkih problema (ne sadrži nikakve reference o povratku) i govori o dodeli seoskog domaćinstva 12-članoj
raseljeničkoj porodici, a sadrži i sasvim izričitu referencu o integraciji u
novu sredinu kao trajnom rešenju (Večernje novosti, 11. 5. 2009, str. 17).
Trajna rešenja kroz programe stambene i ekonomske podrške u mestima izbeglištva prilično često su predstavljena u tekstovima koji se odnose
na izbeglice. Tekstovi takve tematike mogu se naći i među tekstovima koji
se odnose na raseljena lica (mada, čini se, tek u skorije vreme). Jedan takav
84
ANALIZA PISANJA DNEVNE ŠTAMPE U SRBIJI O IZBEGLICAMA, RASELJENIM LICIMA...
tekst prenosi izjavu potpredsednika Vlade Srbije, koji je (povodom potpisivanja ugovora sa predstavnicima 60 opština i gradova) govorio o novoj,
sedmoj tranši finansijske podrške za realizaciju lokalnih programa pomoći
izbeglicama i raseljenim licima, u iznosu od 183 miliona dinara (Večernje
novosti, 27. 12. 2011, str. 4).
4.6.3. Tekstovi sa negativnom pozicijom u kojima uloga primarnih aktera
pripada predstavnicima lokalnih nevladinih organizacija
Statističke analize podataka dobijenih istraživanjem arhive novinskih
tekstova pokazale su da su pozicije tekstova u kojima lokalne nevladine organizacije imaju ulogu primarnih aktera (i primarnih izvora) u velikoj meri
negativne – i da se baš uz ovu kategoriju aktera u novinskim tekstovima u
najvećoj meri vežu negativne pozicije prema procesu povratka ili rešavanju
izbegličko-raseljeničkih pitanja u mestima izbeglištva ili raseljenja. Kako je
ovakav nalaz u dobroj meri u suprotnosti sa često prisutnim mišljenjem da
se nevladine organizacije zalažu za ostvarenje prava izbeglica i raseljenih
lica i u svojim aktivnostima čvrsto zastupaju pravično rešavanje izbegli­čkih
i raseljeničkih pitanja, odabrali smo da poseban deo ove bazične analize sadržaja novinskih tekstova posvetimo baš onim tekstovima u kojima su lokalne
nevladine organizacije imale ulogu primarnih aktera, a čija je pozicija prema
povratku ili rešavanju izbegličko-raseljeničkih pitanja ocenjena negativnom
ili veoma negativnom. Analizi je podvrgnuto 13 relevantnih tekstova koji su
zadovoljavali oba pomenuta kriterijuma.45
Rezultati analize jasno pokazuju da negativne pozicije ovih tekstova
proističu iz izrazito kritičkih i negativnih komentara i ocena o postojećim uslovima za povratak, dosadašnjim rezultatima povratka, i manjkavoj podršci vlasti i institucija u Srbiji, a sa druge strane u istim tim
tekstovima uglavnom izostaju bilo kakvi pozitivni primeri ili pozitivno
artikulisani planovi akcija ili informacije o konkretnim aktivnostima podrške povratku ili rešavanju izbegličkih ili raseljeničkih problema uopšte.46
Sledećih nekoliko odlomaka iz analiziranih novinskih članaka ilustruje
tipične primere:
Primarni akteri = 29 (lokalne nevladine organizacije) i pozicija teksta = 4 (negativna) ili 5 (veoma negativna).
46
Ovde je, radi potpunijeg razumevanja ovih nalaza, svakako potrebno uzeti u obzir
i činjenicu da su nevladine organizacije zastupljene u ovim tekstovima u najvećem
broju bila različita udruženja i asocijacije udruženja izbeglica ili raseljenih lica.
45
85
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
Podrška kandidaturi Hrvatske za ulazak u Evropsku uniju od Srbije i
Crne Gore izražena u izjavi ministra Svilanovića u Zagrebu, bez prethodnog uslovljavanja rešenja velikih problema povratka prognanih Srba, njihove imovine i drugih prava, proizvela je proteste svih izbegličkih udruženja
u Beogradu (Večernje novosti, 8. 3. 2003, str. 4).
Živimo na ivici bede, a i ono malo hrane što stigne, dolazi svaka dva
meseca. Tražimo da nam u Crnoj Gori obezbede uslove za život dostojan
čoveka, ili da nam dozvole odlazak u treće zemlje. Na Kosovo nam više povratka nema, tamo su naše kuće porušene, a sve se to dešavalo pred očima
ovih koji nam sad dele pomoć – izjavio je Skender Šalja, predsednik NVO
“Egipat” i predstavnik Roma iz izbegličkog kampa “Konik 2” (Večernje novosti, 1. 4. 2005, str. 19).
Povratak raseljenih Srba u region Prizrena teško je zamisliv, jer samo
dva odsto bivših stanovnika razmišlja o povratku, dok je 45,5 odsto lokalnog albanskog stanovništva “veoma nezainteresovano” i još 38,5 odsto
“nezainteresovano” za povratak bivših komšija, rezultati su najnovijeg
istraživanja (Politika, 9. 4. 2005, str. 8).
Svoja imanja Srbi mogu slobodno da obrađuju u enklavama, ruralnim
sredinama u blizini svojih kuća, ali ne i imanja koja su udaljena od njih.
Retko ko od Srba može da seče drva u svojoj šumi. U mnogim sredinama
Srbi tajno, ali i javno, prodaju Albancima svoja imanja – kaže Hisari (Danas,
26. 8. 2006, str. 12).
Rezultati povratka na Kosovo u 2008. godini su poražavajući, a to potvrđuje činjenica da se na taj korak odlučilo samo 386 ljudi, saopšteno je juče
u Beogradu na godišnjoj konferenciji Saveza udruženja interno raseljenih –
Unija. [...] Ona je podsetila da se i devet godina od kraja rata na Kosovu ne
zna da li je rešenje za raseljene povratak, integracija ili nešto treće. Palić je
navela da na loš proces povratak utiče i nejasna državna strategija, to što
povratak nije koordiniran i što građani zbog paralelnih opštinskih institucija,
srpskih i albanskih, ne znaju kome da se obrate (Danas, 12. 12. 2008, str. 2).
Udruženja izbeglih tvrde da hrvatske vlasti nerešavanjem ovih problema žele da onemoguće povratak, da bi potom poljoprivredno zemljište,
koje zbog toga nema ko da obrađuje, bilo dato u zakup nekom trećem licu
(Danas, 13. 1. 2009, str. 5).
U dopisu oni traže da predsednik Boris Tadić ne dozvoli potpisivanje
predložene deklaracije i da taj politički dokument bude izmenjen, jer je štetan po interese Srba prognanih i izbeglih iz Hrvatske, kao i drugih građana
Srbije kojima su u toj zemlji uskraćena imovinska prava (Politika, 1. 11.
2011, str. 8).
86
ANALIZA PISANJA DNEVNE ŠTAMPE U SRBIJI O IZBEGLICAMA, RASELJENIM LICIMA...
5. DISKUSIJE
5.1. Faktori učestalosti pojavljivanja novinskih tekstova
koji se odnose na izbeglice i/ili raseljena lica
Jedan od ciljeva ovog istraživanja bilo je utvrđivanje obima novinskih
tekstova koji se odnose na izbeglice i raseljena lica u Srbiji. Pregledano je
665 arhiviranih izdanja pet dnevnih listova i pronađeno 530 relevantnih
tekstova, pa to daje “indeks gustine” od 0,80 tekstova po izdanju. Jasno
se pokazalo da se tekstovi koji se odnose na izbeglice i raseljena lica češće pronalaze u novinama Politika, Danas i Večernje novosti nego u druga
dva posmatrana lista. Ova činjenica se verovatno može dovesti u vezu sa
uređivačkom politikom analiziranih dnevnih novina, ali u tom smislu svakako vredi primetiti da opisani odnos nije jednako prisutan u svakom od
jedanaest posmatranih perioda, što opet može govoriti i o tome da uređivačke politike, dakako, nisu konstante, da se generalni odnos uredništva prema izbegličko-raseljeničkim temama u istoj redakciji sa vremenom
može menjati, ali može biti reči i o tome da određena specifična pitanja ili
teme (događaji ili procesi) mogu privući više pažnje u uredništvima koja
su prethodno pokazivala malo interesa za izbegličko-raseljenička pitanja.
Sve ovo bi trebalo biti predmet dodatnih istraživanja, ali je opravdano
pretpostaviti da je učestalost pojavljivanja tekstova koji se odnose na izbeglice i/ili raseljena lica u određenoj dnevnoj novini funkcija većeg broja
faktora, kako onih koji određuju ukupan proces uređivanja određenih novina tako i onih koji su vezani za procese i događaje u vezi sa izbeglicama i
raseljenim licima (aktuelnost i “svežina” teme, interes publike, “politička”
i “humanitarna” relevantnost, i drugo).
Promene obima tekstova u posmatranoj dnevnoj štampi u različitim
vremenskim periodima (od avgusta-oktobra 1996. pa do oktobra-decembra
2012. godine) pokazuju da ne postoji stalan i stabilan trend bilo porasta
bilo smanjenja “koncentracije” tekstova o izbegličko-raseljeničkim pitanjima.47 Generalno, oscilacije su praćene stagnacijom (koja traje dva ili tri
Treba imati u vidu da ovde uvek govorimo o tekstovima koji se na bilo koji
način dotiču pitanja izbeglica i/ili raseljenih lica u Srbiji. U bazu relevantnih
tekstova uključeni su tematski veoma raznoliki članci, ali i svi tekstovi u kojima
se izbegličko-raseljenička pitanja pojavljuju samo kao sekundarna tema te i oni
tekstovi u kojima se izbeglice i/ili raseljena lica pominju u nekom širem tematskom kontekstu.
47
87
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
perioda uzastopce), pa opet oscilacijama, i ovo je primetno tokom čitavog
perioda analize. Međutim, mimo ovoga, ipak je prisutna i oštra razlika
između dva razdoblja: u razdoblju od 1996. do 2005. godine, unutar svakog od pet perioda, “gustina” relevantnih tekstova u pojedinim izdanjima veća je od 1,0 ili je veoma blizu 1,0, dok su u razdoblju od 2006. do
2012. ti indeksi uvek znatno niži od 1,0 (i kreću se u rasponu od 0,77 do
0,52). Učestalost relevantnih tekstova u novinskim izdanjima nakon 2005.
godine, generalno, znatno se smanjila. Preciznije identifikovanje razloga
zahtevalo bi dodatno istraživanje, ali se čini da ovome razlog nije u smanjenju interesa za neke specifične teme i da ne može biti reči o izostanku
relevantnih događaja (koji su mogli biti praćeni od dnevne štampe), već je
zapravo verovatno reč o opštem smanjenju medijskog interesa za pitanja
izbeglica i raseljenih lica.
Sa druge strane, u čitavom posmatranom periodu (od 1996. do 2012. godine) prisutne su česte i značajne oscilacije na nedeljnom nivou, pa niz od
nekoliko nedelja48 u kojima nije zabeležen niti jedan relevantan tekst biva
prekinut izdanjem u kome se, na primer, nalaze dva teksta koji se odnose na
izbeglice ili raseljena lica, ili se pak u nizu od nekoliko izdanja bez ijednog ili
samo sa po jednim relevantnim tekstom odjednom pojavi izdanje u kome su
tri ili čak i više relevantnih tekstova. Ovo dodatno potvrđuje pretpostavku
da je učestalost pojavljivanja tekstova o izbegličko-raseljeničkim pitanjima
određena relativno kompleksnom strukturom različitih faktora.
5.2. Analitičnost tekstova koji su se bavili pitanjima
izbeglica i raseljenih lica... ili odsustvo analitičnosti?
Vest i izveštaj su najčešće korišćene forme među tekstovima koji se u
dnevnoj štampi (primarno ili vezano za druge glavne teme) bave izbeglicama i raseljenim licima, njihovim povratkom ili rešavanjem pitanja kojima su opterećeni životi ovih ljudi. Tačnije, gotovo 80 odsto tekstova pojavljuje se u formi izveštaja ili u formi vesti, s tim da su izveštaji ipak znatno
zastupljeniji i čine skoro polovinu svih relevantnih tekstova.
Nešto manje od dve trećine tekstova potpisali su novinari redakcija, 17
odsto tekstova preuzeto je iz novinskih redakcija, a 13 odsto nije potpisano.
Svi drugi “tipovi autorstva” znatno se ređe pojavljuju.
Prilikom pregledanja arhiva korišćen je princip rotirajućeg uzorka; u najkraćem, u uzorak su uključivana novinska izdanja od svakog osmog dana (sa pomeranjem od +/-1 do +/-3 ukoliko izdanje od određenog datuma nije dostupno).
48
88
ANALIZA PISANJA DNEVNE ŠTAMPE U SRBIJI O IZBEGLICAMA, RASELJENIM LICIMA...
Šta nam potom otkrivaju podaci koji reflektuju stepen novinarske obrade (analize) tema kojima su se ovi tekstovi bavili? Počećemo od konstatacije o broju korišćenih izvora: 73 odsto tekstova zasniva se na samo jednom
izvoru. Čini se da već ovaj podatak govori o “nekompleksnosti” većine
informacija koje dnevne novine donose o izbeglicama i raseljenim licima.
Potpuniji odgovor ipak će nam pružiti razmatranje nekih drugih varijabli.
U istraživanju je, naime, posmatrano i to u kojoj meri različiti izvori
korišćeni u tekstu uključuju entitete (pojedince i grupe) sa različitim interesima, ali i to koliko je različitih stavova predstavljeno u tekstu i kakav je
njihov međusobni odnos.
Utvrđeno je da 35 odsto tekstova ne uključuje bilo kakvo pitanje u
odnosu na koje bi različiti izvori mogli imati različite pozicije, te da 34
odsto tekstova ne sadrži bilo kakav stav. Kada se, međutim, tekst bavi
pitanjem prema kome je moguće artikulisati različite interese, čak više
od polovine tekstova koristi samo jedan izvor ili su korišćeni izvori posve konzistentni.
Ili drugačije: među tekstovima koji koriste više od jednog izvora u
otprilike 53 odsto tekstova zapravo nisu predstavljene različite pozicije.
Takođe, među tekstovima koji sadrže više od jednog izvora samo 29 odsto
tekstova predstavilo je dva ili više različitih stavova o temama kojima se
bavilo, a 60 odsto tekstova sadrži samo jedan od (mogućih) stavova.
Svi ovi podaci jasno nam pokazuju da su u tekstovima koji se odnose na izbeglice i/ili raseljena lica teme tih tekstova dosta retko problematizovane, i onda kada su se tekstovi bavili pitanjima koja mogu biti
izvor određenih kontroverzi. Razlozi ovome mogu biti višestruki, ali
je izvesno da je pristup pitanjima izbeglica i raseljenih lica bio (i ostao)
dominantno jednodimenzionalan i da novinarske redakcije često nisu
koristile prilike da se određena pitanja (u tekstovima koje objavljuju)
problematizuju, već se radije ostajalo pri prikazivanju “samo jedne strane priče” i jednog od mogućih stavova. Donoseći ovakvu ocenu svakako
imamo u vidu da bi za potpunije sagledavanje značaja ovog nalaza rezultate trebalo sagledati u komparativnoj perspektivi, naime u odnosu
na odabrani uzorak tekstova koji su se bavili nekim drugim temama, što
samo ovo istraživanje, naravno, ne omogućuje. Ostaje, dakle, potpuno
otvoreno pitanje: da li je način obrade izbegličko-raseljeničkih tema u
dnevnim novinama (u kojoj meri i na koji način) drugačiji od načina na
koji su obrađene neke druge (srodne i nesrodne) teme u tim istim dnevnim novinama, u istom razdoblju?
89
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
5.3. Teme i opšte pozicije prema povratku i rešavanju pitanja izbeglica i
raseljenih lica – u funkciji primarnih aktera i izvora novinskog teksta?
Naša tematska analiza tekstova prvenstveno je bila fokusirana na razlikovanje tekstova koji se bave povratkom (ili sadrže bilo kakve reference na
povratak) od tekstova čije teme ne sadrže bilo kakve direktne veze prema
povratku izbeglica ili raseljenih lica.
Pokazano je da se tek 22 odsto tekstova na neki način dotiče procesa povratka, a skoro polovina od tih tekstova bavi se uslovima života u povratničkim sredinama. Sa druge strane, jedna trećina tekstova bavi se samom
situacijom izbeglištva ili raseljeništva i/ili procesima integracije u mestima
koja su izbeglicama i raseljenima pružila utočište. Među ovim tekstovima,
najbrojniji su oni koji se bave procesima (trajnog) stambenog zbrinjavanja,
pa potom i oni koji se bave različitim statusnim pitanjima i pitanjima pristupa pravima. Međutim, zapravo najbrojniju (široku) kategoriju tekstova
čine oni tekstovi koji se odnose na izbeglice i/ili raseljena lica, ali ne sadrže
bilo kakve direktne reference bilo na povratak bilo na život u mestima
izbeglištva ili raseljenja.
Ovim podacima pridodaćemo i podatke koji govore o proceni opšte
pozicije tekstova prema povratku, odnosno (kada tekst ne sadrži reference
na povratak) prema rešavanju pitanja izbeglica i raseljenih lica. Svaki od
tekstova je ocenjivan na petostepenoj skali,49 a rezultati su pokazali da je
otprilike podjednak broj tekstova zauzeo tri osnovna segmenta skale: 31
odsto tekstova imalo je pozitivnu, a 33 odsto tekstova negativnu poziciju.50
Analiza sadržaja jednog broja tekstova (vidi poglavlja 4.6.1. i 4.6.3) pokazuje da negativne pozicije tekstova u pravilu ne potiču od direktno negativnog odnosa prema mogućnosti povratka, već u najvećoj meri od različitih negativnih opservacija i komentara u vezi sa uslovima za povratak
ili u vezi sa dosadašnjim ishodima procesa povratka, baš kao i povezano
sa manjkavom podrškom institucija (ili međunarodnih organizacija i drugih aktera).
Ukupno gledano, rezultati pokazuju da su se tekstovi u dnevnoj štampi dosta retko bavili procesom povratka, a da je još manji broj tekstova
koji predstavljaju pozitivne primere povratka ili postojeće prilike i programe podrške za povratak. Bez dodatnih analiza nije moguće izneti valjane
Moguće pozicije na ovoj skali bile su: 1 – veoma pozitivna; 2 – pozitivna; 3 – ni
pozitivna ni negativna (neiskazana); 4 – negativna; 5 – veoma negativna.
50
36 odsto tekstova ni pozitivnu ni negativnu.
49
90
ANALIZA PISANJA DNEVNE ŠTAMPE U SRBIJI O IZBEGLICAMA, RASELJENIM LICIMA...
ocene o razlozima takvog trenda, ali u obzir svakako treba uzeti i prepreke
i teškoće koje su realno postojale i obeshrabrivale težnje za povratkom,
ali i dominantne stavove (stereotipe i predrasude) u javnosti oblikovane
takođe i pod uticajem različitih političkih (i nepolitičkih) aktera. Konačno,
interes medija za teme nepovezane sa povratkom moguće je možda tumačiti i razlozima “praktične prirode”, odnosno time što su “lokalne izbegličke
priče i muke” bile dostupnije i percipirane važnijim i urgentnijim.
Odnos predstavnika vlasti i političkih partija prema pitanjima povratka, onako kako se reflektuje u dnevnoj štampi, nije jednoznačan. U prvom
redu, pokazuje se da se teme povezane sa povratkom ne pojavljuju češće
kada su predstavnici vlasti i političkih partija primarni akteri novinskih
tekstova.51 Izraženija razlika, međutim, pojavljuje se u pogledu onih tema
koje sadrže reference u vezi sa statusom i ostvarivanjem prava u mestima
izbeglištva i raseljeništva, ili u vezi sa procesima lokalne integracije. Takve
teme znatno se češće pojavljuju kada su vlasti i političke partije primarni
akteri novinskih tekstova.52
Sa druge strane, osim kada su međunarodni predstavnici u ulozi primarnih aktera, jedino se uz predstavnike vlasti i političkih partija veže
veći broj pozitivnih nego negativnih pozicija prema povratku ili rešavanju
pitanja izbeglica i raseljenih lica.53
Ukupno gledano, jasno je da predstavnici domaćih vlasti i političkih
partija nisu bili glavni generator novinskog bavljenja temama povratka
izbeglica i raseljenih lica, ali se (istovremeno) ne može ustvrditi da je njihov javno iskazivani odnos prema pitanjima povratka bio dominantno
negativan. Naprotiv, rezultati ovog istraživanja pokazuju posve suprotno.
Doduše, sasvim je legitimno pretpostaviti da je takva situacija mogla biti
Važno je imati u vidu da su predstavnici vlasti i političkih partija bili primarni
akteri u čak 45,3 odsto tekstova, a primarni izvori u 38,9 odsto tekstova.
52
Kada su predstavnici domaćih vlasti i političkih partija u funkciji primarnih
izvora novinskih tekstova, povezanost sa temama tekstova takođe se jasno pojavljuje: ova povezanost nije u najvećoj meri zasnovana na razlikama između
predstavnika vlasti i političkih partija i različitih drugih aktera, ali, opet, činjenica je da su teme u vezi sa povratkom češće kada se u funkciji primarnih izvora
nađu neki međunarodni akteri ili lokalne nevladine organizacije.
53
Mada, ta dominantnost pozitivnih pozicija znatno je izraženija kod tekstova sa međunarodnim predstavnicima kao primarnim akterima (+19 odsto)
nego kod onih u kojima su glavni akteri predstavnici vlasti i političkih partija (+5,5 odsto).
51
91
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
produktom “političke potrebe” da se o pitanju povratka postigne saglasnost sa predstavnicima međunarodne zajednice, a da je stvarna posvećenost ostvarivanju politika koje bi podsticale povratak bila sasvim drugačija.
Međutim, podaci prikupljeni ovde i analize sprovedene u okviru ovog
istraživanja nipošto nisu dovoljni da bi se o takvim pretpostavkama nešto
moglo zaključiti.
5.4. Pitanje izbeglica i pitanje raseljenih – “razlike u medijskom ogledalu”
Ovo istraživanje je jasno pokazalo da se novinski tekstovi o izbeglicama
iz Hrvatske i Bosne i Hercegovine u pogledu nekoliko bitnih parametara
razlikuju od novinskih tekstova o raseljenim licima sa Kosova i Metohije.
Mada je veze među ovim parametrima potrebno dodatno istražiti, smatramo, na osnovu povezanosti i razlika utvrđenih u ovom istraživanju, da je
opravdano pretpostaviti (odnosno zaključiti) da postoji izvesna unutrašnja
konzistentnost, te ćemo (i) na tome zasnovati ovu kratku diskusiju.
Počnimo od pregleda najbitnijih rezultata. U tekstovima koji se odnose
samo na raseljena lica predstavnici vlasti i političkih partija značajno češće
imaju ulogu primarnih aktera i češće se nalaze u funkciji primarnih izvora novinskih informacija. Takođe, ovi tekstovi negativne pozicije prema
povratku i rešavanju izbegličko-raseljeničkih pitanja imaju ređe nego tekstovi koji se odnose samo na izbeglice,54 a kada je reč o temama tekstova,
teme povezane sa povratkom značajno su češće zastupljene, dok su teme
povezane sa statusom i pravima i bez ikakvih referenci na proces povratka
značajno ređe zastupljene (u tekstovima koji se odnose samo na raseljena
lica). Konačno, ovome treba dodati i činjenicu da se 93 odsto ovih tekstova
odnosi samo na raseljena lica srpske nacionalnosti, što je znatno više nego
u tekstovima koji se odnose samo na izbeglice.55
Ovakve razlike između tekstova koji se odnose samo na izbeglice i tekstova koji se odnose samo na raseljena lica u dobroj meri su saglasne sa
nekim često iznošenim zapažanjima o različitosti državnih politika Srbije
prema izbeglicama, sa jedne strane, i raseljenim licima, sa druge. U prvom
Takođe, češće imaju pozitivnu poziciju, ali je u tom pogledu razlika manje
izražena.
55
U tekstovima koji se odnose samo na izbeglice udeo tekstova koji se odnose i na
izbeglice drugačije etničke pripadnosti (drugačije od etničke pripadnosti većeg
dela ciljne grupe novina) četiri puta je veći nego u tekstovima koji se odnose
samo na raseljena lica.
54
92
ANALIZA PISANJA DNEVNE ŠTAMPE U SRBIJI O IZBEGLICAMA, RASELJENIM LICIMA...
redu, uobičajena je ocena da se zvanična politika prema rešavanju pitanja raseljenih sa Kosova i Metohije u mnogo većoj meri fokusira na
povratak, odnosno da se u vezi sa povratkom raseljenih mnogo više insistira na stvaranju povoljnih uslova za povratak i ostvarivanju prava na
povratak. Sasvim je opravdano pretpostaviti da je ovakav stav u značajnoj meri bio određen nastojanjima da se u sporu oko statusa Kosova ojačaju sopstvene političke pozicije, ali i da se na samom Kosovu i Metohiji
sačuvaju određeni segmenti (suverene) državne i političke moći, a na
domaćoj političkoj sceni potvrdi poruka da se od povratka suvereniteta
nad Kosovom nije odustalo.
Rezultati ovog istraživanja dodatno sugerišu da su pitanja raseljenih
lica “politički interesantnija” od pitanja izbeglica iz Hrvatske i Bosne i
Hercegovine (budući da se predstavnici vlasti i političkih partija u ovom
prvom polju češće pojavljuju kao akteri i izvori informacija). Takođe je
i sasvim jasno da, uprkos svoj važnosti koja se pridaje zatvaranju regionalnog izbegličkog pitanja, “u ogledalu” dnevnih novina u Srbiji pozicija
prema povratku i prema ukupnom rešavanju izbegličko-raseljeničkih pitanja, ukupno gledano, znatno je pozitivnija (odnosno, manje negativna)
u tekstovima koji se odnose na raseljene sa Kosova nego u onima koji se
odnose na izbeglice iz Hrvatske i Bosne i Hercegovine.
Pa ipak, da li je ova vrsta “u medijima reflektovanog” jačeg interesa
za povratak raseljenih i povoljnijeg opšteg stava prema rešavanju pitanja
raseljenih lica uslovila pozitivnije realne trendove vezano za položaj raseljenih lica? Takvo što se svakako ne bi moglo ustvrditi niti zasnovati na podacima. Sve relevantne analize o povratku raseljenih na Kosovo i Metohiju
govore o obimu i održivosti tog povratka na način koji jasno ukazuje na
to da je proces povratka na Kosovo, ukupno gledano, prilično neuspešan i
manje uspešan nego povratak bilo u Bosnu i Hercegovinu bilo u Hrvatsku.
Pa i kada je reč o njihovom položaju u raseljeništvu, mada neki parametri
upućuju na relativno povoljniji položaj nego što je položaj izbeglica (u pogledu stanovanja ili pristupa socijalnoj pomoći, recimo), ukupno gledano,
položaj raseljenih sigurno se ne može označiti povoljnim.
A to je možda dobro mesto da se ponovo upitamo o ulozi i mogućim
uticajima štampanih (ili bilo kojih drugih) medija na realne političke i
društvene procese. Pitanje nije lako i odgovor ne može biti jednostavan.
Koliko su mediji zaista mogli (i koliko danas mogu) uticati na položaj
izbeglica i raseljenih lica u Srbiji, olakšati ostvarivanje njihovih neospornih
(ali uskraćivanih) prava... na povratak ili integraciju?
93
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
6. ZAKLJUČCI
I. Posmatrajući 11 konkretnih perioda u razdoblju od 1996. do 2012. godine, možemo bez sumnje zaključiti da pitanja koja se odnose na izbeglice
i raseljena lica, uključujući i pitanja povratka, nisu stalna niti posebno česta
tema članaka u dnevnim novinama. Učestalost pojavljivanja takvih tekstova
nije ujednačena – postoje periodi kada se u novinskim izdanjima uopšte ne
pojavljuju i periodi kada se u istom izdanju mogu naći i više od dva relevantna teksta, ali na nivou proseka frekventnost tekstova koji se odnose na izbeglice i raseljena lica manja je od 1 teksta po izdanju (tačnije, iznosi 0,80 po
izdanju). Takođe, jasno je utvrđeno da je učestalost pojavljivanja relevantnih
tekstova posle 2005. godine znatno manja, mada ne postoje nikakvi stabilni
trendovi (rasta ili opadanja) ni do 2005. ni posle te godine. I uopšte, analize
kojima su tražene razlike među pojedinim periodima (iz kojih tekstovi potiču) pokazale su da u pogledu velike većine varijabli ne postoje bilo kakvi
stabilni i značajni trendovi. Zapravo, osim gore pomenutog, izvesni trendovi su uočeni još jedino vezano za opštu poziciju tekstova prema procesima
povratka odnosno rešavanja izbegličko-raseljeničkih pitanja.56
Sem toga, sasvim je jasno utvrđeno da se tekstovi od značaja za pitanja
izbeglica i/ili raseljenih lica ne pojavljuju podjednako u svakom od obrađivanih dnevnih listova. Naprotiv, mada i ovde postoje izvesne oscilacije
(od jednog do drugog perioda), generalno se može ustvrditi da su na relativne učestalosti pojavljivanja tekstova koji se odnose na izbegličko-raseljenička pitanja u pojedinim dnevnim novinama uticale takođe i razlike u
uređivačkim politikama.
Fizičke pozicije ovih tekstova u izdanjima dnevnih novina takođe otkrivaju određene pravilnosti. U prvom redu, tekstovi koji se odnose na
izbeglice i raseljena lica gotovo se nikada ne pojavljuju na naslovnim stranama. Međutim, više od 40 odsto tekstova nađe se negde od druge do
pete strane, a više od 65 odsto na prvih devet novinskih strana. Takođe, na
prvih devet strana značajno češće dospevaju tekstovi koji se odnose samo
na raseljena lica.
II. Kada je reč o načinu na koji se informacije relevantne za pitanja izbeglica i raseljenih lica predstavljaju u novinama, moguće je konstatovati
nekoliko sasvim jasnih nalaza:
Vidi grafikon 2 na strani 70.
56
94
ANALIZA PISANJA DNEVNE ŠTAMPE U SRBIJI O IZBEGLICAMA, RASELJENIM LICIMA...
A.Ti tekstovi se u 80 odsto slučajeva pojavljuju u formi izveštaja ili vesti.
B. Naslovi tekstova pripadaju informativnom tipu u preko 75 odsto
slučajeva, a samo u nešto više od 20 odsto tekstova pojavljuju se naslovi senzacionalističkog ili emotivnog tipa.
C.Tekstove najčešće potpisuju novinari redakcije, ali su relativno česte i
agencijske vesti, dok otprilike svaki osmi tekst uopšte nije potpisan.
Potom, kada malo dublje zagledamo u ove tekstove, otkrivamo i ovo:
D.Skoro 75 odsto tekstova zasniva se na samo jednom izvoru, a karakter izvora nije bilo moguće utvrditi u otprilike svakom desetom
tekstu.
E. Više od 35 odsto tekstova ne sadrži pitanje prema kome bi različiti izvori mogli imati različit odnos, a kada takvo pitanje postoji u
tekstu manje od 20 odsto tekstova uključuje izvore koji zauzimaju
barem donekle različite pozicije prema konkretnom pitanju spora.
Takođe, među tekstovima koji koriste više od jednog izvora, u više
od 40 odsto tekstova to ničim ne doprinosi problematizaciji nekog
pitanja: formalno različiti izvori zapravo se nalaze na suštinski istovetnoj poziciji.
F. Samo u 58 odsto tekstova izražen je sasvim određen (ali samo jedan!) stav prema nekom pitanju, dok se više od jednog stava može
naći u manje od 10 odsto tekstova.
G.Opšti odnos prema povratku ili rešavanju pitanja izbeglica i raseljenih lica moguće je utvrditi u više od 60 odsto tekstova, a učestalosti tekstova sa pozitivnom i negativnom pozicijom podjednake su.
Međutim, bitno drugačiju sliku otkrivaju analize na nivou pojedinih
perioda: u nekim vremenskim periodima zaista ne postoji značajna
razlika između učestalosti jednih i drugih tekstova, ali u nekim drugim periodima postoje upadljive razlike i broj tekstova sa negativnom pozicijom znatno je veći – ili je pak obrnuto. Takođe je važno
uočiti da su tekstovi sa negativnom pozicijom značajno češći među
tekstovima koji se odnose samo na izbeglice; naime, u toj kategoriji
tekstova oni sa negativnom pozicijom učestvuju sa preko 45 odsto.
III. Tekstovi koji se odnose samo na izbeglice u dnevnoj štampi se pojavljuju jednako često kao i tekstovi koji se odnose samo na raseljena lica,
a tekstovi koji se odnose i na izbeglice i na raseljena lica pojavljuju se tek
nešto ređe i čine oko 30 odsto svih relevantnih tekstova. Drugačiji pogled
95
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
na poreklo ovih prisilnih migranata otkriva da samo 4,5 odsto tekstova
govori o pitanjima koja se tiču (pretežno) izbeglica i raseljenih lica čija je
etnička pripadnost različita od one kojoj pripada najveći deo ciljne grupe
posmatranih dnevnih novina, a 7,2 odsto istovremeno govori i o izbeglicama istovetne i o izbeglicama različite etničke pripadnosti. Pored toga,
učešće takvih tekstova još je značajno niže među tekstovima koji se odnose
samo na raseljena lica (i koji, dakle, u ogromnoj većini govore jedino o raseljenim licima srpske nacionalnosti).
IV. Tek nešto više od 20 odsto tekstova bavi se temama koje se direktno
dotiču procesa povratka. Među 17 specifičnih tematskih kategorija, dve
najzastupljenije su stambeno zbrinjavanje i druga pitanja povezana sa lokalnom integracijom (otprilike svaki šesti tekst) te druga pitanja statusa i
pristupa pravima nepovezana sa povratkom (otprilike svaki osmi tekst).
Međutim, jasna razlika postoji između tekstova koji se odnose samo na
raseljena lica i tekstova koji se odnose samo izbeglice: tekstovi koji se bave
samo raseljenima sa Kosova i Metohije više nego dvostruko češće bave se
povratkom ili specifičnim temama povezanim sa procesom povratka.
V. Predstavnici domaćih institucija vlasti i političkih partija najčešći
su primarni akteri i primarni izvori novinskih tekstova koji se odnose
na izbegličko-raseljenička pitanja: u 45 odsto tekstova pojavljuju je kao
primarni akteri, a u 39 odsto kao primarni izvori. Mnogo ređe se u istoj
funkciji pojavljuju osobe i grupe iz populacija izbeglica i raseljenih lica (i
povratnika): kao glavni akteri u svakom petom, a kao primarni izvori tek
u svakom devetom tekstu. Pored toga, važno je uočiti da su predstavnici
vlasti i političkih partija značajno češće primarni akteri i primarni izvori u
tekstovima koji se odnose samo na raseljene (u odnosu na tekstove koji se
odnose samo na izbeglice: 46 odsto naspram 37 odsto, odnosno 45 odsto
naspram 32 odsto).
VI. Kada se predstavnici vlasti i političkih partija pojavljuju kao primarni akteri i primarni izvori novinskih tekstova, pozicije tih tekstova
prema rešavanju izbegličkih i/ili raseljeničkih pitanja češće su pozitivne
nego negativne. Posve suprotna tendencija (veća učestalost negativnih
nego pozitivnih pozicija) prisutna je kada su u pitanju tekstovi u kojima
funkciju primarnih aktera i primarnih izvora imaju lokalne nevladine
organizacije ili pojedinci i grupe iz populacija izbeglica i raseljenih lica.
96
ANALIZA PISANJA DNEVNE ŠTAMPE U SRBIJI O IZBEGLICAMA, RASELJENIM LICIMA...
Sa druge strane, u tekstovima u kojima su predstavnici vlasti i političkih
partija primarni akteri ti se tekstovi znatno češće bave pitanjima statusa i
ostvarivanja prava koja nikako nisu povezana sa povratkom (već obično
sadrže izvesne reference u odnosu na procese lokalne integracije ili uslove
života u izbeglištvu ili raseljeništvu).
VII. Rezultati ovog istraživanja ne potvrđuju tezu da su uticaji domaćih
političkih elita u medijima doprinosili kreiranju diskursa koji je obeshrabrivao povratak i rešavanje izbegličko-raseljeničkih pitanja. Jasno je, međutim, utvrđeno da su teme vezane za proces povratka izbeglica relativno
dosta retko bile zastupljene u novinskim tekstovima, a da su neke druge
teme povezane sa izbeglicama i raseljenim licima bile znatno prisutnije.
Takođe je pokazano da teme povezane sa povratkom nisu ni češće (ali
nisu ni ređe!) u onim tekstovima u kojima su predstavnici vlasti i politi­
čkih partija u funkciji primarnih aktera i primarnih izvora teksta. Analiza
sadržaja jednog dela tekstova u kojima su vlasti i političke partije u funkciji aktera i izvora teksta pokazuje da tekstovi sa negativnom pozicijom
u pravilu ne promovišu negativan odnos prema povratku na bilo kakav
direktan način, već taj negativan odnos zapravo, na izvestan način, grade
kroz diskurs koji dominantno sadrži komentare i opservacije o teškoćama
i nerešenim pitanjima, lošim iskustvima i ishodima, i sličnom.
Abstract
Newspaper writing about the ways refugee and IDP issues are tackled in
Serbia is the main subject of this paper. The research objectives relate to changes in the quantity and manner of writings about refugees and displaced persons, and special attention is focused on possible impact of domestic political
actors on the content of newspaper articles and their position toward the ways
the refugee and IDP issues are dealt with. The analysis included a sample of
530 articles found in archives, written in the period 1996-2012 and published in
the daily newspapers Politika, Večernje novosti, Danas, Blic and Kurir. Statistical
analyses included 18 variables, mostly nominal, defined by a common methodological framework simultaneously implemented in the Bosnia and Herzegovina and Serbia research projects. In-depth content analysis, guided by additional research issues arising from the quantitative analysis, included only a
small, selected sample of articles. The results have shown that: A. over the time
period covered, almost none steady changes (increase or decrease) occurred
with respect to any of the observed variables; B. between articles relating only
97
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
to refugees and those referring only to displaced persons there are some significant and interesting differences; C. local representatives of institutions and
political parties are important actors and sources of newspaper articles, but
their influence on newspaper writings about refugee and displacement issues
cannot (at least not entirely) be explained with the hypothesis about political
elites being discouraging the return process. A more complete understanding
of that relation (and possible influence) would require additional researching.
Keywords: refugees, displaced persons, daily newspapers, Serbia, political actors
Bibliografija
Barać, Verica (2011): Izveštaj o pritiscima i kontroli medija u Srbiji, Beograd: Savet
za borbu protiv korupcije.
BCLJP (2001): Ljudska prava u Jugoslaviji 2000: pravo i praksa u Saveznoj Republici Jugoslaviji i međunarodni standardi ljudskih prava. Beograd: Beogradski
centar za ljudska prava.
BCLJP (2002): Ljudska prava u Jugoslaviji 2001: pravo, praksa i pravna svest u Saveznoj Republici Jugoslaviji i međunarodni standardi ljudskih prava. Beograd:
Beogradski centar za ljudska prava.
BCLJP (2005): Ljudska prava u Srbiji i Crnoj Gori 2004: pravo, praksa i svest građana u Srbiji i Crnoj Gori i međunarodni standardi ljudskih prava. Beograd:
Beogradski centar za ljudska prava.
Cvejić, Slobodan i Babović, Marija (2008): Društveni i ekonomski položaj IRL u
Srbiji: analiza na osnovu Ankete o životnom standardu. Beograd: UNDP i
UNHCR.
Dimitrijević, Vojin (ur.) (2000): Ljudska prava u Jugoslaviji 1999: pravo i praksa u
Saveznoj Republici Jugoslaviji i međunarodni standardi ljudskih prava. Beograd: Beogradski centar za ljudska prava.
Dobrković, Dina (ur.) (2007): Ljudska prava u Srbiji 2006: pravo, praksa i međunarodni standardi ljudskih prava. Beograd: Beogradski centar za ljudska
prava.
Dobrković, Dina (ur.) (2009): Ljudska prava u Srbiji 2008: pravo, praksa i međunarodni standardi ljudskih prava. Beograd: Beogradski centar za ljudska
prava.
Dobrković, Dina (ur.) (2010): Ljudska prava u Srbiji 2009: pravo, praksa i međunarodni standardi ljudskih prava. Beograd: Beogradski centar za ljudska
prava.
Grujić, Jelena (2005): Štampa o izbeglicama u Srbiji: 1990-2005. Temida (godina
8, broj 4): 15-21. Web: http://www.vds.org.rs/File/Temida_2005_04.pdf, pristupljeno: 20. juna 2013.
98
ANALIZA PISANJA DNEVNE ŠTAMPE U SRBIJI O IZBEGLICAMA, RASELJENIM LICIMA...
Grupa 484 (2011): Izazovi prisilnih migracija u Srbiji: položaj izbeglica, interno
raseljenih lica, povratnika i tražilaca azila. Beograd: Grupa 484.
IREX (2013): Europe and Eurasia Media Sustainability Index 2013 for Serbia.
Web: http://www.irex.org/sites/default/files/u105/EE_MSI_2013_Serbia.pdf,
pristupljeno: 20. juna 2013.
Jerosimić, Ana (ur.) (2008): Ljudska prava u Srbiji 2007: pravo, praksa i međunarodni standardi ljudskih prava. Beograd: Beogradski centar za ljudska prava.
KIMRS (2012): Migracioni profil Republike Srbije za 2011. godinu. Beograd: Vlada Republike Srbije. Web: http://www.kirs.gov.rs/docs/migracije/Migracioni_
profil_Republike_Srbije_za_2011.pdf, pristupljeno: 21. juna 2013.
KIRS (2008): Stanje i potrebe izbegličke populacije u Republici Srbiji. Beograd:
Komesarijat za izbeglice Republike Srbije. Web: http://www.kirs.gov.rs/docs/
StanjeIPotrebeIzbeglickePopulacije.pdf, pristupljeno: 22. juna 2013.
KIRS (2011): Nacionalna strategija za rešavanje pitanja izbeglica i interno raseljenih lica za period od 2011. do 2014. godine. Beograd: Vlada Republike Srbije.
Web: http://www.kirs.gov.rs/docs/nacionalna_strategija_izb_i_irl.pdf, pristupljeno: 21. juna 2013.
Krstić, Ivana (2012): Zaštita prava migranata u Republici Srbiji. Beograd: Međunarodna organizacija za migracije – Misija u Srbiji.
Papić, Tatjana i Dimitrijević, Vojin (ur.) (2003): Ljudska prava u Jugoslaviji 2002:
pravo, praksa i pravna svest u Saveznoj Republici Jugoslaviji i međunarodni
standardi ljudskih prava. Beograd: Beogradski centar za ljudska prava.
Papić, Tatjana i Dimitrijević, Vojin (ur.) (2004): Ljudska prava u Srbiji i Crnoj Gori
2003: pravo, praksa i pravna svest u Srbiji i Crnoj Gori i međunarodni standardi
ljudskih prava. Beograd: Beogradski centar za ljudska prava.
Petrović, Vesna i Joksimović, Vladan (ur.) (2013): Ljudska prava u Srbiji 2012: pravo,
praksa i međunarodni standardi ljudskih prava. Beograd: Beogradski centar
za ljudska prava.
Petrović, Vesna (ur.) (2006): Ljudska prava u Srbiji i Crnoj Gori 2005: pravo, praksa i svest građana u Srbiji i Crnoj Gori i međunarodni standardi ljudskih prava.
Beograd: Beogradski centar za ljudska prava.
Petrović, Vesna (ur.) (2011): Ljudska prava u Srbiji 2010: pravo, praksa i međunarodni standardi ljudskih prava. Beograd: Beogradski centar za ljudska prava.
Petrović, Vesna (ur.) (2012): Ljudska prava u Srbiji 2011: pravo, praksa i međunarodni standardi ljudskih prava. Beograd: Beogradski centar za ljudska prava.
UNHCR i KIRS (2011): Procena potreba interno raseljenih lica u Republici Srbiji.
Beograd: Visoki komesarijat UN za izbeglice i Komesarijat za izbeglice Republike Srbije. Web: http://www.kirs.gov.rs//docs/Procena_potreba_IRL_u_Srbiji.pdf, pristupljeno: 22. juna 2013.
Vučić, Olivera i Kačapor-Džihić, Zehra (2013): Najbolje prakse u implementaciji
lokalnih akcionih planova za rešavanje pitanja izbeglih, interno raseljenih lica
99
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
i povratnika po osnovu sporazuma o readmisiji, Beograd: Međunarodna organizacija za migracije – Misija u Srbiji. Web: http://www.kirs.gov.rs/docs/lap/
lap_najbolje_prakse.pdf, pristupljeno: 21. juna 2013.
Vukmirović, Dragan i Smith-Govoni, Rachel (ur.) (2008): Studija o životnom standardu: Srbija 2002-2007. Beograd: Republički zavod za statistiku Srbije.
Tekstovi u dnevnim novinama:
Bezbednost i pravo oslonci povratka, N. N., Danas, 12. 12. 2008, str. 2
Bogate se na našoj nesreći, N. N., Večernje novosti, 1. 4. 2005, str. 19
Četiri cilja diplomatije, N. N., Politika, 30. 8. 2001, str. 2
Izbeglice traže zaštitu prava od Tadića, N.N., Politika, 1. 11. 2011, str. 8
Kući samo na sigurno, Stojaković, D., Večernje novosti, 27. 1. 2003, str. 4
Milioni u nove temelje, N. N., Večernje novosti, 27. 12. 2011, str. 4
Ne pomaže im da varaju svet, N. N., Večernje novosti, 8. 3. 2003, str. 4
Nema uslova, N.N., Večernje novosti, 29. 7. 2001, str. 4
Od “naprednjaka” kuća za 12 Voštića, N. N., Večernje novosti, 11. 5. 2009, str. 17
Opomena svima, N. N., Večernje novosti, 20. 6. 2009, str. 7
Pomoć za raseljene sa KiM, N. N., Kurir, 5. 1. 2009, str. 4
Potpisan ugovor o izgradnji stanova za izbeglice, Knežević, D., Danas, 12. 12.
2008, str. 2
Povratak preduslov za ocenu standarda, N. N., Politika, 24. 3. 2005, str. 5
Povratak Srba u Prizren teško zamisliv, N. N., Politika, 9. 4. 2005, str. 8
Povratak, N. N., Večernje novosti, 28. 6. 2009, str. 8
Srbi iz Hrvatske nezadovoljni tamošnjim Zakonom o poljoprivrednom zemljištu,
N. N., Danas, 13. 1. 2009, str. 5
Srbi najmanje integrisani u kosovsko društvo, N. N., Danas, 26. 8. 2006, str. 12
Stanovi za izbeglice, N. N., Blic, 25. 4. 2009, str. 1
Svi hoćemo kući, N. N., Večernje novosti, 20. 2. 2003, str. 3
Šansa za povratak izbeglica, N. N., Danas, 11. 5. 2009, str. 9
Vratilo se 400 prognanika, N. N., Kurir, 2. 8. 2006, str. 4
100
Mediji između slobode i ovisnosti: Uloga
štampanih medija u procesu povratka
izbjeglica u Bosni i Hercegovini
DEJAN VANJEK
EMINA ĆOSIĆ-PULJIĆ
LEJLA TURČILO
Fakultet političkih nauka Sarajevo
Sažetak
Ovaj izvještaj je dio šire komparativne analize koja uključuje posebna nacionalna istraživanja, temeljena na harmoniziranim metodologijama, a kao takav ima
punu valjanost samo zajedno s rezultatima iz Srbije i analizom medija koja je tamo
provedena. Nacionalni izvještaj iz Bosne i Hercegovine prikazuje rezultate istraživanja koji se zasnivaju na analizi provedenoj na pet zastupljenih medija u Bosni i
Hercegovini. Prikupljeni uzorak oslikava opći stav unutar bosanskohercegovačke
javne scene u vezi sa izvještavanjem o izbjeglicama/interno raseljenim osobama
(u daljnjem tekstu također: IRO). Pored uzorka općih podataka, prikazan je također širok spektar ukrštanja podataka i učestalosti pojavljivanja. Empirijski podaci
ukorijenjeni su u širem društveno-političkom kao i kontekstu medijskog prostora i fokusiraju se na poslijeratnu fragmentaciju bh. društvenog i javnog prostora
duž ukupne etnoteritorijalne organizacijske matrice i dominantne političke kulture etnonacionalnih elita. Pored ostalog, ovo istraživanje prikazuje nedostatak
veze između bh. administrativno-političkog establišmenta s ranjivim skupinama
(izbjeglice/IRO), jednostrano medijsko ponašanje, orijentirano samo na jednu ciljnu grupu, nedostatak kritičkog, praktičnog i izazovnog pristupa službenim vlastima, kao i nedostatak koordiniranog i sistematičnog napora da se pitanja izbjeglica/IRO-a održe u vrhu društveno-političkih prioriteta, što provocira potrebu
za daljnjim istraživanjima uzroka koji stoje iza toga. Iako su se s vremenom sporo
demokratizirali i postajali sve suptilniji u izvršavanju svojih društvenih funkcija,
101
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
mediji još uvijek slijede glavne političke, postkonfliktne tendencije, koje se daju
vidjeti u distanciranom pristupu medija pitanjima izbjeglica i IRO-a, a koja su od
vitalnog značaja za oporavak/rekonstrukciju bh. društva. Istraživanje pozicionira
glavne aktere novinskog izvještavanja o izbjeglicama/IRO-u, a to su izvršne vlasti,
ciljni pojedinci/skupine i akteri civilnog sektora, čija uzajamna interakcija osigurava ključne povratne informacije u ispunjavanju osnovnih ciljeva ovog istraživanja.
Ključne riječi: štampani mediji, izbjeglice, interno raseljene osobe, političke elite
1. UVOD
Ovaj izvještaj utemeljen je na istraživanju koje je provedeno u Bosni i
Hercegovini (u daljnjem tekstu također: BiH). On nam pokazuje kako i na
koji način su mediji izvještavali o temama koja su direktno povezane s procesom povratka izbjeglica i raseljenih osoba u Bosni i Hercegovini. Cilj je
bio procijeniti informacije, kvantitet i diskurs u medijima koji se odnosi na
proces povratka izbjeglica i interno raseljenih osoba u Bosni i Hercegovini.
Ukratko, analiza je provedena u skladu sa osnovnim ciljevima studije
kako bi se utvrdilo:
• kako i u kojoj mjeri su štampani mediji izvještavali o izbjeglicama i
raseljenim osobama, i
• koliko su u svom radu ispunili svrhu informiranja i pomogli izbjeglicama i interno raseljenim osobama, a u kojoj mjeri su služili političkom establišmentu u provođenju politika/političkih ciljeva povratka odnosno ostanka.
Analiza se sastoji od tri glavna dijela: teoretskog, empirijskog/analitičkog i
zaključnog:
• Teoretski dio fokusira se na društveno-politički kontekst, naime
opće pozicioniranje relevantnih tema unutar ukupnog javnog prostora, opći medijski kontekst, s fokusom na manjinske medije, kao i
posebni zakonski kontekst;
• Analitički dio izvještaja iz BiH pokrivao je analizu medijskih praksi i
kumulativne rezultate istraživanja (trendove i preporuke za poboljšane prakse i različite poslove medija). Medijske prakse u procesu
izvještavanja o izbjeglicama i interno raseljenim osobama mjerene
su kvantitativno i evaluirane kvalitativno;
• Na kraju, sažeti su rezultati izvještaja, uočeni glavni trendovi, kao i
preporuke za bolje i drugačije prakse medija.
102
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I OVISNOSTI: ULOGA ŠTAMPANIH MEDIJA U PROCESU POVRATKA...
Pored analize konteksta općeg političkog, medijskog i zakonskog
okvira u prvom dijelu ove studije, objašnjeni su i osnovni metodološki
pristup i tehnike, posebno one koje se odnose na empirijsko uzimanje
uzoraka podataka i analizu, koja je korištena za daljnju interpretaciju i
integraciju nalaza u ovom izvještaju. Za daljnji komparativni kredibilitet
ukupnog istraživanja izrađene su dvije metodologije, koje su potpuno
usporedive u Bosni i Hercegovini i Srbiji, tako da su ulazni podaci koji
su dati ovdje također primjenjivi na izvještaj iz Srbije, i obratno, s naglaskom na odstupajuće specifičnosti unutar bh. uzorka. Prirodno, širi
metodološki ulazni podaci, pogotovo oni koji su relevantni za daljnju
komparativnu analizu ovih dvaju izvještaja, dati su u prvom dijelu ove
ukupne komparativne analize
Pregled empirijskih podataka fokusiran je na glavne rezultate u vezi s
glavnim uzorkom, individualnu medijsku analizu s komparativnom perspektivom i posebnim korelacijama varijabli, kao što su primarni akteri,
izvori i teme analiziranih članaka, s posebnim fokusom na njihovu uzajamnu korelaciju, kao i na varijablu ‘pozicija članka’ prema procesu povratka. Time je predstavljena dijahronična perspektiva, s posebnim naglaskom na varijacije. Budući da je u istraživanju primjenjivan i kvantitativni
i kvalitativni pristup, empirijska analiza dopunjena je analizom sadržaja
određenog broja članaka, koja je dodatno interpretirala već dobijene i sistematizirane kvantitativne podatke.
Dio sa diskusijama uglavnom se bavi glavnim rezultatima istraživanja,
u smislu uzročnih faktora analize, ukazuje na moguće i manje moguće
rezultate, koji zahtijevaju dodatno proučavanje, te analizu interpretativnih
repertoara. Izvještaj ima za cilj iskoristiti što je moguće više dobijenih rezultata u skladu s ciljevima istraživanja i metodološkim kapacitetima; on
također pomjera granice i iznosi pitanja kojima je potrebno daljnje razmatranje i uži istraživački fokus.
2. ANALIZA KONTEKSTA
Uloga ovdje predstavljene analize konteksta je da osigura pregled relevantnog historijata istraživanja, s fokusom na glavna zapažanja koja se
tiču populacije izbjeglica/IRO-a u Bosni i Hercegovini, od početka humanitarne krize koja je uslijedila tokom i nakon rata u Bosni i Hercegovini.
103
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
Ovo poglavlje također prikazuje medijsku scenu u Bosni i Hercegovini
odmah nakon rata i njen kasniji razvoj, fokusirajući se na dokumentiranu ovisnost medija i njihovo funkcioniranje u skladu s etnonacionalnim
političkim podjelama zemlje u ratnom periodu i nakon njega. Treći stup
analize konteksta predstavlja relevantni zakonski okvir, njegove glavne
osobine, usmjerenje i razvoj. Ovaj aspekt važan je zbog činjenice da su
njegov dizajn i implementacija skoro u potpunosti ovisni o spremnosti političko-administrativnog aparata da osigura efikasna rješenja za probleme
izbjeglica/IRO-a, te da se na taj način uključi u rekonstrukciju i normalizaciju bh. društva i njegovih unutrašnjih odnosa.
2.1. Izbjeglice i interno raseljene osobe u Bosni i Hercegovini
Pitanje izbjeglica/IRO-a može se hronološki sagledati u smislu izdvajanja glavnih događaja koji su povezani s nasilnim raseljavanjem u
Bosni i Hercegovini. Vrijedno je spomenuti da su ovi događaji također
iskorišteni u svrhu sistematskog vrednovanja vezanog za metodologiju
uzimanja uzoraka podataka, što je također valjan razlog zbog čega ovi
događaji zaslužuju više kontekstualnih informacija. To bi trebalo olakšati razumijevanje ukupne analize, pogotovo kvantitativne i kvalitativne
analize empirijskih podataka.
Relevantni događaji poredani hronološkim redom su sljedeći:
• 1992-1995 – masovna raseljavanja stanovništva izazvana ratom u BiH
• 1995 – Potpisivanje Dejtonskog mirovnog sporazuma (Aneks VII)
• 1995 – Uspostavljanje Komisije za imovinske zahtjeve raseljenih osoba
i izbjeglica (CRPC)
• 1996 – Opći izbori
• 1999 – Plan provedbe imovinskih zakona (PLIP)
• 2003 – Strategija za provedbu Aneksa VII
• 2010 – Revidirana strategija za provedbu Aneksa VII
Rat u Bosni i Hercegovini od 1992. do 1995. godine, kao posljedica raspada
Jugoslavije, izazvao je prisilne migracije polovice stanovništva u zemlji. Od 3,5
miliona predratnog stanovništva, 2,2 miliona je bilo raseljeno, približno 1,2 miliona osoba postale su izbjeglicama u susjednim i drugim zemljama, dok je ostatak njih bio interno raseljen (Ministarstvo za ljudska prava i izbjeglice, 2010).
U novembru 1995. godine postignut je Dejtonski mirovni sporazum,
a zvanično potpisan u decembru te iste godine. Ovo je bio prvi mirovni
104
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I OVISNOSTI: ULOGA ŠTAMPANIH MEDIJA U PROCESU POVRATKA...
sporazum u suvremenoj historiji koji je sadržavao ustav zemlje kao integralni dio dokumenta (Aneks IV), i time je nametnuo potpuno novi zakonski
okvir za budućnost zemlje. S obzirom na razorne učinke i masovno raseljavanje te demografsku rekompoziciju etnonacionalne strukture u cijeloj
BiH, Dejtonski sporazum je s jedne strane imao za cilj preinačiti rezultate
etničkog čišćenja, ali i osigurati pravo raseljenih osoba na povratak kućama.
Od jedanaest aneksa, tri su od posebnog značaja, a to su: Aneks VII
Dejtonskog mirovnog sporazuma, koji je u potpunosti posvećen rješavanju krize izbjeglica/IRO-a, Aneks IV, koji je ustvari Ustav BiH, dok Aneks
VI regulira ostvarivanje ljudskih prava. Međutim, moglo bi se reći da je
Aneks VII zapravo najvažniji dio Dejtonskog mirovnog sporazuma, koji
ima za cilj obnovu društvenog tkiva putem sistemskog procesa povratka,
kao jedinog načina preinačenja posljedica rata: ustvari, povratak izbjeglica
i raseljenih osoba na područja pod kontrolom druge etničke skupine često je doprinosio marginalizaciji ekstremnih etnonacionalista i omekšavanju tenzija među
različitim zajednicama (Belloni, 2007: 7).
Implementacija Dejtonskog mirovnog sporazuma je od samog početka
bila veoma problematična i nailazila je na ozbiljne izazove legitimnosti
budući da nije bio usvojen u redovnoj parlamentarnoj proceduri niti putem referenduma. Ovo je prouzročilo to da se Ustav i njegovi aneksi ne
promatraju drugačije nego kao dio mirovnog sporazuma, što je ozbiljno
ograničilo njegov demokratski karakter, a time i njegov progresivni potencijal. Postojalo je puno prepreka: ne samo onih koje su bile vezane za
proces povratka u skladu s odredbama Aneksa VII nego i Dejtonskog mirovnog sporazuma u cijelosti. U skladu s Aneksom, Vlada FBiH i Vlada
RS nominalno su izrazile volju da preuzmu sve neophodne korake kako
bi omogućile proces povratka raseljenih osoba. Međutim, stvari u praksi
su funkcionirale drugačije. Bilo je puno incidenata, posebno u područjima
manjinskog povratka. Povratnici su bili uznemiravani od onih koji su nezakonito raspolagali njihovom imovinom. U cilju prevladavanja ovakve
situacije, međunarodna zajednica se koristila silom kako bi osigurala implementaciju Aneksa VII putem IFOR-a (Snage za provedbu mira) i SFOR-a
(Snage za stabilizaciju mira).
Iako je rat bio okončan i ispunjeni uvjeti za izgradnju mira, mnoge
izbjeglice koje su se vratile iz inozemstva suočavale su s poteškoćama pri
pokušaju da se vrate kućama. Kao rezultat toga, zadržavali su status interno raseljenih osoba (IRO), kao i oni koji su već bili interno raseljeni a
nisu bili u mogućnosti da se vrate svojim kućama. Mnogi različiti faktori
105
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
produžavali su ovakvu situaciju, kao što su: nedostatak volje stanovništva
da se vrati u mjesta traumatičnog pamćenja, osjećaj nesigurnosti, ili su
pak bili ugroženi nestabilnim društveno-političkim uvjetima; slab institucionalni okvir, koji nije bio u stanju garantirati osnovna prava i sigurnost;
oklijevanje lokalnog etničkog stanovništva i njegovog vodstva da primi
izbjeglice i omogući im resocijalizaciju; kao i nedostatak regulativnog
okvira, koji je bio pod utjecajem i kojim su neposredno poslije rata upravljale međunarodna zajednica i multilateralne organizacije, koje su imale
posebne nadležnosti u provedbi Dejtonskog mirovnog sporazuma i njegovih pojedinačnih segmenata. Kao rezultat toga, između ostalog, poslijeratna nesigurnost i etnonacionalna netrpeljivost dalje su motivirale interne
migracije pojedinaca koji su odlazili u ona mjesta gdje su njihove etničke
skupine činile većinu.1
Prvi poslijeratni izbori održani su 1996. godine. U to doba proces povratka tek je započinjao, a većina raseljenih bila je zbunjena mjestom za koje
se trebalo registrirati kako bi glasali. Tim okolnostima koristile su se neke
vladajuće stranke s ciljem teritorijalne konsolidacije svog izbornog tijela, te
su na taj način osigurale željene izborne rezultate. Izborni propisi, koje je nametnula Organizacija za sigurnost i suradnju u Evropi (OSCE), to su velikim
dijelom omogućili – neke etnopolitičke elite ohrabrivale su interno raseljene
osobe da ostanu u mjestima svog raseljenja što je duže moguće (Phoung,
2000: 6-7). Općenito govoreći, proces povratka bio je previše vezan za imovinska pitanja, a nacionalni/lokalni političari nisu bili voljni provoditi naloge za iseljenja. To ne samo da je učinilo punu implementaciju zakonskog
okvira na polju povratka nemogućom misijom nego je još dodatno podcrtalo proces etničkog čišćenja (Lyon, 2007: 52). Kvalitativna analiza medija je
nadalje potkrijepila ove tendencije većom prisutnošću negativnih životnih
priča, kao što su kritike ili neuspjeh vlasti na svim stranama da osiguraju
sigurnost i rješavaju humanitarnu krizu, za razliku od pozitivnih priča i informacija koje bi bile relevantne za javnost i izbjeglice o njihovim pravima
Mediji su naširoko izvještavali o slučaju integracije Sarajeva nakon rata; međutim,
postojale su različite prezentacije ovog procesa u medijima iz RS-a i medijima iz
FBiH. Dok su mediji iz FBiH interpretirali ovaj događaj primarno kao ‘reintegraciju’,
mediji iz RS-a su izvještavali prije svega o bijegu etničkih Srba u Republiku Srpsku
kao o prisilnom fenomenu, pozivajući se na sentimente nesigurnosti i teritorijalnu
dominaciju druge etničke skupine (Bošnjaka). (Iz kvalitativne analize provedene
u svrhu ovog istraživanja, a koja je pokazala kako su se odabrani mediji odnosili prema ovom pitanju.)
1
106
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I OVISNOSTI: ULOGA ŠTAMPANIH MEDIJA U PROCESU POVRATKA...
i načinima njihovog ostvarivanja.2 Time su se osnovne poruke koje su mediji
odašiljali u značajnoj mjeri razlikovale na etničkoj i entitetskoj osnovi.3
Učinci ovakvih i sličnih politika u prvoj godini nakon postizanja Dejtonskog mirovnog sporazuma bili su prilično skromni i neobećavajući, uz
dodatni nedostatak snažne inicijative i nedvosmislenih mjera koje bi se
usmjerile isključivo na implementaciju Aneksa VII Dejtonskog mirovnog
sporazuma. Naime, Ured visokog komesara za izbjeglice Ujedinjenih naroda (u daljnjem tekstu: UNHCR izvještava da situacija i dalje ostaje nepostojana u mnogim dijelovima zemlje i da sada izazov predstavlja konsolidacija
povratka, koji se već dogodio, i način kako ga učiniti održivim. Od 1996. godine se
446.795 osoba – ili tek pola ukupnog broja povratnika – vratilo u općine gdje su
tada činili manjinu (UNHCR Vijeću Evrope 2004).
Međunarodna zajednica preuzela je veliku odgovornost po odredbama
Dejtonskog mirovnog sporazuma i njegovim aneksima, ali nije bila dorasla tom zadatku. U tom smislu, sve analize provedbe Dejtonskog mirovnog
sporazuma, kao i Aneksa VII, morale su razmatrati angažman međunarodne zajednice, posebno u svjetlu činjenice da se BiH nije sama mogla nositi
s ovim problemima neposredno nakon rata – makar do 2000. godine, kada
je uspostavljeno nadležno ministarstvo na državnoj razini. Međutim, ono je
imalo samo ograničene nadležnosti i pretežno koordinacijsku ulogu između dva entitetska ministarstva, koja su bila praćena od OHR-a.
Masovniji proces povratka nije započeo do 2001. godine, šest godina nakon potpisivanja Dejtonskog mirovnog sporazuma. Čak i u ovom trenutku postoji ogroman nesrazmjer između RS-a i Federacije u smislu manjinskog povratka (Kleck,
2007). Međunarodna zajednica postala je svjesna činjenice da provedba
Aneksa VII ne ide prema planu te je odlučila svoju pažnju zaokrenuti od
dogovora s političarima ka dobrovoljnom povratku koji se temeljio na
vladavini zakona (Kleck, 2007: 12). Nakon upornih opstrukcija lokalnih
vlasti da podrže svoja biračka tijela pri povratku u cilju sprečavanja etničkog razvodnjavanja iz političkih razloga, međunarodna zajednica je
1999. godine odlučila depolitizirati ovaj proces tako što je pomjerila fokus
sa ispolitiziranog prava na povratak ka individualnom pravu na imovinu, poništavajući sve dodjele i imovinske transakcije koje je omogućila
lokalna vlast nakon 1992. godine. Prema ovom novom Planu provedbe
imovinskih zakona (PLIP) postavljen je zakonsko-administrativni okvir
Kvalitativna analiza provedena za ovo istraživanje.
Ibid.
2
3
107
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
koji je zahtijevao da se imovinski zahtjevi obrađuju na neutralnoj osnovi
– ‘ko prvi dođe, prvi bude uslužen’, i na standardiziran i transparentan
način (Haider, 2012).
Činjenica da lokalne vlasti nisu podržavale imovinski pristup pravima
pojedinaca evidentna je kroz intervencije OHR-a u domaće zakone koji su
bili potrebni za omogućavanje procesa povratka. Između 1998. i 2001. godine OHR je izdao 120 odluka koje su trebale osigurati restituciju i povrat
imovine, uključujući imovinu u društvenom vlasništvu koju su lokalne
vlasti dodjeljivale pripadnicima vlastitog naroda kao nagradu da ostanu
u mjestima gdje su raseljeni (vidi tabelu ispod i datume odluka OHR-a).
Odluke OHR-a o restituciji i povratu imovine
1998.
1999.
15. 9. 1998. (prva odluka
u vezi s Aneksom VII
i Zakonom o povratu
imovine, nakon
bonskih ovlasti visokog
predstavnika.
10. 3. 1999.
1. 4. 1999.
14. 4. 1999. (4 odluke)
26. 5. 1999.
15. 6. 1999.
30. 6. 1999.
1. 7. 1999. (3 odluke)
2. 7. 1999. (3 odluke)
30. 7. 1999. (4 odluke)
27. 10. 1999. (14 odluka)
11. 11. 1999.
16. 11. 1999.
10. 12. 1999.
30. 12. 1999.
17. 9. 1998.
5. 11. 1998.
2001.
5. 2. 2001.
30. 3. 2001.
1. 5. 2001.
4. 7. 2001.
17. 7. 2001. (3 odluke)
4. 12. 2001. (13 odluka)
2004.
Nije donesena nijedna
odluka
108
2002.
24. 1. 2002.
17. 4. 2002. (2 odluke)
30. 4. 2002.
22. 5. 2002. (3 odluke)
31. 7. 2002.
1. 8. 2002.
14. 8. 2002.
2005.
21. 3. 2005. (4 odluke)
2000.
12. 1. 2000.
27. 4. 2000.
28. 6. 2000.
30. 8. 2000. (3 odluke)
25. 10. 2000.
28. 10. 2000. (2 odluke)
5. 12. 2000.
20. 12. 2000. (2 odluke)
2003.
1. 1. 2003. (novogodišnja
odluka)
21. 3. 2003.
25. 3. 2003.
31. 3. 2003.
16. 5. 2003. (7 odluka)
2006.
18. 3. 2006. (3 odluke)
29. 9. 2006. (3 odluke)
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I OVISNOSTI: ULOGA ŠTAMPANIH MEDIJA U PROCESU POVRATKA...
2007.
31. 5. 2007. (3 odluke)
25. 6. 2007.
14. 9. 2007.
28. 9. 2007. (3 odluke)
19. 12. 2007. (3 odluke)
2008.
25. 6. 2008. (3 odluke)
2010.
Nije donesena nijedna
odluka
2011.
5. 1. 2011.
2009.
12. 9. 2009.
2012.
Nije donesena nijedna
odluka
Izvor: Ured visokog predstavnika
2.2. Zakonsko-institucionalni okvir
Povrat imovine izbjeglicama/IRO-u uveden je kao ljudsko pravo i smatra
se jednim od prioriteta provedbe Aneksa VII. Međutim, da bi se ovaj proces
provodio, morao je biti uspostavljen institucionalni okvir. Međunarodna zajednica uspostavila je posebno tijelo s posebnim zadatkom – da obrađuje imovinske zahtjeve, a to je bila Komisiju za imovinske zahtjeve raseljenih osoba
i izbjeglica (CRPC). U cilju rješavanja imovinskih pitanja, strane potpisnice
Dejtonskog mirovinskog sporazuma poduzele su do tada nikada primijenjen
korak stvaranja specijalizirane institucije – CRPC, za brigu o imovinskim pitanjima, dok su njen rad dopunjavale aktivnosti UNHCR-a, OSCE-a i posebno
OHR-a (Phoung, 2000). Međunarodna zajednica, a potom i Vlada BiH, usko su shvatile pojam ‘mjesto porijekla’ i fokusirale su se isključivo na geografsku lokaciju i fizičku
strukturu kuće. Otkako je ‘dom’ izjednačen s imovinom, restitucija imovine se veže uz
ispunjenje prava na povratak vlastitom domu. Stoga je programiranje i finansiranje
bilo prije svega usmjereno na procese restitucije i rekonstrukcije (Haider, 2010).
CRPC je pokrivao sve imovinske predmete nakon 1. aprila 1992. godine i poništio sve druge odluke, osim u onim slučajevima kada se radilo
o dobrovoljnoj prodaji ili prijenosu imovine koja nije oduzeta u situaciji
prijetnje po život. OHR je 1998. godine usvojio Plan provedbe imovinskih
zakona (PLIP) (Arnaut, 2012) u skladu s Aneksom VII, koji je dao mandat
CPRC-u da zaprima i odlučuje o svim zahtjevima za imovinu u Bosni i Hercegovini, tamo gdje nije došlo do dobrovoljne prodaje imovine ili prijenosa imovine
na drugi način od 1. 4. 1992. i tamo gdje podnosilac zahtjeva trenutno ne uživa
posjed takve imovine. Zahtjevi mogu biti podneseni za povrat imovine ili samo za
kompenzaciju u vezi s povratkom (Arnaut, 2012).
109
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
Pored toga, CRPC nije priznao nijednu sudsku odluku donesenu tokom ili neposredno nakon rata.4 OHR je, nadalje, u oba entiteta nametnuo zakone o izvršenju CRPC-ovih odluka i izmijenio ih i dopunio na
nekoliko instanci. Kao rezultat toga, CRPC je postao najvažnije tijelo za
povrat imovine, a vlasti BiH su bile obavezne provoditi njegove odluke.
Ovo nije bio uvijek slučaj jer su lokalne vlasti nevoljko poštovale odluke, što je dovelo do daljnjih koraka OHR-a i izdavanja brojnih odluka
tokom prvih nekoliko godina u cilju izvršenja CRPC-ovih odluka. To je
uključivalo i smjenu svih javnih dužnosnika koji su koristili potraživanu
imovinu ili opstruirali njezin povrat direktno intervenirajući u entitetske
zakone i izmjenu regulative.
U aprilu 2000. godine osnovano je Ministarstvo za izbjeglice i ljudska
prava na državnoj razini, s mandatom da koordinira sve aktivnosti nižih razina vlasti o pitanjima koja se tiču zaštite ljudskih prava i pitanja izbjeglica/
IRO-a (MILJP). Njegov prvi zadatak bio je da pripremi strategiju provedbe
Aneksa VII, koja je usvojena 2003. godine, a revidirana strategija je usvojena
2010. godine. Revidirana strategija suočila se s brojnim preprekama među
suprotstavljenim političkim strankama i entitetskim vlastima, prije svega u
vezi sa osiguranjem prava na povratak raseljenim osobama, ali i prava onih
koji odaberu da se ne vrate predratnim domovima (Haider, 2010). Revidirana strategija usvojena je 2010. godine i još uvijek se fokusirala na pitanja
kolektivnih centara, restitucije imovine, ali uključivala je i bitne ciljeve bavljenja izazovima koji su povezani s održivošću povratka, kao što su:
1. Rekonstrukcija stambenih jedinica izbjeglica, raseljenih osoba i povratnika, zatvaranje kolektivnih centara i rješavanje pitanja alternativnog smještaja raseljenih osoba i povratnika te društveno neprofitni život, s posebnim akcentom na probleme raseljenih osoba;
2. Okončavanje povrata imovine i stanarskih prava izbjeglica, raseljenih osoba i povratnika;
3. Elektrifikacija povratničkih naselja i individualnih naselja povratnika;
4. Rekonstrukcija infrastrukture u mjestima od interesa za izbjeglice,
raseljene osobe i povratnike;
5. Zdravstvena zaštita raseljenih osoba i povratnika;
6. Socijalna zaštita za raseljene osobe i povratnike;
7. Pravo na obrazovanje raseljenih osoba i povratnika;
Vidi: Arnaut S., Komisija za raseljena lica i izbjeglice, dostupno na internetskoj
stranici: http://crpc.blogger.ba/
4
110
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I OVISNOSTI: ULOGA ŠTAMPANIH MEDIJA U PROCESU POVRATKA...
8. Pravo na rad i zapošljavanje raseljenih osoba i povratnika;
9. Sigurnost raseljenih osoba i povratnika i deminiranje područja povratka;
10. Prava na kompenzaciju raseljenim osobama, izbjeglicama i povratnicima.
U vezi s Revidiranom strategijom za provedbu Aneksa VII Dejtonskog mirovnog sporazuma (MILJP, 2010): Provedba strategije nije u potpunosti započeta u 2010. godini zbog nesposobnosti stranaka izabranih na izborima 2010.
godine da formiraju koaliciju u vladi na državnoj razini, što je dovelo
zemlju do političkog ćorsokaka više od godinu dana, a što je imalo utjecaja na procese donošenja odluka i usvajanje budžeta za naredni period.
U 2012. godini situacija je bila bolja, budžet je usvojen, a početni fondovi
(1,5 miliona KM) usmjereni su u provedbu strategije, koja je bila kritizirana kao nedovoljna da zadovolji strateške ciljeve.
Proces povratka izbjeglica i interno raseljenih osoba u BiH je od potpisivanja mirovnog sporazuma bio obojen brojnim poteškoćama. S jedne strane,
BiH je bila suočena s potrebom rješavanja pitanja masovne raseljenosti odmah
nakon postizanja mirovnog sporazuma, u još uvijek nepovoljnoj političkoj
atmosferi, uz jako oštećenu infrastrukturu i ekonomsku devastiranost. Pored
toga, politički ciljevi su se razilazili, a nova teritorijalna reorganizacija dodatno
je utjecala na njihovu implementaciju. Nije postojala domaća politička volja,
pa je morala biti nametnuta elitama od međunarodne zajednice, što je većim
dijelom rezultiralo velikim brojem povrata imovine.5 Nadalje, u procesu povratka izbjeglica ne smije biti zanemarena uloga medija s obzirom na to da
je javnost primarno formirala svoja saznanja prema informacijama iz medija.
Ipak, još uvijek se mora utvrditi kako je politika utjecala na razvojne politike,
a koji potezi su bili inspirirani medijima, njihovim diskursom i informacijama.
2.3. Medijska scena u Bosni i Hercegovini
Bosna i Hercegovina ima vrlo kompleksnu medijsku scenu. Broj medija
u usporedbi s veličinom populacije prilično je velik.6 Mnogi mediji osnovani su tokom ili neposredno nakon rata, uz snažnu podršku međunarodnih organizacija i međunarodne zajednice, što je bio rezultat ideje da me Još uvijek ne postoje objektivni podaci o tome do koje mjere su oni stvarno
doprinijeli održivom povratku. Popis stanovništva koji se treba provesti 2013.
godine omogućit će konkretnu evaluaciju ovih procesa u BiH. Posljednji popis
stanovništva proveden je 1991. godine.
6
Važno je reći da je većina statistika u BiH samo približna budući da je posljednji
popis stanovništva održan 1991. godine.
5
111
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
diji u BiH trebaju biti stup razvoja demokracije.7 Međutim, većina medija
nije uspjela nositi se s tržišno orijentiranim okruženjem kada je presušila
međunarodna pomoć, što je izazvalo njihov nestanak s medijskog tržišta.
S druge strane, neki mediji koji su osnovani tokom ratnog vremena uz podršku političkih elita uspjeli su preživjeti i postati jednim od najuspješnijih
poslova i najmoćnijih institucija u godinama nakon rata.8
Općenito možemo reći da je međunarodna podrška bh. medijima bila iznimno velika tokom i neposredno nakon rata. Donacije u opremi, novcu, konzultiranju, obrazovanju itd. pružali su mnogi međunarodni mediji,9 nevladine organizacije i fondacije10 te vlade.11 Međutim, u tom prosu napravljene su
neke greške: prva od svih pomoći bila je uložena u medijsku infrastrukturu
(u smislu opreme i novca) i obrazovanje novinara (u smislu njihovog dodatnog obrazovanja), ali ne i u upravljanje medijima (zato mnogi menadžeri ovih
medija nisu uspjeli održati svoje medije na tržištu nakon što su prestale donacije). Najplodnija intervencija međunarodne zajednice u medije u BiH dogodila se na polju zakona i regulative o medijima. To je rezultiralo postojanjem
optimalnih zakona i regulative kada su u pitanju mediji u BiH12.
Tržište medija tokom svih poslijeratnih godina bilo je vrlo komplicirano
i netransparentno. Međutim, usprkos netransparentnosti, očito je da, iako
postoji općenito veliki broj medija, postoji samo nekoliko onih stvarno (politički i društveno) utjecajnih, koje uglavnom drže politički ili ekonomski
moćni pojedinci, skupine ili kompanije. Sve medije (štampane i emitirane)
posjeduju domaće i regionalne elite. Broj medija konstantno raste, ali bilo bi
pogrešno tvrditi da su razlozi za to čisto ekonomske prirode. Medijska industrija postala je vrlo profitabilna. Iz tog razloga firme, koje se bave drugim
Najpoznatiji primjeri su Radio ZID i Radio FERN u Sarajevu, kao i OBN TV.
“Dnevni avaz”, dnevne novine osnovane 1993. godine, ujedno su dnevne novine s najvećim tiražom u BiH u 2010. godini. Njegov prvi vlasnik Fahrudin
Radončić izgradio je imperij koji trenutno uključuje ne samo novine, izdavačku
kuću nego i građevinsku firmu, hotel i druge poslove. Natjecao se za izbore u
Predsjedništvo BiH 2010. godine. U tom naporu ga je obilato podržao njegov
medijski imperij. Godine 2012. postao je ministar sigurnosti.
9
BBC, Deutsche Welle, Voice of America itd.
10
Internews, Soros Foundation, Konrad Adenauer Foundation, Heinrich Boell
Foundation, Friedrich-Ebert-Stiftung itd.
11
Npr. vlada SAD-a.
12
Zakon o kleveti, Zakon o slobodnom pristupu informacijama, Zakon o komunikacijama itd.
7
8
112
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I OVISNOSTI: ULOGA ŠTAMPANIH MEDIJA U PROCESU POVRATKA...
poslovima, nalaze profitabilnim ulaganje u medije.13 Međutim, tu lekciju su
brzo usvojile političke elite koje su shvatile da su mediji povezani s moći i da
se njihovom kontrolom mogu povećati njihovi politički izgledi, tako da su
ili osnovale vlastite medije ili su pokušale utjecati na postojeće.
Prema podacima dobijenim od Regulatorne agencije za komunikacije14
i Vijeća za štampu,15 postoji devet dnevnih novina: četiri politička magazina, 98 periodičnih magazina (50 u Federaciji BiH i 48 u Republici Srpskoj),
46 TV stanica (tri su dijelovi javnog servisa: FTV, RTRS i BHT1) i 151 radio­
stanica (tri su dijelovi javnog servisa: Radio Federacije, Radio RS-a i BH
radio 1). Kada su u pitanju štampani mediji, treba reći da je čitanje novina
u BiH uvijek bilo ograničeno, a danas je na još nižoj razini zbog loše ekonomske situacije i ograničenog kvaliteta dostupnih medija. Sadržaj štampanih medija uveliko je podijeljen i ograničen etničkim karakterom svoje
publike.16 To sprečava štampane medije da dođu do šireg čitateljstva na
državnoj razini, a prije svega ih primorava da se okrenu etničkim skupinama koje su dominantne u područjima gdje se njihova novina objavljuje.
Pored toga, štampani mediji se obraćaju građanima posvećenim idejama
određene političke opcije koja im je bliska.
Pozicija štampanih medija u Bosni i Hercegovini, kada su u pitanju njihovi odnosi prema elitama i/ili građanima, prilično je komplicirana: nije
pretjerano reći da štampani mediji predstavljaju glas elita, a ne građana.
Njih uglavnom posjeduju politički ili ekonomski moćnici17 i oni bliski političkim elitama.18 Većina štampanih medija prihvatila je da direktno promovira neke političke stranke i kandidate19, dok se drugi koriste kako bi se
Jedan od najvažnijih investitora u medije je Sarajevska pivara, koja posjeduje
jedne dnevne novine (“Oslobođenje”) i jedan sedmičnik (“Dani”).
14
Regulatorna agencija za komunikacije, dostupno na internetskoj stranici: http://
www.rak.ba
15
Vijeće za štampu, dostupno na internetskoj stranici: http://www.vzs.ba
16
Dnevni avaz se stoga smatra bošnjačkom novinom, Nezavisne novine i Glas
Srpske srpskim, a Dnevni list hrvatskim novinama.
17
Dnevni avaz, Oslobođenje npr.
18
Predizborna kampanja za opće izbore 2010. godine pokazala je direktnu vezu
između štampanih medija i političkih aktera (Udovičić i dr., 2010), Više informacija: Udovičić i dr. (2010) Izbori 2010 u BiH: Kako su mediji pratili izbornu kampanju, Media plan institut, Sarajevo.
19
Dnevni list, naprimjer, podržavao je HDZ 1990 i njihovog kandidata Martina
Raguža, Nezavisne novine su promovirale SNSD i Milorada Dodika, dok su
Dani podržavali SBiH i Harisa Silajdžića.
13
113
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
diskreditirali protivnici.20 Općenito, politički akteri postavljaju dnevni red,
a štampani mediji ga samo slijede (što je u trendu ne samo u predizbornoj kampanji nego i uopće). Štampani mediji promoviraju svoje omiljene
političke lidere i stranke ne samo u poglavljima novina koja se odnose na
izbore nego i rubrici sporta, zabave itd. Jasno je da političke strane koje se
najviše reklamiraju u nekim novinama dobijaju najbolji tretman upravo u
tim medijima. Međutim, nisu samo reklame preduvjet za favoriziranje nekih stranaka: “dobri odnosi”, kako politički lideri vole zvati svoju bliskost
s određenim vlasnicima medija, također određuju tretman određenih stranaka od pojedinih medija.
Općenito, većina istraživanja i anketa (Vijeće za štampu, 2012) pokazuje
manje-više identične rezultate kada su u pitanju štampani mediji: naime,
političke ili ekonomske elite ili posjeduju ili su vrlo blisko povezane sa štampanim medijima. Zbog nedostatka sankcija iza samoreguliranosti štampanih medija dominantni su ekstremno niski standardi (čak i određeni oblik
govora mržnje) u većini dnevnih novina. To izaziva nedostatak povjerenja
javnosti u štampane medije, što može biti jedan od razloga za nizak tiraž
dnevnih novina.21 Građani su također naučili da štampani mediji lako padaju pod utjecaj elita, što se (zajedno s apatijom ljudi) odražava u niskom
tiražu sedmičnih magazina.22 Usto, mlađa populacija teži skoro isključivo
korištenju interneta, što također doprinosi nižem tiražu štampanih medija.
Kada govorimo o pritisku na medije i novinare u BiH, u vrijeme tranzicije napravljena je strukturalna greška, i ta greška se i sada ponavlja.
Greška je bila vjerovati da će jednom kada oslobodimo medije od utjecaja
države (što je bilo povezano s jednopartijskim komunističkim sistemom)
svi problemi slobode medija biti riješeni. To naravno nije bio slučaj. Moglo
bi se čak reći da reforma medija nije oslobodila medije od utjecaja države,
nego je taj utjecaj samo zamijenjen (ili dopunjen) utjecajem političkih elita.
Tačnije, jedini razlog zašto država više nema utjecaja na medije jest činjenica da država nije dovoljno jaka. Naime, političke elite, koje se nalaze u
državnim tijelima, vrlo često rade kao autonomni akteri (ponekad čak i
suprotno logici državnih interesa) i dovoljno su jake da primijene snažan
Dnevni avaz je imao više članaka koji su diskreditirali SDA i Sulejmana Tihića
nego članaka koji su promovirali Fahrudina Radončića i SBB.
21
Maksimalno 100.000 primjeraka petkom, kada ljudi tradicionalno najviše kupuju novine jer se u izdanju od petka nalazi TV program za cijelu sedmicu. 30.000
do 50.000 primjeraka ”običnim” danima.
22
20.000 do 30.000 primjeraka.
20
114
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I OVISNOSTI: ULOGA ŠTAMPANIH MEDIJA U PROCESU POVRATKA...
pritisak kako na medije tako i na novinare. Iz tog razloga se trenutne debate okreću oslobađanju medija od političkog pritiska, dok političke elite blisko surađuju s ekonomskim elitama i zajednički vrše pritisak na medijsku
sferu. Tako je državni pritisak zamijenjen političkim, a politički pritisak je
sada blisko povezan s ekonomskim.
Po medijsku nezavisnost posebno su opasne nagrade koje elite dodjeljuju medijima. Pritisci na novinare su vidljiviji iako se situacija može na
prvi pogled činiti manje problematičnom u usporedbi sa situacijom neposredno nakon rata. Međutim, još uvijek postoje novinari koji žive pod
policijskom zaštitom budući da se suočavaju sa ozbiljnim prijetnjama po
svoj život i živote članova svojih obitelji.23 Dodatni oblik pritiska na medije
ogleda se u lošim uvjetima rada: mnogi od njih rade bez ugovora ili pod
vrlo sumnjivim uvjetima, vrlo su malo plaćeni itd. Ovo je jedan od razloga zašto se iskusni i dobro obrazovani novinari često prebacuju u sektor
odnosa s javnošću ili neke druge poslove, ostavljajući prostor u medijima
koji se onda ‘ispunjava’ ‘jeftinom radnom snagom’.24 Oni hrabri novinari
koji se unatoč ovako lošim uvjetima rada nastavljaju angažirati u istraživačkom novinarstvu često se susreću s različitim oblicima diskreditacije
od političkih i ekonomskih elita.25
Općenito, možemo reći da je puno pritisaka na medije i novinare: od
direktnih prijetnji i opstrukcija rada novinara,26 do latentnog i skrivenog
pritiska u obliku simbioze između političkih i ekonomskih elita i vlasnika
medija, koji zajednički definiraju ‘politiku i strategiju medija’, što onda
isključuje mogućnost kritičkog pisanja. Sve spomenuto, zajedno s niskom
ili skoro nepostojećom reakcijom javnosti prema pričama iz medija27, demotivira novinare da ustraju u istraživačkom novinarstvu.
Bakir Hadžiomerović, novinar i urednik TV magazina “60 minuta”, bio je pod
policijskom zaštitom, a Dženana Karup-Druško, novinarka magazina Dani, doživjela je direktne prijetnje jednog člana mafije.
24
To jest manje obrazovani ljudi, sa slabim referencama i radnim iskustvom.
25
Jedan od oblika ovakve diskreditacije je pisanje pisama njihovim urednicima u
kojima političari insistiraju na izvinjenju novinara i prijete sudskim tužbama.
Tužbe su također uobičajene, a političari tuže novinare iz različitih razloga: od
objavljivanja njihovih slika do pisanja o njihovim poslovnim aferama.
26
Nisu voljni da komuniciraju i daju kritičke informacije koje su potrebne.
27
Apatija opće javnosti jedan je od najvećih problema. Javnost rijetko reagira na
medijske priče, a čak i kada postoji reakcija ona je “poluprivatna”: ljudi diskutiraju u svojim domovima ili u kafićima, ali nema glasnih protesta.
23
115
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
Sumirajući situaciju s medijima u Bosni i Hercegovini, može se reći da
postoji veliki broj medija na sceni u Bosni i Hercegovini, kao i vijesti koje
kruže, ali s ograničenim brojem tačnih i nepristranih informacija.28 Kao
posljedica toga, unatoč mnogim informacijskim kanalima, građani sve
više postaju zbunjeni i dezorijentirani.
3. METODOLOŠKI OKVIR
Osnovne metode koje su korištene u ovom istraživanju bile su analiza
podataka i sadržaja odabranih štampanih medija. Istraživanje je bilo kvantitativno i kvalitativno, a fokusiralo se na medijski sadržaj s ciljem utvrđivanja
načina na koji mediji izvještavaju o pitanjima izbjeglica i interno raseljenih
osoba. U tu svrhu izrađene su i kodirane varijable za daljnje mjerenje.
3.1. Periodi analize / značajni događaji: 1995-2010.
Analiza se fokusirala na najvažnije periode po Bosnu i Hercegovinu i
razvoj vezan za izbjegličku krizu od 1991. godine pa nadalje. Istraživanje
je identificiralo najvažnije događaje u zakonodavnom i političkom okviru
za povratak raseljenih osoba i izbjeglica. Periodi interesa identificirani su
tokom početnog istraživanja, a provjereni su u pilot-istraživanju. Identificirani su sljedeći periodi29 kao značajni za istraživanje i proces povratka
izbjeglica i raseljenih osoba u BiH:
a. 1995/1996. (usvajanje i početak provedbe službenih politika u vezi s
procesom povratka nakon Dejtonskog sporazuma i Aneksa VII)
i. i.
Osnovna pitanja na koja je očekivano da se odgovori bila su:
“jesu li i kako su političke elite bile zainteresirane za implementaciju Aneksa VII te koliko su i kako mediji pokrivali ta pitanja,
Mi smatramo “vijesti” terminom koji opisuje sadržaj koji je nov, interesantan, a
“informacija” kao termin opisuje sadržaj koji nas informira, usmjerava i obrazuje.
29
Bilješka: Ovih pet faza značajno je zato što daju mogućnost da se prati povratak
u periodima koji su se de facto događali u punom intenzitetu, a sigurno su morali
biti adekvatno zastupljeni i u medijima. U svih pet vremenskih perioda, utjecaj
medija i politike bio je relevantan za pitanja izbjeglica i povratnika. Međutim,
neophodno je uzeti u obzir tržišno-potrošačke faktore ponašanja medija prema
svakoj temi, uključujući i ovu, u smislu njene “tržišne zanimljivosti” čitateljima.
28
116
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I OVISNOSTI: ULOGA ŠTAMPANIH MEDIJA U PROCESU POVRATKA...
s posebnim naglaskom na moguće devijacije od općeg diskursa i
kritički osvrt na uspjeh medijskih aktera i politika);
b. 1997/1998. (početak uključenja OHR-a i usvajanje imovinskih zakona te problemi koji su uslijedili u primjeni ovih zakona)
i. i.
Osnovno pitanje na koje se očekivao odgovor bilo je: “je li
bilo otpora na različitim administrativnim razinama prema primjeni usvojenog zakona i u kojoj mjeri su mediji prakticirali ulogu ‘monitoringa’ i kritike te isticali i pratili bavljenje problemima
implementacije zakona o povratnicama”;
c. 1999-2001. (kada su imovinski zakoni usavršeni i odstranjene ključne
prepreke za njihovu provedbu), što je povezano sa osnivanjem Ministarstva za ljudska prava i izbjeglice na državnoj razini, sa svrhom
koordiniranja svih aktivnosti koje se odnose na povratak izbjeglica i
raseljenih osoba.
i. (Zanimljivo je pogledati kako mediji ‘opažaju’ pozitivne trendove
i kako ih koriste da bi animirali javnost i stvorili širu društvenu
podršku takvim trendovima.)
d. 2006. godina bila je godina završetka provedbe imovinskih zakona
(do tada je 129 registriranih općina u potpunosti provelo te mjere).
To je također bila godina u kojoj su održani opći izbori (1. oktobra
2006);
e. 2010. godina je godina kada je usvojena Revidirana strategija za
provedbu Aneksa VII. Proces je de facto bio završen četiri godine
prije toga, ali bilo je jasno da to nije bio ‘pravi’ povratak, nego samo
projekcija implementacije imovinskih zakona. Budući da su demografska pomjeranja koja je izazvao rat (1992-1995) još uvijek bila na
snazi, bilo je očito da ‘pravi’ povratak nije uspio, kao ni politike koje
su trebale osigurati povratak. U tom smislu mogu se promatrati pokušaji revizija strategija kako bi se učinile neke pozitivne promjene
u dijelu povratka izbjeglica i interno raseljenih osoba.
3.2. Analiza podataka
3.2.1. Kvantitativna analiza
Istraživanje je kvantitativno zabilježilo brojne relevantne tekstove u pet
ciljnih štampanih medija. Uzorak odabranih štampanih medija u Bosni i
Hercegovini uzeo je u obzir njihovu razinu opće distribucije, geopolitički
117
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
značaj i utjecaj na javno mnijenje etnopolitičkih elita u pojedinim područjima,
kao i broj izdanja štampanih medija, na koji je podjednako primijenjena
kvantitativna i kvalitativna analiza. Slijedeći zadate kriterije, odabrano je i
analizirano pet štampanih medija u Bosni i Hercegovini: Oslobođenje, Dnevni
avaz, Glas Srpske, Nezavisne novine i Dnevni list.30
Korišteni su sljedeći opći oblici analize i ukrštanja podataka:
(1) Opća analiza, koja je obuhvaćala kumulativne podatke i periode
(2) Analiza pojedinačnih varijabli medija
(3) Dodatne korelacije
Uzorak:
Analiza podataka identificirala je relevantne novinske članke i razvrstala ih po tabelama pod odgovarajuće stupce varijabli. Tokom početne
faze analize medijskog sadržaja istraživački tim je registrirao brojna izdanja relevantnih medija, kao i članke koji su u njima objavljeni:
• 800 – pregledanih izdanja
• 2257 – ukupan broj relevantnih tekstova koji se odnose na izbjeglice/IRO
Osnovna pravila koja su primijenjena na uzorak:
• Svaki period/događaj bio je praćen tokom tri mjeseca (mjesec prije događaja, mjesec događaja i jedan mjesec nakon određenog događaja).
• Korišten je princip rotirajućeg uzorka perioda/datuma (prvi ponedjeljak
u mjesecu, zatim sljedeće sedmice utorak, pa sedmice iza srijeda itd.).
Izrađeno je i praćeno sljedećih 14 varijabli: 1. kod dnevnih novina, 2. primarna/sekundarna tema članka, 3. primarni/sekundarni akteri medijskog sadržaja,
4. forma novinarskog teksta, 5. vrsta naslova i podnaslova, 6. autor teksta, 7. primarni/sekundarni izvor medijskog sadržaja, 8. broj korištenih izvora, 9. predstavnici uključeni u izvor, 10. stav prema izbjeglicama, 11. pozicija članka prema procesu povratka, 12. izbjeglička populacija, 13. porijeklo izbjeglica, 14. da li članak
zaslužuje posebnu pažnju.
Ovdje je važno napomenuti da su sekundarne teme, akteri i izvori
korišteni samo kao kontrolne varijable kako bi se utvrdilo da ne postoje
Nadalje, Večernje novine, dnevne novine koje su identificirane kao novine od
interesa, zbog težeg pristupa arhivi i ograničenja projekta/budžeta izostavljene
su iz ovog uzorka.
30
118
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I OVISNOSTI: ULOGA ŠTAMPANIH MEDIJA U PROCESU POVRATKA...
značajne varijacije unutar teksta članka koje odstupaju od onih koje su
postavljene u naslovu i podnaslovu. Analiza podataka pokazala je da su
sekundarne teme, akteri i izvori bili rijetko prisutni u istom članku. Stoga
su članci bili uglavnom konsolidirani i usmjereni na problem, ali istovremeno lišeni komparativne perspektive ili pristupa koji bi dao drugačiji
opis situacije, a koja bi onda mogla dokazati primarne varijable u članku.
Ključne riječi/fraze:
Ključne riječi i fraze korištene su kako bi se identificirali članci koji bi mogli odgovarati zadatim kriterijima i kvalificirati određene tekstove da budu
uključeni u analizu: izbjeglice i interno raseljene osobe, povratak, Aneks
VII, Dejtonski mirovni sporazum, Komisija za imovinske zahtjeve (CRPC),
imovinski fondovi, PLIP ili imovinski zakoni, manjinski povratak, dvojno
državljanstvo, održivi povratak, stalno prebivalište, predratno prebivalište,
humanitarna pomoć, donacije, protjerani/istjerani, prisilne migracije itd.
3.2.2. Kvalitativna (sadržajna) analiza
Odabrani štampani mediji, osim kvantitativno, analizirani su i kvalitativno, to jest sadržajno, s namjerom da se utvrdi koje teme dominiraju
i koje se poruke vezano za proces povratka u BiH odašilju u novinskim
tekstovima, te da li postoji bilo kakva naklonost medija prema procesu
povratka, odnosno prema političkim, međunarodnim, operativnim ili povratničkim (građanskim i etničkim) ulogama.
Sadržajna analiza pokrivala je sljedeće periode: 1996, 1998, 1999, 2000,
2001, 2002. (samo januar), 2006. (tri mjeseca) i 2010. godinu. Regionalno gledano, dnevne novine su bile: Dnevni avaz i Oslobođenje iz Sarajeva, Nezavisne novine i Glas Srpske iz Banje Luke, i za 2010. godinu uzorak je proširen Dnevnim listom iz Mostara, kao najmlađom dnevnom novinom u BiH.
Dnevne novine iz Banje Luke su tokom perioda praćenja prošle kroz
izvjesne korekcije svojih službenih naziva. Nezavisne novine su do 2000.
godine izlazile pod nazivom ‘Dnevne nezavisne novine’ jer su u tom periodu imale i sedmično izdanje, te je iz tog razloga postojala i distinkcija.
Glas srpski je također 2000. godine preimenovan u Glas Srpske. Razlog
ovoj promjeni bila je namjera da se zamijeni etnička entitetskom komponentom. Glas Srpske, koji je bio jedina dnevna novina u to vrijeme u državnom vlasništvu, kupile su Nezavisne novine 2008. godine.
119
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
4. KVANTITATIVNA ANALIZA PODATAKA
Ovaj segment sastoji se iz tri dijela: pokriva analizu glavnog uzorka
za svaku zastupljenu varijablu, odabrane korelacije – ukrštanje varijabli, i
glavne osobine varijabli za pojedinačne novine.
4.1. Glavni uzorak – analiza varijabli
Tabela 1. Ukupan broj pregledanih članaka po dnevnoj novini
Valjano
Učestalost
Postotak
Valjani
postotak (%)
Oslobođenje
652
28.9
28.9
Dnevni avaz
565
25.0
25.0
Nezavisne novine
431
19.1
19.1
Glas Srpske
565
25.0
25.0
Dnevni list
44
1.9
1.9
Total
2257
Tabela 1 pokazuje udio članaka koji su prikupljeni u pet praćenih
dnevnih listova. Može se vidjeti da su u promatranim novinama pitanja vezana za izbjeglice/IRO bila manje-više pokrivena izbalansirano, što
može sugerirati prisutnost ukupnog javnog interesa za pitanja povratnika/IRO-a. Iznimku predstavlja Dnevni list, kao najmlađi štampani medij,
s najmanjim brojem primjeraka i odgovarajućim člancima vezanim za
predmetnu temu. Ovi podaci potvrdili su da je ‘povratak’ i dalje sveprisutna tema; međutim, kako je kasnije pokazano, bilo je značajnih varijacija i općenito silazna putanja od kraja 90-ih naovamo.
Tabela učestalosti i narativna interpretacija:
(Učestalost pojavljivanja u sljedećim tabelama razvrstana je po hijerarhiji u tri kategorije: najveća učestalost označena je podebljanim
slovima, srednja je ispisana kurzivom, dok su vrijednosti ispod toga
ostale neoznačene.)
120
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I OVISNOSTI: ULOGA ŠTAMPANIH MEDIJA U PROCESU POVRATKA...
Tabela 2. Primarne teme članka
Učestalost
Postotak
(%)
Valjani
postotak (%)
Politike i potezi usmjereni
na rješavanje statusa i prava
izbjeglica/IRO-a
317
14,0
14,0
Nešto drugo
312
13,8
13,8
Nešto vezano za povratak
243
10,8
10,8
Opće izvještavanje o procesu
povratka
204
9,0
9,0
Rekonstrukcija stambenih
objekata
183
8,1
8,1
Implikacije
141
6,2
6,2
Incidenti
137
6,1
6,1
Lične priče izbjeglica/IRO-a
129
5,7
5,7
Aktivnosti izbjeglica/IRO-a
125
5,5
5,5
Stavovi i mišljenja političara
98
4,3
4,3
Status i prava
90
4,0
4,0
Aktivnosti izbjeglica/IRO-a
86
3,8
3,8
Kuće izbjeglica/IRO-a
71
3,1
3,1
Lične priče izbjeglica/IRO-a
55
2,4
2,4
Interakcija između političara i
izbjeglica
28
1,2
1,2
Kolektivni centri
27
1,2
1,2
Obnova sakralnih objekata
11
0,5
0,5
Tabela 2 ukazuje na to da je postojao niz tema koje su bile pokrivene
unutar promatranog uzorka. Većina njih odnosila se na opće izvještavanje
i politike/poteze usmjerene prema rješavanju statusa izbjeglica i raseljenih osoba, čemu je vjerojatno uzrok evidentan nedostatak uspjeha datih
121
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
politika i poteza. Jedina konkretna tema koja je bila zastupljena je obnova
stambenih objekata. Istinski je to bio bitni dio službene agende nekoliko
godina nakon rata, ali je nadaleko potcijenio sve ostale potrebne uvjete za
samoodrživi povratak. Pisanje o temama koje su usko vezane za uvjete života izbjeglica/IRO-a čini se nije bilo u fokusu (rekonstrukcija, samo-izraženi stavovi i potrebe, aktivnosti izbjeglica/IRO-a, kolektivni centri, kuće i
uvjeti života izbjeglica/IRO-a, njihov status i prava).
Čini se da su mediji pokrivali pitanja izbjeglica/IRO-a više indirektno
nego putem direktnog kontakta s ranjivim skupinama. Njihov odnos stoga
može biti izjednačen s ponašanjem političkih elita, koje očito nisu zadržale
povratak kao prioritet na društveno-političkoj agendi usprkos motivirajućim faktorima s druge strane. Njihova interakcija bi imala viši rang među
zastupljenim temama.
Tabela 3. Primarni akteri medijskog sadržaja
Učestalost
Postotak
(%)
Valjani
postotak (%)
Pojedinci, skupine izbjeglica
560
24,8
24,8
Međunarodna zajednica
186
8,2
8,2
Lokalni NVO-i
168
7,4
7,4
Nepoznati
155
6,9
6,9
Lokalni predstavnici izvršne vlasti
149
6,6
6,6
Međunarodne organizacije
133
5,9
5,9
Vlada RS-a
130
5,8
5,8
Političke stranke
127
5,6
5,6
Vijeće ministara BiH
93
4,1
4,1
Vlada FBiH
87
3,9
3,9
Agencije, regulatorna tijela
70
3,1
3,1
Predstavnici EU
66
2,9
2,9
Kantonalni predstavnici izvršne
vlasti
56
2,5
2,5
Lokalno zakonodavstvo
47
2,1
2,1
122
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I OVISNOSTI: ULOGA ŠTAMPANIH MEDIJA U PROCESU POVRATKA...
Učestalost
Postotak
(%)
Valjani
postotak (%)
Ostali dužnosnici stranih zemalja
42
1,9
1,9
Pojedinci koji nisu izbjeglice
34
1,5
1,5
Predstavnici SAD-a
27
1,2
1,2
Hrvatski dužnosnici
27
1,2
1,2
Vjerske zajednice
26
1,2
1,2
Javne ličnosti
14
0,6
0,6
Federalno zakonodavstvo
9
0,4
0,4
Zakonodavstvo RS-a
9
0,4
0,4
Zakoni BiH
9
0,4
0,4
Vlada Brčko Distrikta
6
0,3
0,3
Kantonalno zakonodavstvo
5
0,2
0,2
Srbijanski dužnosnici
5
0,2
0,2
Bh. dužnosnici
4
0,2
0,2
Autor teksta
3
0,1
0,1
Sudstvo BiH
1
0,0
0,0
Sudstvo RS-a
1
0,0
0,0
Općinski sudovi
1
0,0
0,0
Sudovi FBiH
1
0,0
0,0
Tabela 3 jasno prikazuje da je varijabla ‘primarni akteri medijskog sadržaja’ također široko diferencirana ponuđenim mnogostrukim opcijama.
Međutim, neke brojke upadaju u oči. Naime, pojedinačno dominantni
primarni akteri analiziranog uzorka su ‘pojedinci, skupine i populacija (izbjeglica, povratnika i raseljenih osoba)’. Druga pojedinačno važna
kategorija je ‘međunarodna zajednica’, koja je prilično posebna budući
da ima vodstvo nad domaćim akterima (vladinim i nevladinim). Nakon
toga slijede različite razine izvršne vlasti, kao i lokalne nevladine organizacije (udruge povratnika, nevladine organizacije za ljudska prava itd.).
123
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
Posebno je interesantno da je najniža izvršna razina (predstavnici lokalne
izvršne vlasti) više okupirana pitanjima interno raseljenih osoba i izbjeglica nego više razine. Čini se da je bit diskusije rješenje problema i opća komunikacija vođena između ove dvije skupine kao korisnika i onih koji tu
korist čine (izvršne vlasti i izbjeglica/IRO-a). Na horizontalnoj – entitetskoj
razini, nešto više pažnje posvećeno je pitanjima izbjeglica/IRO-a u RS-u
nego u Federaciji BiH. To se može sagledati u svjetlu RS-a kao centraliziranog entiteta, a time i sposobnijeg da se bavi predmetnim pitanjima. Važno
je napomenuti da izvršne vlasti Brčko Distrikta uopće nisu zastupljene, što
može biti iz više razloga: nedostatak ovlasti ili riješena povratnička pitanja
na malom i relativno ograničenom administrativnom prostoru Brčko Distrikta koji se lakše kontrolira. Možda bi rezultati bili potpuno drugačiji da
je Brčko Distrikt imao svoju vlastitu javnu dnevnu novinu koja bi obratila
više pažnje agendi izbjeglica/IRO-a.
Rang učestalosti pojavljivanja lokalnih NVO-a sugerira da civilnom
društvu treba puno više napora u bavljenju pitanjima izbjeglica/IRO-a
nego vladinim akterima. Razlog tome bi mogla biti veća dostupnost i otvorenost ove skupine prema javnim dužnosnicima, koji su često rezervirani
i manje otvoreni prema medijima. U cijelosti čini se da postoje razumni
argumenti u vezi s ravnodušnošću administrativno-političke sfere prema
predmetnim pitanjima, za što tek treba navesti tačne razloge.
Primarni akteri medijskog sadržaja kada se grupiraju zajedno daju
puno jasniju i informativniju sliku:
Tabela 4. Skupine primarnih aktera medijskog sadržaja
Učestalost
Postotak
(%)
Izvršne vlasti
591
28%
28%
28%
Zakonodavne
vlasti
79
4%
4%
32%
Sudska vlast
8
0,4%
0%
32%
Strane države
i njihovi
predstavnici
491
23%
23%
56%
Civilno društvo
806
38%
38%
94%
Političke stranke
127
6%
6%
100%
124
Valjani
Kumulativni
postupak (%) postupak (%)
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I OVISNOSTI: ULOGA ŠTAMPANIH MEDIJA U PROCESU POVRATKA...
Izvršna vlast
Zakonodavna vlast
Sudska vlast
Strane države i njihovi predstavnici
Civilni sektor
Političke partije
Grafikon 1. Skupine primarnih aktera medijskog sadržaja
Grafikon 1 prikazuje skupine varijabli i rezultate na sličan ali ipak donekle
različit način. Naime, unutar ovakvog prikaza civilno društvo postaje najuvjerljiviji primarni akter. Drugi po redu su izvršne vlasti na svim administrativnim
razinama i odmah iza njih strani akteri. Zato se ove tri opće skupine mogu smatrati primarnim akterima na razini glavnog uzorka budući da vode ispred svih
drugih aktera koji su predviđeni i mjereni unutar ove varijable. Druge skupine
varijabli su daleko iza njih, uključujući političke aktere i zakonodavne instance,
pri čemu ove potonje imaju marginalnu učestalost pojavljivanja.
Što se tiče ‘sekundarnih aktera medijskog sadržaja’, na sličan način kao
i s primarnim akterima, većina sekundarnih aktera medijskog sadržaja su
pojedinci, skupine i populacije (izbjeglica, povratnika i raseljenih osoba).
To sugerira da postoji korespondencija između primarnih i sekundarnih
aktera medijskog sadržaja. Sekundarni akteri su također općenito raznoliki i prikazuju blagu dominaciju direktnih skupina/izbjeglica i povratnika,
pojedinaca. Ovo je razumljivo budući da se istinski problemi tiču ranjivih
skupina, te im je stoga dato više tematskog prostora u svim tekstovima.
Tabela 5. Novinarska forma
Učestalost
Postotak (%)
Valjani postotak (%)
Izvještaj
1133
50,2
50,2
Vijest
914
40,5
40,5
Izjava
104
4,6
4,6
Intervju
77
3,4
3,4
Komentar
29
1,3
1,3
125
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
100 %
80 %
Novinarska forma Vijest
60 %
Novinarska forma Izvještaj
40 %
Novinarska forma Intervju
20 %
Novinarska forma Komentar
0%
1995 1996 1997 1998 1999 2001 2002 2006 2010
Novinarska forma Izjava
Godina
Grafikon2. Novinarska forma
Tabela 5 pokazuje da je najčešće korištena novinarska forma bio izvještaj31
– do 50 posto, nakon toga vijest32, s nešto slabijom zastupljenošću – 40 posto,
dok su druge novinarske forme, kao što su: intervju33, izvještajzamedije/
reakcija/izjava,komentar34 i drugo (foto vijesti, i sve što ne spada u primarne
kategorije) samo marginalno zastupljene. Ovi rezultati ukazuju na to da je
izvještavanje sistematično, te da je, makar formalno, data potrebna pozornost
ovom vrlo važnom problemu. Proces izvještavanja je kontinuiran, ali manje
vijesti nego izvještaja može ukazati na to da nije bilo bitnih/vidljivih događanja/politika vrijednih medijske pažnje. Komentarise oskudno pojavljuju kao
novinarska forma i ukazuju na to da redakcije nisu posebno zainteresirane za
angažman javnosti u cilju pružanja poticaja procesu povratka.
Grafikon2 rikazuje značajnu disproporciju između vijesti i izvještaja.
U drugoj polovini 90-ih, nakon sklapanja Dejtonskog mirovnog sporazuma i tokom prvih godina njegove implementacije, često su postojale oscilacije između ove dvije forme na godišnjoj razini, osim za dvije godine
– 1998. i 1999, kada su usvojeni i započeli s provedbom imovinski zakoni
31
32
33
34
U smislu detaljnijeg bavljenja ovim predmetom nego u vijestima, s mogućnošću
da se koristi slobodan stil autora, gdje pritom mogući zaključci ili smjerovi moraju biti jasno odvojeni od konstatacije činjenice, ili se moraju jasno pozivati na
posebne činjenice.
Informacija sadrži pet ili manje odgovora na ključna novinarska pitanja (ko,
što, gdje, kada, zašto, kako). Obično se sastoji od uvoda, tijela i nekog oblika
zaključka, mada su moguće i različite strukture. Dužina je uglavnom jedna novinarska kartica.
Oblik u kojem se nalaze najmanje dva direktna pitanja i direktna odgovora koja
se postavljaju jednom ili dvojici sugovornika
Autor u ime redakcije ili nezavisno određuje u skladu s događajem; upozorava
na izvjesne fenomene, kritizira ili hvali aktere itd.
126
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I OVISNOSTI: ULOGA ŠTAMPANIH MEDIJA U PROCESU POVRATKA...
s puno pristranosti, koja je očito zahtijevala puno veće uključenje relevantnih
strana i medija među njima u elaboriranju prilično novog zakonsko-institucionalnog okvira, njegovog dometa i praktičnih kontradiktornosti. Od 2001.
godine i kasnije u narednim godinama ove dvije forme su stabilizirane, s prevladavajućom dominacijom vijesti. Ovo bi mogao biti rezultat razriješenih
nedoumica i prvi put od rata usvajanjem zakonsko-institucionalne regulative, prije svega putem osnivanjem Ministarstva za ljudska prava i izbjeglice.
S početkom funkcioniranja ministarstva, mediji su se oslanjali na njega kao na
glavnu instituciju u ovoj oblasti i stoga su se opredijelili za neanalitičke forme,
kao što su novinske vijesti, koje su jednostavnije i zahtijevaju manje vremena
nego izvještaji, koji impliciraju i određenu razinu istraživanja i analize.
Tabela6.Vrste naslova i podnaslova
Učestalost
Postotak(%)
Valjanipostotak(%)
Informacijski
1811
80,2
80,2
Senzacionalistički
269
11,9
11,9
Emotivni
121
5,4
5,4
Stručni
56
2,5
2,5
100 %
80 %
60 %
Informacijski
40 %
Senzacionalistički
Emotivni
20 %
Stručni
0%
1995
1996
1997
1998
1999
2001
2002
2006
2010
Godina
Grafikon3. Vrste naslova i podnaslova
Tabela 6 otkriva da je daleko više korištenih vrsta naslova i podnaslova informativnog–činjeničnogkaraktera (80,2 posto). Svi drugi naslovi senzacionalističkog, emotivnog i stručnog tipa zastupljeni su između 2,5 posto i 12 posto
naslova, s vidljivom prednošću senzacionalističkihu usporedbi s emotivnim,
kao i s blagom prednošću emotivnih naspram ekspertnih tipova naslova i
127
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
podnaslova. Ovi rezultati sugeriraju da su mediji uglavnom bili dorasli zadatku, ali prava vrijednost ovih brojki dolazi do izražaja u dijahroničkoj usporedbi
tokom različitih perioda analize i u vezi s podacima koji su dobijeni u Srbiji.
Grafikon3 pokazuje da su informativni naslovi dominirali s neznatnim
varijacijama tokom godina, što je slučaj i s drugim tipovima naslova. Blaga
varijacija je uočljiva i u ovom grafikonu, to jest u periodima kada su informativni naslovi lagano rasli, oni senzacionalističkog karaktera su opadali.
Međutim, to je sasvim razumljivo zbog oprečnog/suprotstavljenog karaktera ovih dvaju tipova naslova i podnaslova.
Tabela7.Autori teksta
Učestalost
Postotak(%)
Valjanipostotak(%)
Redakcijskinovinari
1373
60,8
60,8
Agencije
794
35,2
35,2
Izjave za medije
36
1,6
1,6
Preuzeto iz drugih
medija
32
1,4
1,4
Komentatori
22
1,0
1,0
Autor teksta Redakcijski
novinar
90 %
80 %
70 %
60 %
50 %
40 %
30 %
20 %
10 %
0%
Autor teksta Agencija
Autor teksta Izjava za medije
Autor teksta Preuzeto iz
drugih medija
1995 1996 1997 1998 1999
2001 2002 2006 2010
Autor teksta Komentator
Godina
Grafikon4. Autori teksta
Tabela 7 ukazuje na to da članci koje potpisuju redakcijskinovinari dominiraju, što je sasvim normalna pojava u novinarstvu. Drugi po redu su
agencije, dok su ostale kategorije samo simbolično zastupljene: preuzetoiz
drugihmedija i komentatori. Postoji međutim značajan postotak nepotpisanihčlanaka, koji bi trebali biti ispitani bliže kako bi se utvrdilo postoji li nešto
kompromitirajuće u sadržaju što je utjecalo na autora da prikrije svoj identitet.
128
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I OVISNOSTI: ULOGA ŠTAMPANIH MEDIJA U PROCESU POVRATKA...
Mediji su također autonomni u odnosu na druge medije, rijetko citiraju
jedni druge, što je također razumljivo budući da generalno rade na istom
tržištu u međusobnoj konkurenciji. Moglo bi se ustvrditi i to da su agencije
veoma važan izvor informacija, da osiguravaju puno informacija koje se
kasnije distribuiraju ili koriste putem medija.
Grafikon 4 potvrđuje dominaciju novinarskih reportera i agencija kao dvaju glavnih tipova autora. Međutim, ova dva tipa autorstva susrela su se 1996,
a posebno 1998. godine, u smislu da je novinarsko izvještavanje opalo, a agencijske vijesti su porasle, čemu bi mogao biti uzrok delikatnost izvještavanja
u vezi s tekućim kontroverzama, složenošću intenzivne debate i ekspertnog
rada vezanog za imovinske zakone i uspostavljanje izvršnog okvira. U isto
vrijeme, čini se da su agencije obavljale dosta rada na izvještavanju, dok su
pojedinačni novinari bili manje izloženi i koncentrirani na praćenje vijesti.
Tabela 8. Primarni izvori medijskog sadržaja
Učestalost
Postotak (%)
Valjani
postotak (%)
Izvršne vlasti
426
18,9
18,9
//
246
10,9
10,9
Lokalni NVO-i
215
9,5
9,5
Autor teksta
182
8,1
8,1
Međunarodna zajednica
178
7,9
7,9
Pojedinci, grupe izbjeglica
i IRO
166
7,4
7,4
Političke stranke
149
6,6
6,6
Predstavnici lokalne vlasti
149
6,6
6,6
Međunarodne organizacije
143
6,3
6,3
//
96
4,3
4,3
Agencije
87
3,9
3,9
Zakonodavne vlasti
69
3,1
3,1
Vjerske zajednice
25
1.1
1.1
Javne osobe
19
0.8
0.8
Sudstvo
8
0,4
0,4
129
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
Tabela 8 daje uvid u brojne kategorije koje su definirane kako bi
pokrile niz mogućih aktera i izvora koje su autori koristili. 35 Najčešće
korišteni izvori su izvršne vlasti (predsjednik/predsjedništvo, Vijeće
ministara, ministri u vladi) s udjelom do 19 posto. Lokalni NVO-i se
spominju do 9,5 posto, dok je međunarodna zajednica zastupljena s
blizu osam posto.
Političke stranke i političari korišteni su kao izvor u 6,6 posto analiziranih tekstova. Ovo ukazuje na to da su pitanja tretirana uglavnom
od institucionalnih aktera/političara na posebnim funkcijama, umjesto
čisto kao političko pitanje. Političari nisu obećali mnogo u ovom smislu, a pitanja izbjeglica/IRO-a nisu se ubrajala u pobjednički politički
kapital i izbore, što može biti protumačeno kao prešutna etnoteritorijalizacija zemlje koju promoviraju političke elite i koja je široko prihvaćena u društvu.
35
1. Izvršna vlast (predsjednik/predsjedništvo, Vijeće ministara, vladina ministarstva/ministri)
2. Zakonodavna vlasti (parlament, Vijeće)
3. Sudska vlast (sudovi na svim razinama)
4. Agencije, instituti itd.
5. Političke stranke i političari (u svojstvu političkih stranaka, a ne u funkciji
koju drže pojedinci –npr. ministar xy i predsjednik stranke)
6. Međunarodne organizacije (konkretna tijela kao zakonski multilateralne me­
đunarodne organizacije; IVO i NVO) (Amnesty International, Crveni križ/
polumjesec, UNDP, UNHCR...)
7. Međunarodna zajednica (nespecifična tijela kao što su forumi, grupe,
inicijative; države i međunarodne organizacije – OHR, EU, PIC, NATO,
EUFOR/SFOR, EUPM, EULEX, OSCE, PIC i njegovi pojedinačni članovi,
Vijeće Evrope...)
8. Lokalni NVO-i (npr. udruženje povratnika, NVO za ljudska prava itd.)
9. Javne osobe i intelektualci
10. Pojedinci, grupe ili populacija (izbjeglica, povratnika, raseljenih lica)
11. Autor teksta (kolumne, komentara itd.)
12.Lokalne vladine institucije (gradonačelnik, općina, lokalna policija)
13.Vjerske zajednice/kler
14.Neidentificirani izvori
15.Drugi mediji
16.Drugi izvori (koji nisu navedeni drugdje na listi)
130
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I OVISNOSTI: ULOGA ŠTAMPANIH MEDIJA U PROCESU POVRATKA...
Relativno uočljiva je i prisutnost međunarodnih organizacija (6,3
posto), koje su skoro podjednako korištene kao izvor kao i lokalne izvršne vlasti i političke stranke, dok su svi drugi izvori bili zastupljeni marginalno, a posebno zakonodavne vlasti, agencije, javne ličnosti,
vjerske zajednice i sudstvo. Pojedinci, skupine ili populacija (izbjeglica, povratnika i raseljenih osoba) generalno su bili zastupljeni sa 7,4 posto, s upadljivim primjerom iz 2006. godine kada se njihov udio povećao
na 18 posto. Uzimajući u obzir da ova kategorija treba biti stavljena u
središte pozornosti, može se općenito izvesti zaključak da su bili podzastupljeni. To daje povoda za kritiku novinarskog pristupa, dok su direktni ulazni podaci i nedaće ugroženih skupina bili komparativno manje
korišteni kao izvori nego što bi to prirodno bio slučaj.
Što se tiče raznih administrativnih tijela, agencija i instituta, vrijedno je primijetiti njihovu općenito nisku zastupljenost kao izvora,
naime zakonodavne instance su korištene u manje od četiri posto slučajeva; agencije i instituti također (četiri posto). Učešće sudske vlasti realno i ne postoji, što je slučaj i s vjerskim zajednicama, a što je
prilično iznenađujuće i može upućivati na to da vjerske zajednice, iz
nekih razloga, uopće nisu bile konzultirane kao izvori od autora i/ili
da se vjerske zajednice nisu htjele javno eksponirati o ovom pitanju.
Vrijedna spomena je i marginalna prisutnost stavova i mišljenja javnih osoba/intelektualaca, koja je utvrđena u samo tri posto novinskih
članaka.
Kada su u pitanju ‘sekundarni izvori medijskog sadržaja’, može se
potvrditi da je ova (validacijska) kategorija generalno vrlo rijetka i skoro neprimjenjiva (84 posto), što sugerira da su sekundarni izvori u
sadržaju ili indirektni izvori rijetko korišteni. Međutim, oni su već prisutni u formi primarnih izvora i u zanemarivom procentu kao primarni,
kao što su: autor teksta, međunarodna zajednica i izvršna vlast. Direktno
pogođeni pojedinci, skupine i populacija (izbjeglica, povratnika i raseljenih osoba) jedva da se koriste kao sekundarni izvori – samo u dva
posto novinskih članaka.
U načelu, korištenje sekundarnih izvora nije uobičajena novinarska
praksa, a ako se pojavljuje uglavnom korespondira s već korištenim primarnim izvorima. Ovo također može značiti da novinarski pristup nema
za cilj refleksivno ili kritičko pisanje u vezi s izbjeglicama/IRO-om.
131
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
Tabela9.Broj izvora
Učestalost(%)
Postotak(%)
Valjanipostotak(%)
Jedan
1723
76,3
76,3
Dva
392
17,4
17,4
Tri
79
3,5
3,5
Četiri
37
1,6
1,6
Više od četiri
26
1,2
1,2
100 %
80 %
Jedan
60 %
Dva
40 %
Tri
20 %
Četiri
0%
Više od četiri
1995
1996
1997
1998
1999
2001
2002
2006
2010
Godina
Grafiokon5.Broj izvora
Tabela 9 prikazuje da je uzorak, koji je korišten u većini članaka,
upotrebljavao samo jedan izvor (76,3 posto), što ne doprinosi ukupnoj
procjeni medija kao objektivnih i nepristranih; u usporedbi s ovim, veća
je vjerovatnoća postojanja subjektivnih i instrumentalnih projekcija, koje
iskrivljuju percepciju relativne nezavisnosti autonomije medija. Dva
izvora su korištena do 30 posto, sa značajnim i stalnim tendencijama
povećanja tokom godina. Postotak članaka sa 3, 4 i 5 izvora zanemariv
je i bez tendencije rasta.
Grafikon5je vrijeme koje ponovno pokazuje dominaciju izvještavanja
samo putem jednog izvora, s apsolutnom dominacijom odmah nakon završetka rata. Opao je 1996. godine budući da je prva poslijeratna godina
bila obilježena olakšanjem zbog zaustavljanja nasilja i neprijateljstava, kao
i velikih očekivanja od Dejtonskog mirovnog sporazuma i najavljenog procesa povratka izbjeglica/IRO-a. U to vrijeme započeo je i prvi val povratka temeljen na odredbama Dejtonskog mirovnog sporazuma i Aneksa VII.
Međutim, već sljedeće, 1997. godine, indikatori su pogoršani. Mediji i politički pritisak, kako na lokalnoj tako i na makro razinama, očigledno su
132
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I OVISNOSTI: ULOGA ŠTAMPANIH MEDIJA U PROCESU POVRATKA...
obeshrabrili povratak, a to pitanje je prošlo kroz sve veću politizaciju, posebno u vezi s odsustvom volje etnopolitičkih elita da jednoznačno podrže
proces povratka (vidi analizu konteksta). Nakon nazadovanja iz 1997, svari
su se relativno stabilizirale 1998. godine i zadržale na manje-više istoj razini
intenziteta narednih godina.
Tabela10.Izvori koji su uključivali predstavnike interesnih skupina
Učestalost(%)
Postotak(%)
Valjanipostotak(%)
Istaskupina
1143
50,6
50,6
Dvije ili više skupina
299
13,2
13,2
Suprotne skupine
63
2.8
2.8
Nije određeno
752
33,3
33,3
80 %
60 %
Ista skupina
40 %
Dvije ili više skupina
20 %
Suprotna skupina
0%
1995
1996
1997
1998
1999
2001
2002
2006
2010
Nije određeno
Godina
Grafikon6. Izvori koji su uključivali zastupnike interesnih skupina
Tabela10ootkriva da su izvori koji su uglavnom koristili predstavnike isteinteresneskupine (npr. jedne političke opcije, stranke ili strane u sukobu) činili do 70 posto – ovo je vrlo indikativna brojka, kao
argument u korist opće instrumentalizacije i cjelokupne podjele bh.
javnog prostora po etnonacionalnim crtama. S obzirom na etnoteritorijalnu organizaciju zemlje i opći profesionalni pogled na slične podjele javnog prostora, koji se ovdje ogleda u podršci i otvorenosti prema
samo jednoj skupini, moguće je izvesti zaključak da ponašanje medijskih elita slijedi postojeće strukturalne podjele u svom dnevnom obavljanju društveno-političkih i profesionalnih funkcija i zadataka. Jedina
dilema je da li mediji namjerno podržavaju podjelu ili se jednostavno adaptiraju na sadašnje društveno-političke prilike i prevladavajući
133
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
etnopolitički diskurs. Druge podvarijable imale su marginalnu vrijednost, što znači da su mediji rijetko pratili dvije ili više skupina36, a po­
sebno ne suprotne37 skupine.
Grafikon 6 također potvrđuje dominaciju korištenja jedne skupine
kao izvora informacija. Međutim, varijacije ove podvarijable nisu potpuno
pouzdane zato što se uspoređuje s neodređenom skupinom podataka,
koja ostavlja mogućnost da bi korištenje jedne skupine moglo biti još
zastupljenije s vremenom nego što je to sugerirano u ovom grafikonu.
Od 2001. godine korištenje izvora samo jedne skupine se nešto manje primjenjivalo putem implicitnih tehnika korištenja izvora, za što
bi razlog mogao biti percepcija povećanih profesionalnih standarda ili
politička korektnost. To može značiti da su se mediji pacifizirali i da su
se puno manje eksplicitno pozicionirali uz rame ‘ratnih’ strana, što je
bio slučaj neposredno poslije rata. Njihova podrška podijeljenim pričama specifičnih skupina postala je rafiniranija; međutim, s druge strane,
dugoročni pad jednog izvora ne znači nikakvo vidljivo povećanje korištenja dvaju ili više izvora odnosno suprotnih skupina u novinskim
člancima, što može biti kritički aspekt medijske nezavisnosti i političke
pripadnosti.
Tabela 11. Izraženi stavovi prema pitanjima povratka
Učestalost (%)
Postotak (%)
Valjani postotak (%)
Jednostrani
626
27,7
27,7
Suprotni stavovi
62
2,7
2,7
Ujednačeni
stavovi
58
2,6
2,6
1511
66,9
66,9
Nije navedeno
Ova skupina se može promatrati u paketu zajedno s prvom, ali one uglavnom
samo pokušavaju falsificirati inkluzivni pristup, dok zapravo samo servisiraju
postojeće mišljenje, stav ili zaključak o nekom pitanju.
37
Ova informacija može biti podvedena pod hipotezu odsustva ‘nacionalnog’ (u
smislu državne razine) medija – makar među promatranim dnevnim novinama,
stoga teza o regionalnoj fragmentaciji medijskog prostora u BiH (s regionalizacijom BiH koja korespondira s njenom etnizacijom).
36
134
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I OVISNOSTI: ULOGA ŠTAMPANIH MEDIJA U PROCESU POVRATKA...
100 %
80 %
60 %
Jednostrani
40 %
Suprotni stavovi
20 %
Ujednačeni stavovi
0%
Nije navedeno
1995
1996
1997
1998
1999
2001
2002
2006
2010
Godina
Grafikon7. Izraženi stavovi prema pitanjima povratka
Tabela 11 pokazuje da u analiziranim člancima dominiraju jednostrani pogledi, koji su zastupljeni sa 41 posto. Međutim, postoji dosta
mjerenja označenih kao nijenavedeno (u kojima nije izražen nikakav
stav, i/ili pitanje ne podrazumijeva nikakvu društvenu kontroverzu).
Suprotni i ujednačeni stavovi su marginalno zastupljeni. Ovakvi rezultati označavaju da se autori članaka radije opredjeljuju za neutralnu
poziciju nego da se aktivno uključuju u kritičko odmjeravanje različitih
pozicija/stavova o potencijalnim pristranim i kontroverznim pitanjima.
Ovo ukazuje na relativno pasivnu poziciju medija naspram ‘osjetljivih’ ali važnih pitanja, koja pak mogu biti vezana za prakse usklađivanja koje prate korporativni stav da ova pitanja nemaju dozu medijske
privlačnosti. Kao rezultat toga, mediji ne obnašaju ulogu postavljanja
agendi u punom kapacitetu, nego radije slijede i prilagođavaju se potrebama i agendama drugih relevantnih društvenih i političkih aktera
(po svoj prilici etnonacionalnih političkih elita), te na taj način propuštaju svoj potencijal da preuzmu korektivnu ulogu.
Grafikon7, kako je bilo za očekivati, prikazuje korelaciju između
korištenja jednog izvora i jednostranog stava, kao i njihovog kontrasta s nedefiniranim i moguće skrivenim ili namjerno eliminiranim stavom u medijskom sadržaju. Primjetan je i pad jednostranog stava u
1997. godini, što je vjerojatno vezano za međuetničke političke debate
i razmjenu različitih društveno-političkih pogleda vezanih, u to vrijeme, za relevantne teme o izbjeglicama/IRO-u, kao što su strategije
povratka, politike, planovi, institucije itd. Slično kao u slučaju korištenja jednoobraznih izvora, postojao je pad jednostranih stavova u
istom periodu – 2000/2001. godina, međutim praćen skoro potpunom
odsutnošću ujednačenih i oprečnih stavova, ali sa stabilizirajućim intenzitetom kasnijih godina.
135
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
Tabela12.Pozicija članka naspram povratka
Učestalost(%)
Postotak(%)
Valjanipostotak(%)
Veoma
pozitivna
130
5,8
5,8
Pozitivna
733
32,5
32,5
Neizraženstav
907
40,2
40,2
Negativna
446
19,8
19,8
Vrlo negativna
41
1,8
1,8
60 %
50 %
40 %
30 %
20 %
10 %
0%
Veoma pozitivno
Pozitivno
Niti pozitivno niti negativno
Negativno
1995 1996
1997 1998 1999
2001 2002 2006 2010
Veoma negativno
Godina
Grafikon8. Pozicija članka naspram povratka
Tabela12.– u ovom segmentu članci su većinom optimističninaspram
procesa povratka i donose pozitivne informacije te istovremeno naglašavaju
važna pitanja. Ekstremne opcije su rijetke, to jest one su veomapozitivne ili
veomanegativne. To sugerira osjetljivost redakcija koje prilaze ovom problemu sa osjećajem odgovornosti prema javnosti ili političkoj korektnosti.
Međutim, konfuziju izaziva 47 posto članaka koji nemaju nikakav izražen
stav (što znači da članak nije angažiran, niti uključuje bilo kakav vrijednosni
stav; ostajući na površini odnosno formalnoj razini). Postoji blago približavanje pozitivnih i negativnih pozicija počevši od 2001. godine pa nadalje u
vezi s naglim porastom članaka s neutralnim stavom.
Grafikon8prikazuje opći pad pozitivnog izvještavanja o procesu povratka, sa izvjesnim varijacijama i vrhuncem u 1998. godini. Pad pozitivnog izvještavanja vidljiv je i u 2001. godini, ali je već sljedeće godine (2002)
znatno porastao a kasnije se stabilizirao, sa zanemarivim vrijednostima.
Problem može biti potaknut generalnim povećanjem negativnog izvještavanja s vremenom, a od 2001. godine gotovo se ispreplitalo s pozitivnim, za razliku od prethodnih godina kada su ove dvije vrijednosti bile
136
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I OVISNOSTI: ULOGA ŠTAMPANIH MEDIJA U PROCESU POVRATKA...
potpuno odvojene, to jest pozitivno izvještavanje je imalo puno veći intenzitet. Međutim, nedefinirano izvještavanje bilo je prisutno sve vrijeme, a
od 2005. godine naovamo stabiliziralo se na višoj razini kao dominantna
odlika članaka, to jest oni su uglavnom svi bili neutralno pozicionirani
prema procesu povratka.
Čini se da su mediji postali nezainteresirani za pitanja izbjeglica/
IRO-a nakon nekoliko godina afirmiranja ali i obeshrabrivanja povratka. Moglo je biti da je neuspjeh značajnog povratka učinio ovo pitanje
manje zanimljivim medijima, što se u međuvremenu povezalo s novim
etnopolitičkim relevantnim idejama i agendom. Međutim, vidljive oscilacije pozitivne i negativne pozicije tokom proteklih godina pokazuju
da postoje izvjesni vrlo snažni faktori koji, spontano ili namjerno, imaju
utjecaj kako na društveno-politički tako i na medijski fokus koji se daje
povratnicima/IRO-u.
Tabela13.Pripadnost povratničke populacije
Učestalost
Postotak
Valjanipostotak
Skoroisključivoistoj
etničkojskupinikaoštoje
ciljnaskupinarelevantnog
medija
817
36,2
36,2
Skoroisključivorazličitoj
etničkojskupinikaoštoje
ciljnaskupinarelevantnog
medija
289
12,8
12,8
Objema skupinama – istoj i
različitoj etničkoj skupini
819
36,3
36,3
Nije navedeno
332
14,7
14,7
Gotovo isključivo istoj etničkoj
skupini
80 %
60 %
Gotovo isključivo različitoj
etničkoj skupini
40 %
20 %
0%
1995 1996 1997 1998 1999 2001 2002 2006 2010
Godina
Različitim
etničkim skupinama
Nije navedeno
Grafikon9. Pripadnost povratničke populacije
137
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
Tabela 13 pokazuje rezultate u ovom segmentu koji su prilično ujednačeni: članci se skoro isključivo bave etničkim skupinama koje su dominantna
skupina medija. U tom smislu, ako etnonacionalna skupina nije jedini cilj,
onda mediji imaju makar primarnu skupinu identiteta kojoj se obraćaju –
ovo može biti verificirano ispitivanjem općih političkih stavova koji prevladavaju u pojedinim područjima Bosne i Hercegovine, gdje dominantne
etničke skupine odgovaraju općem etnopolitičkom diskursu koje šire elite,
institucije, mediji i obratno. Međutim, mediji samo blago favoriziraju ‘svoje’
ciljne skupine i etnitete, te na taj način relativno odražavaju demokraciju
i profesionalni pristup prilikom izvještavanja o pitanjima izbjeglica/IRO-a.
Grafikon 9 oslikava dominantnu orijentaciju pojedinih medija prema posebnoj etnonacionalnoj skupini, koja nije bila izražena samo tokom 1996,
1998. i 1999. godine. Moguće je da su sadašnje diskusije oko političkog i
zakonsko-institucionalnog kursa djelovanja prema ‘rješenju’ problema
izbjeglica/IRO-a bile pristrane po prirodi, u smislu da su političke stranke
privlačile pažnju svojih identitetskih skupina kako bi legitimirale neke interesno-političke radnje. Valja primijetiti da pozornost data suprotnim etno-nacionalnim skupinama većinu vremena nije odgovarala pozornosti koja
se davala jednoj etnonacionalnoj skupini. Međutim, postojala je prividna konvergencija od 2006. naovamo i sa oscilacijama koje su mogle sugerirati dvije
stvari: prva i vjerojatnija, da pitanja izbjeglica/IRO-a nisu bila više vrijedna medijske pažnje u vezi s drugim društveno-političkim akterima, i druga – da su
mediji liberalizirali svoj pristup pisanju o relevantnim dru­štveno-političkim
razlozima zbog niza mogućih razloga (rezultati širih demokracijskih procesa uvjetovani internim i eksternim faktorima).
Tabela 14. Porijeklo izbjeglica
Učestalost
(%)
Postotak
(%)
Valjani postotak
(%)
1901
84,2
84,2
Izbjeglice iz Hrvatske
78
3,5
3,5
Izbjeglice iz BiH i Hrvatske
51
2,3
2,3
Izbjeglice s Kosova
42
1,9
1,9
Izbjeglice s Kosova u BiH i
Hrvatskoj
5
0,2
0,2
180
8,0
8,0
Izbjeglice iz BIH
Porijeklo irelevantno
138
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I OVISNOSTI: ULOGA ŠTAMPANIH MEDIJA U PROCESU POVRATKA...
Izbjeglice iz BiH
100 %
80 %
60 %
40 %
20 %
0%
Izbjeglice iz Hrvatske
1995 1996
1997
1998 1999
2001 2002
2006 2010
Godina
Izbjeglice iz BiH i
iz Hrvatske
Izbjeglice s Kosova
Grafikon10. Porijeklo izbjeglica
Tabela 14 – analizirani članci su se u 89 posto slučajeva odnosili na
izbjeglice i raseljene osobe iz Bosne i Hercegovine (odnosno raseljene),
do šest posto na izbjeglice s Kosova, dva posto izbjeglice iz Hrvatske,
dok su rezultati za ostale varijable bili zanemarivi (nisu prelazili jedan
posto). Može se zaključiti da su mediji u BiH uglavnom zaokupljeni
izbjeglicama iz BiH, to jest osobama koje iz nekog razloga nisu uspjele
ostvariti svoja prava na povratak u potpunosti i vratiti se trajno u svoja
predratna mjesta prebivališta.
Grafikon10 i njegova vremenska krivulja potvrđuju podatke iz prethodne tabele i dominaciju bh. populacije koja je najviše bila pogođena
ratovima u bivšoj Jugoslaviji. O ovome se nešto podrobnije raspravljalo
u prvom dijelu ovog izvještaja (analizi konteksta), gdje je bilo rečeno
da je udio izbjegličke/raseljeničke populacije iz BiH bio veći skoro za
polovicu od svih drugih bivših jugoslavenskih republika zahvaćenih
oružanim sukobima i ratovima tokom 90-ih godina. Od 2006. godine
nadalje postoji blagi porast medijske pozornosti prema srpskim izbjeglicama iz Hrvatske, koja je najviše naglašena u dva štampana medija
iz Banje Luke (Glas Srpske i Nezavisne novine).
Tabela15. Da li članak zavrjeđuje posebnu pozornost
Učestalost(%)
Postotak(%)
Valjanipostotak(%)
Da
1402
62,1
62,1
Ne
855
37,9
37,9
139
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
100 %
80 %
60 %
40 %
20 %
0%
Da
Ne
1995
1996
1997
1998
1999
2001
2002
2006
2010
Godina
Grafikon11. Da li članak zavređuje posebnu pozornost
Tabela 15 prikazuje visoki postotak članaka koji imaju poseban značaj
u smislu medijskog bavljenja temom vezanom za izbjeglice/interno raseljene osobe. Drugim riječima, skoro svaki drugi članak bio je koristan u
smislu utvrđivanja relevantnosti medija o pitanju izbjeglica. Ovo može
sugerirati da su mediji radije grubo prilazili pitanju izbjeglica/IRO-a i
tretirali ga tako da ojačaju njegov društveni značaj i podignu svijest o
tome, ili su pak samo zauzeli određenu poziciju u vezi s tim pitanjem,
bilo autonomnu ili instrumentalnu, što je zapravo jedno od prominentnijih
pitanja ovog izvještaja.
Grafikon11 pokazuje pad posebno interesantnih članaka koji su vrijedni daljnje analize 1996. godine; onda značajno povećanje 1997. i još jedan
pad u 1998. i 1999. godini, te konačno stabilan ali kratak period rasta u
2000. i 2001. godini, sa stabilizirajućom učestalošću nakon toga. To se poklopilo s periodom iz 2000. i 2001. godine, kada su službeni podaci bilježili
uspjeh povrata imovine. Istina je međutim da se ovo ‘izjednačavanje’ imovinskih zahtjeva s procesom povratka pokazalo pogrešnim i za medije, te
ih značajno dezangažiralo od ovih pitanja nakon toga.
4.2. DoDatne korelacije
Dodatne korelacije uključivale su korelacije nekoliko varijabli, ali akcent je bio na primarnim akterima i primarnim izvorima zato što su se te
dvije varijable vrlo često ispreplitale oko istih aktera, a razlikovale su se
samo u skladu s njihovom funkcijom u relevantnom članku.
Grafikon12– prva relevantna korelacija je ona između primarnih aktera i teme o kojoj se piše. Grafikon ispod pokazuje da su se nevladine organizacije bavile ličnim pričama izbjeglica/raseljenih osoba i pratile njihove
aktivnosti, premašujući sve druge aktere u ovom segmentu.
140
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I OVISNOSTI: ULOGA ŠTAMPANIH MEDIJA U PROCESU POVRATKA...
Izvršna vlast
Zakonodavna vlast
Generalno
Nešto drugo
Implikacije
Izgradnja i obnova
Incidenti
Izgradnja i obnova
Stavovi i mišljenje
Susreti političara sa
Aktivnosti izbjeglica
Prava izbjeglica i
Lične priče izbjeglica
Politike i aktivnosti
i prava
Bilo šta povezano sa
Kuće povratnika
Životni usloviStatus
Sudska vlast
Kolektivni centri
100 %
90 %
80 %
70 %
60 %
50 %
40 %
30 %
20 %
10 %
0%
Strane organizacije i njihovi
predstavnici
Civilni sektor
Političke partije
Grafikon12.Primarni akteri i teme
Ovo je također uključivalo incidente, koji nisu bili značajno zastupljeni u cjelokupnom uzorku, ali posebnost je da je pozornost ovom
pitanju bila skoro isključivo data akterima civilnog društva. Može se
vidjeti da su političke strane pridavale marginalnu pažnju pitanjima
izbjeglica/IRO-a u cjelini, što jasno signalizira nedostatak njihove volje
da isprave učinke etničkog čišćenja koje je nastalo tokom rata. Čini se
da su među svim institucionalnim i vladinim akterima izvršne vlasti
bile najzaokupljeniji akteri ovom temom, što je u potpunoj suprotnosti
sa zakonodavnim i sudskim instancama, koje su od ovog pitanja bile
potpuno distancirane.
Veoma pozitivno
Pozitivno
Lokalna izvršna vlast
Vlada FBiH
Vlada DB
Lokalno
Federalno
Zakonodavstvo DB
Općinsko sudstvo
Sudstvo FBiH
Sudstvo DB
Agencije
Međunarodne
Predstavnici SAD
Zvaničnici Srbije
Zvaničnici BiH
Loklani NVO
Pojedinci, grupe
Autori teksta
Nije poznato
100 %
90 %
80 %
70 %
60 %
50 %
40 %
30 %
20 %
10 %
0%
Niti pozitivno niti negativno
Negativno
Veoma negativno
Grafikon13. Primarni akteri i pozicija prema procesu povratka
141
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
Grafikon13prikazuje korelaciju između primarnih aktera i pozicije članaka prema procesu povratka. Ponovno pokazuje koji akteri pridaju najveću pozornost pitanjima izbjeglica/IRO-a i interferiraju, manje ili više, sa svim
pozicijama vrijednosti. Međutim, populacija izbjeglica i raseljenih osoba je u
centru svih vrsta reakcija i, zanimljivo, privlači skoro sve negativne i veoma
negativne sadržaje, što je vjerojatno zbog perpetuacije neriješenih problema
i neodgovorenih potreba ove populacije. Ovo također sugerira kako proces
povratka u značajnoj mjeri nije zadovoljio očekivanja izbjeglica/IRO aktera, kojih je bilo 25 posto registriranih u ovom uzorku. Ova brojka trebala
bi biti reprezentativna zbog primijenjene metodologije i broja pregledanih
izdanja. Pozitivni sadržaji povezani s ugroženim skupinama uglavnom su
pozicionirani na sredini ljestvice između pozitivnih i negativnih krajnosti,
ali i dalje su za cijelu vrijednost udaljeni od vrlo negativnih sadržaja. Ostali
akteri su daleko iza, ali prvi do populacije izbjeglica i interno raseljenih osoba su nevladine organizacije, koje, čini se, prezentiraju negativan sadržaj,
vjerojatno zato što obično podržavaju zahtjeve izbjeglica/IRO-a i često u njihovo ime pokušavaju istaknuti probleme i izazove s kojima se oni susreću
na ljudski i senzibilan način. Nevladine organizacije također donose i pozitivne sadržaje puno više nego drugi relevantni akteri i stavljaju ih ispred
neutralnih sadržaja. Drugi akteri, kao što su međunarodne organizacije,
strani predstavnici, regulatorna tijela i različite vladine institucije, skloniji su
reflektirati ova pitanja na neutralan način, što može biti zbog tehnokratske
prirode njihovog angažmana i različitih praktičnih projektnih aktivnosti,
kao i njihove opće orijentacije o korektnosti javnog nastupa.
90 %
80 %
70 %
60 %
50 %
40 %
30 %
20 %
10 %
0%
Izvršna vlast
Zakonodavna vlast
Sudstvo
Agencije
Generalno
Nešto drugo
Implikacije
Izgradnja i obnova
Incidenti
Izgradnja i obnova
Stavovi i mišljenja
Aktivnosti izbjeglica
Susreti političara sa
Lične priče izbjeglica
Prava izbjeglica i
Politike i aktivnosti
Bilo šta povezano sa
Životni uslovi
Status i prava
Kuće povratnika
Kolektivni centri
Političke partije
Međunarodne organizacije
Međunarodna zajednica
Lokalni NVO
Javne osobe
Pojedinci izbjeglice
Grafikon14.Primarni izvori i primarne teme
142
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I OVISNOSTI: ULOGA ŠTAMPANIH MEDIJA U PROCESU POVRATKA...
Grafikon 14 pokazuje da je izbjeglička/raseljenička populacija intenzivno korištena kao izvor kada je u pitanju bavljenje temama koje su direktno
povezane s njima. Odmah nakon njih nalaze se lokane nevladine organizacije, koje su često konzultirane kada su u pitanju lične priče izbjeglica/IRO-a,
kao i njihove aktivnosti. U normalnim prilikama, izvršne vlasti – vlade,
konzultirane su o pitanjima kao što su politike, strategije, akcijski planovi i
slični rezultati koje su one izradile, kao i o konkretnim projektima, kao što
su izgradnja i obnova kuća, različite implikacije i pitanja općenito vezana
za proces povratka itd. Izvršni izvori konzultirani su horizontalno o širokom spektru tema, za razliku od izbjeglica/IRO-a i nevladinih organizacija
koje su intenzivno eksploatirane samo za pojedine vrste tema. Ovo sugerira da bi nevladine organizacije mogle postati više uključene u praktične
projektne aktivnosti i povećati svoju ekspertizu o nekim pitanjima koja
mogu biti od koristi za održivi proces povratka. To se odnosi također i na
izbjeglice/IRO. Uključenje ovih dviju skupina na produktivniji/praktičniji
način moglo bi povećati izglede uspješnog povratka. Stavovi i mišljenja
uglavnom su potjecali od pojedinačnih autora u njihovoj funkciji primarnog izvora informacija, što je kao rezultat potpuno očekivano.
4.3. Posebne osobine medija
Rezultati pojedinačnih medija pokazuju da postoji korelacija između
primarnih aktera i primarnih izvora. Drugim riječima, rezultati o rasporedu ovih dviju varijabli pokazuju da one pojačavaju jedna drugu. U smislu
korištenja primarnih izvora, mediji imaju tendenciju da konzultiraju izvršne – vladajuće instance na različitim razinama. Dva štampana medija iz Republike Srpske, između ostalih institucionalnih aktera, uglavnom
konzultiraju vladu tog entiteta, ali i lokalne vlasti. Mediji iz Federacije BiH
općenito su manje orijentirani ka institucionalnim akterima; oni se radije
obraćaju akterima civilnog društva, članovima ranjivih skupina i međunarodnoj zajednici. U tom smislu, mediji u RS-u su više orijentirani ka institucijama sa stajališta primarnih aktera i izvora naglašenih ili aktivnih u tom
entitetu, dok su mediji u Federaciji BiH manje institucionalno usmjereni i
opredjeljuju se za druge aktere i izvore. Ovo može biti zbog kompleksnije
i visoko decentralizirane organizacije Federacije BiH, što uzrokuje poteškoće da se probije složena administracija i nađe kompetentan i adekvatan
143
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
sugovornik. Međutim, unutar entiteta mediji uglavnom funkcioniraju kao
opozicija jedni naspram drugih, što znači da se teško opredjeljuju za koncentraciju na iste aktere/izvore a više u fokus stavljaju različite strategije.
Pored prethodno rečenog, primijećeno je da se medijska pozornost s
vremenom pomjera, kao i njihov pristup, u smislu načina na koji obrađuju relevantno pitanje. Naprimjer, Glas Srpske je u 2010. godini bio usredotočen na vladu Bosne i Hercegovine (Vijeće ministara), dok su Nezavisne novine bile usmjerene na političke stranke. Glas Srpske je u 2006.
godini svoju pozornost usmjerio na Vladu RS-a, a Nezavisne novine na
lokalne vlasti i ranjive skupine. U usporedbi s onim iz Federacije BiH,
Dnevni avaz je u 2010. godini imao za ciljnu skupinu pojedince i skupine
izbjeglica/IRO-a (ranjive skupine), kao i agencije i regulatorna tijela. S
druge strane, Oslobođenje je svoju pozornost raspršilo bez nekog posebnog dominantnog fokusa, osim male prednosti date u korist političkih
stranaka i nekih vladinih institucija. Za razliku od medija u RS-u, oba
ova medija su se prilično puno oslanjala na međunarodnu zajednicu, a
posebno na predstavnike EU. Dnevni list je slijedio sličan obrazac kao
i Oslobođenje u 2010. godini. U 2006. godini Dnevni avaz je poklonio
puno pažnje ranjivim skupinama i vjerskim zajednicama. Oslobođenje
je također pokrivalo ranjive skupine, ali je imalo i značajnu interakciju
s drugim akterima/izvorima, kao što su lokalni NVO-i, lokalna zakonodavna i izvršna tijela. Istovremeno je Dnevni list imao potpunu interakciju s Vladom FBiH i predstavnicima EU. U 2002. godini štampani mediji
u Federaciji BiH također su imali različite fokuse, naime Dnevni avaz
je svoju pažnju usmjeravao ka međunarodnoj zajednici, predstavnicima
EU, Vladi FBiH, kantonalnim vlastima i bh. vladi, kao i političkim strankama. Oslobođenje je u to vrijeme bilo na vrhuncu svoje interakcije s
lokalnim nevladinim organizacijama i ranjivim skupinama (izbjeglice/
IRO), sa značajnom pažnjom posvećenom izvršnim akterima na kantonalnoj ili federalnoj razini. Rezultati za Dnevni list – kao treći štampani
medij sa sjedištem u Federaciji BiH, nisu bili dostupni u to vrijeme (2002).
U drugom entitetu, Nezavisne novine prakticirale su ujednačen pristup i
pokrivale širok spektar aktera, uključujući institucionalne i neinstitucionalne aktere. Mnogo pažnje je također poklonjeno državnoj razini, konkretnije vladi BiH i zakonodavnim vlastima. Glas Srpske, s druge strane,
dominantno se poziva na Vladu RS-a i njena zakonodavna tijela, kao i na
lokalne instance u tom entitetu. Među neinstitucionalnim akterima, Glas
Srpske je u to vrijeme favorizirao NVO-e, agencije i regulatorna tijela.
144
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I OVISNOSTI: ULOGA ŠTAMPANIH MEDIJA U PROCESU POVRATKA...
Zaključak je da su mediji prilično autonomni u izboru svoga fokusa,
perspektive i traženih informacija. Međutim, oni se koncentriraju ili na
institucionalne ili neinstitucionalne aktere, odnosno rijetko uspijevaju
izbalansirati ova dva aspekta. Ovo također može sugerirati da mediji
imaju izvjesnu povezanost, ne samo onu identificirajuće prirode s poslijeratnim demografskim podjelama u BiH nego i u vezi s političkim
okolnostima. Poznata je činjenica da se mediji povezuju s nekim politi­
čkim strankama i da na taj način uspijevaju stjecati bolje pozicije i time
makar olakšati pristup redovnim i ekskluzivnim informacijama. Nakon
što ‘njihovi’ odabranici stupe na političku scenu, mediji nastoje da ih podrže i slijede njihove aktivnosti. Budući da je politička scena u BiH prilično nestabilna, s čestim smjenama alijansi, mediji teško mogu usvojiti
stratešku orijentaciju u smislu pokrivanja, nego djeluju i/ili reagiraju u
skladu s datim okolnostima. Međutim, izvjesna razina autonomije mora
biti prisutna zato što svi praćeni mediji bilježe kontinuiranu i rastuću
ekspanziju, te su relativno postojani u smislu svoje finansijske stabilnosti. S tog stajališta oni sigurno uspijevaju pronaći aktere, teme i izvore
do izvjesne mjere u skladu sa svojim vlastitim projekcijama, bilo da su
direktno ili indirektno usklađene s nekim političkim faktorima. Drugim
riječima, mediji mogu doseći kapacitet da utječu na politiku, a ne samo
da djeluju kao njihov instrument.
5. OPĆA ZAPAŽANJA O GLAVNIM NALAZIMA
Vezano za primarnu temu članka, mediji su reagirali na rješenje statusa
izbjeglica/IRO-a, što je moglo biti očekivano budući da su institucije na
svim razinama uglavnom odgovorne za bavljenje tim pitanjem. Opće izvještavanje dominira, što može biti povezano s nedostatkom konkretnih politika/
poteza i implementacije strateških/akcijskih planova za realizaciju samoodrživog
povratka. Vrijedno je primijetiti da su incidenti više u fokusu medija nego pitanja
kao što su prava izbjeglica/IRO-a, njihovi uvjeti života, status, lične priče, koje
korespondiraju s težnjama za senzacionalističkim izvještavanjem.
Najzastupljeniji akteri su pojedinci, skupine izbjeglica, međunarodna zajednica i lokalne nevladine organizacije. Također je zanimljivo da
su lokalne nevladine organizacije zastupljenije od predstavnika lokalnih
izvršnih vlasti, koje su pak više zastupljene nego bilo koji drugi stup/
145
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
razina vlasti. Očigledno, teret interakcije sa izbjeglicama/IRO-om leži
na općinskim i gradskim vlastima i administraciji. One su direktno odgovorne instance za realizaciju prava i odgovaranja na potrebe ranjivih
skupina. Međutim, evidentan je nedostatak značajnije suradnje s medijima,
što može biti iz više razloga: nedostatak strateškog izvještavanja, slabi uredi
za odnose s javnošću, s nedostatkom znanja ili moći za promicanje službene
agende, ili pak pasivno držanje koje služi lokalnim administrativnim političkim
interesima i ciljevima.
Sumiranjem kategorija primarnih aktera došlo se do zaključka da su
općenito akteri civilnog društva puno agilniji u adresiranju problema
izbjeglica/IRO-a nego sve druge instance izvršne vlasti, a aktivnosti i interes za ova pitanja odgovaraju angažmanu međunarodne zajednice. Ovo
ukazuje na relativnu pasivnost administrativno-političkog aparata u bavljenju ovako prominentnim društveno-političkim problemom. Potonja
paralela između međunarodne zajednice i vlada također može sugerirati
međusobnu povezanost njihovih akcija. Naime, agendu i politike uglavnom je promicala međunarodna zajednica, na koju su vlasti samo odgovarale umjesto da su imale proaktivnu i autonomnu poziciju naspram problematike izbjeglica/IRO-a.
Posebno provokativan je nalaz da su međunarodne organizacije i zajednica
poduzele više javne odgovornosti u vezi s predmetnom temom nego Vijeće ministara, što je ekvivalent državne vlade, kao i vlade na razini entiteta, agencije i
regulatorna tijela, te kantonalne izvršne instance. Zakonodavne institucije jedva
da se angažiraju u donošenje regulatornog okvira i ne uključuju se u rješavanje
statusa i adresiranje potreba izbjeglica/IRO-a.
Najzastupljenija novinarska forma bio je izvještaj, a nakon toga vijest,
dok je udio individualnih doprinosa u obliku izjava, intervjua i komentara marginalan. Naslovi su dominantno informativni, a svaki deseti je
senzacionalistički, dok je broj emotivnih naslova i podnaslova dvostruko
veći od stručnih (ovo može ukazivati na nizak interes i inkluziju stručne/
akademske zajednice u rješavanje pitanja izbjeglica/IRO-a).
Od kraja 1998. pa sve do 2006. godine intenzitet agencijskog izvještavanja se kontinuirano smanjivao, a angažman redakcijskih novinara se
istovremeno povećavao, što znači da su oni preuzeli inicijativu za informiranje javnosti i praćenje ovih tema. Ovdje je važno napomenuti tendenciju fokusiranja na jednokratne događaje bez trajnih efekata (kao što su
donatorske konferencije i slično). Međutim, nema neposrednog i kasnijeg
praćenja učinaka aktivnosti i politika.
146
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I OVISNOSTI: ULOGA ŠTAMPANIH MEDIJA U PROCESU POVRATKA...
Izvještavanje je također bilo uniformirano: u smislu da je jedan izvor dominantno bio korišten u člancima, što je sprečavalo mogućnost komparativnog pristupa ili sagledavanje sveobuhvatne perspektive. Ipak, postoji
blagi napredak u korištenju više izvora: mediji su težili biti korektni prilikom informiranja o izbjeglicama/IRO-u, što je prikazano blagim porastom
korištenja više izvora, te je makar donekle poslužilo medijima da prikriju
svoj regionalni karakter.
Također je potvrđeno da su mediji rijetko izvještavali o skupinama različitim od dominantne/primarne ciljne skupine te novine (deset puta manje), što je dodatna potvrda fragmentacije bh. javnog prostora, uvjetovanog
poslijeratnim demografskim uređenjem i etnopolitičkim principom administrativne organizacije. Pored toga, vrijedno je napomenuti da su suprotni i
ujednačeni stavovi rijetko iznošeni u javni prostor, što ne mora nužno biti
osobina izvještavanja posebno o izbjeglicama/IRO-u, nego opća karakteristika bh. javnog prostora, koji kakav jeste predstavlja ukupnu društveno-političku prepreku promociji javnog diskursa koji podržava implementaciju relevantnih aneksa i zakona. Umjesto toga, javnošću se dominira jednostrano i najčešće bez ikakvog stava, što sugerira nedostatak diskusije i javne
debate o pitanjima relevantnim za populaciju izbjeglica i raseljenih osoba.
Općenito govoreći, interes medija je značajno slabio tokom vremena prema
ciljnoj populaciji u usporedbi s prvim poslijeratnim godinama, što je vjerojatno
diktirano paralelnim opadanjem pozornosti izvršne i zakonodavne vlasti, kao i
samih medija po pitanju problema koji se tiču izbjeglica i raseljenih lica.
6. GLAVNI NALAZI KVALITATIVNE ANALIZE
Tokom svih monitoriranih godina generalno tekstovi su se mogli razvrstati po sljedećim tematskim kategorijama:
– politički odnosi, pri čemu je problematika izbjeglica služila samo
kao paravan za iznošenje širih političkih stavova;
– ljudske priče, koje u većoj mjeri tretiraju negativnosti, što uostalom i
jeste konstanta izbjegličke krize;
– humanitarna pitanja, najčešće zasnovana na aktuelnostima koje potenciraju potrebe ili prikazuju rezultate humanitarnih akcija;
– aktivnosti i stavovi međunarodne zajednice u cilju rješavanja izbjegličke krize.
147
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
U smislu aktivne uloge, gradacija ovih tema mogla bi se podijeliti na
tekstove koji potenciraju probleme i iznose optužbe za njihovo nerješavanje te tekstove koji pokušavaju ohrabriti proces povratka. Nažalost, u
drugoj ih je kategoriji bilo manje. Ukupno gledajući, izrazito je mali broj
tekstova koji su nudili izbjeglicama upute kako da ostvare neka svoja prava, kome da se obrate i kakve su procedure.
Ključne poruke koje su kroz medije upućivane bile su u značajnoj mjeri
entitetski i etnički diferencirane. Dnevni avaz i Oslobođenje su do 2002.
godine insistirali na stavovima da se svi moraju vratiti na svoja “ognjišta”,
da nema trajnog mira bez povratka izbjeglica, da srpske i hrvatske vlasti
u značajnoj mjeri čine opstrukcije povratka nastojeći zadržati etnički čiste
teritorije. Glas srpski i Dnevne nezavisne novine potencirali su stavove
srpskih političara, ali i stanovništva, da ne žele da se vraćaju u Federaciju
BiH, da je međunarodna zajednica kriva za egzodus Srba iz reintegriranih
sarajevskih naselja, da vlasti Federacije BiH, posebno u Sarajevu, sporo
implementiraju stambene zakone, čime pokazuju neiskrenost za povratak.
Početkom novog milenija izbjeglička kriza postaje nešto manje prisutna u
medijima i smanjuju se izrazite političke konotacije. Dnevni avaz i Oslobođenje naglašavaju da volja za povratak postoji, da se ljudi vraćaju, ali da je
neophodna finansijska pomoć vlasti i međunarodne zajednice. Velika pažnja se posvećuje povremenim incidentnim situacijama, posebno slučaju
Fate Orlović, koja se kod Žepe bori za izmještanje crkve iz svog dvorišta,
što je postalo personalizacija borbe za održivi povratak, odnosno “povratak dostojan čovjeka”. I novine iz Republike Srpske u tom periodu veliku
pažnju posvećuju ekonomskim elementima povratka, pri čemu incidentne
situacije smatraju politički dirigiranim.
Veliku pažnju dnevne novine sve do 2002. godine daju stambenim zakonima, čija implementacija je izazivala buru na svim stranama. Veliki
broj tekstova čine saopćenja OHR-a na ovu temu, reagiranja, opstrukcije,
te realizacija u praksi. Javljaju se protivnici deložacija, traže se rupe u zakonu, pokušavaju eskivirati provedbu na sve moguće načine. To je povod
medijima iz RS-a da potcrtaju koliko je povratak u FBiH nemoguć.
Iako je u tekstovima vrlo malo prisutna direktna kritika one entitetske
vlasti iz koje potječu novine za nedostatak djelovanja na realizaciji procesa povratka, ona često isijava kroz tekstove, posebno novina iz Federacije BiH, u kojima se potencira da su povratnici prepušteni sami sebi ili
u boljem slučaju donacijama međunarodnih organizacija. S druge strane,
novine iz Republike Srpske, više izborom sugovornika i naslovima nego
148
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I OVISNOSTI: ULOGA ŠTAMPANIH MEDIJA U PROCESU POVRATKA...
uredničkim ili novinarskim stavovima, pogotovo prvih poslijeratnih godina, potenciraju za izbjegličku krizu odgovornost međunarodne zajednice,
kao i vlasti Federacije BiH, koje po svaku cijenu žele da vrate izbjeglice u
RS, a, kako se ističe, malo rade na njihovom povratku u Federaciju.
Za razliku od novina iz Federacije, novine u RS-u izvještavaju i o aspektima izbjegličke krize u Hrvatskoj, a nakon 1999. i na Kosovu. Fokus
je na srpskom izbjegličkom pitanju, koje je dodatno generirano ratom na
Kosovu, kao i brojnim opstrukcijama vlasti povratka u Hrvatsku.
Kao izvori informacija u tekstovima najčešće su korišteni istupi samih
izbjeglica, političara, od općinske do državne razine, predstavnika međunarodnih organizacija, donatora, raznih izbjegličkih udruženja, udruženja
boraca, humanitarnih organizacija, kao i civilnog sektora, prije svega organizacija koje se bave zaštitom ljudskih prava.
Tekstovi iz Oslobođenja i Dnevnog avaza, osim što su pozivali na neophodnost povratka i spominjali upornost i volju povratnika da se na svoja
ognjišta vrate bez obzira na postojeće probleme i prepreke, nisu nudili
dublju perspektivu niti otvarali prostor za detaljniju analizu šta konkretno
treba biti učinjeno kako bi se povratak i realizirao te ko je za to odgovoran. Puno je pisano o pojedinačnim donacijama, problemima, napadima, a
malo je bilo kritičkih tekstova zašto se proces povratka sporo odvija.
Dominiraju faktografske forme, vijesti i izvještaji. Sukus rijetkih komentara kao i složenih novinarskih tekstova je na tome da je na snazi opstrukcija
povratka od lokalnih vlasti te nepostojanje političke volje za završetak procesa povratka. Svako pomaže ‘svoje’, a ne doprinosi stvaranju uvjeta za
održivi povratak. Osim toga, nije dovoljno obnoviti kuće jer to ne znači
da je povratak ostvaren. Što su godine dalje odmicale od rata, upravo je
održivi povratak, odnosno njegova nemogućnost kao pitanje, više prisutan u medijima.
Naslovi su u većoj mjeri neutralni, mada često sugestivni, s porukama
koje pokazuju pristranost međunarodne zajednice, opstrukcije ‘one druge’ vlasti, ustrajavanje na povratku, a u manjoj mjeri i rezultate uspješnog
povratka.
Od 2001. godine Nezavisne novine se profiliraju kao bosanskohercegovački list, što je vidljivo i kroz izbjegličku problematiku. Ravnopravnije
nego ranije zastupljeni su izbjeglički problemi svih triju nacionalnih grupacija, a u značajnoj mjeri su u novinama prisutni i politički faktori iz cijele
BiH. Međutim, ni u jednim novinama nije bio zabilježen jezik mržnje na
nacionalnoj osnovi niti su primijećene izrazite forme neprofesionalnosti.
149
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
Određeno manipulativno kadriranje je bilo prisutno kroz selekciju informacija i potenciranje izjava ili stavova izbjeglica ili političara koji su u skladu
s većinskim javnim mnijenjem odakle je novina.
Bibliogragija
Autori:
Arnaut S., Komisija za raseljena lica i izbjeglice, dostupno na: http://crpc.blogger.ba/.
Belloni, Roberto (2007), “State building and international intervention in Bosnia”,
Routledge, London & New York.
Kleck, M., (2007), Refugee Return – Success Story of Bad Dream? A Review from
Eastern Bosnia in Fischer, M. (ed.) Peacebuliding and Civil Society in Bosnia
and Herzegovina – Ten Years after Dayton, Berlin.
Opačić, G., Vidaković, I., Vujadinović, B. (izd.) (2005), Život u posleratnim zajednicama, IAN, Beograd.
Phoung C. (2000), At the heart of the return process: solving property issues in Bosnia
and Herzegovina, u: Forced Migration Review 7 Refugee Study Center, Oxford.
Udovičić, R., Vjerodostojnost medija, teorijske i praktične dileme, (2012), Media
plan institut, Sarajevo.
Udovičić i dr. (2010), Izbori 2010 u BiH: Kako su mediji pratili izbornu kampanju,
Media plan institut, Sarajevo.
Izvještaji, istraživanja i institucionalni izvori:
General overview of forced displacement in Bosnia and Herzegovina (2012) Centre for Refugee and IDP Studies (CESI) / Institute for Social Science Research/
Faculty of Political Sciences, University of Sarajevo, Sarajevo.
Internews, Soros Foundation, Konrad Adenauer Foundation, Heinrich Boell Foundation, Friedrich Ebert Foundation itd.
“Politika međunarodne podrške zemljama jugoistočne Evrope – nenaučene lekcije u BiH”, Fond otvoreno društvo BiH, Sarajevo, 2001.
Press Council: Indicators of Media Freedom in Countries Members of Council of
Europe: Report for B&H, 2012, dostupno na http://www.vzs.ba.
Research on media usage by B&H population done at the Faculty of Political Sciences
Sarajevo in 2009.
Council of Europe (2004), Bosnia and Herzegovina: Compliance with obligations
and commitments and implementation of the post-accession co-operation programme, Council of Europe.
Web stranica Ministarstva za ljudska prava i izbjeglice, dostupno na: www.mhrr.
gov.ba/ministarstvo/.
Dejtonski mirovni sporazum, dostupno na: http:www.ohr.int.
MLJPI (2010), Revidirana strategija Bosne i Hercegovine za implementaciju Aneksa
VII Dejtonskog mirovnog sporazuma, Ministarstvo za ljudska prava i izbjeglice
Bosne i Hercegovine, BiH, Vijeće ministara, 2010.
150
Zaključna razmatranja:
Medijska (ne)zavisnost – Politika i mediji:
kohabitacijski aranžmani
EMIR VAJZOVIĆ
Fakultet političkih nauka Sarajevo
Sažetak
Naučno-istraživački projekt ‘’Mediji između zavisnosti i slobode – uloga
printanih medija u procesu povratka izbjeglica’’ je pod jedinstvenom metodologijom proveden u Srbiji i Bosni i Hercegovini. Iako fokus medija na izbjegličko-raseljeničke teme slabi, problem je i dalje aktuelan i vrijedan istraživanja. U
novije vrijeme prisilne migracije su uglavnom politički determinisane i generisane. Tokom dvadesetog vijeka broj ljudi koji je na ovaj ili onaj način prošao
kroz izbjeglički status broji se na milione uslijed brojnih oružanih sukoba, nasilja i ratnih zločina. Pozivanje na masovne izbjegličke tragedije često je korišteno za promociju i ostvarivanje nekih ključnih političkih ciljeva ili poena, ali
su izbjeglice i raseljeni nakon toga često prepuštani sami sebi. Budući da se
savremeni čovjek u modernim, demokratski uređenim društvima informira
uglavnom putem različitih medija, jasno je da moć masovnog komuniciranja i
ulogu medija u demokratskim procesima valja ozbiljno shvatiti, posebno u tzv.
zemljama u tranziciji, gdje je nužno uložiti dodatni napor u razvoju i jačanju
demokracije. Naročita se pažnja mora pri tome posvetiti medijskoj nezavisnosti
(političkoj, ekonomskoj i uredničkoj), medijskoj koncentraciji, pluralizmu i različitosti medija. U istraživanju koje smo proveli i čije rezultate i analize prezentujemo odlučili smo se za uzorak štampanih medija u Bosni i Hercegovini i
Srbiji kao najpogodniji za predmet i obim istraživanja. Iako postoje historijske,
socijalne, političke pa i medijske sličnosti u ove dvije susjedne države, ipak nije
moguće uraditi klasičnu komparativnu analizu rezultata, mada jednostavni
uporedni pregled ova dva izvještaja može dati dobar uvid u sve specifičnost
151
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
kroz koje su Bosna i Hercegovina i Srbija prošle od početka ‘90-tih na ovamo.
Rezultati ovog istraživanja ne potvrđuju tezu da su uticaji domaćih političkih
elita u medijima doprinosili kreiranju diskursa koji je obeshrabrivao povratak
i rješavanje izbjegličko-raseljeničkih pitanja, ali se također može zaključiti da
političke elite kroz medije nisu dovoljno radile na adekvatnom rješavanju statusa i prava izbjeglica, te da se nije dovoljno radilo na informisanju i edukovanju
izbjeglica o njihovim pravima i mogućnostima.
Ključne riječi: mediji, nezavisnost, politika, izbjeglice, interno raseljene osobe.
1. (Ne)mogućnost medijske (ne)ovisnosti i demokratija
Otkad je svijeta i vijeka, ljudi mijenjaju svoja staništa – migriraju iz jedne sredine u neku drugu (jedanput ili opetovano), a čine to iz najmanje
dva moguća osnovna razloga, motiva, povoda ili poticaja: (1) svojom voljom, željom, vlastitom odlukom – u potrazi za očekivano boljim životom i
(2) pod nečijom prisilom – uglavnom politički motivisano – kad ih neko, iz
različitih razloga ili pobuda, protjera / istjera iz njihove ili iz svoje sredine,
odnosno, u okolnostima životne ugroženosti – kad sami bježe u strahu
pred opasnostima (izbjeglice, prognanici, izgnanici, deportovane osobe).
(Vajzović 2012: 7-17)
U novije vrijeme prisilne migracije su uglavnom politički determinisane i generisane. Tokom dvadesetog vijeka broj ljudi koji je na ovaj ili
onaj način prošao kroz izbjeglički status broji se na milione uslijed brojnih
oružanih sukoba, nasilja i ratnih zločina. Pozivanje na masovne izbjegličke
tragedije često je korišteno za promociju i ostvarivanje nekih ključnih političkih ciljeva ili poena, ali su izbjeglice i raseljeni nakon toga često prepuštani sami sebi. No, osim masovnih ljudskih tragedija, ispražnjeni prostori
s jedne i kolonizacije s druge strane znače i teške socijalne, ekonomske,
demografske i kulturološke posljedice. Međutim, ti aspekti i te posljedice
se gotovo uopšte ne istražuju, a nedostatak stvarnih spoznaja o razmjerama i posljedicama tih problema uticao je i na nedostatak osmišljenih dru­
štvenih strategija koje su mogle potaknuti veći povratak i tako doprinijeti
rješavanju mnogih problema koji i dalje, godinama nakon rata, opterećuju
i koče društveni razvoj.
Budući da se savremeni čovjek u modernim, demokratski uređenim
društvima informira uglavnom putem različitih medija, jasno je da moć
masovnog komuniciranja i ulogu medija u demokratskim procesima valja
152
ZAKLJUČNA RAZMATRANJA: MEDIJSKA (NE)ZAVISNOST – POLITIKA I MEDIJI...
ozbiljno shvatiti, posebno u tzv. zemljama u tranziciji, gdje je nužno uložiti
dodatni napor u razvoju i jačanju demokracije. Naročita se pažnja mora pri
tome posvetiti medijskoj nezavisnosti (političkoj, ekonomskoj i uredničkoj),
medijskoj koncentraciji, pluralizmu i različitosti medija. (Vajzović 2010, 2007)
I baš zbog takvog i tolikog utjecaja na javnost i civilno društvo, medijima
pripada centralno mjesto u procesu demokratizacije, odnosno, ključna uloga
u procjeni stepena demokracije svake društveno-političke zajednice. Jer,
pitanje koliko su mediji ovisni ili slobodni, pristrani ili objektivni, podvrgnuti adekvatnoj regulaciji – direktno je proporcionalno (pr)ocjeni demokratskih vrijednosti jednoga društva. Otuda su masovni mediji (TV, radio,
štampa, Internet, kao i nove telekomunikacijske usluge/platforme) tako
važni u zemljama nove demokracije, tzv. tranzicijskim zemljama, kakve
jesu i države nastale disolucijom SFR Jugoslavije. (Vajzović 2010)
Kada pogledamo šta je zamišljena idealna uloga medija u demokratskom društvu, neupućenim i nezainteresovanim građanima može zvučati
i prihvatljiva i u praksi izvodljiva definicija medija kao posrednika koji
imaju ulogu da informišu, obrazuju, zabave građane i služe kao čuvar demokratije (Vajzović 2010). Ipak dosta je diskusije u naučnom, stručnom i
medijskom svijetu oko ispunjavanja uloge medija i njihove (ne)zavisnosti
u tom procesu.
Bez želje da ovdje izložimo svu kompleksnost problematike nezavisnosti medija u demokratskom društvu i detaljnu analizu svih elemenata
koji značajno utječu na medija, urednike, novinare, pa i same građane u
percepciji medija, osvrnut ćemo se samo na neke osnovne i najčešće spominjane kako bi približili izazove koje su realni u demokratskom društvu.
Do fenomena medijske demokracije, kako ističe Thomas Meyer (2003:3),
dolazimo razmatrajući ulogu medija u sadašnjoj politici i društvu – fenomena koji ponajprije služi karakterizaciji nove temeljne političke konstelacije i odnosi se na oblik tvorbe političke volje i donošenja odluka, a prema
kojemu jednu od presudnih pozicija u političkom procesu preuzimaju masovni mediji i njihova komunikacijska pravila.
Kako god – masovni su mediji, kaže Vreg (1991:306), pretežno “posrednici vladinih akcija, a istovremeno artikulatori volje naroda“, te najviše
prostora daju “institucionalnim informacijama državne, političke, ekonomske, vojne i druge vladajuće elite globalnih društava“. Nadalje, da
bismo se odredili spram definicije masovne komunikacije, doradit ćemo već
revidiranu definiciju O’Salivena i prilagoditi je današnjim okolnostima,
“igračima” i zakonitostima.
153
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
Masovno komuniciranje je praksa i produkt osiguranja informacija i zabave
(u predahu) za široku, često neznanu i sve izrazitije fregmentiranu publiku.
Kada se koristi sredstvima i platformama modernih tehnologija, taj proces
uključuje institucionalno finansirane (javno-pravne, državne i privatno-komercijalne) i ustrojene (državno regulirane, visokotehnološke) organizacije koje zajedničkim naporima (mreža, usluga, i/ili sadržaj) osiguravaju
pristup dobrima (informacija), te srodnim uslugama (interaktivnost) putem tehnološki neutralnih platformi doturaju sadržaje. Kada se poduzima
tradicionalnijim sredstvima, masovna komunikacija uključuje bilo koje
sredstvo osiguranja informacija, slika, zvuka i/ili zabave u predahu za veliki broj ljudi, iz svih društvenih slojeva i demografskih grupa, ali takvih čije
je ponašanje homogeno u pogledu praćenja odabranog izvora informiranja.
(prema Vajzović 2010, up. Lorimer 1998: 42-43)
Moć je masovnih medija u savremenom informacijskom društvu ne­
upitna. Oni, kao “političkouvjeravačke i mobilizacijske institucije vladajuće stranke ili koalicije stranaka tvore dominantni komunikacijski sistem,
koji održava, jača i reproducira ideološki diskurs vladajuće strukture”
(Vreg 1991:306). Time moć masmedija dobija na snazi i praktično postaje neuništiva jer proizlazi iz dvosmjernog odnosa: masmediji su logistika odabranoj (aktuelnoj) politici, a onda “podržana” politička struktura
podržava njih. Tako dominira nepisano pravilo: ako hoćeš vladati, budi
“udobro” sa medijima ili stavi ih pod svoju kontrolu! Podržavaj ih da bi
bio podržan, ili, kontroliši medije da bi kontrolisao društvo! Zato se mas­
medijska moć uvećava i multiplicira.
Za politiku je komunikacija naročito važna – podjednako ona interna
(unutar političkih krugova, institucija i organa vlasti) i ona eksterna (obraćanje javnosti u komunikaciji između predstavnika vlasti i građanstva).
Za ostvarivanje ovog drugog (eksterna politička komunikacija) ključni su
masovni mediji – kako u predizbornoj kampanji, tako i tokom cijelog mandata u poziciji ili opoziciji.
Vrlo jednostavno smo utvrdili spregu i međuovisnost demokracije i medija, ali postaju sve glasniji stavovi da mediji postaju značajne
antidemokratske snage. Takva se mišljenja temelje na sljedećoj logici ili
praksi: što su bogatiji i moćniji korporativni medijski giganti, to je manja mogućnost postojanja demokracije u kojoj građani istinski učestvuju
(McChesney 2008: 2) jer masovni mediji beskonačno podižu razinu znanja o društvenim procesima, ali i “beskonačno koče sposobnost ljudi da
to znanje preobrate u političko djelovanje” (Sennett 1989 – Nuhanović
154
ZAKLJUČNA RAZMATRANJA: MEDIJSKA (NE)ZAVISNOST – POLITIKA I MEDIJI...
2005: 121). Praktično, dominantne su medijske kompanije veće i utjecajnije nego ikad prije, a “mediji su u našem društvenom životu važniji
nego što se da i naslutiti, i to više nego što su ikada bili” (McChesney
2008:2). Sa sve većom “ovisnošću” građana o medijima u svakodnevnom
životu, pritisak na (ne)ovisnost medija od stane raznih interesnih grupa
je očekivana. Za politiku i političare kojima je posao da pokušavaju doći
i zadržati se na poziciji moći i vlasti kako bi praktikovali vještinu upravljanja državom, te se praktično i teoretski baviti državnim poslovima, očekivano je da pokušavaju (o)vladati medijskim prostorom kao ključnim za
njihov uspjeh i djelovanje.
Da mediji igraju ključnu ulogu u politici i formiranju javnog mnijenja, ne
treba posebno dokazivati. Posebno je to izraženo u tranzicijskim državama
gdje mediji – načinom, frekvencijom i “tajmingom” izvještavanja o događajima, pojedincima i strankama – praktično odlučuju o rezultatima “demokratskih” izbora (up. Nuhanović 2005), narod je (većinom) sklon vjerovati
medijima više negoli vlastitim očima. Važno je znati ih uvjeriti, a to nije nemoguće. Masmediji to mogu. Ne zaboravimo da su oni među najutjecajnijim preduzećima u demokratskim društvima pozicionirani između građana
i njihovih političkih, ekonomskih i društvenih institucija. (Day 2008: 44)
Nezavisni, kritički, pa čak i agresivni mediji svakako su neophodni za
demokraciju zasnovanu na znanju i informiranosti. Ipak, u suodnosu
medija i demokracije posebno se važnom odrednicom smatra javni interes.
Tako bi sektor medija koji podržava demokraciju i zastupa javni interes,
(idealno) bio samo onaj:
–
–
–
–
koji ima određeni stepen uredničke neovisnosti (politički neovisan),
koji je finansijski (samo)održiv (da materijalno ne ovisi ni o kome (?)),
koji potiče različita i pluralistička stajališta (sloboda izražavanja) i
koji služi javnom interesu (općem dobru). (Vajzović 2007)
Treba, međutim, biti svjestan snaga i interesa koji utječu na medije i dovode u pitanje koncept “neovisnosti” medija. Redoslijed navedenih interesa
nije presudan i njegov značaj varira od jednog do drugog proizvođača medijskog sadržaja: (1) interes građana (javnost); (2) komercijalni interesi (profit);
(3) interesi oglašivača (ekonomska zavisnost); (4) rating / share (gledanost);
(5) urednička politika (na koju utječu: pritisak vlasti, cenzure i samocenzure,
orijentacija medija, vlasnička struktura i interesi vlasnika). (Vajzović 2010)
Iz navedenih razloga možemo se usuditi i reći da ne postoje u potpunosti nezavisni mediji. Naravno, u visoko razvijenim demokratskim
155
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
društvima postižu visok stepen nezavisnosti (opet ne potpune), dok je
u demokratski manje “osvješćenim” društvima taj stepem proporcionalno manji.1
Masovni mediji informiraju, obrazuju, zabavljaju svoje recipijente, ali u
tim procesima i nužno utječu na njihovo mišljenje i stavove, te tako uvjetuju ili usmjeravaju demokratske procese i ponašanja – individualna i kolektivna. Masovni mediji (proizvođači audio-vizuelnog sadržaja), kao element konvergentnog sektora komunikacija, uz pomoć novih tehnologija
i usluga dopiru sve efikasnije do ciljne publike na tehnološki neutralnim
osnovama preko platformi koje se usavršavaju, konvergiraju i nadopunjuju u skladu sa veoma brzim tehničko-tehnološkim napretkom.
Realnosti se konstruiraju putem referentnih okvira u kojima se vijest /
informacija prezentira, gdje se pojava (pre)oblikuje u događaj, a događaj
u objavljenu vijest. Blok vijesti organizira svakodnevnu realnost, i blok
vijesti je djelić i svežanj svakodnevne realnosti, jer je, kao što smo vidjeli,
javni karakter suštinska odlika vijesti. (Lorimer 1998:184) Zato više nema
sumnje da je efikasnost poruke neposredno ovisna i o tehničkom prenos­
niku poruke (mediumu, posredniku). Ista poruka saopštena preko raznih
vrsta mreža i sredstava izaziva nejednake efekte, što znači da moć poruke
ne zavisi samo od sadržaja poruke nego i od oblika strukture tehničkog
prenosnika. (Šušnjić 1995: 105)
2. Medijsko izvještavanje o izbjeglim i raseljenim
u Bosni i Hercegovini i Srbiji
U istraživanju koje smo proveli i čije rezultate i analize prezentujemo
odlučili smo se za uzorak štampanih medija u Bosni i Hercegovini i Srbiji
kao najpogodniji za predmet i obim istraživanja. Iako postoje historijske,
socijalne, političke pa i medijske sličnosti u ove dvije susjedne države, ipak
nije moguće uraditi klasičnu komparativnu analizu rezultata, mada jednostavni uporedni pregled ova dva izvještaja može dati dobar uvid u sve
specifičnost kroz koje su Bosna i Hercegovina i Srbija prošle od početka
‘90-tih na ovamo. Metodologija koju su zajedno razvijali stručnjaci iz obje
države uz pomoć međunarodnog mentora i koja ima za cilj da na jednak
Vidjeti IREX Media Sustainability Index: http://www.irex.org/project/mediasustainability-index-msi
1
156
ZAKLJUČNA RAZMATRANJA: MEDIJSKA (NE)ZAVISNOST – POLITIKA I MEDIJI...
način istraži i predstavi suodnos medija i političkih elita u oblasti izbjeglih i raseljenih osoba, ima svojih specifičnosti u uzorku i kontekstualnom
okviru (socio-političke specifičnosti i različiti ključni događaji koji su odredili temu istraživanja). Ovo nam je bilo poznato od početka, te se pisanju
nacionalnih analiza pristupilo autonomno sa željom da se fokus stavi na
pojedinačne analize država prema dogovorenoj metodologiji, te naknadno,
kao sekundarni cilj, da se pokušaju izvući neke zajedničke zakonitosti.
Cijenimo da je već sa ove dvije nacionalne analize ispunjen istraživački
cilj: da se ispita na području Bosne i Hercegovine i Srbije kroz procjenu medijskog
sadržaja slijedeće: a) kako i u kojoj mjeri štampani mediji izvještavaju o izbjeglicama i interno raseljenim osobama, i b) koliko u njihovom radu oni ispunjavaju
cilj da informišu i pomažu povratnicima, te u kojoj mjeri služe (etno)političkim
elitama u implementaciji političkih ciljeva povratka ili politike ostanka.
Pored opsežnih analiza koje su radili timovi u Srbiji i Bosni i Hercegovini,
korišteni su i dijelovi dodatne analiza sadržaja tekstova iz Bosne i Hercegovine koju je uradio tim MediaPlan Instituta (Radenko Udovičić2, Bojana
Šutvić3, Aleksandra Ostojić Matić4) u okviru i za potrebe ovog projekta.
Posmatrajući analizirani uzorak u Srbiji, pa i u Bosni i Hercegovini, možemo bez sumnje zaključiti da pitanja koja se odnose na izbjeglice i raseljena lica, uključujući i pitanja povratka, nisu stalna niti posebno česta tema
članaka u dnevnim novinama, iako je provedeno istraživanje identificiralo
i analiziralo značajan broj relevantnih članaka zbog relativno velikog vremenskog perioda koji je uzet za uzorak (BiH ukupno 2257 članaka, u 800
pregledanih izdanja u 5 odabranih vremenskih perioda i Srbija 530 članaka,
u 665 izdanja u 11 vremenskih perioda).
Kako su pokazale analize štampanih medija u Srbiji i Bosni i Hercegovini, tokom svih godina u uzorku, generalno tekstovi su se mogli razvrstati po
sljedećim tematskim kategorijama: politički odnos (pri čemu je problematika
izbjeglica služila samo kao paravan za iznošenje širih političkih stavova),
zatim ljudske priče (koje u većoj mjeri tretiraju negativnosti, što uostalom i
jeste konstanta izbjegličke krize), humanitarna pitanja (najčešće zasnovana na
Doc. dr. Radenko Udovičić je direktor Media plan instituta iz Sarajeva i profesor
novinarstva na Univerzitetima “Džemal Bijedić” u Mostaru i Istočnom Sarajevu.
3
Bojana Šutvić je direktorica Udruženja građana za razvoj i unapređenje pravednog i prosperitetnog društva – GRUPA i višegodišnja programska menadžerica
u Media plan institutu.
4
Aleksandra Ostojić Matić je višegodišnja direktorica press clipping agencije
Media plan instituta i voditeljica različitih komunikacionih projekata.
2
157
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
aktuelnostima koje potenciraju potrebe ili prikazuju rezultate humanitarnih
akcija) i na kraju aktivnosti i stavovi međunarodne zajednice u cilju rješavanja
izbjegličke krize. Ovo zadnje je možda imalo i više utjecaja na odnos politi­
čkih elita u javnom diskursu prema temi izbjeglica i raseljenih osoba nego
što je to istraženo. Naime, utjecaj međunarodne zajednice je očekivano značajan zbog euro-atlantskih integracijskih procesa kojima su se političke elite
okrenule, te ponajviše zbog finasijske i političke koristi koje njihova politička
oligarhija očekuje, a manje zbog općeg javnog dobra koje se može očekivati.
U smislu aktivne uloge, gradacija ovih tema mogla bi se podijeliti na
tekstove koji potenciraju probleme i iznose optužbe za njihovo nerješavanje te tekstove koji pokušavaju ohrabriti proces povratka. Nažalost, u drugoj ih je kategoriji bilo manje. Ukupno gledajući, izrazito je mali broj tekstova koji su nudili izbjeglicama smjernice i konkretne informacije kako da
ostvare neka svoja prava, kome da se obrate i kakve su procedure, što bi
trebao biti jedan od zadataka medija, posebno štampanih.
Ključne poruke koje su kroz medije slane, posebno u Bosni i Hercegovini, bile su u značajnoj mjeri entitetski i etnički diferencirane. Na primjer,
u Bosni i Hercegovini Dnevni avaz i Oslobođenje su do 2002. godine insistirali na stavovima da se svi moraju vratiti na svoja “ognjišta“, da nema
trajnog mira bez povratka izbjeglica, da srpske i hrvatske političke elite u
značajnoj mjeri čine opstrukcije povratka nastojeći da zadrže etnički čiste
teritorije. Glas srpski i Dnevne Nezavisne novine potencirale su stavove
srpskih političara, ali i stanovništva, da ne žele da se vraćaju u Federaciju
BiH, da je međunarodna zajednica kriva za egzodus Srba iz reintegrisanih
sarajevskih naselja, da vlasti Federacije BiH, posebno u Sarajevu, sporo
implementiraju stambene zakone čime pokazuju neiskrenost za povratak.
Početkom novog milenija izbjeglička kriza postaje nešto manje prisutna
u medijima u Bosni i Hercegovini i smanjuju se izrazite političke konotacije, dok u Srbiji se više medijskog prostora posvećuje Kosovu i Metohiji,
gdje i oni su od 2005. manje u fokusu medija.
U bosanskohercegovačkim medijima, iako je u tekstovima vrlo malo
prisutna direktna kritika one entitetske vlasti iz koje potiče novina za nedostatak djelovanja na realizaciji procesa povratka, ona često isijava kroz
tekstove, posebno novina iz Federacije BiH u kojima se potencira da su
povratnici prepušteni sami sebi ili u boljem slučaju donacijama međunarodnih organizacija. S druge strane, novine iz Republike Srpske, više izborom sagovornika i naslovima, nego uredničkim ili novinarskim stavovima, pogotovo prvih poslijeratnih godina, potenciraju za izbjegličku krizu
158
ZAKLJUČNA RAZMATRANJA: MEDIJSKA (NE)ZAVISNOST – POLITIKA I MEDIJI...
odgovornost međunarodne zajednice kao i vlasti Federacije BiH, koje po
svaku cijenu žele da vrate izbjeglice u RS, a, kako se ističe, malo rade na
njihovom povratku u Federaciju.
Kao izvori informacija u tekstovima najčešće su se koristili istupi samih
izbjeglica, političara, od opštinskog do državnog nivoa, predstavnika međunarodnih organizacija, donatora, raznih izbjegličkih udruženja, udruženja boraca, humanitarnih organizacije kao i civilnog sektora, prije svega
organizacija koje se bave zaštitom ljudskih prava.
Prevladavaju faktografske forme, vijesti i izvještaji. U BiH, sukus rijetkih komentara kao i složenih novinarskih tekstova je na tome da je na snazi opstrukcija povratka od strane lokalnih vlasti te nepostojanje političke
volje za završetak procesa povratka. Svako pomaže ‘’svoje’’ a ne doprinosi
stvaranju uslova za održivi povratak. Osim toga, nije dovoljno obnoviti
kuće jer to ne znači da je povratak ostvaren. Što su godine dalje odmicale
od rata, upravo je održivi povratak, odnosno njegova nemogućnost kao pitanje, više prisutan u medijima.
Naslovi su u većoj mjeri neutralni, mada često sugestivni sa porukama
koje pokazuju pristranost međunarodne zajednice, opstrukcije “one druge”
vlasti, ustrajavanje na povratku, a u manjoj mjeri i rezultate uspješnog povratka.
U Srbiji, analiza sadržaja jednog dijela tekstova u kojima su vlasti i političke
partije u funkciji aktera i izvora teksta pokazuje da tekstovi sa negativnom
pozicijom u pravilu ne promovišu negativan odnos prema povratku na bilo
kakav direktan način, već taj negativan odnos zapravo, na izvjestan način,
grade kroz diskurs koji dominantno sadrži komentare i opservacije o teškoćama i neriješenim pitanjima, lošim iskustvima i ishodima, i sličnom.
Za razliku od novina iz Federacije BiH, novine u Republici Srpskoj izvještavaju i o aspektima izbjegličke krize u Hrvatskoj, a nakon 1999. i na Kosovu. Fokus je na srpskom izbjegličkom pitanju koje je dodatno generisano
ratom na Kosovu kao i brojnim opstrukcijama vlasti povratka u Hrvatsku.
Kada je riječ o načinu na koji se informacije relevantne za pitanja izbjeglica i raseljenih lica predstavljaju u novinama, moguće je konstatovati
nekoliko sasvim jasnih nalaza: ti tekstovi se u velikoj većini slučajeva pojavljuju u formi izvještaja ili vijesti, te su većinom informativne forme, te
mnogo manje tekstova se pojavljuje sa naslovima senzacionalističkog ili
emotivnog tipa od prethodno očekivanog.
Tekstove najčešće potpisuju novinari redakcije, ali su relativno česte i
agencijske vesti ili nepotpisani članci. Ono što se može biti indikator površnog pristupa ili predodređenog uredničkog usmjerenja je činjenica da
159
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
se značajan broj analiziranih tekstova (Srbija 75%, BiH 76%) zasniva se na
samo jednom izvoru, a često i karakter izvora nije bilo moguće utvrditi.
Više od 35% tekstova u Srbiji ne sadrži pitanje prema kome bi različiti
izvori mogli imati različit odnos, a kada takvo pitanje postoji u tekstu manje od 20 odsto tekstova uključuje izvore koji zauzimaju barem donekle
različite pozicije prema konkretnom pitanju spora. U BiH izvori, koji su
uglavnom koristili predstavnike iste interesne skupine (npr. jedne političke opcije, stranke ili strane u sukobu) činili do 70% – ovo je vrlo indikativna cifra, kao argument u korist opće instrumentalizacije i cjelokupne
podjele bh. javnog prostora po etno-nacionalnim crtama.
Tek nešto više od 20% tekstova u Srbiji i 14% u BiH bavi se temama koje
se direktno dotiču procesa povratka. Varijabla ‘primarni akteri medijskog
sadržaja’ je široko diferencirana s ponuđenim mnogostrukim opcijama.
Međutim, neke brojke upadaju u oči. Naime, u Bosni i Hercegovini pojedinačno dominantni primarni akteri analiziranog uzorka su ‘pojedinci,
skupine i populacija (izbjeglica, povratnika i raseljenih lica)’. Druga pojedinačno važna kategorija je ‘međunarodna zajednica’, koja je prilično posebna, budući da ima vodstvo nad domaćim akterima (vladinim i nevladinim). U Srbiji, predstavnici domaćih institucija vlasti i političkih partija
najčešći su primarni akteri i primarni izvori novinskih tekstova koji se odnose na izbjegličko-raseljenička pitanja. Kada se predstavnici vlasti i političkih partija pojavljuju kao primarni akteri i primarni izvori novinskih
tekstova, pozicije tih tekstova prema rješavanju izbjegličkih i/ili raseljeni­
čkih pitanja češće su pozitivne nego negativne. Posve suprotna tendencija
(veća učestalost negativnih nego pozitivnih pozicija) prisutna je kada su
u pitanju tekstovi u kojima funkciju primarnih aktera i primarnih izvora imaju lokalne nevladine organizacije ili pojedinci i grupe iz populacija
izbjeglica i raseljenih lica. Sa druge strane, u tekstovima u kojima su predstavnici vlasti i političkih partija primarni akteri ti se tekstovi znatno češće
bave pitanjima statusa i ostvarivanja prava koja nikako nisu povezana sa
povratkom (već obično sadrže izvjesne reference u odnosu na procese lokalne integracije ili uslove života u izbjeglištvu ili raseljeništvu).
Rezultati ovog istraživanja ne potvrđuju tezu da su uticaji domaćih političkih elita u medijima doprinosili kreiranju diskursa koji je obeshrabrivao
povratak i rješavanje izbjegličko-raseljeničkih pitanja, ali se također može
zaključiti da političke elite kroz medije nisu dovoljno radile na adekvatnom
rješavanju statusa i prava izbjeglica, te da se nije dovoljno radilo na informisanju i edukovanju izbjeglica o njihovim pravima i mogućnostima.
160
ZAKLJUČNA RAZMATRANJA: MEDIJSKA (NE)ZAVISNOST – POLITIKA I MEDIJI...
Jasno je, međutim, utvrđeno da su teme vezane za proces povratka
izbjeglica relativno dosta rijetko bile zastupljene u novinskim tekstovima,
a da su neke druge teme povezane sa izbjeglicama i raseljenim licima bile
znatno prisutnije. U BiH, veliku pažnju dnevne novine sve do 2002. godine daju stambenim zakonima, čija implementacija je izazivala buru na
svim stranama. Veliki broj tekstova čine saopštenja OHR-a na ovu temu,
reagovanja, opstrukcije, te realizacija u praksi. Javljaju se protivnici deložacija, traže se rupe u zakonu, pokušavaju eskivirati provedbu na sve
moguće načine. To je povod medijima iz Republike Srpske da podcrtaju
koliko je povratak u FBiH nemoguć.
Tekstovi iz Oslobođenja i Dnevnog avaza, osim što su pozivali na neophodnost povratka i spominjali upornost i volju povratnika da se na svoja
ognjišta vrate bez obzira na postojeće probleme i prepreke, nisu nudili dublju
perspektivu niti otvarali prostor za detaljniju analizu šta konkretno treba
biti učinjeno kako bi se povratak i realizovao te ko je za to odgovoran. Puno
je pisano o pojedinačnim donacijama, problemima, napadima, a malo je bilo
kritičkih tekstova zašto se proces povratka sporo odvija.
Naslovi su u većoj mjeri neutralni, mada često sugestivni sa porukama koje
pokazuju pristrasnost međunarodne zajednice, opstrukcije “one druge” vlasti,
ustrajavanje na povratku, a u manjoj mjeri i rezultate uspješnog povratka.
Možemo reći da postavljena hipoteza nije potvrđena, barem ne u obimu i na način koji se očekivao.
Hipoteza: Medijsko izvještavanje o procesu povratka izbjeglih i raseljenih
osoba u Bosni i Hercegovini i Srbiji je neizbalansirano i pristrano zbog poznatih veza i utjecaja koji političke elite imaju na medije.
Na osnovu nalaza do kojih se došlo tokom ovog istraživanja, nije bilo
moguće definitivno potrditi hipotezu o sprezi medija i politike koja bi se
očitovala kroz manipuliranje izbjeglicama i povratnicima, a sve u svrhu
postizanja političkih ciljeva elita. Bez obzira na to, nalazi istraživanja potvrđuju da političke elite kroz medije nisu dovoljno radile na adekvatnom
rješavanju statusa i prava izbjeglica, te da se nije dovoljno radilo na informisanju i edukovanju izbjeglica o njihovim pravima i mogućnostima.
Samim tim postoje jasne indicije postojanja sprege između politike i medija u oblasti problematike izbjeglica i raseljenih lica što predstavlja validan
osnov za nastavak istraživanja u ovoj problematici.
Iz našeg istraživanja se može zaključiti, što je bili i očekivano, da su
mediji imali značajnu ulogu u realizaciji post-ratnih ciljeva političkih elita.
161
MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI
Međutim, ne možemo jasno utvrditi da li mediji namjerno podržavaju dominantni diskurs političkih elita ili se jednostavno adaptiraju na trenutne
društveno-političke prilike i preovlađujući etno-politički diskurs, te stoga
i postavljenu hipotezu je teško potvrditi.
Kako se navodi u izvještaju za BiH: “Opće izvještavanje dominira, što
može biti povezano s nedostatkom konkretnih politika/poteza i implementacije strateških/akcionih planova za realizaciju samoodrživog povratka. Vrijedno je primijetiti da su incidenti više u fokusu medija nego
pitanja kao što su prava izbjeglica/IRL, njihovi uvjeti života, status, lične
priče, koje korespondiraju sa težnjama za senzacionalističkim izvještavanjem.” Također, “Naime, agendu i politike je uglavnom promicala međunarodna zajednica na koju su vlasti samo odgovarale umjesto da su imale
proaktivnu i autonomnu poziciju naspram problematike izbjeglica/IRL.“
S obzirom da je pitanje izbjeglih i raseljenih osoba kontinuirano jedan od
većih svjetskih problema koji se dodatno usložnjava sa svakom slijedećom
humanitarnom krizom u svijetu, te da se na području zapadnog Balkana nije
riješilo u potpunosti izbjegličko-raseljeničko pitanje ni preko dvije decenije od
raspada bivše SFRJ i ratova koji su uslijedili, uz očit nedostatak predanosti i
volje političkih elita u regionu da se više posvete ovom izazovu – pred akademskom zajednicom i istraživačima je obaveza da investiraju veće napore u
analiziranju uzroka i posljedice prisilnih migracija ali i širih društvenih faktora koji prije, tokom i poslije humanitarne krize određuju njegov karakter i tok.
Bibliografija
Day, Louis Alvin (2008) Etika u medijima, Beograd, Klub Plus
Meyer, Thomas, (2003) Mediokracija. Medijska kolonizacija politike, Fakultet političkih znanosti Zagreb
Lorimer, Rowland (1998) Masovne komunikacije, Clio
McChesney, Robert, W. (2008) Bogati mediji, siromašna demokratija, Sarajevo, Šahinpašić
Nuhanović, Asad (2005) Demokratija, mediji, javnost, Sarajevo, Promokult
Šušnjić, Đuro (1995) Ribari ljudskih duša, Beograd, Čigoja
Vajzović, Emir (2012) Izbjeglice i raseljena lica – izazovi i perspektive naučno-istraživačkog rada, FPN Sarajevo
Vajzović, Emir (2010) Medijska realnost – iluzorna demokracija?, Novi pogledi,
br. 17, ACIPS
Vajzović, Emir (2007) Mediji – demokracija – ljudska prava i slobode; priroda i rezultati međusobnih korelacija, Godišnjak, Fakultet političkih nauka Sarajevo
Vajzović, Emir (2005) Javnost i sloboda izražavanja, Naša škola, LI/3: str. 79, France
(1991) Demokratsko komuniciranje, NUB BiH i FPN SA, Sarajevo
162
Download

MEDIJI IZMEĐU SLOBODE I ZAVISNOSTI