SİVAS İLİNDE TAVUKÇULUĞUN DURUMU
Hasan Eleroğlu1
Arda Yıldırım1
Turan Toker2
Özet: Bu çalışma ile Sivas ilindeki tavukçuluğun durumu ve Türkiye genelindeki yeri incelenmiştir. Sivas ili yumurta
tavukçuluğu bakımından büyük bir potansiyele sahip değildir. Etçi ve damızlık tavuk yetiştiriciliği yapılmamaktadır. Bu
ilde üretilen piliç eti miktarı Türkiye üretiminin %0.014’ünü; yumurta üretiminin ise %1.07’sini karşılamaktadır. Sivas
ilinde mevcut ve ileriye yönelik tavuk ürünleri talebini karşılamak amacıyla tavukçuluk sektörünün geliştirilmesi zorunlu
görülmektedir.
Anahtar kelimeler: Sivas, Tavukçuluk, Yumurta, Broiler
The Case of Poultry in Sivas
Abstract: In this study, the case of poultry in both Turkey and specially Sivas city were researched. Sivas hasn’t got a
large potential with regard to egg poultry. The production of the broiler and breeding chicken were also have been done.
The amounts of brolier and egg produced in this city are respectively 0.014 % and %1.07 of total production in Turkey.
The improvement of poultry sector is necessary to supply the demand of chicken products in the present and future in
Sivas.
Key words: Sivas, Poultry, Egg, Broiler
GİRİŞ
Tavukçuluk, Türkiye'de özellikle son yıllarda her
yünüyle çok hızlı bir gelişme göstermiş, üretim
açısından resmi plan hedeflerini aşmış ve bazı
işletmelerde teknolojinin oldukça ileri düzeyde
uygulandığı tarımın en başarılı dallarından birisi
haline dönüşmüştür. Ülkemizde önceleri, daha
ziyade köy ve aile tavukçuluğu şeklinde yapılan ve
temel girdileri ithalata dayalı olan bu sektörün
karakteri 1970'li yıllardan itibaren değişmiş, yan
endüstrisi gelişmiş ve 1980 yılından itibaren ihracat
başlamıştır. Bu gelişmeler ile birlikte, hem
tavukçuluk işletmelerinin sayısı ve kapasitesinde,
hem de ürünlerinin üretiminde hızlı bir artış
olmuştur.
Özellikle piliç eti üretiminde büyük entegrasyonların
kurulması ve sözleşmeli üretim modelinin gelişmesi
ile birlikte 1990'lı yıllar boyunca yıllık %’10’lara
varan bir üretim artışı yaşanmıştır. Sözleşmeli
üretim modelinde küçük üretim işletmelerinin tüm
gereksinimleri (civciv, yem, altlık, veteriner
hekimliği hizmetleri vb.) entegrasyonlar tarafından
karşılanmakta ve üretilen piliçlerin kesim ve
pazarlama
faaliyetleri de aynı entegrasyon
tarafından gerçekleştirilmektedir (Anonim, 2001a).
Yumurtacı işletmelerde bu tip üretim modeli
yerleşmemiş olmakla beraber bazı bölgelerde
kurulmuş olan çeşitli firma ve kooperatifler
kanalıyla yumurta üretiminde de hızlı bir gelişme
görülmekte ve giderek küçük kapasiteli işletmeler
yerlerini daha büyük kapasiteli işletmelere
bırakmaktadırlar. Türkiye’de tavukçuluk tesislerinin
gelişmiş ülkelerdeki benzerlerinden daha genç
olduğu, tavuk eti üretiminin %80’inin, yumurta
üretiminin ise %70’inin modern tesislerde yapıldığı
bilinmektedir (Şahan ve ark., 1998).
Yumurta üretim ve pazarlama süreci piliç etinden
bazı farklılıklar göstermektedir. Yumurta üretimine
yönelik olarak kurulmuş damızlık işletmeler
1
2
piyasaya yarka ve yumurtacı civciv vermektedir.
Yumurta üretimi yapan işletmeler çeşitli bölgesel
örgütlenme modelleri (kooperatif, anonim şirket vb)
aracılığıyla pazarlama faaliyetlerini yürütmektedirler
(Anonim, 2001a).
Sivas ilinde tavuk ürünleri üretiminin pek yaygın
olmadığı tespit edilmiştir. İlde et ve yumurta
tavukçuluğu üretiminde faaliyet gösteren işletmeler
ve ilin tavukçuluk sektörü içindeki yeri ve öneminin
belirlenmesi amaçlanmıştır.
TÜRKİYEDEKİ
DURUM
GELİŞMELER
VE
MEVCUT
Ülkemizde, piliç eti ve yemeklik yumurta üretimi;
işletmeler
tarafından
damızlıkçı
kuluçkacı
yurtdışından satın alınan ebeveyn (parent stock)
hatlarına ait günlük civcivlerin (veya kuluçkalık
yumurtaların), büyütülüp çiftleştirildikten sonra
kuluçkahanelerde elde edilen civcivlerin bayiler
kanalıyla üretici ticari firmalara satışı ile
gerçekleştirilmektedir. Büyük ebeveyn (grand
parent stock) işletmelerinde ise dışalım, büyük
ebeveyn ana ve baba hatları şeklinde yapılmakta
ve onlardan ebeveyn elde edilmektedir. Kısaca
damızlık materyal konusunda dışa bağımlı bir
üretim söz konusudur. Benzer şekilde, ileri teknoloji
kullanılarak üretilen çeşitli ürünler (aşı, antibiyotik,
biyolojik ve kimyasal etkin maddeler, yem katkı
maddeleri, büyütme faktörleri, vb.) ve kümes,
kuluçkahane, yem fabrikası ve kesimhane
ekipmanları da önemli ölçüde yurtdışından satın
alınmaktadır.
Yurtdışına
bağımlılık
bununla
kalmamakta, başta mısır ve soya olmak üzere
çeşitli yem hammaddeleri de yurt dışından
alınmaktadır. Söz konusu bağımlılık ilişkilerine
yetişmiş teknik eleman eksikliğinden kaynaklanan
ekonomik kayıplar da eklendiğinde, üretim
maliyetleri önemli ölçüde artmakta ve bu durum
uluslararası rekabet şansının kaybedilmesine yol
açmaktadır.
Yumurta
üretiminde
arz-talep
Cumhuriyet Üniversitesi Şarkışla Aşık Veysel Meslek Yüksekokulu, 58400 Şarkışla/ Sivas
Süleyman Demirel Üniversitesi, Ziraat Fakültesi, Zootekni Bölümü, İSPARTA
dengesizlikleri nedeni ile yumurta fiyatlarındaki
istikrarsızlık, üreticileri çoğu kez maliyetin altında
ürün satmak zorunda bırakmakta ve bu durum
yumurta
üretiminde
en
önemli
darboğazı
oluşturmaktadır (Anonim, 2001a).
DİE’nin 2001 yılı verilerine göre piliç eti üretimi,
ortalama her yıl %14 büyüyerek 614 bin ton olarak
gerçekleşmiş, çıkma yumurta tavuğu etiyle birlikte
yıllık üretim yaklaşık 629 bin tona ulaşmıştır.
Mevcut piliç eti üretiminin yaklaşık %95’i sözleşmeli
üretim modeline göre çalışan entegre şirketlerce
yapılmaktadır.
Tarım ve Köyişleri Bakanlığı kayıtlarına göre piliç
eti ve yumurta üretimi yapan entegre damızlık
işletmelerinin tamamı özel sektör kuruluşu olup;
sektörde şimdilik 45 adet etçi ve 12 adet yumurtacı
damızlık işletme bulunmaktadır. Piliç eti ve yumurta
üretimi yapan toplam 9 987 adet özel işletme
mevcut olup bunların 6 785'i (%67.9) piliç eti ve 3
202'si (%32.06) yumurta üretimi yapmaktadır.
Yaklaşık 2 milyon kişinin geçimini sağlayan bu
sektör, ürettiği gıda maddeleriyle de stratejik
öneme sahiptir (BESD-BİR, 2001; Anonim, 2001a).
Yapılan tahminlere göre etlik piliç üretimi yıllık
%14’lük artışla 2005 yılında
1 000 000 tona
ulaşacağı tahmin edilmektedir. Avrupa Birliği
ülkelerinde 2000 yılında 8 900 000 ton kanatlı eti
üretilmiş olup 21.57 kg kanatlı eti tüketimi
gerçekleşirken (Durmuş ve Öztürk, 2002);
ülkemizde fert başına piliç eti tüketimi 1994
yılından 2000’e kadar %136 artarak 11.68 kg’a
ulaşmıştır. Nitekim, Türkiye’de piliç eti tüketimi
yetersizdir. Sektörde yapılan üretim iç talebi
karşılamaya yöneliktir. Piliç eti ihracatı istenen
düzeye ulaşmamış yıllar itibariyle istikrarsız bir
durum göstermiştir. 1994 yılında 12228 ton, 1998
yılında 12 481 ton, 2001 yılında ise 24 417 ton
ihracat yapmıştır (BESD-BİR, 2003: Tablo 1). Etlik
piliç ihracatımız Azerbaycan, Çin Halk Cumhuriyeti,
Hong-Kong, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti,
Makedonya ve Özbekistan’a yapılmaktadır.
Tarımsal
istatistiklere
bakıldığında
yumurta
üretimimizin 2001 yılı itibariyle 660 940 ton (10.5
milyar adet/yıl) düzeyine ulaştığı bildirilmektedir.
Avrupa Birliği ülkelerinde 2000 yılında 5 352 621
ton yumurta üretilmiş olup, kişi başına yılda
ortalama 200 adet yumurta tüketimi gerçekleşirken
(Durmuş ve Öztürk, 2002); ülkemiz yumurta
tüketimi ise 110 adettir. AB ülkelerinde tüketilen
yumurta miktarı dikkate alınırsa tüketimin çok
düşük olduğu görülmektedir. Yumurta ihracatı da
1998 yılında 615 milyon adetle en yüksek miktarına
ulaşmıştır
(BESD-BİR,
2003;
Tablo
2)
Tablo1: 1990-2001 Yıllarında Kanatlı Eti İhracat Ve İthalatı
YILLAR
1990
1991
1992
1993
1994
1995
1996*
1997*
1998*
1999*
2000*
2001*
İHRACAT
İTHALAT
TON
DOLAR/TON
TON
DOLAR/TON
575
1,523.00
203
993.00
278
1,543.00
589
1,026.00
2,115
1,201.00
2,727
725.00
1,014
1,991.00
77
221.00
12,228
1,021.66
1
4,234.88
4,913
1,040.65
38
2,645.52
9,520
929.55
65
2,464.55
11,012
948.55
291
1,769.58
12,481
895.61
31
2,419.11
9,886
683.59
12
1,568.62
10,527
571.54
1,446
673.78
24,417
583.29
211
863.44
*: İhracat rakamlarına 1996 yılından itibaren tavuk ayağı dahildir.
BESD-BİR, 2003
Tablo 2: 1990-2001 Yılları Arasında Yumurta İhracat Ve İthalatı
YILLAR
1990
1991
1992
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
BESD-BİR, 2003
344
İHRACAT
BİN ADET
42,403
14,934
9,086
12,529
452,519
143,173
202,450
475,753
615,933
356,269
57,200
284,788
İTHALAT
$/BİN ADET
52.73
103.00
15.71
58.75
97.17
64.69
55.34
45.70
63.45
64.62
BİN ADET
209,230
143,000
16,994
42,074
2,677
38,315
26,047
3,983
5,363
10,265
25,951
6,189
$/BİN ADET
134.06
25.00
196.82
168.06
217.98
298.22
250.03
236.53
115.42
826.23
SİVAS İLİNDE PİLİÇ ETİ VE YUMURTA ÜRETİMİ
Sivas ilinde daha ziyade yumurta tavukçuluğu
yapılmaktadır. İlde tavukçuluk konusunda faaliyet
gösteren biri 80000 kapasiteli diğeri ise 20000
kapasiteli 2 adet işletme; Şarkışla ilçesinde ise
15000 kapasiteli 1 adet işletme bulunmaktadır.
Bunların tamamı yumurta tavukçuluğu yapan
işletmelerdir (Okatan, 2003). İlde ticari olarak
damızlık ve tavuk eti üretimi yapan işletme mevcut
olmayıp, aile ihtiyacı için üretim yapılmaktadır.
Sivas kanatlı hayvan varlığı Türkiye’nin toplam
kanatlı hayvan varlığının %0.46 gibi küçük bir
oranını oluşturmaktadır. Sivas ilinde 2001 yılı
itibariyle 879 505 adet tavuk mevcut olup, bunun
%19.6’si merkez ilçede bulunmaktadır. İlde üretilen
7 055 ton (112 880 000 adet) yumurtanın %27.4’ü
merkez ilçede üretilmektedir. (Anonim, 2001b;
Tablo 3,4,5).
Tablo 3: Türkiye’de Kanatlı Hayvan Mevcudu
Kanatlı Hayvanlar
Türkiye
Sayı (Adet)
Sivas
Sayı (Adet)
Ülke Genelindeki Payı
%
Tavuk
Et Tavuğu
Yumurta Tavuğu
Hindi
Ördek
Kaz
217 575 192
161 899 442
55 675 750
3 254 018
913 748
1 397 560
879 505
112 200
767 305
84 550
33 085
30 875
0.4
0.06
1.38
2.60
3.62
2.21
(Anonim, 2001b; Anonymous, 2002)
Tablo 4: Türkiye’de Üretilen Kanatlı Ürün Miktarları
Kanatlı Ürünleri
Türkiye
Miktar (ton)
Sivas
Miktar (ton)
Türkiye Genelindeki Payı
%
Beyaz et
Tavuk eti
Hindi eti
Ördek eti
Kaz eti
Yumurta
629 832
614 726
15 090
4
12
660 940
91
91
7 055
0.014
0.014
1.07
Anonim, 2001b
Tablo 5: Sivas İli İlçelerine Göre Kanatlı Hayvan Mevcudu
TAVUK SAYILARI
İLÇELER
Merkez
Akıncılar
Altınyayla
Divriği
Doğanşar
Gemerek
Gölova
Gürün
Hafik
İmranlı
Kangal
Koyulhisar
Suşehri
Şarkışla
Ulaş
Yıldızeli
Zara
Broiler (Adet)
Yumurtacı (Adet)
9.000
100
2.450
2.500
0
12.500
400
10.000
1.000
2.250
27.000
4.000
1.500
9.400
6.000
0
0
163.000
5.300
15.650
19.600
2.520
5.300
4.200
35.000
21.000
4.350
170.000
20.000
12.000
80.000
5.000
42.000
125.000
Tavuk Yumurta
Sayısı
30.970.000
763.200
2.817.000
2.720.000
226.800
954.000
756.000
2.975.000
2.625.000
1.150.000
11.500.000
2.000.000
2.400.000
19.800.000
550.000
6.720.000
12.500.000
Ördek
Sayısı
(Adet)
Kaz Sayısı
(Adet)
Hindi
Sayısı
(Adet)
2.600
0
0
150
0
200
350
115
600
300
15.000
400
180
650
300
650
2.000
3.100
0
1.025
1.800
0
300
400
75
450
100
14.000
400
650
3.500
1.500
720
2.500
4150
530
3250
800
0
1400
750
3500
900
600
35000
400
1600
5000
3000
4100
10000
Anonim, 2002
345
SONUÇ
Sivas ilinin tavukçuluk potansiyelini belirlemek
amacıyla yapılan çalışma sonucunda, ilin yumurta
tavukçuluğu bakımından zengin bir potansiyele
sahip olmadığı, damızlık ve et tavukçuluğunun
yapılmadığı anlaşılmıştır. Sivas ilinde mevcut ve
ileriye yönelik tavuk ürünleri talebini karşılamak
amacıyla tavukçuluk sektörünün geliştirilmesi
zorunlu görülmektedir. Türkiye genelinde bu
ilimizin, gerek kanatlı eti gerekse yumurta üretimi
açısından önemli bir konuma gelebilmesi için bu
sektörde ortaya çıkan sorunların çözümü yönünde
çalışmalara ağırlık verilmelidir.
İlde yumurta ve et tavukçuluğu ile ilgili başlıca
sorunlar ana hatları itibariyle aşağıdaki gibi
özetlenebilir.
- Alt yapı sorunları kapsamında elektrik
kesintisinin tavuklarda verim düşüklüğüne ve strese
neden olması,
- Yaz aylarında işletmelerin su sorunları,
- Tavukçuluk konusunda uzman veteriner
sıkıntısı,
- Tavukçuluk sektörünün bölgede fazla yaygın
olmaması nedeniyle kaliteli yem ve yarka
sağlanmasındaki sorunlar,
- Soğuk hava depoları, kesimhane gibi tesislerin
eksikliği,
- Üreticilerin kendi aralarında örgütlenmemiş
olmalarıdır.
- Tavukçulukta üretim maliyetini etkileyen önemli
faktörlerden
biri
tavukçuluk
işletmelerinin
bulunduğu bölgenin ekolojisidir (Akpınar ve ark.,
1986). Bir bölgenin iklim şartları, o bölgede
kurulacak olan kümeslerin tesis giderlerini etkilediği
gibi kümes içi iklim şartlarında da büyük
değişikliklere neden olmaktadır. Bunun sonucu
olarak işletmelerin ilk tesis masrafları artmakta ve
hayvanların
verimleri
olumsuz
yönde
etkilenmektedir. Bilindiği gibi Sivas’ta karasal iklim
görülmektedir. Özellikle kış aylarında aşırı soğuklar
hayvansal üretimini olumsuz yönde etkilemekte ve
yetiştiricilerin önemli düzeyde ekonomik kayıplarına
neden olmaktadır.
ÖNERİLER
9 Sektörün üretici ve firma bazında gelişmesi için
entegrasyona giden işletmelerin ve yetiştiricilerin
desteklenmesi uygun olacaktır.
9 Ürün maliyetini düşürücü sübvansiyonlar
sağlanarak dışsatım özendirilmelidir.
9 Yumurtanın
fiyatlandırılmasında
yumurta
ağırlığının esas alınmasını sağlayacak
9 oluşumlar teşvik edilmelidir.
9 Sektörde üretici örgütlenmesi teşvik edilmelidir.
9 Entegrasyonların teşviki, yem maliyetlerinin
düşürülmesi için prim sisteminin uygulanmalı,
346
yetiştirme, işleme, muhafaza, iç ve dış pazarlama
aşamalarında AB normları esas alınmalıdır.
9 Türkiye’de Kayseri, Çorum ve Afyon’da büyük
çapta kooperatifler bulunmaktadır. Bunlara benzer
bir kooperatif veya birlik şeklinde bir örgüt
kurulmalı; üretim ve pazarlama sorununu üretici ve
tüketicinin zarar görmeyeceği şekilde çözmeli;
kaliteli civciv ve yem temini hastalıkların kontrolü ve
yetiştiricilikte yeni gelişmelerin takibi gibi konularla
da ilgilenmelidir.
9 Damızlıkların
%80-85’i
dışarıdan
temin
edilmekte,
dolayısıyla
masraf
artmaktadır.
Türkiye’de ebeveyn ve büyük ebeveyn üretici
işletmelerinin sayısı arttırılmalı, araştırmalara
destek verilmeli, özel sektör üretime ve
araştırmalara özendirilmelidir.
9 Gübrelerin
kısa
zamanda,
kümesten
uzaklaştırılması sağlanmalı, gübrede kayıplar
oluşmadan değerlendirilmesi ve çevre problemleri
yaşanmaması için planlı bir şekilde gübre kurutma
ve
değerlendirme
ünitelerinin
kurulması
çalışmalarına hız verilmelidir.
9 İç pazardaki fiyat dalgalanmalarını önlemek ve
dış pazar istemlerini karşılamak amacıyla modern
kesimhaneler ve soğuk hava depoları kurulmalı,
soğuk taşıma kapasitesi arttırılarak soğuk zincir ağı
genişletilmelidir.
9 Tavukçuluk ürünleriyle dengeli bir beslenme ve
tüketimi sağlama amacıyla, sektörün pazar hacmini
ve payını arttırabilmek için yapılacak yatırımların iyi
planlanması;
kanatlı
ürünleri
toplama,
değerlendirme, işleme, depolama, satış koşulları
gibi pazarlama hizmetlerinin çağın koşullarına göre
iyileştirilmesi gerekmektedir.
9 Kümeslerin
izolasyon
ve
havalandırma
durumları iyileştirilmeli ve yem kaybını azaltabilmek
için daha geniş ölçüde otomatik yemlikler
kullanılmalıdır.
9 Tavukçuluk konusu ile ilgili resmi ve özel
kuruluşların internet ortamına girmeleri
9 özendirilmelidir.
9
Ekonomik yetersizlikler nedeniyle yaşanan
beslenme sorununun çözümünde tavuk eti ve
yumurta tüketiminin arttırılması bir yoldur. Bunun
için okullarda ders şeklinde, ya da görsel ve yazılı
iletişim
araçlarından
yararlanılarak
halkın
bilinçlendirilmesi
bir
devlet politikası olarak
benimsenmelidir.
KAYNAKLAR
Akpınar, C., Akbay, R., Türkoğlu, M., Yeldan, M., Fıratlı,
Ç., 1986. Küçük evcil hayvancılığın entansifleşme
imkanları ve sorunları. Güneydoğu Anadolu Projesi.
Tarımsal Kalkınma Sempozyumu, s:383-404, Ankara.
Anonim, 2001a. Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı.
Hayvancılık Özel İhtisas Komisyonu Raporu. Erişim:
http://ekutup.dpt.gov.tr/hayvanci/oik587.pdf
Anonim, 2001b. Tarımsal Yapı (Üretim, Fiyat, Değer). DİE
Yayın No: 2457, Ankara.
Anonim, 2002. DİE. Ormancılık, Balıkçılık ve Hayvancılık
İstatistikleri Şubesi Kayıtları, Ankara.
Anonymous, 2002. FAO, Trade Yearbook, Vol:48, Rome.
Erişim: http//www.fao.org
BESD-BİR, 2001. Piliç eti Sektörü S.O.S. Veriyor. Aylık
Bülten, Sayı:27. Erişim: http//www.besd-bir.org
BESD-BİR, 2003. Piliç eti sektörü nereye gidiyor. Mayıs
ayı Web bülteni, sayı:4. Erişim: http//www.besd-bir.org
Durmuş, İ., Öztürk, F., 2002.Avrupa Birliği ülkelerinde
kanatlı hayvan sektörü. Türk Ziraat Yüksek Mühendisliği
Derg.Sayı:337, s: 4-9, Ankara.
Okatan, 2003. Kişisel görüşme. Onarlar Gıda Maddeleri
Yem ve Tavukçuluk İth. İhr. A.Ş. Üretim Sorumlusu,
Sivas.
Şahan, Ü., İpek, A., Budak, Ş., 1998. Bursa ve Balıkesir
illerinde tavukçuluğun durumu ve Türkiye genelindeki yeri.
II. Ulusal Zootekni Bilim Kongresi. Uludağ Üniv. Zir. Fak.
Zootekni Bl.s:489-496, Bursa.
347
Download

Untitled - ResearchGate