KERfMT, Fatih
KERİMI, Fatih
(1870-1937)
L
Tatar Türkleri'nden,
yazar, gazeteci ve naşir.
_j
Tataristan'ın Bügülme kazasına bağlı
Minglibay köyünde doğdu. İlk eğitimini
köyün maliası olan babası Gılman Alıund'­
dan aldıktan sonra Çıstay (Çistapol) Medresesi'nde on bir yıl öğrenim gördü. Bu
arada iki yıllık Rus mektebini bitirdi.
1890'da Ufa'da Orenburg Müftülüğü 'n ­
den müderrislik icazetnamesi aldı. Babası
aynı yıl oğlunu tahsil için İstanbul'a gönderdi. Ahmed Midhat Efendi'nin yardı­
mıyla Mekteb-i Mülkiyye'ye giren Kerim!
onun fikirlerinden faydalandı. Eğitimini
tamamlamasının ardından Kırım'a giderek Yalta'da bir köyde iki yıl kadar öğret­
menlik yaptı. 1896-1898 yaz aylarında
Orenburg'a bağlı Kargalı'da usul-i cedld
(bk CEDIDCİLİK) muallimlerinin yetişti­
rilmesine katkıda bulundu. Orenburg'da
altın ocakları işleten Şakir Remiev'in davetiyle Almanya, Belçika, İtalya, Fransa,
Avusturya, Sırbistan. Bulgaristan ve Türkiye gibi ülkeleri içine alan dört aylık bir
seyahate çıktı. Kerim!, ufkunu çok geniş­
leten bu seyahat izienimlerini Avrupa
Seyahatnamesi adıyla yayımiadı 19001901 yıllarında Orenburg'da gayri resmi
olarak yaklaşık 300 usul-i cedld öğretme­
ninin yetişmesine yardımcı oldu. İki yaz
devam eden bu kurslar daha sonra mahalli hükümet tarafından kapatıldı. 1901
yılından sonra babasının Orenburg'da bir
matbaa ve kitabevi (Kütübhane-i Kerlmiyye) açması sebebiyle çalışmalarını bu
alanda yoğunlaştırdı. 1902'de babasının
vefatı üzerine bütün işler Kerlml'ye ve
kardeşlerine kaldı. 1901-1917 yılları arasında · Kerimller'in matbaasında toplam
tirajı 1 milyona yakın 384 kitapla Vakit,
Şura, İktisad ve Çükiç gibi gazete ve
dergiler basılmıştır.
190S'teki ı. Rus ihtilali döneminde idilUral bölgesinde yaşayan Tatar ve Başkırt
halkının çıkarları için mücadele eden aydınlar arasında önemli bir yeri olan Kerim!
bu sıralarda yapılan siyasi toplantılara
katıldı. Uzun yıllar Cem'iyyet-i Hayriyye
üyeliğinde bulundu ve Orenburg müslüman cemaatinin reisliğini yaptı. Remiyev
kardeşlerin Vakit adlı bir gazete kurmaları (ı 906) ve başmuharrirliğine Fatih Kerlml'yi getirmeleri Kerlml'nin hikaye yazarlığından gazeteciliğe geçmesine vesile
oldu. Yalnız Tatar ve Başkırtlar arasında
değil Türkistan ve Kazakistan'da da çok
okunan Vakit'te Fatih Ker1m1. Duma ve
hükümetin durumuyla ilgili haberler yazdı. Aynı dönemde bir müddet Orenburg'daki Medrese-i Hüseyniyye'de muallimlik
yaptı. çeşitli ders kitapları ve ders programları hazırladı.
Balkan savaşları sebebiyle Vakit gazetesinin muhabiri olarak İstanbul'da bulunanKer1m1(ı Kasım 19ı2 -18Mart ı9ı3)
bu sırada Ahmed Saib, Abdullah Cevdet.
Enver Paşa. Ahmed Mi dhat Efendi, Yusuf
Akçura. Ağaoğlu Ahmed, Halide Edip,
Mahmud Esad. Musa Kazım Efendi gibi
kişilerle Balkan savaşları ve Türk- İslam
dünyasının problemleri üzerine görüş­
meler yaptı. Kerlml'nin İstanbul'dan Vakit gazetesine gönderdiği haberler daha
sonra İstanbul Mektupları adıyla kitap
halinde yayımlanmıştır. 1-11 Mayıs 1917'de Moskova'da toplanan Umumi Rusya
Müslümanları Kongresi'ne katılıp başkan­
lık divanına seçilen Kerim! bu kurultayda
teşekkül eden Mill1 Şura'nın da üyeleri
arasına girdi.
191 7 Bolşevik ihtilali'nin ardından dönemin birçok Tatar aydın ı gibi Kerim! de
sosyalizme meyletti. Bir müddet Orenburg'da mektep. maarif ve kültür meseleleriyle ilgili çalışmalarda bulundu. Öğ­
retmen yetiştirme kurslarında dersler
verdi. Uzun yıllar çalıştığı Vakit gazetesinden ayrılarak Yana Vakit adıyla yeni
bir gazete çıkarmaya başladı (ı Kasım
ı 9 ı 7). İşçiler Dünyası ve Yol gibi çeşitli
gazetelerin yayın kurulunda çalıştı. "Sosyalizm Tarihi" adlı bir çalışma hazırla­
dıysa da basılamadı. 192S'te Rusya'nın
yeni başşehri olan Moskova'ya göç etti.
Bir süre Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri
Birliği halklarının merkez neşriyatında çalıştıktan sonra 1937 yılına kadar Türkçe
öğretmeni olarak görev yaptı. Lenin'in
toprak meseleleriyle ilgili makalelerini Tatarca'ya tercüme etti. 1937'de Türkiye lehine casusluk(Kızılordu ile ilgili bazı aske-
ri sırları, ı 936 yılında Moskova'da bulunan
Türk milli futbol takımı antrenörü Kerim
Bey' e verdiği iddia edilmiştir) ve Stalin'e
suikast hazırlığı gibi uydurma isoatlardan suçlu bulunarak kurşuna dizilmesine
karar verildi. Kerim!' nin arşivi Tataristan
Devlet Arşivi'nde saklanmaktadır. Önceleri Abdürreşid İbrahim 'in muhtariyet fikrine karşı gelerek Tatar halkının henüz
buna hazır olmadığın ı söyleyen Ker1m1
Ufa'daki Millet Meclisi'nde (ı 9 ı 7- ı 9 ı 8)
bu görüşü hararetle savunmuştur.
Döneminin Türk aydınlarıyla yakın ilişki
içinde bulunan Ker1m1. Japonlar'ın müslüman olacağı ve lbkyo'da büyük bir din
kurultayı toplanacağı haberinin çıkması
üzerine Vakit gazetesinde (sy. 22) yazdı­
ğı "Japonya ve Müslümanlar" adlı bir makalede bu kurultaya müslümanları temsilen Ahmed Mi d hat Efendi'nin gönderilmesini teklif etmiştir. Ahmed Midhat
Efendi'nin vefatı sırasında İstanbul'da
olan Kerim! Türk Yurdu'na bir taziye yazmıştır(ııııı329J, s. ı6ı-ı64) Kerlml'nin
irtibatta bulunduğu diğer bir Türk aydı ­
nı ise Defter-i Hakani nazırı ve istanbul
Darülfünunu müderrislerinden Mahmud
Esad Efendi' dir. 1913'te çıktığı Romanya
ve Rusya seyahati sırasında Orenburg'a
uğrayarak bir müddet burada kalan Mahmud Esad'a gazetesi Vakit'te büyük ilgi
göstermiştir.
Eserleri. Hikayeleri. Salih Babaynın
Öylenüvi (Kazan ı 897); Bir Ş akiri ile Bir
Student (Kazan ı 899; Avrupa ilmi ve meden iyetiyle Tataristan 'da hakim olan skolastik eğitimi m ukayese ederek eski sistemi çok sert biçimde eleştiren bu hikayesi
sebebiyle yazar dönemin kadimcileri tarafından kafirlikle suçlan mıştır); Cihangir
Mahdumnın Avıl Mektebinde Ukuı
(Petersburg ı 900); Merhum Gılman
Ahund (Orenburg ı 904); Mirza Kızı Fatma (Kazan ı 907); Hıyalmı, Hakiykatme
(Orenburg ı 908). Seyahatnameleri. 1.
Yavrupa Seyahatnamesi (Petersburg
1902). Eserin bir tahlili Azade-Ayşe Rorlich tarafından yapılmıştır ("The Ternptation of the West . Two Tatar Travellers
Encounter with Europeat the Nineteenth
Century", Turca- Tatar Past Soviet Present
Studies Present to Alexandre Bennigsen,
Paris 1986, s. 389-408). Kitap Fazı! Gökçek
Latin harflerine aktanımıştır
(İstanbul2001 ). Z. Kırıma Seyahat(Orenburg 1904 ). Eserde. yazarın 1903'te Tercüman'ın yirminci yılı münasebetiyle düzenlenen töreniere katılmak için gittiği
Kırım seyahati anlatılmaktadır. 3. İstan­
bul Mektuplan (Orenburg 1913). Kitap-
tarafından
Fatih Kerimi
289
KERiM!, Fatih
ta, Kerim!' nin yaklaşık dört ay kaldığı İs­
tanbul'da Balkan savaşlarıyla ilgili izlenimleri. dönemin aydınları ve devlet erkanı ile yaptığı söyleşileri yer almaktadır.
Vakit gazetesinin 191 2-1913 yıllarında
altmış dört mektup şeklinde yayı mlan ­
dıktan sonra aynı dönemde Şura dergisinde çıkan "İstanbul Tesiratları " adlı makaleleriyle beraber basılmıştır. Esere dönemin Türk aydınlarından çok sayıda
kişinin el yazıları ve fotoğrafları da ilave
edilmiştir. Kitap Fazı! Gökçek tarafından
latin harflerine aktanımıştır (İ s tanbul
200 ı) . Abdullah Battat Taymas, Fatih Kerim!' nin Orenburg Seyahatnamesi adlı
bir kitabının daha olduğunu belirtmişse
de bu esere ulaşılamamıştır. ilmi Eserleri. Muallim ve Mürebbiyelere Rehnam e I (Kazan 190 ı); Muallim ve Mürebbiyelere Rehname Il(Kazan l90ı ); Muhtasar Tarih -i İslam (Kazan ı 90 ı) ; Tarih-i
Enbiya (Kazan 1902, ibtidal mektepler için
ders kitabıdır); Muhtasar Tarih-i Umumi (Orenburg 1911 ); Resimli Geografiya Dersleri (Orenburg 1919); İçtimai
Terbiye(Ka zan 1924).
Bunların dışında Tatar şairi Derdmend'in (Zakir Remiev) eserlerini topluca
yayımiayan Kerim! (Kazan 1929) Lenin'den Agrarya M eselesi'ni (Kazan 19 ı 7) .
Barthold'dan Türkistan Tarihi'ni (Moskova 1931 ). değişik dillerden Hatunlar
Vezaiii, Türk Hanımlan, Arap Toyı adlı
eserleri ve çeşitli milletler hakkında kısa
bilgi veren kırka yakın kitabı Tatarca'ya
çevirmiştir. Ayrıca Vakit, Kazan Muhbiri gibi gazetelerde ve Şura dergisinde
yayımianmış yüzlerce makalesi bulun-
maktadır.
BİBLİYOGRAFYA :
Abdurrahman Sadi, Tatar Edebiya tı Tarihi,
Kazan 1926, s. 122-124; G. V. Mende, DerNationa le Kamp{ d er Russ landtürken , Berlin
1936, s. 68 , 71 , 75 ; Abdullah Battal Taymas,
Rus ihtilalinden Hatıra lar, İstanbul 194 7, s. 3 132; a.mlf.• "La litterature des tatars de Kazan",
Ph. TF, ll, 768-769; a.mlf .. Kazan Türkleri, Ankara 1966, s. 138-139, 189; MuhammetGaynullin, Tatar Edip/eri, Kazan 1978, s. 50- 78; Tatar Megrifetçilik Edebiyatı (haz. Muhammet Gaynullin). Kazan 1979, s. 220-263, 411-412; Nadir Devlet, Rusya Türkl erinin Milli Mücadele
Ta rihi (1905-1917) , Ankara 1985, s. 91; 114,
152, 172, 177, 271 , 288 ; Tatar Edebiyatı Tarihi,
Kazan 1985, ll, 280, 289, 334-350, 512-513;
Cemaleddin Velidov, Oçerk istorii Obrazobannosti i Literaturl Ta tar, Oxford 1986, s. 133134, 196-197; Muhammet Mehdiev, Edebiyat
h em Çınbarlık, Kazan 1987, s. 209-232; Rusya 'da Birinci Müslüman Kongresi (h az. i hsan
llgar). Ankara 1990, s. 75-77,238, 276 -280,
322 (Kerlml'nin 1. Müslüman Kongres i'ndeki konu ş m a ları) ; Ebrar Kerimullin. "Fatih Kerimi v e
290
istanbul M e ktupları " , Türkiye Cumhuriyeti
Devletinin Kuruluş ve Gelişmesine Hizmeti Geçen Türk Dünyası Aydınları Sempozyumu Bildirile ri(n ş r. Abdulkadir Y u va lı v. dğr.) . Kayseri
1996, s. 335-345; Fatih Kerim!, Kazan 2000, s.
317 ; Akdes Nimet Kurat. "Kazan Türklerinin
Medeni Uyanış Devri". DTCFD, XXIV/ 3-4 ( 1966).
s. 98-99,118, 181-183; Refik Nefiygov. " Fatih
Kerimi Turında" , Kaza n Utları, sy. 1, Kazan
1993, s. 158-163; Naile Binark, "Fatih Kerim!",
TDEA , lll, 165.
!il
İsMAiL T üRKOÖ LU
KERİMOVİÇ, Mehmet Ali
(1872-1943)
L
Boşnak
alimi.
_j
Ljubuski'de doğdu. İlk öğrenimini burada tamamlad ı , rüşdiyeyi Mostar'da okudu. Bu sıradaSalih Efendi AlajbegoviC'in
derslerine devam etti. 1896'da Saraybosna'daki Şer'! Hakimler Okulu'ndan (Seriatsko- Sudaeka Skol a) mezun oldu. Mostar'daki şer! mahkemede stajın ı tamamladıktan sonra 1898- 1926 yıllarında Bosna-Hersek'in Bilece. Ljubinje, BüeUina ve
Travnik şehirlerinde, 1926-1935 yılları
arasında Saraybosna'da hakimlik yaptı.
1935'te emekliye ayrıldı. Mayıs 1937'de
Tuzla bölgesi Vakıf-Maarif Meclisi'nde vekil üye oldu . 1938'de üye seçildiği Ulema
Meclisi'nde ölünceye kadar başkanlık ve
fetva eminliği görevlerini üstlendi. Bu sı­
rada Yüksek İslam Şeriat- Teoloji Okulu'nda (Visa lslamska Seriatsko - Teoloska Skola)
misafir öğretim görevlisi olarak ders verdi: el-Hidaje adlı müslüman ilmiye cemiyeti kurulduğunda ( 1936-1937) bu cemiyetin ilk başkanı seçildi. 2 Mart 1943'te
Saraybosna'da vefat etti.
Bosna-Hersek uleması arasında islamı
ilimlerde ve özellikle İslam hukuku sahasında önemli bir şahsiyet sayılan Kerimoviç'in Islamski Svijet (Sarajevo), Nov i
Behar (Sarajevo). Glasnik IVZ (Glas ni k
VIS-Sarajevo). el-Hidaje (Sarajevo ) gibi
dergilerde, Narodna Uzdani ca (S arajevo ), Gajret(Saraj evo ) gibi takvimlerde
ve Hrvat (Musliman ski Godisnjak Sarajevo ) adlı yıllıktaçeşitli yazıları yayımlan­
m ı ştır.
Eserleri. 1. Pitanje Odredivanja i Regulisanja Islamskih Vjerskih Praznika
(islam'da dini bayramların tesbiti ve düzenl enmesi [Saraj evo ı 9331) . Önce seri
makaleler halinde Islamski Svijet dergisinde neşredilmiştir (II[Sarajevo 19321).
2. O Vakufu (Seriatsko Vakufsko Pravo)
( v a k ıf hakk ında- ş eriat va kıf hukuku [Sarajevo 19351) . Bu eser de seri makalaler
halinde Glasnik IVZ dergisinde yayım­
lanmıştır (lii[Sarajevo ı 9351 ). 3. Seriatsko Nasljedno Pravo- (Feraiz) ( ş eriat miras hukuku -feraiz [Sarajevo 19371). Glasnik IVZ dergisinde neşredilmiştir (IV-V
[Sarajevo 1936- 19371 ). 4. Vakuf- (Nekolike Aktu elne N apom en e; Sarajevo 1941 ).
Vakfın aktüel konu l arının ele alındığ ı eser
Glasnik I VZ dergisinde de yayımlanmış­
tır (XI/3 [Sarajevo 1941 ı. s. 69-80) . Kerimoviç'in başlıca makaleleri de şunlardır :
"Ibadetski Vaktovi i Njihovo Astronomsko
Racunanje" (ibadet vakitleri ve bunların
hesaplanm as ı , Novi Behar, Vlll/ 13 [Sarajevo 1934-351. s. 212-217) ; "O Mehdüi" (Mehdi hakkın d a ; a.g.e., lX/ 1-3[Saraj evo 1935361. s. 7- l O) ; "Sudska Nadleznost u lzvjesnim Seriatskim Sporovima" (bazı şer'! me. selelerde mahkemenin yetkileri; Glasnik
IVZ [Glasnik VISI. II/5[Saraj evo ı9341. s.
267-274; !lll O, s. 538-542) ; "O Erazi Mirüi"
(Mirlarazi ha kkında ; a.g. e., lll/7 [Sarajevo
1935 ı. s. 329-337; lll/8-9, s. 369-373 ); "Problem Nezakonite Djece po Seriatskom Pravu" (i slam hukukundagayri me ş ru çocukların durumu; a.g.e., Vlll/7 [Sarajevo ı 938 ı.
s. 25 3-265) ; "Mjesoviti Brak" (gayri müslimle olan ev lilik-nikah ; el-Hidaje, l/3
[Sarajevo 1936-371. s. 33-40).
BİBLİYO GRAFYA :
Mahmud TraUic. lstaknuti Bosnjaci, Sarajevo
1998, s. 65- 70; a.mlf.• " Mehmed Ali ef. Cerimovic", Glasnik IVZ, XL/ 6, Sarajevo 1977, s.
618-621 ; "Merhum Mehmed Ali ef. Cerimovic",
a.e., Vl/4 ( 1943). s. 76. lA!
J.!l!IJ MAHMUD TRALJIC
KERİMÜDDiN
AKSARAYI
(bk. AKSARAYi, Ke rimüddin).
_j
L
KERKÜK
( !J~f )
L
Kuzey Irak 'ın doğusunda
tarihi bir şehir.
_j
Zağros dağlarının eteklerinde deniz seviyesinden 31 O m. yükseklikte kurulmuş­
tur. Irak'taki Türk toplumunun en önemli
kültür merkezler inden biri olan Kerkük
Musul'a 140 km .• Bağdat'a ise 248 km.
uzaklıktadır. Şehr i n ad ı tarih boyunca
farklı şekillerde geçer. Asur Hükümdan
"Sartnabal'ın şehri " anlamında Kerh su ~
luh (kerh = şe hir) . milartan önce ll. yüzyı­
lın ortalarında Ar rapkha, Seleukoslar döneminde Seleukos, Sasanller tarafından
Kermakan. Süryan'i ve h ıristiyan kaynaklarında Beyt-i Kermay. ei-Kerh olarak
Download

TDV DIA - İslam Ansiklopedisi