SLAVIJA
Dve varijante jugoslovenstva, srpska i hrvatska,
u XIX i početkom XX veka bile su u velikoj meri
različite, pa i međusobno suprotstavljene. Dok je
hrvatska ideja jugoslovenstva načelno podrazumevala jugoslovenstvo u okviru Habzburške monarhije, u kojoj bi jugoslovenska federalna jedinica, gde
bi Hrvati činili većinu, bila ravnopravna Austriji i
Mađarskoj, dotle je srpska ideja jugoslovenstva
podrazumevala nezavisnu i unitarnu državu južnih
Slovena, pod vođstvom srpske dinastije, u kojoj bi
Srbi činili većinu stanovništva.
od pocetka do kraja
YU
IDEJA JUGOSLOVENSTVA
(OD IDEJA DO REALIZACIJE)
Yugoslavia:
from the Beginning to the End
STVARANJE JUGOSLOVENSKOG
KULTURNO-POLITIČKOG PROSTORA
Ideja jugoslovenstva bila je, u političkom smislu,
otkad se javila pa do njenog ostvarenja u Jugoslaviji, krik očajnika koji su se nalazili u podređenom
položaju u okviru velikih imperija kakve su bile
Habzburška monarhija i Osmansko carstvo.
Politička slabost upućivala je međusobno etnički
srodne južnoslovenske etničke zajednice na saradnju. Prvobitno je bilo potrebno da se stekne svest
o međusobnoj bliskosti, pa je stoga vođena propaganda o kulturnoj srodnosti ili čak istovetnosti
južnoslovenskih etničkih grupa, na prvom mestu,
Hrvata i Srba, a zatim i Bugara i Slovenaca.
01/12/2012 - 03/03/2013
UJEDINJENJE 1918.
Na Balkanskom poluostrvu je tokom najvećeg dela
XX veka postojala država inspirisana nastojanjem
da u zajednicu okupi Južne Slovene. Jugoslavija,
koja je više puta nastajala i nestajala, menjala ime
i granice, političko i društveno uređenje, obeležena
je izuzetnom kompleksnošću nacija i vera, kultura
i običaja na srazmerno malom geografskom
području. Hvaljena i osporavana, izgrađivana i potkopavana, krajem XX veka nestala je s geografske
i političke mape sveta, ali njeno nasleđe i danas
snažno utiče na živote ljudi s ovog prostora.
Naša ambicija prilikom pripremanja izložbe nije
bila enciklopedijska – da obuhvatimo sve aspekte
društvenog sistema niti da prezentujemo sve
raspoložive podatke. Cilj izložbe je da se stvori
prostor koji će na moderan, atraktivan i objektivan
način upoznati posetioce sa jednim od najzanimljivijih i najkontroverznijih državotvornih eksperimenata u XX veku. Ideja nije da se hronološki prikaže
sled najvažnijih događaja, nego da se obrade svi
važni fenomeni i elementi koji su obeležili države i
društva na području koje se tokom više od 70 godina zvalo Jugoslavija. Reč Jugoslavija zadržala se
do 2003. godine u imenu države Savezna Republika
Jugoslavija u kojoj ostaju samo Srbija i Crna Gora,
ali koja više ne počiva na jugoslovenskoj ideji. Naziv
je bio rezultat isključivo političke odluke u želji da
se postigne kontinuitet s prethodnom državom,
zbog čega ovaj period postojanja Jugoslavije i nije
predmet razmatranja izložbe.
Ova izložba je za nas veliki izazov i vidimo je kao
predstavljanje našeg dosadašnjeg istraživanja koje
želimo da podelimo s vama – našim posetiocima.
Istraživanje nije završeno, ovo je samo jedna od
mnogih priča o Jugoslaviji i za nas još jedna stanica
na putu ka našoj budućoj stalnoj postavci o istoriji
Jugoslavije. Šta vi mislite? Želimo da čujemo vaše
mišljenje!
Vaš kustosko-autorski tim
Autori tekstova // Exhibition texts: Jovo Bakić, Srđan
Cvetković, Ivana Dobrivojević, Hrvoje Klasić i
Vladimir Petrović
Kustoskinja izložbe // Exhibition curator : Ana Panić
Urednik hronologije // Timeline editor: Dragan Bakić
Saradnica na istraživanju // Research associate: Marija
Vasiljević
Recenzenti // Reviewers: Tvrtko Jakovina, Husnija
Kamberović, Oto Luthar i Predrag J. Marković
Lektura // Proofreading: Jelena Bajić, Lidija Kusovac i Jelena
Mitić
Prevod // Translation: Jelena Bajić, Zoran Paunović i Vanja
Savić
Dizajn izložbene postavke // Exhibit design: Marko
Dimitrijević
Grafički dizajn // Graphic design: Ivan Benussi
Obrada video materijala // Editing of the video material:
Darko Andonov i Đorđe Marković
JUGOSLAVIJA – LIČNA KARTA
Ideja južnoslovenskog kulturnog povezivanja i
političke saradnje, nastala u kontekstu „buđenja
naroda“ nadahnutog evropskim romantizmom, kao
deo panslovenskih nastojanja, ali i konkretizacija
načela „Balkan balkanskim narodima“, sporadično
se počela javljati već od XVII veka, da bi tokom 30ih godina XIX veka pod imenom ilirstva u Hrvatskoj,
Slavoniji i Dalmaciji, kao delovima Habzburške
monarhije, dobila jači zamah. U Srbiji i Crnoj Gori
javlja se u XIX veku, ali konkretniji oblik dobija tek
posle 1903. godine, kada Srbija, pokušavajući da
se otrgne pokušajima Habzburške monarhije da je
održi unutar svoje interesne sfere, u jugoslovenskoj
ideji nalazi osnovu svog nacionalnog opstanka.
Situacija se menja tokom Prvog svetskog rata
kada su oblikovani konkretni programi političkog
ujedinjavanja, na osnovu kojih prvi put u istoriji
nastaje država Južnih Slovena. Kraljevina Srba,
Hrvata i Slovenaca nastala je nakon odluke velikih
sila u drugoj polovini 1918. godine da Habzburškoj
monarhiji više nema spasa.
Uprkos različitim administrativnim podelama,
prvo na 33 oblasti (1922–1929) a zatim na devet
banovina (1929–1939), tokom većeg dela trajanja
Kraljevine SHS (Jugoslavije) državni oblik bio je
unitaristički uz centralistički način upravljanja
državom. Pomenute administrativne podele, po
pravilu, nisu odražavale ni etničku ni istorijsku
logiku, već su nastale na osnovu geografskog
kriterijuma pa su se i administrativne jedinice
– banovine, uvedene nakon zavođenja Diktature
kralja Aleksandra, zvale uglavnom prema rekama
(Dravska, Savska, Vrbaska, Primorska, Drinska,
Zetska, Dunavska, Moravska i Vardarska banovina).
Ovakva situacija promenjena je Sporazumom
Cvetković–Maček kojim je, primenom etničkog kriterija, stvorena Banovina Hrvatska, dok je ostatak
zemlje tek trebalo administrativno urediti.
Tokom Drugog svetskog rata dogodilo se razaranje
Kraljevine Jugoslavije na čijoj okupiranoj teritoriji
nastaje veći broj provizornih državnih struktura.
Četvorogodišnji haos koji je usledio bio je ne
samo rat protiv okupatora nego je imao i obeležja
međunacionalnog i ideološkog rata „svih protiv
sviju“, izrazite okrutnosti. U ratu je stradalo nešto
više od milion ljudi. Završetak Drugog svetskog
rata doneo je velike promene. Osim teritorijalnih
promena, kapitalističko društveno uređenje zamenjeno je socijalističkim, a monarhiju je zamenila
federacija sastavljena od šest republika. Ova federacija menjala je ime nekoliko puta: Demokratska Federativna Jugoslavija 1945, Federativna
Narodna Republika Jugoslavija od 1946. do 1963, i
Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija od
1963. do raspada države 1992. godine.
San o jugoslovenstvu srpsko-hrvatsko-slovenačke
naučne, umetničke i književne elite bio je pretvoren
u stvarnost 1. decembra 1918. godine. Stvaranjem
Kraljevine Srba Hrvata i Slovenaca jugoslovenstvo
je realizovano kao državna ideja, ali tek je predstojao proces njegove realizacije kao nacionalne ideje.
TERITORIJA I DRŽAVNI SIMBOLI
Ideja jugoslovenstva je u velikoj meri bila inspirisana političkom slabošću južnoslovenskih
nacija i država. Hrvatska i Slavonija bile su pod
Ugarskom, Dalmacija pod Austrijom, a autonomija
prvih dveju pokrajina često je sužavana. Slovenci
i Srbi u monarhiji nisu mogli računati čak ni na
toliko ograničenu samoupravu. Bosna i Hercegovina se nalazila pod upravom zajedničkih institucija
Habzburške monarhije. Kraljevina Srbija, iako
formalno nezavisna od 1878. godine, suštinski je
zavisila od Austro-Ugarske. Kraljevina Crna Gora je
takođe funkcionisala kao slaba država, čije je vojne
troškove izmirivala politička pokroviteljka Rusija.
Grb i himna Kraljevine Jugoslavije poštovali su
načelo ravnopravnosti da državu predstavlja narod
tri bratska plemena: Srbi, Hrvati i Slovenci. U
državnom grbu na štitu na prsima orla zadržani
su grbovi sva tri plemena sa manjim izmenama.
Spojene su narodne himne sva tri južnoslovenska
plemena i obrazovana himna Kraljevine SHS/Jugoslavije. Pevani su stihovi srpske nacionalne i državne
himne Bože pravde, zatim stihovi hrvatske narodne
himne Lijepa naša domovina i potom slovenačke
narodne himne Naprej, zastava Slave.
Grb socijalističke Jugoslavije nastao je zajedničkim
radom umetnika Đorđa Andrejevića Kuna i Antuna
Augustinčića krajem novembra 1943, u vreme
Drugog zasedanja AVNOJ-a kada su postavljeni
temelji novog jugoslovenskog društva. Pet buktinja
su predstavljale pet naroda Jugoslavije, šesta
buktinja je dodata 1963, kada je promenjen naziv
države u Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija. Stara sveslovenska pesma “Hej Sloveni”
prihvaćena je kao privremena himna još tokom
Drugog svetskog rata iako je za zvaničnu himnu
SFR Jugoslavije proglašena tek 1988. godine.
Računajući obe Jugoslavije, kraljevinu i republiku,
u periodu 1921–1974. doneto je pet ustava, Sporazum Cvetković–Maček, i jedan ustavni zakon, što
znači da je osnovni zakonski akt menjan prosečno
na svakih sedam godina. SFRJ je činilo šest nacija i
republika, te dve autonomne pokrajine, a poslednjim Ustavom iz 1974, u to vreme najdužim na svetu
sa 406 članova, uneti su i konfederalni elementi
na osnovu kojih su republike dobile samostalnost
pošto je svaka federalna jedinica (tada su uz šest
republika federalne jedinice postale i socijalističke
autonomne pokrajine Vojvodina i Kosovo) imala
pravo veta.
Sporazum Cvetković–Maček
Ustavna monarhija od 1921. godine država je preimenovana u Jugoslaviju po uvođenju ličnog režima.
To se promenilo tek u praskozorje Drugog svetskog rata kada Hrvatska Sporazumom Cvetković–
Maček (26. VIII 1939) dobija jasne državne obrise
obuhvatajući ne samo Hrvatsku, Slavoniju i Dalmaciju, već i delove Bosne i Hercegovine s apsolutnom ili relativnom većinom Hrvata.
27. mart 1941.
Nakon potpisivanja Trojnog pakta 25. marta 1941.
sledio je državni udar 27. marta 1941, praćen
antifašističkim demonstracijama u Beogradu.
Treći rajh je napao Kraljevinu Jugoslaviju i već
četiri dana nakon toga, 10. aprila 1941, ustaše,
hrvatski fašistički pokret, proglasile su tzv. Nezavisnu državu Hrvatsku, a Kraljevina Jugoslavija je
zvanično kapitulirala sedam dana docnije.
Stvaranje nove Jugoslavije
Tokom rata je NDH sprovela genocid nad Srbima
na svojoj teritoriji. Četnici su, pak, izvršili nekoliko
genocidnih pokolja nad muslimanskim življem u
Sandžaku i u istočnoj Bosni. Pored pokreta nacionalne provenijencije, u ratu je učestvovala partizanska vojska, predvođena Komunističkom partijom
Jugoslavije i Josipom Brozom Titom. Od 1943.
godine podržali su je svi tada bitni saveznici (SAD,
Velika Britanija, SSSR) i uspela je da uspostavi
međunarodno priznatu socijalističku Jugoslaviju.
ATENTATI
PUCNJI U JUGOSLAVIJU
Metak koji je istinski uzdrmao međuratnu državu
ispaljen je 20. juna 1928. godine s govornice privremenog skupštinskog zdanja u Konjičkoj kasarni.
Dramatičan tok skupštinske sednice, obojene
žustrim raspravama između poslanika Narodne
radikalne i Hrvatske seljačke stranke dobio je
zlokoban obrt kada je radikalski poslanik Puniša
Račić otvorio vatru na predstavnike Hrvatske
seljačke stranke, pogodivši Stjepana i Pavla
Radića, Đuru Basaričeka, Ivana Granđu i Ivana
Pernara. Pavle Radić i Đuro Basariček umrli su na
mestu, dok je Stjepan Radić podlegao povredama
8. avgusta iste godine. Ovaj čin poslužio je kralju
Aleksandru kao povod za dokidanje parlamentarizma, obznanjeno 6. januara 1929. godine.
Međutim, sećanje na ubistvo hrvatskih vođa trovalo
je političke prilike, a posebno ekstremizovalo
međunacionalne odnose Srba i Hrvata. Jedan
od hrvatskih poslanika koji je svedočio atentatu
Ante Pavelić ubrzo je napustio zemlju i sa svojim pristašama osnovao ustaški pokret posvećen
obaranju Kraljevine i stvaranju nezavisne Hrvatske.
Centralizacija vlasti u rukama kralja Aleksandra
činila je kralja očiglednom metom takvih nastojanja, i dovela do novih atentata na njega, od kojih
je poslednji uspešno izveden u Marseju 9. oktobra
1934, u sadejstvu ustaške organizacije i VMRO,
a tom prilikom je poginuo i francuski ministar
spoljnih poslova Luj Bartu. Atentator Vlado Georgijev Černozemski takođe je izgubio život u Marseju.
Nasilnim nestankom vodećih ličnosti međuratne
Jugoslavije, koji je simbolizovao potpuni neuspeh
nastojanja da se odnosi između njena dva najmnogoljudnija naroda urede na održiv način, država
je ušla u novo razdoblje nestabilnosti.
Konzervacija // Conservation: Ivanka Živadinović
Izbor etnografskog materijala // Selection of ethnographic
material: Aleksandra MomčilovićJovanović
h=6 mm
h=9 mm
h=12 mm
Izbor bibliotečke građe // Selection of of library material:
Vesna Mikelić
Realizaciju izložbe omogućili su // The exhibition has been made possible by:
Balkan Trust for Democracy i Ministarstvo kulture i informisanja Republike Srbije// Ministry of Culture and Media of the Republic of Serbia
Koordinator // Coordinator: Ivan Manojlović
Partenri // Partners:
Promocija i odnosi sa javnošću // Promotions and public
relations: Mirjana Slavković
Tehnička realizacija // Technical production: Sava Kovačević,
Bojan Marjanović, Tihomir Nedeljković,
h=18 mm
h=24 mm
h=30 mm
МУЗЕЈ ГРАДА БЕОГРАДА
BELGRADE CITY MUSEUM
h=36 mm
Svetlana Ognjanović, Saša Vukmanović
Produkcija // Production: Muzej istorije Jugoslavije // Museum of Yugoslav History
Za izdavača // For the publisher: Neda Knežević
h=42 mm
NARODI JUGOSLAVIJE
Problem koji je tokom čitavog trajanja
južnoslovenske države opterećivao njeno postojanje bilo je nacionalno pitanje. Iako po imenu
Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca, novonastala
država na svojoj je teritoriji obuhvatila i pripadnike
ostalih slovenskih naroda. Makedonci i Crnogorci u
tom trenutku smatrani su delom srpskog nacionalnog korpusa, a punu ravnopravnost i suverenost
postigli su u socijalističkoj Jugoslaviji. Većinom
slovenskog porekla bio je i znatan broj stanovnika
Bosne i Hercegovine islamske veroispovesti, koji
su pri nacionalnim opredeljivanjima morali da se
izjašnjavaju kao nacionalno neopredeljeni Jugosloveni, ili za pripadnost hrvatskom ili srpskom
narodu. Tek 1968. godine oni će dobiti pravo da
se izjašnjavaju ne samo verski nego i nacionalno,
kao Muslimani. Neslovenski narodi koji su se našli
u sastavu nove južnoslovenske zajednice imali
su status nacionalnih manjina. Među njima su se
brojnošću isticali Nemci, Albanci, Mađari, Italijani,
Turci, Vlasi i Rumuni.
Heterogenost po etničkom principu dodatno je
pojačavala multikonfesionalnost, tj. činjenica da
su na jugoslovenskom prostoru koegzistirale tri
velike veroispovesti – pravoslavlje, katoličanstvo i
islam. Pred Drugi svetski rat procenjivalo se da je
od 15.781.000 državljana Jugoslavije 8.000.000 bilo
pravoslavne veroispovesti, 5.000.000 katoličke i
1.750.000 muslimanskih vernika.
HRVATSKI „PROLEĆARI“ I SRPSKI
„LIBERALI“
Početkom 70-ih godina 20. veka intenziviraju se
rasprave o daljnjoj ekonomskoj i političkoj decentralizaciji i demokratizaciji Jugoslavije. Vrata
ovakvim nastojanjima otvorili su procesi započeti
sredinom 60-ih, od kojih su ključni bili privredna
reforma i reorganizacija rada službe državne
sigurnosti. Nosioci reformskih strujanja bila su
politička rukovodstva Hrvatske i Srbije.
U Hrvatskoj se rasprava povela o potrebi redefinisanja odnosa unutar jugoslovenske federacije.
Zahtevalo se dosledno sprovođenje privredne
reforme, decentralizacija države (tzv. federiranje
federacije) i „čisti računi“ među republikama. Ističu
se problemi za koje se smatralo da opterećuju
međunacionalne odnose (npr. jezičko pitanje,
neodgovarajuća nacionalna zastupljenost zaposlenih u saveznoj administraciji, zapovednom kadru
JNA itd.). Uz Savez komunista Hrvatske, u raspravama aktivno učestvuju razne kulturne institucije
(npr. Matica hrvatska), studenti, ali i najšira javnost.
Kako bi se predložene promene shvatile kao nužan
preduslov daljeg jačanja socijalističke Jugoslavije,
događanja u Hrvatskoj počinju da se, po uzoru na
ona u Čehoslovačkoj nekoliko godina ranije, nazivaju „Hrvatskim prolećem“. S druge strane, na politizaciju najširih masa, koju su neretko obeležavali i
nacionalistički ekscesi, gledalo se kao na stvaranje
nacionalnog pokreta suprotstavljenog liniji Saveza
komunista. Zbog toga se događanja u Hrvatskoj
nazivaju i „Masovnim pokretom“ ili „Maspokom“.
I za srpsko rukovodstvo dalja izgradnja moderne Jugoslavije i moderne Srbije bila je moguća
isključivo doslednim sprovođenjem ekonomskih
i političkih reformi. Umesto percepcije Srbije
kao jugoslovenskog hegemona, srpski političari
početkom 70-ih nude alternativu u Srbiji kao ravnopravnom partneru ostalim republikama. Naglasak
stavljaju na jačanje ekonomskih i demokratskih
vrednosti u društvu. Zbog suviše modernih i
„prozapadnih“ pogleda na ekonomski, politički
i društveni razvoj, članovi srpskog rukovodstva
počinju pogrdno da se nazivaju „liberalima“.
Krajem 1971, odnosno 1972, hrvatski „prolećari“
i srpski „liberali“ optuženi su za antisocijalističku
i antidržavnu delatnost a zatim uklonjeni iz
političkog i javnog života. Ubrzo posle njihovih
smena usledila je represija prema svima koji su
im na bilo koji način pružali podršku. Sprovedena
je masovna čistka u kulturnim i naučnim institucijama, medijskim kućama i privrednim organizacijama. Veliki broj hrvatskih intelektualaca i studenata završio je u zatvoru, dok su neki u strahu od
odmazde život nastavili u emigraciji.
LICE I NALIČJE REŽIMA
Obračun s političkim protivnicima i percepcija
političkog protivnika kao „neprijatelja koga treba
uništiti“ (čak i fizički odstraniti iz društvenog života)
imala je dugu tradiciju na Balkanu koja se povremeno manifestovala kroz brutalne stranačke i
dinastičke obračune još od kraja XIX veka. Stvaranjem Kraljevine SHS (Jugoslavije) 1918. godine,
politički obračuni samo su dobili na intenzitetu
i složenosti. Odsustvo demokratske tradicije,
nizak stepen političke kulture, siromaštvo i nepismenost, međunacionalne i verske protivrečnosti
(naročito na liniji Srbi–Hrvati), pojava revolucionarnih komuni-stičkih ideja ali i akcija ekstremnih
separatističkih grupa koje su ovu državu negirale kao „versajsku tvore¬vinu“ otežavali su dalji
razvoj demokratije. Na levi i desni radikalizam,
koji su težili da na revolucionaran i nasilan način
reše socijalne probleme i nacionalno pitanje i na
separatističke namere ekstremnih nacio¬nalista,
država je odgovarala represivnim sredstvima.
Odlukom Ministarskog saveta pod nazivom Obznana, koja je trebalo da posluži kao sredstvo
političkog prepada i zastrašivanja, zabranjena je
komunistička propaganda.
Politička represija u socijalističkoj Jugoslaviji nije
predstavljala incidentnu ili sporadičnu pojavu već
je bila duboko ugrađena u sistem i sveprisutna. Uz
ideologiju i kult ličnosti, predstavljala je noseći
stub društvenog projekta koji se klackao na ivici
totalitarnog i autoritarnog. Nasilje i nedemokratske metode političkih obračuna zloupotrebom tajne
policije (kao kičme represivnog aparata), sudova i
drugih institucija sile bile su usmerene prema svakoj vrsti opozicije, nezavisnog i kritičkog mišljenja.
Politički neistomišljenik olako se kvalifikovao kao
državni neprijatelj i izdajnik, menjale su se samo
metode, oblici i intenzitet političkog nasilja koji su
oscilirali i bili u direktnoj zavisnosti od dinamičnih i
složenih faktora spoljne i unutrašnje politike.
Bez pokrića
U doba duboke političko-ekonomske krize koja
je potresala zemlju, godine 1987. izbila je velika
finansijska afera „Agrokomerc“, nazvana po istoimenom poljoprivrednom kombinatu sa sedištem
u Velikoj Kladuši (severozapadna Bosna). Pod rukovodstvom direktora Fikreta Abdića, Agrokomerc
je počeo naglo da proširuje poslovanje, pre svega
u oblasti živinarstva i prerade mesa. Iako je dugo
smatran veoma uspešnim prehrambenim gigantom, ispostavilo se da je ekonomski rast ovog
kombinata počivao na neumerenom uzimanju
kredita, za koje je, bez svog znanja, garantovalo
oko 60 jugoslovenskih banaka. Po izbijanju afere,
u severozapadnoj Bosni desio se potpuni privredni
slom. Gotovine u bankama nije bilo, radnje su
zatvarane jer nisu imale čime da plate robu, a
živinarske farme u vlasništvu kombinata nisu
imale novca da kupe hranu za živinu, pa je desetine
hiljada uginulih pilića zakopavala vojska, kako bi se
sprečilo izbijanje zaraze. Afera je duboko potresla
Jugoslaviju, a čuli su se i zahtevi za preispitivanje
čitave ekonomske i političke strategije inaugurisane 1974. godine. Međutim, konsenzusa nije
bilo – dok su jedni tvrdili da je afera pokazala da
se sa decentralizacijom preteralo i tražili ponovno
jačanje centralne vlasti, drugi su, pak, verovali da
do posrnuća Agrokomerca ne bi ni došlo da nije
bilo mešanja centralnih instanci u lokalne poslove.
JUGOSLAVIJA U SVETU – SVET U
JUGOSLAVIJI
Kao prinova na karti Evrope nakon Prvog svetskog rata, karakterisana velikim raznolikostima
na nevelikom području, jugoslovenska država
je tokom svog postojanja dramatično oscilirala i
lutala u potrazi za svojim mestom u svetu. Tokom
prve decenije međuratnog perioda, Kraljevina SHS
je, kako se to govorilo, „vezala svoj mali čun za
francuski brod“, nastojeći da frankofonom politikom i učešćem u regionalnim savezima poput
Male Antante (sa Čehoslovačkom i Rumunijom)
i Balkanskog pakta (sa Grčkom, Rumunijom i
Turskom) stabilizuje status ratnog pobednika. Tek
je svetska ekonomska kriza i promena u odnosima
moći u Evropi sredinom tridesetih godina dovela
do sve većeg privrednog, a time i spoljnopolitičkog
otvaranja prema Italiji, a posebno Nemačkoj.
Nakon Drugog svetskog rata i pobede
Komunističke partije Jugoslavije, ova je orijentacija
temeljno promenjena, a Sovjetski Savez postaje
ključni spoljnopolitički partner i zaštitnik, bar do
1948/49. godine i raskida između jugoslovenskih i
sovjetskih komunista. Jugoslavija se tada našla u
kratkotrajnoj izolaciji, budući da su svi njeni susedi
pripadali ili kapitalističkom Zapadu (Italija, Austrija i Grčka) ili sovjetiziranom Istoku (Mađarska,
Rumunija, Bugarska, Albanija). Od početnih slova
susednih država potiče i duhoviti akronim da je
Jugoslavija okružena BRIGAMA. U nastojanju da
legitimiše svoj neobičan položaj komunističke
zemlje ekonomski pomagane od kapitalističkog
Zapada, Jugoslavija je pribegla politici balansiranja između suprotstavljenih blokova i energičnom
razvijanju odnosa sa blokovski neangažovanim
zemljama. Tako se i našla među osnivačima
pokreta nesvrstanosti 1961. godine. Nesvrstavanje
će predstavljati osnovnu spoljnopolitičku doktrinu
Jugoslavije do samog njenog kraja, istovremeno
približavajući Jugoslovenima udaljene afro-azijske
zemlje, ublažavajući blokovske pritiske na zemlju
ali je i udaljavajući od geografski bližeg okruženja.
Zakasnelu industrijalizaciju i spore urbanizacijske
procese presekao je rat iz koga je Komunistička
partija izašla kao vodeća snaga. Revolucija na
unutrašnjem planu nastavljena je i po oslobođenju,
a potreba da se na prečac izvrši socijalistička
transformacija društva otvorila je put rapidnoj
industrijalizaciji, deagrarizaciji i urbanizaciji.
Do ograničene, ali ipak primetne liberalizacije
prilika došlo je početkom 50-ih godina. Uvedeno je samoupravljanje, kruto administrativno
rukovođenje privredom je napušteno, sprovedena
je delimična decentralizacija, usvojen novi planski
i finansijski sistem, a roba puštena u slobodnu
prodaju. Međutim, razlike u stepenu razvijenosti
pojedinih republika, galopirajuća inflacija, nezaposlenost, otpuštanja radnika kao i sve veće
zaduživanje rađali su nezadovoljstvo i doprinosili
pojavi nacionalizma. Vladajuća elita nije imala
rešenje za izlazak iz duboke ekonomske i političke
krize. Sveopšta štednja, drastično smanjenje uvoza,
zamrzavanje cena i plata nisu davali dugoročne
rezultate, pa je Jugoslavija sredinom 80-ih imala
18% nezaposlenih, visok spoljni dug i najveću stopu
inflacije u Evropi.
Tokom Hladnog rata važnost Jugoslavije i uloga
koju je ona igrala u međunarodnim odnosima znatno su nadmašivale njenu veličinu i značaj. Otvorena
su vrata ne samo političkoj i ekonomskoj saradnji,
već i recepciji globalnih kulturnih uticaja. I obrnuto
– jugoslovenski sport, turizam, umetnost, nauka,
muzika i film takođe prelaze granice. Ova razmena
obezbedila je jugoslovenskom modelu samoupravnog socijalizma ne samo prepoznatljivost, već
i svojevrsnu popularnost. Zemlju posećuju najuticajniji svetski državnici (Hruščov, Nikson, Brežnjev,
Ford, Nehru, Naser...), ali u nju rado dolaze i svetski poznati glumci, naučnici, pa i astronauti, kao i
sve veći broj turista, kako sa Zapada tako i sa Istoka. Pablo Pikaso radi plakat za film Neretva, film
Valter brani Sarajevo postaje hit u Kini, Ivo Andrić
postaje prvi jugoslovenski nobelovac, vodeći svetski
filozofi okupljaju se na letnjoj školi u Korčuli, Sarajevo postaje domaćin Zimskih olimpijskih igara
(1984). Putovali su i „obični“ Jugosloveni, sa čijim
se legendarnim pasošem bez viza lako ulazilo u
najveći broj država sveta. Međutim, ovaj položaj Jugoslavije u velikoj je meri bio uslovljen bipolarnim
kontekstom Hladnog rata, čiji ju je kraj zatekao bez
novog koncepta. Kriza koja je po Titovoj smrti sve
dublje zahvatala jugoslovensko društvo dovela je do
raspada države, međunarodne izolacije i rata, nakon kojeg sve naslednice Jugoslavije sa različitim
uspehom nastoje da dosegnu članstvo u Evropskoj
uniji i tako ponovo definišu svoj položaj u svetu.
KRAJ JUGOSLAVIJE
NEUE SLOWENISCHE KUNST
Krajem 70-ih godina, a posebno posle smrti Josipa
Broza Tita (1980), sve su glasnije kritike na račun
društveno-političke situacije u zemlji. Svojim uticajem na javnost među kritičarima posebno se ističu
predstavnici pop-kulture.
Iste godine kada je umro Tito, u Sloveniji je osnovan
„Laibach“, jedan od najkontroverznijih i najprovokativnijih rock-sastava na području Jugoslavije.
Svojim multimedijalnim nastupima, koje je karakterisalo istovremeno korišćenje simbola različitih
totalitarnih režima, izazivali su burne reakcije
javnosti, često praćene političkim zabranama.
Zajedno s članovima umetničkih grupa „Irwin“ i
„Gledališče sester Scipion Nasice“, godine 1984.
osnivaju „retro-avangardni“ umetnički pokret
nazvan „Neue Slowenische Kunst“ (NSK). Eksperimentisanje s totalitarističkom simbolikom i ukazivanje na sličnosti između ideološki suprotstavljenih
totalitarnih pokreta kulminiralo je tzv. „Plakatnom
aferom“. Godine 1987. organizacija Dana mladosti i
izrada štafete mladosti prepuštena je omladinskim
Ekonomija i društvo
Za nepune 73 godine svoga postojanja, Jugoslavija
se od zaostale, nisko urbanizovane zemlje transformisala u industrijski srednje razvijenu ekonomiju. Spore, ali kontinuirane modernizacijske
procese u Kraljevini otežavale su, a na momente
i kočile, ne samo turobne ekonomske prilike već i
neprestane političke krize i rastuće nacionalne tenzije, koje su podsticale elite da se mnogo više bave
dnevno-političkim kombinatorikama nego ekonomijom. Ipak, industrija je u međuratnom periodu
zabeležila priličan rast. Broj fabrika je udvostručen,
a udeo poljoprivredne proizvodnje u ukupnom
nacionalnom dohotku je smanjen. Iako je usledila
izvesna privredna i ekonomska modernizacija, ali
i blago podizanje životnog standarda, Kraljevina
se sa svega 80 dolara nacionalnog dohotka po
stanovniku nalazila na dnu evropske lestvice.
organizacijama u Sloveniji. Promotivni plakat za tu
priliku izradio je ljubljanski dizajnerski studio „Novi
kolektivizem“ koji je takođe funkcionisao unutar
pokreta „Neue Slowenische Kunst“. Ubrzo je,
međutim, otkriveno da se ne radi o socrealističkom
motivu već o prerađenom nacističkom plakatu iz
30-ih. Usledio je javni linč autora plakata, koji su
zbog ovog skandala završili na sudu.
Svojim provokativnim javnim angažmanom članovi
pokreta „Neue Slowenische Kunst“ ukazivali su na
novo razdoblje pred kojim se našla socijalistička
Jugoslavija. Multiperspektivno problematizovanje
prošlosti koristili su kao moćno oružje u kritici
aktuelnog stanja u društvu.
Kako je međunarodna ravnoteža moći i straha
između dvaju blokova poremećena padom Berlinskog zida, tako je međunarodni osigurač jedinstva
Jugoslavije iskočio.
Neki od političara, poput Slobodana Miloševića, autoritarnog političkog vođe koji je u cilju čuvanja vlasti
manipulisao nacionalizmom posle sloma socijalizma, ili Franje Tuđmana, autoritarnog nacionaliste
čija je stranka Hrvatska demokratska zajednica posle pobede na prvim višestranačkim izborima izbacila
Srbe kao konstitutivni narod iz Ustava Hrvatske, potpaljivali su nacionalizam širokih društvenih slojeva,
pa je, osim pitanja održanja Jugoslavije, bilo sve
upitnije i da li će se sačuvati mir. Sporadični oružani
sukobi u Hrvatskoj počinju 31. marta 1991. godine
na Plitvicama. Ovakvi sukobi će, međutim, postati
znatno češći posle proglašenja slovenačke i hrvatske nezavisnosti 25. juna 1991. godine. Srbija, Srbi
u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini, te JNA smatrali
su da se, ako se SFRJ raspada, moraju redefinisati
ne samo spoljašnje međunarodno priznate državne
granice Jugoslavije već i unutrašnje „administrativne“ granice Hrvatske i BiH.
U Ratovima za jugoslovensko nasleđe ubijeno je
između 130.000 i 140.000 ljudi: 62 u Sloveniji, oko
20.000 u Hrvatskoj, između 100.000 i 110.000 u
Bosni i Hercegovini, te nešto manje od 10.000 na
Kosovu i Metohiji. Osim poginulih, bilo je oko 3,7
miliona proteranih ili izbeglih nevoljnika (16%
ukupnog stanovništva SFRJ). Svaki šesti stanovnik
Hrvatske i svaki drugi stanovnik Bosne i Hercegovine ili Kosova doživeo je gorku izbegličku sudbinu, a među veteranima ratova ostao je veliki broj
ranjenih i osakaćenih. Naposletku, desila su se i
teška materijalna razaranja čije razmere nije lako
precizno proceniti.
Download

Preuzmite tekstove iz kataloga izložbe