FIKIH / Abdullah KAHRAMAN*
Helâl Kesimle İlgili
Bazı Güncel Meseleler
“Günümüzde hayvanların, seri üretim yapan fabrikalarda dinî
usullere uymayan bazı modern yöntemlerle kesildiği bilinmektedir.
Bayıltma veya sersemletme, seri kesim, sulu yolum gibi yöntemlerin
dine uygunluğu hep tartışılmaktadır.”
K
âinatı nimetlerle donatan Yüce Allah bu
nimetlerden yararlanma şart ve usullerini
de bize Yüce Kitabı ve Sevgili Peygambe-
ri vâsıtasıyla öğretmiştir. Bu anlamda Kur’ân ve
sünnetin ilgili emir ve hükümleri Allah’ın verdiği
nimetleri kullanma tâlîmâtı gibidir. Müslüman
kâinatta esâsen kendisi için yaratılmış olan nimetleri gelişigüzel kullanamaz. Onları yaratan
Yüce Allah’ın gösterdiği esaslar çerçevesinde
kullanmalıdır ki, nimetler hedefine ulaşmış ol-
44 MART 2014
sun. Müslüman için nimetlerden yararlanmanın
nihâî ve en önemli hedefi sâlih amele vesîle
olmalarıdır. Çünkü Yüce Allah bütün peygamberlere hitâben, “Ey peygamberler! Size verdiğimiz nimetlerin en temiz ve helâl olanlarından
(tayyibât) yiyin ve sâlih amel yapın.”1 buyurmuştur. Mü’minlere hitaplarında da genel olarak verilen nimetlerden istifâde karşılığında şükretmelerini, israf etmemelerini, takvâlı olmalarını ve
haddi aşmamalarını emretmektedir.2
Allah’ın temiz ve helâl olarak verdiği nimetlerin yine temiz yollarla tüketilmesi gerekir. Günümüzde artan gıda ihtiyâcının hızlı bir şekilde
karşılanması, daha çok kâr edilmesi, insan emeği
yerine makinaların kullanılması gibi sebeplerle
gıda üretimi ve hayvan kesimi noktasında bazı
problemlerin yaşandığı malumdur. Müslümanlar
haklı olarak yiyip içtikleri gıdaların hangi şartlarda, nasıl ve neden üretildiklerini sorgulamaktadırlar. Çünkü bu sorgulama aynı zamanda dinin
bir emridir. Gıda maddelerinde kullanılan bazı
usuller ve katkı maddeleri bunları şüpheli hale
getirmektedir. Bu problem sadece Müslümanların azınlık olarak yaşadığı gayrimüslim ülkelerde
değil, kendi ülkelerinde bile yaşanabilmektedir.
Bu sebeple gıda maddelerinin üretim ve hazırlanmasından kaynaklanan bazı meseleleri ele almak
ve hatırlatmak her zaman gerekli olmaktadır.
Hayvan Kesimiyle İlgili Bazı Meseleler
Günümüzde hayvanların, seri üretim yapan fabrikalarda dinî usullere uymayan bazı
modern yöntemlerle kesildiği bilinmektedir.
Bayıltma veya sersemletme, seri kesim, sulu
yolum gibi yöntemlerin dine uygunluğu hep
tartışılmaktadır. Öncelikle dine uygun kesimin
ne olduğunu görüp sonra bu usullerin ona göre
değerlendirilmesi gerekir.
Dine uygun kesim: Etinin yenilmesi helâl
olan bir hayvanın dine uygun olarak boğazlanması için, nefes borusu, yemek borusu ve bunların yanlarında yer alan iki damarın kesilmesi
gerekir. Kesim işlemini yapmadan önce hayvana eziyet vermeyecek keskin bir bıçağın hazırlanması, hayvanın kıbleye yatırılması, besmele
çekilmesi ve kanının iyice akıtılması gerekir.
Kesilen bir hayvanın helâl olabilmesi için bu
usullerin uygulanması ve hayvanın ölmeden
önce boğazlanıp kanının akıtılması şarttır. Batı ülkelerinde bu hassasiyetler olmadığından ve bakış
açıları bizim anlayışımıza uymadığından hayvan
kesiminde farklı usuller uygulanmaktadır. Bu uygulamaların iki noktadan hareket ettiğini görmekteyiz: Bunlardan biri güya hayvana eziyet etmeden canını almak, ikincisi ise temiz (hijyenik) şartlarda kesimi gerçekleştirmek. Modern tesislerde
hayvanların daha temiz ortamlarda kesildiğini
kabul etmek mümkündür. Fakat kesim esnasında
hayvana İslâmî usullerden daha az işkence edildiği tartışmaya açıktır. Çünkü elektroşok sistemiyle kümes hayvanları içine elektrik verilmiş suya
batırılıp bayıltılmakta ve böylece otomatik kesim
aletine doğru gitmektedir.
Küçük ve büyük baş hayvanlara ise gücüne
göre başlarından elektrik verilerek bayılmaları
sağlanmaktadır. Bazen de içinde metal bir çu-
somuncubaba 45
buk bulunan elektrik tabancası ile hayvanın
beyni parçalanarak sersemletilmektedir. Bazen
de hayvan kapalı bir yere konulup karbondioksit gazı ile sersemletilmektedir. Bütün bunlar
hayvanın sıkıca bağlanıp yatırılarak kesilmesinden daha fazla eziyete sebep olmaktadır.
Ayrıca sersemletme esnasında hayvan kendisini kastığı için kanı tam olarak akmamakta,
bazen de bu şokun etkisiyle ölebilmektedir.
Besmele meselesi de ayrı bir problemdir. Şayet hayvan sersemler ve ölmeden boğazlanırsa eti yenebilir fakat sersemletme esnasında
ölüp ölmediği, besmele çekilip çekilmediği
ve kanının tam olarak akıp akmadığı bir şüphe oluşturmaya devam etmektedir. Çünkü şok
esnasında ölen hayvan murdar olacağı için
yenilmesi haramdır. Bu sebeple bu şüpheli
durumlardan kurtulmak için temiz şartlarda ve
hayvanın bağlanıp keskin bir bıçakla boğazlanması hem fıtrata hem dine ve hem de sağlığa
daha uygun bir yoldur. Müslümanlar olarak
teslîmiyetçi ve her şeyi “Böyle de olur, fazla
zorlamamak lazım.” gibi çaresizlik ifade eden
anlayışlarla geçiştirmek aslâ doğru olmaz. Çünkü ancak kendi inanç değerlerimiz etrâfında alternatif oluşturma imkânımız vardır. Bu konuda
zarûret hükümlerinden yararlanmak mümkün
olursa da, bu az bir kesimi ilgilendirir.
46 MART 2014
Seri kesim: Özellikle kümes hayvanlarının
kesiminde seri kesim yöntemi uygulanmaktadır.
Tavukları teker teker kesmek hayli zaman alacağından, belli sayıdaki hayvan gruplar halinde kesilmektedir. Burada, “Kesilen her tavuk için besmele gerekir mi, yoksa makinayı çalıştırırken bir
defa besmele çekmek o periyottaki hayvanların
helâl olması için yeterli olur mu?” sorusu sorulmaktadır. Elbette ideal olan her bir hayvan için
ayrı besmele çekmektir. Fakat İslâm fıkıh akademisi her bir grup için bir defa besmele çekilmesinin yeterli olacağına fetvâ vermiştir.
Sulu yolum: Bu yöntem, tavuk, kaz, hindi gibi
kümes hayvanlarının daha kolay ve seri bir şekilde yolunması için belli sıcaklıktaki suda bekletildikten sonra tüylerinin yolunmasını ifade etmektedir. Bugün bu yöntem dinî açıdan tartışma
konusudur. Çünkü boğazlama işleminden sonra
50-60 derece sıcaklıktaki suya konulan tavuklar
iç organları ve üzerlerindeki pislikler temizlenmeden suya konulmaktadır. Bu durumda kan ve
pisliklerin tavuğun etine sirâyet edip onu pis hâle
getirdiği endişesi vardır. Çünkü tavuğun dışkısı
ve akıtılmış kanı dinen necistir. Bu sebeple doğru olan yöntem, hayvanların kesilmeden önce
temizlenmesi ve kesimin ardında iç organlarının
temizliğinden sonra suya sokulmasıdır. Ancak bunun mümkün olmadığı yerlerde sıcak suda hay-
vanın fazla bekletilmemesi ve ambalajlamadan
ve yenmeden önce iyice yıkanması tavsiye edilmektedir. Şayet bu iki hususa dikkat edilirse, sudaki pisliğin eti etkilemeyeceği düşünülmektedir.
Gayrimüslimin kestiği et: Günümüzde özellikle Müslümanların azınlıkta kaldığı batı ülkelerinde et yeme meselesi önemli bir problemdir. İslâm ehl-i kitap olanların kestiği hayvanın
yenmesine cevâz vermiştir. Fakat bugün, “O
ehl-i kitaptan kimse var mıdır, varsa bile kesimi
o mu yapmaktadır? Kesimi yapan ehl-i kitaptan birisi olsa bile, dinî kurallara riâyet etmekte
midir? Eti yenen hayvanlarla meselâ, domuzun
aynı yerde kesilmesi durumunda etlerin ve
kanların karışma ihtimali yok mudur?” gibi sorular Müslümanların zihnini meşgûl etmektedir.
Bunun için Müslüman ülkelerin et ithâlâtında
canlı hayvan ithâli bu şüphelerin ortadan kaldırılması için daha çıkar bir yoldur.
Müslümanlar için, yeme içme meselesi basite alınmayacak kadar hayatî ve ciddî bir meseledir. Yenilen gıdaların insanın karakterine
etki ettiği düşünülürse meselenin önemi daha
iyi anlaşılır. Bundan dolayı nelerin yenilip yenilemeyeceğini ifade eden âyetler Mekke döneminde nâzil olmuştur. Bu durum konunun
önemine, hassasiyetine ve âciliyetine işaret
etmektedir. Tarih boyunca Müslüman âlimlerin
fıkıh ve tasavvuf kitaplarında yeme içme
âdabına yer vermeleri de konunun ne kadar
ciddiye alındığını göstermektedir. Müslümanın
yemesine ve içmesine dikkat etmesi gerektiği
için Müslümanlar helâl kesim şartlarına riâyet
edegelmişlerdir. Bunun yanında Müslümanlar
yeme ve içmeyi sıradan bir iş gibi görmedikleri için ayakta yemek yemeyi mekruh görmüşlerdir. Ayrıca fast-food denilen ayakta ve hızlı
yeme alışkanlığını İslâmî toplumlarda istedikleri düzeyde yaygınlaştıramamışlardır.
Dipnot
* Prof. Dr. Abdullah KAHRAMAN
1. 23/Mü’minûn, 51.
2. Bk. 2/Bakara, 172; 7/A’râf, 31; 8/Enfâl, 69; 16/Nahl,
118; 20/Tâhâ, 81.
somuncubaba 47
Download

Helâl Kesimle İlgili Bazı Güncel Meseleler