AKÇAABAD – VAKFIKEBĠR NÜFUS KÜTÜĞÜ - (1835 -1845)
C. Yunus Özkurt
Osmanlı döneminde ilk genel nüfus sayımı, II. Mahmud
döneminde 1831 (Hicri: 1246) yılında alınan bir karar ile uygulanmaya
başlamıştır (bundan önce de nüfus sayımları vardı ancak genel amaçlı
değildi). II. Mahmut 1826 yılında Yeniçeri Ocağı'nı kaldırdı ve onun
yerine müslüman çocuklardan oluşan Asakir-i Mansure-i Muhammediye
adlı bir ordu kurdu. Osmanlı Devleti bu sayımla, müslim ve gayri müslim
nüfusu ortaya çıkartmayı amaçlıyor ve böylece orduya müslümanlardan
oluşan kaç asker alınacağını öğrenmek istiyordu. Bu nüfus sayımının
nedenlerinden biri de halktan alınacak vergileri hesaplamaktı. Bu açıdan
bakıldığında 1831 yılı ile başlatılan nüfus sayımı, müslim ve gayri müslim
erkek nüfusu birlikte içeren ve tüm etnik unsurları da kapsayan ilk nüfus
sayımı olmuştur. 1831 yılında yapılan ilk genel nüfus sayımından sonra
1844, 1852, 1856, 1866, 1881/82 ve 1905 gibi değişik tarihlerde bölgesel
veya genel nüfus sayımları yapılarak, kayıtların güncel tutulmasına
çalışılmıştır.
1831 yılı baz alınarak başlatılan erkek nüfus sayımına göre 1.939.236’sı müslim, 230.519 gayri
müslim olmak üzere 2.1708.847 erkek nüfus Anadolu’da; 500.697’i müslim ve 833.994’ü gayri müslim
olmak üzere toplam 1.334.691 erkek nüfus Rumeli’de; Kıbrıs ve Akdeniz adalarıyla birlikte, 2.467.128’i
müslim, 1.147.470’i gayri müslim olmak üzere; Osmanlı’daki toplam erkek nüfus 3.615.330 olarak tespit
edilmiştir. Sayımda müslim ve gayri müslimler ayrı ayrı sayılmış ve defterleri de ayrı ayrı tutulmuştur. Bu
sayım Rumeli ve Anadolu’da gerçekleştirilmiş olup, yaşına bakılmaksızın tüm erkek nüfus sayılmıştır.1
Anadolu topraklarından biri de Trabzon olmuştur.
1461 yılında Fatih Sultan Mehmed ile Osmanlı topraklarına
bir Uç Sancağı olarak katılan Trabzon, 1650’li yıllarda
müstakil bir şekilde eyalete dönüştürülmüştür. 1831 yılında
alınan nüfus sayımı kararının uygulanabilmesi ise Trabzon
eyaletinde 1835 yılında mümkün olabilmiştir. Trabzon
eyaletine bağlı tüm sancak ve bunlara bağlı kazalardaki nüfus
sayım işininin sorumluluğu Padişah II. Mahmud tarafından o
zamanki Trabzon Valisi Osman Paşa’ya verilmiş olup,
merkez sancağa ait nüfus sayım ve yazım işi de padişahlık
divan hocalarından (bir nevi bakanlar kurulu üyesi) olan ve
aynı zamanda başbakanlık kâtiplerinden Edhem Efendi’ye verilmiştir. Nüfus sayımı için görevlendirilen
memurlar, sayımı yapılan yerlerle ilgili tuttukları defterleri önce kendi bölgelerine göre birleştirmişler ve
defterleri temize çektikten sonra İstanbul'a göndermişlerdir.
Karadeniz Teknik Üniversitesi - Beşikdüzü Meslek Yüksekokulu Öğretim Görevlisi. [email protected]
30.03.2014, Akçaabat – Trabzon.
1
Osmanlı’da vergi ve askeri amaçlar ile nüfus sayımları yapılıyordu. Nüfus sayımlarının asıl amacı alınacak vergilerin
belirlenmesine yönelik olan toprak tespiti yapılması ve askere alınacak potansiyel erkeklerin belirlenmesi idi. Bu
nedenle nüfus sayımında erkekler dikkate alınıyor, evli kadınlar ile bekar kızlar dikkate alınmıyordu. İstisna olarak dul
kadınlar ayrı bir hane oldukları için vergi mükellefi olarak kabul ediliyor ve nüfus sayımında dikkate alınıyorlardı. 1844
yılında yapılan sayımlar ile birlikte askeri ve vergi amaçlı sayımlar dışına da çıkılarak genel nüfus tespiti amaçlı olarak
tüm kadınlar sayılmaya başlamıştır.
1
1831 nüfus sayımına göre Rize, Giresun, Görele, Keşap, Vakfıkebir, Akçaabat, Sürmene ve Of’u
kapsayan Trabzon Sancağı’nda 125.121’i Müslüman ve 11.431’i Hristiyan olmak üzere toplam 136.552
erkek nüfus, Canik Sancağı’nda 40.935 Müslüman, 14.808 Hıristiyan olmak üzere 55.743 erkek nüfus,
Kastamonu’da ise 114.854 Müslüman ve 3.285 Hıristiyan olmak üzere toplam 118.139 erkek nüfus
bulunmaktaydı.27 Yani XIX. yüzyılın başlarında Karadeniz Bölgesi nüfusunun yaklaşık % 90’ınını
Müslüman, % 10’ununu da Hıristiyanlar oluşturmaktaydı.
Nüfus defterlerini araştırmacılar için mühim kılan en büyük özellik, muhtevasında barındırdığı
detaylı lokal bilgilerdir. Zira bu kayıtlarda; kaza, nahiye, köy ve mahallelerin idari durum ve taksimatları,
köylerde bulunan sülaleler, köylerdeki imam ve muhtar adları, tüm kişilerin yaşları, tipleri ve genel fiziki
özellikleri, bütün fertlerin babaları ile birlikte adları, özürlülük durumları, zenginlik ve itibar seviyeleri, dini
statüleri, gurbette bulunulan yer adları ve askere gidilen yerler belirtilmiştir. Kayıtlarda şahısların fiziksel
özellikleri belirtilirken genel olarak boy, sakal ve bıyık referans alınarak betimleme yoluna gidilmiştir. Boy
özelliği için uzun boylu, orta boylu ve kısa boylu şeklinde üç ayrı sınıflandırma yapılmıştır. Sakal özelliği
için kara sakallı, kır sakallı, kumral sakallı ve köse sakallı gibi betimlemeler tercih edilmişken bıyık için kara
bıyıklı, sarı bıyıklı ve köse bıyıklı gibi ifadeler kullanılmıştır. Nüfus sayımı bir bakımdan asker sayısının
tespiti amacıyla yapıldığı için özürlülük halleri özellikle belirtilmiştir. Sıkça ifade edilen özürlülük çeşitleri,
topal, çolak, sağır, kör, alil, yekçeşm, mazur, mecnun ve meczuptur. Kayıtlarda dönemin güçlü derebeyi
aileleri “vücûh-u hanedân” gibi betimlemelerle özellikle belirtilmiş olup, ayrıca şahısların dini statülerine
hacı, hafız, hatip, imam, efendi, talebe gibi ünvanlarla işaret edilmiştir. Nüfus sayımı esnasında askerde
bulunanlar için Mansure’de ve Bahriye’de şeklinde kısa notlar düşülmüş, aynı şekilde gurbette bulunanlar
için de Asitane’de, Bafra’da, Ankara’da gibi kısa bilgiler ilave olarak verilmiştir.Osmanlı arşivlerinde yer
alan 1835 yılı Trabzon eyaleti nüfus kayıtlarından hareketle, 1835-1845 yılları arasındaki Akçaabat ve
Vakfikebir’e ait nüfus verilerini dikkate alarak hazırlanan Akçaabat-Vakfıkebir Nüfus Kütüğü isimli kitap,
merkezi İstanbul’da bulunan Vakfıkebir Kültür ve Yardımlaşma Derneği tarafından 2012 yılı sonunda
bastırılmıştır. Kitabın yazarları olan Ali Mesut Birinci, Mustafa Çakıcı ve Zehra Topal isimli araştırmacıyazarlar, aynı zamanda birer Osmanlı Arşivi Uzmanı’dırlar.
Adı geçen her iki ilçede 1835-1845 yıllarında yaşayan kişilerin adlarının verildiği çalışmayı içeren
kitap, büyük boy olup 791 sayfa hacminde basılmıştır. Kitabın yayına hazırlanması ve basımı ile Vakfıkebir
Kültür ve Yardımlaşma Derneği Başkanı Avukat Yahya Yeşiloğlu bizzat ilgilenmiş olup, kitabın basımı
Beylikdüzü Belediye Başkanı Yusuf Uzun tarafından temin edilmiştir. Söz konusu kitabın satışı Vakfıkebir
Kültür ve Yardımlaşma Derneği tarafından yapılmaktadır. Dernek başkanı sayın Yahya Yeşiloğlu’nun
kitabın Takdim yazısındaki bazı ifadeleri şöyledir:
“Osmanlı bürokrasisinin ürettiği tarihi kayıtlarının bulunduğu yerlerin başında gelen Başbakanlık
Osmanlı Arşivi’ndeki nüfus defterleri ile belgelerden yararlanılarak hazırlanan “Akçaabat Vakfıkebir Nüfus Kütüğü” isimli çalışma, Trabzon merkezine bağlı 17 köy ile Akçaabat,
Vakfıkebir, Düzköy, Çarşıbaşı, Beşikdüzü ve Şalpazarı ilçelerinin de geçmişine ışık tutacak
istatistiki ve tarihî veriler sunmaktadır. Bu verilerin dışında, bölge halkından birçoğunun
kullandığı soyisimlerinin köklerini aydınlatacak, ailelerinin geçmişlerini yedinci veya sekizinci
kuşağa kadar belgeleyebilme imkanı verecektir...
Osmanlı’da uygulanan 1831 nüfus sayımlarında çocuklar da dahil bütün erkekler nüfusa
kaydedildiğinden bu kayıtlara dayanılarak hazırlanan bu eserde, bölgede o dönemde yaşayan bütün
aileler bulunmaktadır. Hemen hemen herkes kendi ailesini ve aile büyüklerini bu eserde
bulabilecektir...”
Söz konusu kitabın bir nüshası; Akçaabat Belediyesi Başkanı sayın Şefik Türkmen ve Akçaabat
Belediyesi Kültür ve Sosyal İşler Müdürü sayın Turhan Bektaşoğlu’nun girişimleri ile Akçaabat Belediye
Kütüphanesi bünyesine dahil edilmiştir. Arzu edenler bu kitabı belediye kütüphanesinde inceleyebilirler.
2
Söz konusu kitaptan önce, 2010 yılında Akçaabat Belediyesi kültür
yayınları kapsamında olmak üzere, yöremiz araştırmacı-yazarlarından Zehra
Topal tarafından “1840 Tarihli Akçaabat Nüfus Kayıtları” ismi ile 1840 yılına ait
Akçaabat nüfus verilerini içeren bir çalışma yayınlanmış idi. Sağ tarafta 2010
yılına ait bu kitaba ait kapak resmi verilmiştir. 2010 yılında basılmış bu kitap da
Belediye Kütüphanesi’nde mevcuttur. Yörede 1840 yılında ayrı bir nüfus sayımı
yapılmamış olup, 1835 yılı verileri baz alınarak doğan-ölen kişilerin
güncellenmesinin yapılması ile ilgili nüfus tespit çalışmaları yapılarak nüfus
kayıtlarının güncel tutulması sağlanmıştır. Ancak 2012 yılına ait olan ve
yukarıda belirtilen Akçaabat-Vakfıkebir Nüfus Kütüğü isimli eserde, 1840 yılını
içeren Akçaabat nüfus kayıtları da mevcuttur.
Şunu hatırlatmak gerekir ki, özellikle Akçaabat’ın batısında kalan ve Giresun il sınırlarına kadar olan
bugünkü yer ve ilçelerin bazıları Osmanlının son dönemlerinde Vakfıkebir’e bağlı idi. Örneğin bugünkü
ilçelerden olan Çarşıbaşı, Beşikdüzü, Tonya ve Şalpazarı gibi ilçeler Osmanlının son döneminde Trabzon
Merkez Sancağına bağlı Vakfıkebir kazası (daha öncesinde nahiye idi) içerisinde yer alıyorlardı. Benzer
şekilde bugünkü Düzköy ilçesi ve Yıldızlı beldesi köyleri ile birlikte Akçaabat kazası (daha öncesinde
nahiye idi) içerisinde yer alıyordu.
Bu değerli eserleri bölgemize kazandıran, başta yazarları olmak üzere emeği geçen tüm kişi ve
kurumlara teşekkür ederiz.
Aşağıda Akçaabat-Vakfıkebir Nüfus Kütüğü isimli kitap içerisinde yer alan Koryana (Acısu) ve
Muhula (Kuruçam) köylerine ait sayfalara yer verilmiştir. Bu kayıtlar 1835 – 1845 yıllarını kapsamaktadır.
1835 yılında yörede yapılmış olan ilk genel nüfus sayımını, 5 yıl sonra 1840’ta yapılan güncelleme
çalışmalarını ve tekrar 5 yıl sonra yapılan 1844-1845 nüfus sayım sonuçlarını içermektedir.
3
4
5
6
7
8
Aşağıda, Osmanlı nüfus defterlerinde yer alan orjinal kayıtlardan bir sayfaya yer verilmiştir:
9
Kaynaklar
1. Adnan Çimen (2012), “Sayım, Kayıt Düzeni ve Teşkilatlanma Açısından Osmanlıda Nüfus Hizmetleri”,
Gazi Üniversitesi Ġktisadi ve Ġdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 14/3, s. 183-216.
http://www.nvi.gov.tr/Files/File/Etkinlikler/ppt/Osmanl%C4%B1da%20n%C3%BCfus%20hizmetleri.pdf
(Erişim: 30.03.2014)
2. Ali Mesut Birinci, Mustafa Çakıcı ve Zehra Topal (Aralık 2012), Akçaabat-Vakfıkebir Nüfus Kütüğü
(1835-1845), Birinci Baskı, Pelikan Basım Matbaa, İstanbul, 2012.
3. Mehmet Okur ve Veysel Usta (2009), “Karadeniz Bölgesi’nin Demografik Yapısına Dair Bir İnceleme”,
History Studies, Volume 1/1, s. 35-70.
http://www.historystudies.net/Makaleler/772860125_3-M.OKUR-V.USTA.pdf (Erişim: 30.03.2014)
4. Murat Ümit Hiçyılmaz (2013), Arşiv Kaynağı Olarak Nüfus Defterleri,
http://www.kackar53.com/arsiv-kaynagi-olarak-nufus-defterleri-makale,189.html (Erişim: 30.03.2014)
5. Osmanlı Araştırmaları, “Osmanlı Devleti'nde Nüfus Sayımları ve Nüfus Defterleri”,
6. Osmanlı Ġmparatorluğu’nda Ġlk Nüfus Sayımı,
http://tr.wikipedia.org/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu'nda_ilk_n%C3%BCfus_sa
y%C4%B1m%C4%B1 (Erişim: 30.03.2014)
http://www.os-ar.com/modules.php?name=Encyclopedia&op=content&tid=501349 (Erişim: 30.03.2014)
7. Süleyman Demirci ve Hüseyin Saraç (2012), “XIX. Yüzyılda Trabzon Eyâleti’nin İdarî Birimi Olarak
Atina/Pazar Kazâsı”, SDÜ Fen Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, Sayı 27, s. 1-14.
http://sablon.sdu.edu.tr/dergi/sosbilder/dosyalar/27/27_1.pdf (Erişim: 30.03.2014)
8. Zehra Topal (2010), 1840 Tarihli Akçaabat Nüfus Kayıtları, Akçaabat Belediyesi Kültür Yayınları-5,
Akçaabat.
10
Download

Makaleyi incelemek için TIKLAYINIZ