Ekonomik Yaklaşım, 24(87), 85-91
Kitap İncelemesi
A History of Ottoman Economic Thought:
Developments Before the Nineteenth Century
Deniz T. KILINÇOĞLU *
11 Mart 2014 tarihinde alındı; 01 Temmuz 2014 tarihinde revize edildi;
03 Temmuz 2014 tarihinde kabul edildi.
doi:10.5455/ey.35113
Özet
Bu kısa çalışma, Fatih Ermiş’in A History of Ottoman Economic Thought:
Developments Before the Nineteenth Century (Routledge, 2013) isimli kitabının
ODTÜ’den (Kuzey Kıbrıs Kampüsü) Deniz T. Kılınçoğlu tarafından yapılan bir
değerlendirmesidir. Osmanlı iktisadi düşüncesi hakkındaki yazına dair kısa bir
eleştirel girişten sonra, Ermiş’in kitabı, yazarın ele aldığı temel sorular, kullandığı
kavramsal çerçeve, yararlanılan birincil kaynaklar, yazarın kaynakları inceleme
yöntemi, metnin organizasyonu ve genel olarak yazım nitelikleri açılarından
değerlendirilmektedir. Eserin çeşitli eksiklikleri ortaya konulmakla birlikte, ele
alınan konuya dair—özellikle İngilizce—akademik tartışmalara yapacağı katkı
vurgulanarak, kitabın dengeli bir değerlendirilmesi yapılmaya çalışılmıştır.
Anahtar Kelimeler: Osmanlı İmparatorluğu, iktisadi düşünce, düşünce
tarihi, on sekizinci yüzyıl
JEL Sınıflaması: B10, B11
*
Dr. O.D.T.Ü., İ.İ.B.F., İktisat Bölümü, [email protected]
Deniz T. KILINÇOĞLU
86
Book Review
A History of Ottoman Economic Thought: Developments
Before the Nineteenth Century
Received 11 March 2014; revized 01 July 2014;
Accepted 03 July 2014.
doi:10.5455/ey.35113
Abstract
Deniz T. Kılınçoğlu from Middle East Technical University, METU
(Northern Cyprus Campus) reviews "A History of Ottoman Economic Thought:
Developments Before the Nineteenth Century" (Routledge, 2013) by Fatih Ermis.
After a brief critical introduction to the scholarly literature on Ottoman economic
thought, this review assesses Ermis’s book regarding its main questions, conceptual
framework, primary sources and the approach to sources, organization, and the
writing style of the author. The review aims at presenting a balanced critique, as it
emphasizes the book’s major shortcomings as well as its potential contribution to the
scholarly discussions, particularly in English, on the subject matter.
Keywords: Ottoman Empire, economic thought, intellectual history,
eighteenth century.
JEL Classification: B10, B11.
Osmanlı iktisat düşüncesi, genelde, iktisadi düşünce tarihinde hiç yer
verilmeyen bir konudur. Bu durum, hemen tüm Batı-dışı iktisadi düşünce
gelenekleri için geçerli olsa da, Rusya, Japonya, Çin vd. bazı önemli örneklerle
karşılaştırıldığında, Osmanlı İmparatorluğu’ndaki iktisadi düşünce üzerine yapılan
çalışmaların yok denecek kadar az olduğu da ortadadır. Bu durum devam ettikçe,
Osmanlı iktisat düşüncesinin dünya iktisat düşünce tarihindeki yerinin belirlenmesi
bir tarafa, Osmanlı İmparatorluğu’na şekil veren iktisadi düşünce ve tartışmaların
sağlıklı bir şekilde anlaşılması bile olanaklı değildir.
Daha önce yayınlanmış birkaç küçük çalışmayı saymazsak, bu alandaki ilk
(ve uzun süre tek kalan) eser, Sabri Ülgener’in, Weberyen bir perspektifle modernite
Kitap İncelemesi
87
öncesini ele alan ve 1951 yılında yayınlanan kitabıdır (Ülgener, 1951). Daha sonra
Halil İnalcık (1970), Niyazi Berkes (1972) ve Şerif Mardin’in (1985) küçük ama
önemli katkıları olsa da, 1980lerin ortalarına kadar bu alanda başka kapsamlı bir
eser yazılmamıştır. Ülgener’in öğrencisi ve takipçisi olan Ahmed Güner Sayar’ın
(2000) modern döneme odaklanan çalışması, hocası Ülgener’in eseri gibi bu alanda
yol açıcı olduysa da, sonrasında daha yetkin çalışmaların ortaya konmaması bu
alandaki tartışmalar büyük ölçüde yerinde saymıştır. Sayar’ın kitabından sonra
yayınlanan eserler, çoğunlukla, yukarıda bahsedilen öncülerin ortaya koyduğu bakış
açılarınınizinden giderek daha mikro konulara odaklanmış, Osmanlı iktisadi
düşüncesine yönelik düşüncelerimizi sorgulayıp yeni boyutlara çekecek önemli
görüşler ortaya koyamamışlardır.1 Elbette Mehmet Genç (2000) ve Zafer Toprak’ın
(1982) artık klasikleşmiş ve ele aldıkları dönemin anlaşılmasında yeni pencereler
açan eserleri bu yargının dışında tutulmalıdır.
Konu hakkında uluslararası akademik dünyaya ulaşabilen eserler söz konusu
olunca, durum daha da olumsuz bir görünüm arzeder. Bu alanda uluslararası
akademik yayın neredeyse yok denecek kadar azdır. Buna en önemli istisna olarak
Eyüp Özveren’in 2002 tarihli yetkin makalesi gösterilebilse de, tek bir makalenin
sorunu bütünüyle çözebileceğini iddia etmek elbette mümkün değildir. Bu alanda
yazılmış ve kendi konularında önemli katkılar yapmış başka makaleler olsa da, (ör.
Georgeon, 1991; Aktar, 1996; Özgür ve Genç, 2011) İngilizce olarak yazılmış tezler
bir tarafa (ör. Kafadar, 1986; Kılınçoğlu, 2012), bu konuda bugüne kadar ortaya
konmuş kapsamlı bir eser yoktur.
İşte bu bağlamda Fatih Ermiş’in kitabı, A History of Ottoman Economic
Thought: Developments Before the Nineteenth Century (Routledge, 2013), umut
verici bir katkı olarak önümüzde durmaktadır. Giriş ve Sonuç dahil toplam 8
bölümden oluşan bu eser, tüm eksiklerine rağmen, (19. yüzyıl öncesi) Osmanlı
iktisat düşüncesinin daha iyi anlaşılması için yapılacak uluslararası akademik
tartışmalara önemli bir zemin hazırlamaktadır. Örneğin, Giriş’ten sonraki
“Kavramlar ve Terminoloji Hakkında Bir Tartışma” başlıklı 2. bölüm, konuyu
bütünlüklü bir şekilde anlamak için gerekli pek çok hukuki-iktisadi (mukâta’a,
iltizâm vb.) ve dini-felsefi (ifrât ve tefrit vb.) kavrama kısa açıklamalar getiriyor.
Bunun özellikle, Osmanlı tarihçisi olmayan araştırmacılara ve özellikle de
iktisatçılara kolaylık sağlayacağı açıktır. Ancak, konusu itibariyle önemli potansiyel
taşıyan eserin önemi, ne yazık ki, ele alınan temel sorunun formüle edilişinden,
sorulara yanıt ararken izlenen yol ve yazım tarzına kadar pek çok alandaki irili
ufaklı sorunlarla biraz gölgelenmektedir.
Karakartal, 1990; Ülgen, 1994; Göçer, 2002; Özçelik, 2003; Demir, 2008; Ermiş vd., 2011.
1
88
Deniz T. KILINÇOĞLU
Görece fakir olan bir alanda zengin bir eser vermek kolay değildir. 19. yüzyıl
öncesi Osmanlı iktisat düşüncesine dair bir çalışma yapmanın da böyle bir zorluğu
vardır elbette. Bu önemli faktör göz önüne alınınca Ermiş’in eserindeki eksikler bir
nebze de olsa anlaşılabilirse de, eserin—kimi durumlarda yazardan çok editörlerden
kaynaklanmış olabilecek—bazı temel sorunlarını belirtmekte fayda vardır. Birincisi,
eserin ana sorusu, oldukça muğlâktır: “Osmanlı iktisat düşüncesinin doğası neydi?”
(Ermiş, 2011, 9) Formülasyonundaki belirsizlik nedeniyle yanıtlanması imkansız
olan bu soruyu, bir o kadar sorunlu ikincil sorular takip eder. Örneğin, “Osmanlı
toplumsal ve iktisadi sistemi neydi?”, “Osmanlı iktisat düşüncesinin kökenleri
neydi?” ve “Osmanlı aydınlarının zihinsel parametreleri nelerdi?” türünden uçsuz
bucaksız sorular, yazarın, eseri için bir odak saptayıp oradan sağlam adımlarla
ilerlemesini daha en başından zora sokuyor. Daha önemlisi yazar, eser boyunca bu
sorularla ilgili çeşitli konuları, Mustafa Naimâ Efendi (1655–1716) ve Kâtip Çelebi
(1609–1657) gibi geç 16 ve 17. yüzyıl düşünürlerinin eserlerinde arasa da, kitabın ne
giriş, ne sonuç, ne de kitabın herhangi bir yerinde bu birincil ya da ikincil sorularına
net ve belirgin bir yanıt veriyor. Bunun yerine, yorum ve çıkarsamaları genel olarak
okuyucuya bırakacak şekilde, bu eserlerdeki düşünsel içeriği, “Toplumun Yapısı ve
İşleyişi” (3. Bölüm), “Hâne Ekonomisi” (4. Bölüm), [Piyasayı] “Düzenleme” (5.
Bölüm) ve “Klasik Dönemin Sonunda İktisadi Düşünce” (6. Bölüm) gibi alt sorular
çerçevesinde özetliyor. Yedinci ve son bölümde reel uygulamaya dair kısa bir
tartışma sunulduğunu eklemek gerek. Dolayısıyla, yazarın iddiasının aksine, kitap
okuyucuya (dönemin) “Osmanlı iktisat düşüncesinin doğasına” dair yeni ve
sistematik bir perspektif vermiyor. Bunun yerine, dönemin Osmanlı düşünürlerinin
hangi iktisadi konulara dair, neler yazdıklarına birkaç örnek sunmakla sınırlı kalıyor.
Eğer kitaba yön veren bir perspektif arayacak olursak, burada Ülgener etkisinin
sürdüğünü görmek de zor değil.
Belirtmek lazım ki, başlığındaki iddianın aksine, kitap, “19. yüzyıl
öncesinin” iktisadi düşüncesini geniş bir şekilde ele almıyor. Yazarın çokça yer
verdiği Kınalızâde Ali Efendi (1511–1571) haricinde—ve geçerken kısaca değinilen
birkaç isim dışında—kitap 17. yüzyıl düşünürlerine odaklanıyor. Bu durumun
kitabın başlığında açıkça belirtilmiş olmaması ticari açıdan anlaşılabilirse de, kitabın
giriş bölümünde açıkça ortaya konmamış olması, yazarın da ele aldığı konunun
zamansal boyutu konusunda dikkatli davranmadığı gibi bir izlenim veriyor. Dahası,
eserin birçok yerinde, örneğin Kınalızâde Ali Efendi’den (1511–1571) bir anda biriki yüzyıl atlayıp Mustafa Naimâ Efendi (1655–1716) ve Kâtip Çelebi’ye (1609–
1657) geçişler (ya da tam tersi), bu kafa karışıklığı izlenimini, ne yazık ki,
güçlendiriyor (Ermiş, 2013, 47, 66, 99). Ayrıca, özellikle 3, 4, 5 ve 6. bölümlerde
Kitap İncelemesi
89
tarihsel bağlamdan hemen hemen hiç bahsedilmemesi, tartışmaların büyük ölçüde
havada kalmasına neden oluyor.
Eserin kalitesinden çalan bir diğer unsur ise ara ara kendini gösteren, sağlam
temellere ve çok net anlamlara dayanmayan genel-geçer ifadelerdir. En önemli
örnek olarak kitabın başlangıç cümlesi verilebilir: “Osmanlı İmparatorluğu (1299–
1923) Doğu ve Batı’nın kavşağında [yer alan] başarılı bir sentezdir.” Bu cümleyle
başlayan kitap, okurun, daha ilk andan, “kime ve neye göre ve ne anlamda başarılı?”
ve “hala mı şu eski özcü Doğu-Batı ikiliği tartışması” gibi sorular sormasına ve
dolayısıyla yazarın konuya yaklaşımını sorgulamasına neden oluyor. En baştan
verdiğimiz örneğe bir ek de en sondan yapacak olursak, Sonuç kısmının açılış
cümlesi de aynı derecede muğlâk ve tartışmaya açıktır: “Osmanlı
İmparatorluğu’nun, iktisadi konulara dair kendine has bir yorumlama biçimi
vardı[.]” Bu ifade, Osmanlı İmparatorluğu’ndaki iktisadi düşünceyi homojen,
değişmez ve istisnai bir bütün gibi sunuyor. Daha önemlisi, bir “istisna” varsa bile
(ki bu çok şüphelidir), bu yargı hiçbir somut karşılaştırmaya dayanmıyor.
Dolayısıyla, bunun tamamen temelsiz bir ön kabul olduğu açıktır. Bunlar ve benzeri
durumlarda suçun daha çok, yazarı muhtemelen bu konuda uyarmamış olan
editörlerde olması muhtemeldir. Her halükarda, bu tür—maalesef Türkçe yazında
hala sıkça rastlanan—muğlâk ve beylik ifadeler eserin uluslararası alandaki
iddiasına bir nebze gölge düşürmektedir. Ayrıca, yazarın, eserin genelinde, ele aldığı
dönemde dünyanın geri kalanında neler olduğuna hiç değinmiyor oluşu eserin, eski
usul, içine kapanık Osmanlı tarihçiliği sınırları içinde kalmasına da neden oluyor.
Sonuç olarak, Fatih Ermiş’in eseri yukarıda belirtilen tüm eksik ve
sorunlarına rağmen Osmanlı İmparatorluğu’na—en azından 19. Yüzyıl öncesinde—
yön veren iktisadi düşüncelerin anlaşılması yönünde bundan sonra yapılacak
tartışmalara önemli bir zemin hazırlamaktadır. Kitabın, özellikle de Türkçe
bilmeyen araştırmacılar için önemli bir kaynak olacağı açıktır. Yazarın 2011 tarihli
doktora tezinin kitaplaştırılmış hali olduğu anlaşılan metnin, (Ermiş 2014, xi) tezden
kitaba dönüştürme süreci biraz daha özenli yapılabilseydi, elbette elimizde çok daha
nitelikli bir eser olurdu. Yine de, böylesine göz ardı edilmiş bir alana yöneldiği için
yazarın cesur ve önemli bir adım atmış olduğunu tekrar not etmekte fayda var. Daha
da önemlisi, eserin çoktandır ihmal edilmiş bu alana bir giriş niteliği taşıdığı ve
yazarın konuyu birincil kaynaklardan inceleyebilme yetisi göz önüne alındığında,
yazarın bundan sonraki eserlerinde 19. Yüzyıl öncesi Osmanlı iktisadi zihniyetine
dairdaha yetkin analizler yapacağı beklenmektedir.
90
Deniz T. KILINÇOĞLU
KAYNAKLAR
Aktar, A. (1996). Economic Nationalism in Turkey: The Formative Years, 1912–
1925. Boğaziçi Journal: Review of Social, Economic and Administrative Studies,
10(1-2): 263–90.
Berkes, N. (1972). Ekonomik Tarih ile Teori İlişkileri Açısından Türkiye’de
Ekonomik Düşünün Evrimi. içinde F. Görün (ed.): Türkiye’de Üniversitelerde
Okutulan İktisat Üzerine, 39–55. Ankara: Orta Doğu Teknik Üniversitesi.
Demir, K. (2008). Osmanlı Basınında İktisadi Kavram ve Süreç Üzerine
Yaklaşımlar (1860–1873 Dönemi). Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul:
Marmara Universitesi
Erdem Ö. M., & Genç, H. (2011). An Ottoman Classical Political Economist:
Sarantis Archigenes and His Tasarrufat-I Mülkiye. Middle Eastern Studies, 47(2):
329–42.
Ermiş, F. (2011). Ottoman Economic Thinking before the 19th Century.
Unpublished Ph.D. Dissertation, Erfurt: Universität Erfurt.
Ermiş, F. (2013). A History of Ottoman Economic Thought: Developments Before
the Nineteenth Century. Routledge.
Genç, M. (2000). Osmanlı İmparatorluğu’nda Devlet ve Ekonomi. İstanbul: Ötüken
Neşriyat.
Georgeon, F. (1991). L’économie Politique Selon Ahmed Midhat. içinde E. Eldem
(ed.): Premi re Rencontre nternationale Sur l’Empire Ottoman Et a Tur uie
Moderne, 461–79. VariaTurcica 13, Istanbul: ISIS.
Göçer, K. (2002). Son Dönem Osmanlı İktisat Düşüncesinde Birey (Ulum-I
İktisâdiye ve İctimâiye Mecmuası ile İktisâdiyat Mecmuası Dergisi Örnekleri).
Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul: Marmara Universitesi.
İnalcık, H. (1970). Ottoman Economic Mind and the Aspects of Ottoman Economy.
içinde M. A. Cook (ed.): Studies in the Economic History of the Middle East: From
the Rise of Islam to the Present Day, 207–18. London: Oxford University Press.
Kafadar, C. (1986). When Coins Turned into Drops of Dew and Bankers Became
Robbers of Shadows: The Boundaries of Ottoman Economic Imagination at the End
of the Sixteenth Century. Unpublished Ph.D. dissertation, McGill University.
Karakartal, O. (1990). Ahmed Midhat Efendi ve Para. Yayımlanmamış Yüksek
Lisans Tezi, İstanbul: Marmara Universitesi.
Kitap İncelemesi
91
Kılınçoğlu, D. T. (2012). The Political Economy of Ottoman Modernity: Ottoman
Economic Thought during the Reign of Abdülhamid (1876–1909). Unpublished
Ph.D. Dissertation, Princeton, N.J.: Princeton University.
Mardin, Ş. (1985). Tanzimat’tan Cumhuriyete İktisadî Düşüncenin Gelişimi (1838–
1918). içinde: Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi, 3: 618–34.
İstanbul: İletişimYayınları.
Özçelik, T. (2003). Modern İktisadın Osmanlı’ya Girişi ve Ceride-I Havadis (1840–
1856). Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul: Marmara Universitesi.
Özveren, E. (2002). Ottoman Economic Thought and Economic Policy in
Transition: Rethinking the Nineteenth Century. içinde M. Psalidopoulos & M. E.
Mata: Economic Thought and Policy in Less Developed Europe: The Nineteenth
Century, 129–44. London: Routledge.
Sayar, A. G. (2000). Osmanlı İktisat Düşüncesinin Çağdaşlaşması: (Klasik
Dönem’den . Abdülhamid’e). İkinci Baskı. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
Toprak, Z. (1982). Türkiye’de Millî İktisat, 1908–1918. Ankara: Yurt Yayınları.
Ülgen, E. (1994). Ahmet Midhat Efendi’de Çalışma Fikri. İstanbul: Ahilik Araştırma
ve Kültür Vakfı.
Ülgener, S. F. (1951). İktisadî İnhitat Tarihimizin Ahlâk ve Zihniyet Meseleleri.
İstanbul: İstanbul Üniversitesi İktisatFakültesi.
Download

Developments Before the Nineteenth Century