1387
1902 TARİHLİ ESKİ KİRİL HARFLİ BAŞKURTÇA
BİR İNCİL TERCÜMESİ IŞIĞINDA BAŞKURT EDEBÎ DİLİ
TARİHİNE YENİ BİR BAKIŞ
ÖZTÜRK, Göksel
KIRGIZİSTAN/KYRGYZSTAN/КИРГИЗИЯ
ÖZET
Çarlık Rusyası’nda XIX. yüzyılın ilk çeyreğinden itibaren başlayan
imparatorluk toprakları içinde yaşayıp da Rus olmayan halkları Ruslaştırmak
ve Hristiyanlaştırmak çalışmaları kapsamında Yeni Ahit (New Testament)
tercümeleri yapılmıştır. Özellikle İlminskiy tarafından hazırlanan ve her Türk
lehçesini ayrı bir yazı dili hâline getirme projesi kapsamında Yeni Ahit’in Türk
Lehçelerine de yapılmış tercümeleri bulunmaktadır.
Sunulacak bildiride 1902 yılında Kazan’da Eski Rus Kiril harfleriyle ve
Başkurt Türk lehçesi esasında basılan Yeni Ahit tercümesi Başkurt yazı dilinin
oluşum tarihi araştırmalarında özellikle Başkurtçaya has seslerin büyük ölçüde
doğru olarak verilmesiyle dikkat çekmektedir.
SSCB’nin kuruluşuyla yazı dili olarak ortaya çıkan Başkurt lehçesinin hemen
aynı olarak 20 yıl kadar önce' Yeni Ahit gibi hacimli bir metnin yazımında
kullanılması dil özelliklerinin tespiti açısından da önemli veriler sunmaktadır.
Bugünkü Başkurt Türkçesi yazı dili 1956’da yapılan son düzenlemelerle şimdiki
hâlini almıştır. Bu da göz önüne alındığında 1902 yılında yapılan ve bugün
kullanılan Başkurtçayla neredeyse aynı diyebileceğimiz özellikleri taşıyan bu
yayının önemi bir kat daha artmaktadır.
Özellikle ünlüler ve bunlar içerisinde Başkurtçaya has peltek ünsüzlerin yazı
dilinde gösterilmesi, Başkurtların 1940’ta Kiril harflerine geçmeden 40 yıl önce
Kiril harfleriyle yazı örneklerinin bulunması Başkurt Türkçesi’nin yazı dili olarak
gelişme tarihi içerisinde bu metnin önemi ve metindeki ses özellikleri üzerinde
durulacaktır.
Anahtar Kelimeler: Başkurt dili, Türk lehçeleri, Türkçe İncil tercümeleri
ABSTRACT
A New Reflection: Language History of Bashkir Dialect from its
Standpoint of Transleted New Testament in Old Russian Cyrilic Letters
In he early decades of XIXth century in Russia New Testament was trasnleted
for Slavization and Christianization in all around the emperium. In especially
project of Ilminskiy, which made to want every Turkic dialects different writing
lenguages, New Testament translated in various Turkic dialects.
1388
In this paper, in 1902 in Kazan city translated of New Testament was studied
with puplished old Russian cyrilic letters and Bashkir dialect. This trasnlation
is attracted attention about studies of Bashkir writing language and in sounds of
belonging Bashkirs deciphered truly.
Before 20 years USSR was established, New Testaments was translated
Bashkir writing language. This is a important point that Bashkir writing language
were used well before USSR. The languge of translation of New Testament of
1902, is similar to the 1956 Bashkir writing language reform. This situation is
very important in terms of speach and writting characteristics of Bashkir language
in old Russian cyrilic letters.
In this source, it was shown that lisping phonetics consonant, is special to
Bashkir in writing language. This situation very important from its standpoint
of examples of sounds and writing characteristics of in cyrilic letters of Bashkir
language.
Key Words: Bashkir language, Turkic dialects, Turkish New Testaments
translations,
--Başkurt yazı dili tarihi ile ilgili olarak, bu Türk lehçesinin SSCB’nin kuruluşu
ile birlikte suni olarak yaratıldığı iddiası yaygındır. Günümüz Başkurt dilcileri de
1920 yılına kadar Başkurtların yazı dili olarak Tatarlarla ortak bir yazı dili (İdil
Ural boyu Türki dili) kullandıkları konusunda fikir birliği içindedirler diyebiliriz
(İşbirzin, 1993: 5-8).
Yine de, SSCB döneminde Başkurt devletince Başkurt lehçesinin yazı dili
olarak kabul edilmesi Başkurt ve Tatar aydınları arasında bugün de devam eden
çeşitli tartışmalara yol açmıştır (İşbirzin, 1993: 5-8).
Başkurt Türkçesi’nin tarihî gelişimi hakkında Başkurdistan dilcileri tarafından
öne sürülen fikirlerin üç tanesi öne çıkmakta ve kabul görmektedir.
Kiyekbayev, Başkurt Türkçesi’nin tarihî gelişimini üç devreye ayırır
(İşbirzin, 1993; 7-8):
1. XV-XVI. yüzyıllardan başlayarak XIX. yüzyılın ikinci yarısına kadar
kullanılan sözlü edebiyat dili. Bu dönemde yazı dili olarak İdil-Ural boyu Türki
dili1 kullanılıyor.
2. XIX. yüzyılın ikinci yarısından Ekim devrimine kadar olan devir. Başkurt
lehçesi esasına dayalı yazı dili oluşturma çalışmalarının başladığı devir. Bu devirde
Başkurtlar yazı dili olarak Başkurt lehçesinin leksik ve gramatik özelliklerinin
1
Yazar bu şekilde kullanmaktadır. Aynı şekilde Xösäyinov ve İşbirzin de bu ifadeyi tercih
etmektedirler.
1389
göz önünde bulundurulduğu Eski Türki diline yakın olan Eski Tatar yazı dilini
kullanıyor.
3. Ekim devriminden sonraki yıllardan başlayarak (1919-1922) günümüze
kadar uzanan, yerel Başkurt ağızlarının esas alındığı devir.
G. B. Xösäyinov ise bu süreci ikiye ayırır (İşbirzin, 1993: 8):
1. XIII-XIV. yüzyıldan Ekim devrimine kadar olan devir. Kendi içinde ikiye
ayrılır:
a. XIII-XIV. yüzyıldan XIX. yüzyılın sonuna kadarki devir. Bu devirde Kıpçak
dili tesirindeki kabile dili esasında oluşan İdil-Ural boyu Türki dili kullanılıyor.
b. XIX. yüzyılın sonundan Ekim devrimine kadarki devir. Bu dönemde yazı
dili olarak Tatar yazı dili kullanılıyor.
2. 1919-1922 yıllarından başlayarak günümüze kadar uzanan devir. Başkurt
milletinin milli edebi dili devri.
E. F. İşbirzin de Başkurt edebî dilinin gelişmesini ikiye ayırıyor (İşbirzin,
1993: 8):
1. Millet olana kadarki devir. Yani, XIII. yüzyıldan XIX. yüzyılın sonlarına
kadar uzanan devir. Kendi içinde dörde bölünüyor:
a. XIII. yüzyıldan XVI. yüzyılın ortalarına kadarki dönem. Leksik ve gramatik
farklılıklarla birlikte Orta Asya Türki diline yakın olan İdil-Ural boyu Türki dili,
yazı dili olarak kullanılıyor.
b. XVI. yüzyılın ortalarından XVIII. yüzyılın sonuna kadarki dönem. Resmî
belgelerde ve yılnamelerde Kıpçak etkisi ve Rusçadan alınan unsurlar artıyor.
c. XIX. yüzyılın birinci yarısında İdil-Ural boyu Türki dili içerisinde sözlü
halk edebiyatı ile yazılı edebiyatı ürünlerinin dili ile birlikte diğer münasebetleri
gelişiyor.
d. XIX. yüzyılın birinci yarısında edebiyat sanatı gelişiyor. İdil-Ural boyu
Türki dili içerisinde Başkurt unsurları artıyor.
2. Başkurt milli edebî dili devresi. Kendi içinde dörde ayrılır:
a. XIX. yüzyılın sonundan Ekim devrimine kadarki dönem. Yazı dili olarak
İdil-Ural boyu Tatar yazı dili kullanılıyor. Ancak, Başkurtların millet olarak
şekillenmeye başlamasıyla yazı dili içerisinde Başkurtça unsurlar artıyor.
b. 1920’li yıllarda konuşma dili, İdil-Ural boyu yazı dili ve folklor dili tesirinde
şimdiki Başkurt dili şekilleniyor.
c. 1930-1940 yılları arasında Başkurt yazı dili hızla gelişiyor ve edebiyatın her
sahasında bu yazı diliyle eserler veriliyor.
1390
d. 1950’den günümüze kadarki dönem. Bugünkü Başkurt dili yerleşiyor.
Yazım, gramer ve telaffuz kuralları kesin olarak tespit edilip kullanıma başlanıyor.
Yukarıda zikredilen üç görüşün de birbirleriyle benzerlikler taşıdığı
görülmektedir. Buna göre Başkurt yazı dili gelişimini ana hatlarıyla;
1. Başlangıçtan XX. yüzyılın başlarına kadarki devir.
2. XX. yüzyılın başlarından Ekim devrimine kadarki devir.
3. Ekim devriminden sonraki devir diye üçe ayırabiliriz.
Ancak, XIX. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Başkurtların kullandıkları İdilUral boyu Türki yazı diline kendi dil özelliklerini de yansıtmaya başladıkları, en
azından kendi lehçelerinin özelliklerini yansıtan bir yazı dili arayışında oldukları
söylenebilir.
Başkurt Türkçesi’nin en karakteristik ses özellikleri aşağıda gösterildiği
gibidir.
1. Eski Türkçe’deki ḍ’lerin büyük çoğunluğu tonlu, katı, yarı sızıcı ve dişdiş eti ünsüzü (peltek) ẕ’ye dönüşmüştür. Öyle ki, bugünkü Başkurtça’da Türkçe
asıllı kelimelerdeki bütün z sesleri peltektir. Tonlu diş ünsüzü z ise nadir olarak,
o da Rusça’dan ve diğer dillerden alınan kelimelerde görülür.
2. Eski Türkçe’deki kelime ve eklerin başında yer alan ön ses durumundaki
s’lerin dışındaki bütün s sesleri tonsuz, katı, yarı sızıcı ve diş-diş eti ünsüzü
(peltek) å’ye dönüşmüştür. Peltek å günümüz Başkurtçasında ön ses durumunda
bulunmaz.
3. Eski Türkçe’deki kelime ve eklerin başında yer alan ön ses durumundaki
s’lerin tamamı sistemli olarak tonlu, sızıcı ve gırtlak ünsüzü olan h’ye dönüşmüştür.
4. Eski Türkçe’deki bütün ç’ler bu dönemlerde alınmış yabancı kelimelerdekiler
de dahil olmak üzere s’ye dönüşmüştür. Bugün ç sesi, sadece Rusçadan alınan
kelimelerde görülür.
Bu özelliklerin yazıda özellikle gösterildiği en eski metin bilinebildiği
kadarıyla bu bildiriye konu olan ve eski Kiril harfleriyle yazılıp Kazan’da
basılan 1902 tarihli Başkurtça Yeni ve Eski Ahit tercümesi’dir. Başka bir deyişle
Başkurtçanın çok özel seslerinin tespit edilebildiği en eski tarihli metin şimdilik
bu Ahit tercümesidir.
Şimdilik diyoruz, çünkü; XIX. yüzyıl başlarında İskoçya’nın Edinburg şehri
merkezli Presbiteryen Kilisesi’ne bağlı Edinburg Misyoner Cemiyeti’nin Kuzey
Kafkasya’da başlattığı misyonerlik çalışmaları kapsamında 1802-1835 yılları
arasında Astrahan’da kurdukları matbaada çeşitli Türk lehçelerine ait (Ermeni
harfli Osmanlıca 1817, Arap harfli Tatarca 1820, Arap harfli Osmanlıca 1825 vs.)
1391
Yeni ve Eski Ahit tercümeleri yapıp bunları bastıkları tespit edilmiştir2. Bunun
yanı sıra misyoner cemiyeti direktörünün 1815 tarihli raporundaki “…Kırgızca
ve diğer dillere (Türk lehçelerini kastediyor) çevrilen New Testamentler Kırgız,
Başkurt ve diğerlerince anlaşılıyor mu? Kırgızlar ve Başkurtlar severek ve
anlayarak okuyorlar mı?...” ifadelerden Kırgız, Başkurt ve diğer Türk lehçelerine
çeviriler yapıldığı anlaşılmaktadır. (Thomson, (1815: 13)
Çarlık Rusyası’nda da XIX. yüzyılın ilk çeyreğinden itibaren başlayan;
imparatorluk toprakları içinde yaşayıp da Rus olmayan halkları Ruslaştırmak
(Slavlaştırmak) ve Hristiyanlaştırmak çalışmaları kapsamında da Yeni ve Eski
Ahit (New Testament, Old Testament) tercümeleri yapılmıştır. Özellikle
İlminskiy’nin yönetimde hazırlanıp yürütülen ve her Türk lehçesini ayrı bir yazı
dili hâline getirme projesi kapsamında Yeni ve Eski Ahit, çeşitli Türk Lehçelerine
tercüme edilmiştir (Rorlich, 2000: 103-104).
XX. yüzyılın hemen başlarında Rusya İncil Cemiyeti tarafından, S. Petersburg
ve Kazan’daki matbaalarda Kazak, Tatar, Başkurt, Çuvaş ve Yakut lehçelerinde
daha Türk toplulukları Kiril harflerine geçmeden ya da geçirilmeden otuz beş
kırk yıl kadar önce eski Kiril alfabesi esasında ve bu alfabeye ilave ettikleri
Latin esaslı harflerle bazı İnciller basılmıştır. Tespit edilen bu İnciller3 içinde
Başkurt lehçesine ait olanı bu çalışmada Başkurt yazı dili tarihi bakımından
incelenmektedir.
Batılı misyonerlerce Başkurt Türkçe'sinin eski Kiril harfleri ile deşifre edilmesi
üzerinde durulduktan sonra metinde kullanılan alfabe ile metinde kullanılan
alfabe arasında kısa bir mukayeses yapılacaktır.
Çalışmaya konu olan ve 1902 yılında da Kazan da eski Rus Kiril harfleriyle
ve Başkurt Türk lehçesi esasında basılan Yeni Ahit tercümesi Başkurt yazı dilinin
oluşum tarihi araştırmalarında özellikle Başkurtçaya has seslerin büyük ölçüde
doğru olarak verilmesiyle dikkat çekmektedir.
Kazakça İncil tercümesinin ne zaman, nerede ve kim tarafından tercüme
edildiği bilgisi mevcutken Başkurtça metnin kim ya da kimler tarafından, nerede
ve ne zaman tercüme edildiği hususunda ise bilgi yoktur.
SSCB’nin kuruluşuyla yazı dili olarak ortaya çıkan Başkurt lehçesinin
bugünküyle neredeyse aynı olarak 20 yıl kadar önce Yeni ve Eski Ahit gibi
hacimli bir metnin yazımında kullanılması dil özelliklerinin tespiti açısından da
önemli veriler sunmaktadır. Bugünkü Başkurt Türkçesi yazı dili 1956’da yapılan
son düzenlemelerle şimdiki hâlini almıştır. Bu da göz önüne alındığında 1902
yılında bu yayının önemi daha çok ortaya çıkmaktadır.
2
Bu konuda İskoçya’da yaptığımız çalışmalara maddi ve manevi desteklerini esirgemeyen, New
Testament çevirilerinin mikrofilmlerini almamızı sağlayan Hazel E. Heugan Vakfına (Hazel, E.
Heugan, Educational Trust, Edinburh) ve yöneticilerine teşekkürü borç bilirim.
3
M. Ü., Fen Edebiyat Fakültesi Kütüphanesi, İlhan Çeneli Kitapları arasında.
1392
Başkurtların 1940’ta Kiril harflerine geçmeden 40 yıl önce Kiril harfleriyle
yazı örneklerinin bulunması ve Başkurt Türkçesi’nin yazı dili olarak gelişme
tarihi içerisinde de bu metin oldukça önemli bir yer tutmaktadır
1. Alfabe
Metinde eski Rus Kiril alfabesi kullanılmış, Başkurtçaya has bazı seslerin
gösterilmesinde ise bu alfabede yer almayan Latin esaslı işaretler kullanılmıştır.
Kullanılan alfabe, Başkurtçaya has seslerin doğru olarak verilmesi bakımından
neredeyse mükemmeldir. Alfabede dikkat çeken diğer bir husus da ses değerlerini
gösteren çizgi, nokta gibi işaretlerin her zaman harflerin üzerinde yer almasıdır.
(Ӟ ӟ, Й й, Ö ö,
, Ϋ ӱ, Ѓ ѓ, Ӓ ӓ)
Günümüz
Başkurt
Alfabesi
А а
Б б
В в
Г г
Ϝ ϝ
Д д
З з
Ё ё
Е е
Ж ж
З з
И и
Й й
Transkripsiyon
Karşılıkları
Metinde Kullanılan
Alfabe
a
b
v (diş dudak)
g
ġ
d
ẕ
yo
ye-, -é-, - é
c
z
i, iy
y
Аа
Бб
Вв
-
î
-
Y
К к
Ҡ ҡ
Л л
М м
Н н
Ңң
k
ḳ/q
l
m
n
ñ
Гг
Дд
Ӟӟ
Е е (yabancı kelimelerde)
Е е (her zaman é)
Жж
Зз
Ии
Йй
i (yalnızca yabancı kişi
adlarında ve iç seste)
I (yalnızca yabancı kişi
adlarında ve ön seste)
Кк
Лл
Мм
Нн
Ҥҥ
1393
о
ѳ
п
р
с
o
ö
p
r
s
Ҫ ҫ
å
Т т
t
У у
u, -w-, -uw
Ү ү
ü, -w-, -üw
Ф ф
Х х
Һ һ
Ц ц
Ч ч
Ш ш
Щ щ
Ъ ъ
Ы ы
Ь ь
Э э
Ə ǝ
Ю ю
f
ḫ
h
ts
ç
ş
şç
ʿ (kalınlaştırıcı)
I
ʾ (inceltici)
eä
yu
Я я
ya
О
Ѳ
П
Р
С
Оо
Öö
Пп
Рр
Сс
Тт
u,
-w-,
-w
ü,
-w-,
-w
Уу
(yalnızca kalın ünlülerle)
Ӱӱ
(yalnızca ince ünlülerle)
Фф
Хх
Ѓѓ
Шш
Ъъ
Ыы
Ьь
Ээ
Ää
Я я (yalnızca yabancı kişi
adlarında)
2. Seslerin Gösterilmeleri
a. Ünlüler
Metinde ünlü sesleri göstermek için on bir adet işaret kullanılmıştır. Bugünkü
alfabeden farklı olarak kullanılan işaretler şunlardır:
i: Yalnızca yabancı kelimelerde ve iç ses olarak uzun î; iki ünlü veya bir ünlü
bir diftong arasında ıy; iy.
Урiя (Uriya), Авiя (Aviya), 0зiя (Oziya), Салаөiилъ (Salagıyil’), Марiя
(Mariya), Исаiя (İsaiya)
1394
Ö ö: Bugün Türkiye Türkçesi alfabesinde ö sesi için kullandığımız ve Kiril
alfabesinde bulunmayan işaretin aynısı.
öсöн (ösön), бöтöн (bötön), тöшöндä (töşöndä), кöндäре (köndäre),
йöрöгäн (yörögän), йöнöнäн (yönönän), дöрöстöктö (döröstöktö)
Ÿ ÿ: Bugünkü Başkurt alfabesinde kullanılan ve ü sesini karşılayan Үү
işaretinden farklı. Ünsüz olarak da çift dudak w’sini karşılar. Mastar eki olarak
kullanıldığında da yine -w. Her zaman ince sıradan ünlülerle birlikte kullanılır.
äйтеÿ (äytew), кÿскäнсä (küskänsä), кÿскäндäн (küskändän), ÿӟе (üẕe),
ÿкѓеб (ükheb), тäÿбäгä (täwbägä), килеÿсе (kilewse)
Ä ä: Açık è/ä için bugünkü Başkurt alfabesinde kullanılan “Ə ǝ işaretinden
farklı bir işarettir.
äйтеÿ (äytew), энелäрен (enelären), бäйгäмбäр (bäygämbär),
исемдäнелеусе (isemdänelewse), кöндäре (köndäre), беӟгä (beẕgä)
Bunun dışında bugün kullanılan alfabede ön ses y’leri için de kullanılan Е е ile
aynı olan Е е işaretleri her zaman için kapalı (e-i arası) é sesini karşılamaktadırlar.
Metinde ön ses y’leri Й й işareti ile gösterilir. Yine yalnızca yabancı kişi adlarında
görülen uzun ünlüler Kırgızcada ve Türkmencede olduğu gibi harfin iki kez
yazılmasıyla gösterilmiştir.
Günümüz
Başkurt
Alfabesi
А а
Е е,
И и
О о
Ѳ ѳ
У у
Ү ү
Ы ы
Э э
Ə ǝ
Metinde Kullanılan İşaretler
А а
Е е (her zaman kapalı é)
И и
i (î; ıy; iy yalnızca yabancı kişi adlarında)
О о
Ö ö
У у
Ϋ ӱ
Ы ы
Э э
Ä ä
1395
b. Ünsüzler
Metinde ünsüzleri göstermek için kullanılan işaretlerin sayısı 27’dir. Bugünkü
alfabeden farklı olarak kullanılan işaretler şunlardır:
Ӟ ӟ: Başkurtçanın en karakteristik seslerinden olan ve bugünkü Başkurt
alfabesinde З з şeklinde gösterilen, tonlu, katı, yarı sızıcı ve diş-diş eti ünsüzü
(peltek) ẕ metinde Ӟ ӟ işaretiyle gösterilir.
ÿӟе (üẕe), беӟгä (beẕgä), ѓeӟ (heẕ)
I: Yalnızca yabancı kişi adlarında ön seste yer alan Y’leri göstermek için
ve her zaman ünlülerin önünde kullanılmıştır. Yarı ünlü özelliği taşımaktadır.
Bu nedenle kendinden sonraki ünlüleri normalden biraz uzun okutur. Türkçe
kelimelerde görülmez ve bugünkü Başkurt alfabesinde de kullanılmamaktadır.
Iисусъ (Yisus), Iуда (Yuda), Iaковъ (Yakov’), Iосaфатъ (Yosafat’), Iосiя
(Yosiya)
Ҥ ҥ: Bugünkü Başkurt alfabesinde Ң ң şeklinde gösterilen, art damak
ñ’si metinde Ҥ ҥ işaretiyle gösterilir. Sesin tabiatı gereği ön ses durumunda
kullanılmaz, iç ve son ses durumlarında kullanılır.
тыӟдаб (tıñdap), ѓуҥ (huñ), Таҥере (Tañere), миҥä (miña), иҥ(iñ),
ÿӟеҥден (üẕeñden)
: Bugünkü Başkurt alfabesinde tonsuz, katı, yarı sızıcı ve diş-diş eti ünsüzü
(peltek) å, Ҫ ҫ işaretiyle gösterilir. Metinde ise bunun yerine
kullanılmaktadır.
кÿсмä (küåmäs), ö тöнä (öåtönä), ѓöрöнмä ѓеҥ (hörönmäåhen)
Ѓ ѓ: Eski Türkçe’deki kelime ve eklerin başında yer alan ön ses durumundaki
s’lerin tamamının sistemli olarak tonlu, sızıcı ve gırtlak ünsüzü olan h’ye
dönüştüğü yukarıda belirtilmişti. İşte bu sesler bugünkü Başkurt alfabesinde Һ һ
şaretleriyle gösterilirken metinde Ѓ ѓ işaretiyle gösterilmiştir.
ѓöйöктö (höyöktö), нäѓелен (nähelen), ѓÿӟ (hüẕ), ѓыйӟаб (hıyẕap), ÿкѓеб
(ükrep)
Bunlardan başka bugünkü Başkurt alfabesinde g ve ġ sesleri için ayrı ayrı Г
г ve Ϝ ϝ işaretleri kullanılmakta iken metinde her iki ses için de tek bir işaret,
Г г işareti kullanılmaktadır. İşaretin karşıladığı sesin artlı ya da önlü olmasını,
önündeki ünlünün artlı ya da önlü olması belirler.
Çok nadir olmakla birlikte yabancı kelimelerdeki ġ sesleri için de ө işareti
kullanılır (Салаөiилъ-Salagıyil’).
Benzer durum k ve ḳ sesleri için de geçerlidir. Günümüz Başkurt alfabesinde
bu sesler için ayrı işaretler (Ҡ ҡ- k; Ҡ ҡ- ḳ) kullanılırken metinde her ikisi için
de tek bir işaret kullanılmıştır.
1396
кÿсмä (küåmäs), сыккан (sıkkan)
Son olarak da bugün ç sesini karşılamak üzere Ч ч işaretleri kullanılırken
metinde bu sesi karşılayan işaret bulunmamaktadır.
Günümüz Başkurt
Alfabesi
Б б
В в
Г г
Ϝ ϝ
Д д
З з
Ж ж
З з
Й й
К к
Ҡ ҡ
Л л
М м
Н н
Ң ң
П п
Р р
С с
Metinde Kullanılan
İşaretler
Б б
В в
Г г
Д д
Ӟӟ
Ж ж
З з
Й й
I (yalnızca yabancı kişi
adlarında ve ön seste Y)
К к
Л л
М м
Н н
Ҥ ҥ
П п
Р р
С с
Ҫ ҫ
Т
У
Ү
Ф
Х
Һ
Ч
т
у
ү
ф
х
һ
ч
Шш
Э э
Т т
У у
Ϋ ӱ
Ф ф
Х х
Ѓ ѓ
Ш ш
Э э
1397
c. Diftonglar ve diğer özel işaretler
Günümüzde kullanılan Başkurt alfabesinde diftongları karşılayan yedi adet
işaret yer almaktadır. Hatta bunlara ön ses durumunda iken ye- okunan Е е işareti
de eklenirse sayıları sekizi bulur. Metinde ise yalnızca yabancı kelimelerde
kullanılan iki diftong işareti bulunur. Bunlar, Е е ve Я я’dır. Е е yalnızca yabancı
kelimelerin başındayken, yani ön ses durumunda ye- seslerini verir. Я я da Е е
gibi yalnızca yabancı kişi adlarında ya seslerini vermektedir. Kalınlaştırıcı ve
inceltici işaretler ise her iki alfabede de aynıdır.
Ёё
Цц
Щщ
Юю
Яя
Щщ
Ъъ
Ьь
Е е (yabancı kelimelerde)
Я я (yalnızca özel adlarda)
Ъъ
Ьь
Elimizdeki metinden elde ettiğimiz bilgiler ışığında metni hazırlayanların
Başkurt Türkçesi’ni çok iyi bildikleri, bütün ses özelliklerini tanıdıklarını
söylemek mümkündür. Bu tür metinler bulundukça genel Türk yazı dili tarihi
araştırmalarında karanlıkta kalan birçok hususiyet aydınlatılabilecektir.
Eğer 1815 tarihli raporda sözü edilen Başkurtça tercüme bulunur ve bu
tercümede de Başkurtçaya has seslerin özel olarak gösterildikleri tespit edilirse
Başkurt yazı dili tarihi araştırmalarında şimdiye kadar bilinenlerin yeniden
gözden geçirilmesi gerekecektir.
Elimizdeki Yeni ve Eski Ahit tercümelerinin metinleri bile genel Türk yazı
dili tarihi içinde Başkurt yazı dilinin yeri konusunda bilinenleri değiştirmeye
yetecek bilgiler sunmaktadır.
KAYNAKÇA
Agışev, İ. M. ve öte., (1993), Başqort Teleneñ Hüzlege, T. I.: A-M, T. II:
N-YA, Russkiy Yazık, Mäskäv.
Axmadiyev, V. ve öte., (1984), Başqort Äzäbiäte XX. Bıvat Başı I, II, Öfö.
Äxtämov, M. X., (1994), Başqort Teleneñ Grammatika Hüzlege, Öfö.
1398
Aznabayev, Ä. M.-Psançin, V. Ş., (1976), Başqort Teleneñ Tarixi
Morfologiyahı, Başqortostan Kitap Näşriäte, Öfö.
Benzing, Johannes, (Çev.: Mustafa Argunşah), (1995), “Başkurt Türkçesi”,
Türk Dünyası Araştırmaları, 95, 127-141, İstanbul.
Beyeş, Ekrem, (1993), Başqort Xalqınıñ Tarihı hem Azatlıq Köräşe, Kitap
Näşriäte, Öfö.
Devlet, Nadir, (1985), Rusya Türklerinin Milli Mücadele Tarihi (19051917), Türk Kültürün Araştırma Enstitüsü Yayınları: 58/111, Ankara.
Ercilasun, Ahmet Bican, (1989), Örneklerle Bugünkü Türk Alfabeleri,
Kültür Bakanlığı Yayınları: 281/15, 2. Baskı, Ankara.
62.
İdelbayev, A., (1989), “XII-XII Bıwattarda Başqorttar”, Aġizel, 12, Öfö, 56-
İşbirzin, E. F. ve öte., (1993), Başqort Äzäbi Teleneñ Tarixi, Kitap Näşriäte,
Öfö.
Katte-garry (Krim-ghery-Sultan), (1817), Crimean Tartar Christian
convert: 2 Letters from Rotterdam and Amsterdam, Netherlands.
Maqsutova, N., (1991), “Xalıq, Tel vä Tarix”, Aġizel, 3, Öfö, 119-134.
Rorlich, Azade Ayşe, (2000), Volga Tatarları, 103-104.
Thomson, Andrew, (1915), Report of the directors delivered to the
anniversary meeting, held April 18, 1815, in Lady Glenorchy’s Chapel.
“The genuine character of the gospel stated and illustrated : a sermon, preached
before the Edinburgh Missionary Society, on Tuesday, the 18th of April 1815,
s.38-54
Uraksin, Zinnur, (1989), “Başqort Telenen Xoquki Xale”, Aġizel, 9, Öfö, 116118.
Yusupov, F. Yu., (1979), Könyaq Ural häm Ural Artı Söyläşläre, Tatarstan
Kitap Näşriäte, Kazan.
Download

1902 tarihli eski kiril harfli başkurtça bir incil tercümesi